०२१ रामेण समुद्रक्रोधः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

The careless ocean did not appear in his personal form to Rama, even when it was requested to do so. Rama becomes angry at the ocean and looses fierce arrows, which cause a terror among the creatures inhabiting the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

21. श्रीरामका समुद्रके तटपर कुशा बिछाकर तीन दिनोंतक धरना देनेपर भी समुद्रके दर्शन न देनेसे कुपित हो उसे बाण मारकर विक्षुब्ध कर देना

ततः सागरवेलायां दर्भानास्तीर्य राघवः ।
अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः ॥ १ ॥

ततः सागरवेलायाम् दर्भानास्तीर्य राघवः । अञ्जलिम् प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः ॥ ६-२१-१ बाहुम् भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः ।

तदनन्तर श्रीरघुनाथजी समुद्रके तटपर कुशा बिछा महासागरके समक्ष हाथ जोड़ पूर्वाभिमुख हो वहाँ लेट गये ॥ १ ॥

अनन्तर श्रीरघुनाथनु समुद्रतीरदल्लि दर्भॆगळन्नु हासिकॊण्डु महासागरद ऎदुरिगॆ कैमुगिदु पूर्वाभिमुखवागि मलगिबिट्टनु.॥1॥

बाहुं भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः ।
जातरूपमयैश्चैव भूषणैर्भूषितं पुरा ॥ २ ॥

उस समय शत्रुसूदन श्रीरामने सर्पके शरीरकी भाँति कोमल और वनवासके पहले सोनेके बने हुए सुन्दर आभूषणोंसे सदा विभूषित रहनेवाली अपनी एक (दाहिनी) बाँहको तकिया बना रखा था ॥ २ ॥

आग शत्रुसूदन श्रीरामनु सर्पदन्तह कोमल मत्तु वनवासद मॊदलु बङ्गारद सुन्दर ऒडवॆगळिन्द अलङ्कृतवागिद्द तन्न बलतॊळन्नु दिम्बागिसिद्दनु.॥2॥

मणिकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।
भुजैः परमनारीणामभिमृष्टमनेकधा ॥ ३ ॥

अयोध्यामें रहते समय मातृकोटिकी अनेक उत्तम नारियाँ (धायें) मणि और सुवर्णके बने हुए केयूरों तथा मोतीके श्रेष्ठ आभूषणोंसे विभूषित अपने कर-कमलोंद्वारा नहलाने-धुलाने आदिके समय अनेक बार श्रीरामके उस बाँहको सहलाती और दबाती थीं ॥ ३ ॥

अयोध्यॆयल्लि इरुवाग मणि मत्तु सुवर्णद केयूर हागू मुत्तिन श्रेष्ठ ऒडवॆगळिन्द विभूषित वाद आ तोळन्नु परमोत्तम नारियरु तम्म करकमलगळिन्द स्नान माडिसुवाग अलङ्करिसुव समय अनेकबारि सवरुत्ता, ऒत्तुत्तिद्दरु.॥3॥

चन्दनागुरुभिश्चैव पुरस्तादभिसेवितम् ।
बालसूर्यप्रकाशैश्च चन्दनैरुपशोभितम् ॥ ४ ॥

चन्दनागरुभिश्चैव पुरस्तादभि सेवितम् ।
बालसूर्य प्रतीकाशैश्च चन्दनैरुपशोभितम् ॥

पहले चन्दन और अगुरुसे उस बाँहकी सेवा होती थी । प्रातःकालके सूर्यकी-सी कान्तिवाले लाल चन्दन उसकी शोभा बढ़ाते थे ॥ ४ ॥

मॊदलिगॆ चन्दन मत्तु अगरुगळिन्द आ बाहुविन सेवॆयागुत्तित्तु. प्रातःकालद सूर्यनन्तह कान्तियुळ्ळ, रक्तचन्दनवु अदर शोभॆयन्नु हॆच्चिसुत्तित्तु.॥4॥

पदच्छेदः

4. purastaat = formerly; (his arm) abhisevitam = was tended; chandanaagurubhishchaiva = with sandal wood and also; chandanaiH = as with saffron pastes; upashobhitam = made beautiful; baalasuuryaprakaashaiH = resembling the splendor of a rising sun.

अनुवादः

Formerly, his arm used to be tended with sandalwood and aloe and with saffron pastes and made beautiful like the splendor of a rising sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शयने चोत्तमाङ्गेन सीतायाः शोभितं पुरा ।
तक्षकस्येव सम्भोगं गङ्गाजलनिषेवितम् ॥ ५ ॥

सीताहरणसे पहले शयनकालमें सीताका सिर उस बाँहकी शोभा बढ़ाता था और श्वेत शय्यापर स्थित एवं लाल चन्दनसे चर्चित हुई वह बाँह गङ्गाजलमें निवास करनेवाले तक्षकके* शरीरकी भाँति सुशोभित होती थी ॥ ५ ॥

\* तक्षकनागका रंग लाल माना गया है । (देखिये महाभारत, आदिपर्व ४४ । २-३)

सीतापहरणद मॊदलु शयनकालदल्लि सीतॆय शिरवु आ बाहुवन्नु अलङ्करिसुत्तित्तु. श्वेत शय्यॆयल्लि स्थित हागू कॆम्पु चन्दनदिन्द चर्चितवाद आ बाहुवु गङ्गाजलदल्लि वासिसुव तक्षकन* शरीरदन्तॆ सुशोभितवागुत्तित्तु.॥5॥

पदच्छेदः

5. puraa = in the past (the aforesaid arm); shobhitam = was graced; uttamaaN^gena = by the head; siitaayaaH = of Seetha; shayane = on the couch; (it resembled); takshhakasyeva sambhogam = like the body of Takshaka (A snake); gaN^gaajalanishhevitam = supported on the water of the Ganga.

अनुवादः

In the past, the aforesaid arm was graced by the head of Seetha on the couch. It resembled the body of Takshaka. (A snake) supported on the water of the Ganga.

स्रोतः: valmikiramayan.net

संयुगे युगसङ्काशं शत्रूणां शोकवर्धनम् ।
सुहृदां नन्दनं दीर्घं सागरान्तव्यपाश्रयम् ॥ ६ ॥

सम्गे युगसम्काशम् शत्रूणाम् शोकवर्धनम् । ६-२१-६ सुह्ऱ्^दाम् नन्दनम् दीर्घम् सागरान्तव्यपाश्रयम् ।

युद्धस्थलमें जूएके समान वह विशाल भुजा शत्रुओंका शोक बढ़ानेवाली और सुहृदोंको दीर्घकालतक आनन्दित करनेवाली थी । समुद्रपर्यन्त अखण्ड भूमण्डलकी रक्षाका भार उनकी उसी भुजापर प्रतिष्ठित था ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

6; 7. (The aforesaid arm); diirgham = was long; yuga samkaasham = resembling a yoke; shokavardhanam = augmented the grief; shatruuNaam = of his enemies; samyuge = in battle; nandanam = was delightful; suhR^idaam = with his friends; saagaraanta vyapaashrayem = is placed at the shore of the sea.

अनुवादः

The aforesaid arm resembled a yoke. It enhanced the grief of his enemies in battle. It was delightful to his friends. It is now placed at the shore of the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नेगिलिनन्तॆ सुदीर्घवागिद्द आ बाहुवु युद्धदल्लि शत्रुगळ शोकवन्नु हॆच्चिसुत्तित्तु. सुहृदरिगॆ सन्तोषवन्नुण्टुमाडुत्तित्तु. सागरान्त भूमण्डलद रक्षणॆय भारवू अवन आ बाहुवन्ने आश्रयिसित्तु.॥.॥

अस्यता च पुनः सव्यं ज्याघातविहतत्वचम् ।
दक्षिणो दक्षिणं बाहुं महापरिघसन्निभम् ॥ ७ ॥
गोसहस्रप्रदातारं ह्युपधाय भुजं महत् ।
अद्य मे तरणं वाथ मरणं सागरस्य वा ॥ ८ ॥
इति रामो धृतिं कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम् ।
अधिशिष्ये च विधिवत् प्रयतो नियतो मुनिः ॥ ९ ॥

अस्यता च पुनः सव्यं ज्याघातविहतत्वचम् ।
दक्षिणो दक्षिणं बाहुं महापरिघ सन्निभम् ॥ गोसहस्रप्रदातारंह्युपधाय भुजं महत् ।
अद्य मे तरणं वाथ मरणं सागरस्य वा ॥ इति रामो धृतिं कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम् ।
अधिशिश्ये च विधिवत् प्रयतो नियतो मुनिः ॥

अस्यता च पुनः सव्यम् ज्याघातविगतत्वचम् । दक्षिणो कक्षिणम् बहुम् महापरिघसम्निभम् ॥ ६-२१-७ गोसहस्रप्रदातारम् ह्युपधाय भुजम् महत् । अद्य मे मरणम् वाथ तरणम् सागरस्य वा ॥ ६-२१-८ इति रामो धृतिम् कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम् । अधिशिश्ये च विधिवत्प्रयतोऽत्र स्थितो मुनिः ॥ ६-२१-९

बायीं ओरको बारंबार बाण चलानेके कारण प्रत्यञ्चाके आघातसे जिसकी त्वचापर रगड़ पड़ गयी थी, जो विशाल परिघके समान सुदृढ़ एवं बलिष्ठ थी तथा जिसके द्वारा उन्होंने सहस्रों गौओंका दान किया था, उस विशाल दाहिनी भुजाका तकिया लगाकर उदारता आदि गुणोंसे युक्त महाबाहु श्रीराम ‘आज या तो मैं समुद्रके पार जाऊँगा या मेरे द्वारा समुद्रका संहार होगा’ ऐसा निश्चय करके मौन हो मन, वाणी और शरीरको संयममें रखकर महासागरको अनुकूल करनेके उद्देश्यसे विधिपूर्वक धरना देते हुए उस कुशासनपर सो गये ॥ ७—९ ॥

पुनः पुनः बिल्लिन नाणन्नु सॆळॆयुत्तिद्द कारण जड्डुकट्टिद्द, दॊड्ड परिघायुधक्कॆ समानवाद, सुदृढवागियू बलिष्ठवू आगिद्द, साविरारु गोवुगळन्नु ब्राह्मणरिगॆ दान माडिद्द, विशाल बलद तोळन्नु तलॆदिम्बागिसिकॊण्डिद्दनु. उदारतॆ मॊदलाद गुणगळिन्द कूडिद महाबाहु श्रीरामन- ‘इन्दु ऒन्दो नानु समुद्रवन्नु दाटि होगुवॆनु, इल्लदिद्दरॆ समुद्रवन्नु संहरिसिबिडुवॆनु’ ऎन्दु निश्चयिसि, मौनदिन्द मन-वाणियन्नु, शरीरवन्नु संयमदल्लिट्टुकॊण्डु महासागरवन्नु ऒलिसि कॊळ्ळुव उद्देशदिन्द विधिवत्तागि प्रायोपवेश माडुत्ता आ कुशासनदल्लि मलगिबिट्टिद्दनु.॥7-9॥

पदच्छेदः

7; 8; 9. (The aforesaid arm; jyaaghaatavigatatvacham = whose skin had been hardened by the strokes of the bow string; savyam = off the left; baahum = arm; mahaaparigha samnibham = resembling a great mace; mahat = and that mighty; dakshhiNam = right; bhujam = arm; gosahasrapradaataaram = that bestowed thousands of cows in charity; upaadhaaya = who used as a pillow; raamaH = rama; dakshhiNaH = the competent; mahaabaahuH = and the mighty armed; iti = said thus; adya = today; me = to me; taraNam vaa = either crossing; saagarasya = of the ocean ; maraNam vaa = or a death(should occur); kR^Itvaa = making; dhritam = that resolve; adhishishye = (he); laid down; atra = there; mahaadadhim = by the great ocean; sthitaH = eshtablished; muniH = in silence; prayataH = and piously disposed; vidhivat = according to tradition.

अनुवादः

The aforesaid arm whose skin had been hardened by the strokes of the bow string, off the left arm resembling a great mace and that mighty right arm that bestowed thousands of cows in charity was used as a pillow. Rama, the competent man and the mighty armed said: " Either crossing of the ocean or a death should occur to me today". Making that resolve he laid down by the ocean, restraining his speech and with a pious disposition according to tradition.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले ।
नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽभिजग्मतुः ॥ १० ॥

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुश आस्तीर्णे मही तले । नियमाद् अप्रमत्तस्य निशास् तिस्रो अतिचक्रमुः ॥ ६-२१-१०

कुश बिछी हुई भूमिपर सोकर नियमसे असावधान न होते हुए श्रीरामकी वहाँ तीन रातें व्यतीत हो गयीं ॥

पदच्छेदः

10. niyamaat = following the scriptural injunction; tasya = that; raamasya = Rama; apramattasya = who was attentive; suptasya = while sleeping; mahiitale = on the ground; kushaastiirNe = spread with Kusha grass; atichakramuH = surpassed a time; tisraH = of three; nishaaH = nights.

अनुवादः

Following the scriptural injunction, that Rama who was devoted to his sacred vow, while sleeping on the ground spread with Kusha grass, spent a time of three nights there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दर्भॆगळन्नु हासिद्द भूमिय मेलॆ मलगि, नियमानुसार अप्रमत्तनागि श्रीरामनु हीगॆ मूरु रात्रॆगळन्नु कळॆदनु.॥1.॥

स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः ।
उपासत तदा रामः सागरं सरितां पतिम् ॥ ११ ॥
न च दर्शयते रूपं मन्दो रामस्य सागरः ।
प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः ॥ १२ ॥

इस प्रकार उस समय वहाँ तीन रात लेटे रहकर नीतिके ज्ञाता, धर्मवत्सल श्रीरामचन्द्रजी सरिताओंके स्वामी समुद्रकी उपासना करते रहे; परंतु नियमपूर्वक रहते हुए श्रीरामके द्वारा यथोचित पूजा और सत्कार पाकर भी उस मन्दमति महासागरने उन्हें अपने आधिदैविक रूपका दर्शन नहीं कराया—वह उनके समक्ष प्रकट नहीं हुआ ॥ ११-१२ ॥

ई प्रकार आग अल्लि मूरु रात्रॆगळन्नु मलगिद्दु नीतिज्ञ, धर्मवत्सल श्रीरामचन्द्रनु सरितॆगळ स्वामि समुद्रद उपासनॆ माडुत्ता इद्दनु; आदरू नियम पूर्वकवागिद्द श्रीरामनिन्द यथोचित पूजॆ - सत्कार पडॆदरू आ मन्दमति महासागरनु तन्न अधिदैविक रूपवन्नु तोरिसलिल्ल-अवनु रामन मुन्दॆ प्रकटनागलिल्ल.॥11-12॥

पदच्छेदः

11. tadaa = then; raamaH = Rama; nayajN^aH = who was skilled in policy; dharmavatsalaH = and fond of piety; triraatroshhitaH = remaining for three nights ;tatra = there; upaasata = waiting upon; saagaram = the ocean; sritaam patim = the Lord of rivers.

अनुवादः

Remaining there for three nights, Rama who was skilled in policy and fond of piety, waited upon the ocean, the lord of rivers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12. abhipuujitaH api = though honored; raameNa = by Rama; prayatena = the self subdued; yathaarham = according to his worth; manda = the care less; saagaraH = ocean; nachadarshayate = did not show; ruupam = his personal form; raamasya = to Rama.

अनुवादः

Though honored according to his worth by the self subdued Rama, the careless ocean did not appear in his personal form to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः ।
समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ १३ ॥

समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्त अन्त लोचनः । समीपस्थम् उवाच इदम् लक्ष्मणम् शुभ लक्ष्मणम् ॥ ६-२१-१३

तब अरुणनेत्र प्रान्तवाले भगवान् श्रीराम समुद्रपर कुपित हो उठे और पास ही खड़े हुए शुभलक्षणयुक्त लक्ष्मणसे इस प्रकार बोले— ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

13. tataH = thereafter; raamaH = Rama; kruddhaH = becoming angry; raktaanta lochanaH = with the outer corners of his eyes turned red; samudrasya = with the ocean; uvaacha = spoke; idam = these words; lakshhmaNasya = to Lakshmana; shubhalakshhaNam = having auspicious marks; samiipastham = who was in his vicinity.

अनुवादः

Rama becoming angry with the ocean, having the outer corners of his eyes turned red, spoke those words to Lakshmana, having auspicious marks, who was in his vicinity:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कॆम्पागिद्द कडॆगण्णिन भगवान् श्रीरामनु समुद्रद मेलॆ कुपितनागि, बळियल्ले निन्तिद्द शुभलक्षणयुक्त लक्ष्मणनल्लि हीगॆ नुडिदनु.॥1.॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter; raaghavaH = Rama; arisuudanaH = the annihilator of enemies; aastiirya = spreading; darbhaan = sacred grass; saagara velaayaam = on the sea shore; kR^itvaa = making; aN^jalim = a respectful salutation(by joining his palms); ;mahodadhe = to the great ocean; praaN^mukhaH = having his face turned east ward; pratishishye = lied down; baahum = with his arm; bhujaN^gabhogaabham = resembling of the body of the snake; upadhaaya = as his pillow.

अनुवादः

Thereafter Rama, the annihilator of enemies, spreading sacred grass on the sea shore, making a respectful salutation (by joining his palms) to the great ocean with his face turned eastward, lied down with his arm, resembling the body of a snake , as his pillow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवलेपः समुद्रस्य न दर्शयति यः स्वयम् ।
प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता ॥ १४ ॥
असामर्थ्यफला ह्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः ।

अवलेपम् समुद्रस्य न दर्शयति यत् स्वयम् । प्रशमः च क्षमा चैव आर्जवम् प्रिय वादिता ॥ ६-२१-१४ असामर्थ्यम् फलन्ति एते निर्गुणेषु सताम् गुणाः ।

‘समुद्रको अपने ऊपर बड़ा अहङ्कार है, जिससे वह स्वयं मेरे सामने प्रकट नहीं हो रहा है । शान्ति, क्षमा, सरलता और मधुर भाषण—ये जो सत्पुरुषोंके गुण हैं, इनका गुणहीनोंके प्रति प्रयोग करनेपर यही परिणाम होता है कि वे उस गुणवान् पुरुषको भी असमर्थ समझ लेते हैं ॥ १४ १/२ ॥

समुद्रनिगॆ तन्न कुरिताद भारी अहङ्कारविदॆ. अदरिन्द अवनु स्वतः नन्न मुन्दॆ प्रकटनागुत्तिल्ल. शान्ति, क्षमॆ, सरळतॆ मत्तु मधुरभाषण इवु सत्पुरुषर गुणगळन्नु, गुणाहीन कुरितु प्रयोगिसिदर परिणाम अवरु आ गुणी मनुष्यनन्नु असमर्थरॆन्दु तिळियुत्तारॆ.॥14½॥

पदच्छेदः

14. avalepaH = O; what arrogance; samudrasya = of the ocean; yaH = who; na darshayati = does not appear; svayam = himself; (before me); prashamshchaiva = Indeed calmness; kshhamaachaiva = and forbearance; aarjavam = straight forwardness; priyavaadita = and kind-spoken ness; ete = these; guNaH = qualities; sataam = of gentlemen; asaamarthyaphalaaH = give weak results; nirguNeshhu = when directed towards those having no virtues.

अनुवादः

“O, what arrogance of the ocean, who does not appear himself personally before me! Indeed calmness, forbearance kind spoken ness and straight -forwardness- these qualities of noble men give weak results, when directed towards those having no virtues.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम् ॥ १५ ॥
सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम् ।

आत्म प्रशंसिनम् दुष्टम् धृष्टम् विपरिधावकम् ॥ ६-२१-१५ सर्वत्र उत्सृष्ट दण्डम् च लोकः सत् कुरुते नरम् ।

‘जो अपनी प्रशंसा करनेवाला, दुष्ट, धृष्ट, सर्वत्र धावा करनेवाला और अच्छे-बुरे सभी लोगोंपर कठोर दण्डका प्रयोग करनेवाला होता है, उस मनुष्यका सब लोग सत्कार करते हैं ॥ १५ १/२ ॥

तन्नन्नु प्रशंसिसिकॊळ्ळुवव, दुष्ट, धृष्ट, ऎल्लॆडॆ आक्रमण माडुवव, ऒळ्ळॆयवरु, कॆट्टवरु हीगॆ ऎल्ल जनरिगॆ कठोरवागि दण्डिसुव मनुष्यनन्नु ऎल्लरू सत्करिसुत्तार.॥15½॥

पदच्छेदः

15. lokaH = this world; satkurute = honors; naram = that man; aatma prashansinam = who boasts himself;dushhTam = and shameless; vipradhaavinam = runs bout ; sarvatra = in all directions; (advertising himself); utsR^ishhTa daN^Dam cha = like a horse set at liberty.

अनुवादः

“This world honors that man, who boasts himself, is corrupt and shameless, runs about in all directions advertising himself and commits every kind of excess”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः ॥ १६ ॥
प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूर्धनि ।

न साम्ना शक्यते कीर्तिर् न साम्ना शक्यते यशः ॥ ६-२१-१६ प्राप्तुम् लक्ष्मण लोके अस्मिन् जयो वा रण मूधनि ।

‘लक्ष्मण! सामनीति (शान्ति)-के द्वारा इस लोकमें न तो कीर्ति प्राप्त की जा सकती है, न यशका प्रसार हो सकता है और न संग्राममें विजय ही पायी जा सकती है ॥

लक्ष्मणा! सामनीति (शान्ति)यिन्द ई लोक दल्लि कीर्ति प्राप्तवागुवुदिल्ल, यशवू सिगलारदु हागू सङ्ग्रामदल्लि विजयवू सिगलारदु.॥16½॥

पदच्छेदः

16. lakshhmaNa = O; Lakshmana! Asmin loke = in this world; na shakyate = it is not possible; praaptum = to obtain; kiirtiH = fame; na = nay; yashaH = glory; na jayovaa = nay victory ; raNamuurdhani = at the end of battle; saamnaa = by conciliation.

अनुवादः

“O, Lakshmana! In this world, it is not possible to obtain fame, glory or victory at the end of a battle, by conciliation”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य मद‍्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरालयम् ॥ १७ ॥
निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः ।

अद्य मद् बाण निर्भिन्नैर् मकरैर् मकर आलयम् । निरुद्ध तोयम् सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः ॥ ६-२१-१७

‘सुमित्रानन्दन! आज मेरे बाणोंसे खण्ड-खण्ड हो मगर और मत्स्य सब ओर उतराकर बहने लगेंगे और उनकी लाशोंसे इस मकरालय (समुद्र)-का जल आच्छादित हो जायगा । तुम यह दृश्य आज अपनी आँखों देख लो ॥ १७ १/२ ॥

सुमित्रानन्दन! इन्दु नन्न बाणगळिन्द पुडि पुडियागि मॊसळॆ - मीनुगळु ऎल्लॆडॆ ओडतॊडगुवरु मत्तु अवुगळ हॆणगळिन्द ई मकरालय (समुद्र)द जलवु तुम्बिहोगुव दृश्यवन्नु नीनु कण्णारॆ नोडुवॆ.॥17½॥

पदच्छेदः

17. soumitra = O; Lakshmana! Pashya = see; adya = now; makaraalayam = this ocean; niruddhatoyam = having its water suffocated; makaraiH = with its crocodiles; plavadhiH = floated; sarvataH = on all sides; madbaaNanirbhagnaiH = and broken asunder by my arrows.

अनुवादः

“O, Lakshmana! Behold now this ocean, having its water made suffocated soon with its crocodiles floated on all sides and broken asunder by my arrows”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भोगिनां पश्य भोगानि मया भिन्नानि लक्ष्मण ॥ १८ ॥
महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह ।

भोगामः च पश्य नागानाम् मया भिन्नानि लक्ष्मण ॥ ६-२१-१८ महाभोगानि मत्स्यानाम् करिणाम् च करान् इह ।

‘लक्ष्मण! तुम देखो कि मैं यहाँ जलमें रहनेवाले सर्पोंके शरीर, मत्स्योंके विशाल कलेवर और जल-हस्तियोंके शुण्ड-दण्डके किस तरह टुकड़े-टुकड़े कर डालता हूँ ॥ १८ १/२ ॥

लक्ष्मण! इल्लि नीरिनल्लिरुव हावुगळ शरीरगळु, मीनुगळु विशालकायगळु, नीरानॆगळु सॊण्डलुगळु हेगॆ नानु तुण्डु तुण्डागिसुवॆ ऎम्बुदन्नु नीनु नोडु.॥18½॥

पदच्छेदः

18. lakshhmaNe = O; Lakshmana! Pashya = see; iha = here; bhogaani = the coils; bhoginaam = of water snakes; mahaabhogaani = the huge bodies; matsyaanaam = of alligators; karaam = and the trunks; kariNaam = of sea elephants; bhinnaami = being; shattered; mayaa = by me.

अनुवादः

“See here, O, Lakshmana, the coils of water snakes, the huge bodies of alligators and the trunks of sea elephants being shattered by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं तथा ॥ १९ ॥
अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये ।

सशन्ख शुक्तिका जालम् समीन मकरम् शरैः ॥ ६-२१-१९ अद्य युद्धेन महता समुद्रम् परिशोषये ।

‘आज महान् युद्ध ठानकर शङ्खों और सीपियोंके समुदाय तथा मत्स्यों और मगरोंसहित समुद्रको मैं अभी सुखाये देता हूँ ॥ १९ १/२ ॥

इन्दु महायुद्धवन्नु सारि शङ्ख-चिप्पुगळ हुळगळ समुदाय हागू मीनु मॊसळॆगळ सहित समुद्रवन्नु नानु ईगले ऒणगिसि बिडुवॆनु.॥19½॥

पदच्छेदः

19. samudram parishoshhayi = I will make the ocean dry up; sashaN^kha shuktikaajaalam = with its multitude of conches ; oyster shells; tathaa = and; sa miinamakaram = with its fishes and crocodiles; adya = now; mahataa yuddhena = by this great battle.

अनुवादः

“I will make the ocean with its multitude of conches, oyster shells, fishes and crocodiles, dry up now in this great battle”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः ॥ २० ॥
असमर्थं विजानाति धिक् क्षमामीदृशे जने ।

क्षमया हि समायुक्तम् माम् अयम् मकर आलयः ॥ ६-२१-२० असमर्थम् विजानाति धिक् क्षमाम् ईदृशे जने ।

‘मगरोंका निवासभूत यह समुद्र मुझे क्षमासे युक्त देख असमर्थ समझने लगा है । ऐसे मूर्खोंके प्रति की गयी क्षमाको धिक्कार है ॥ २० १/२ ॥

मॊसळॆगळ निवासवाद ई समुद्रवु क्षमायुक्त नन्नन्नु नोडि इवनु असमर्थनॆन्दु तिळियुत्तिद्दानॆ. इन्तह मूर्खन कुरितु गैद क्षमॆगॆ धिक्कारविरलि.॥20½॥

पदच्छेदः

20. ayam = this; makaraatayaH = ocean; vijaanaati = considering; maam = me; asamartham = as an incapable man; samaayuktam = endowed as I am; kshhamayaa = with forbearance; dhik = out with; kshhamaam = forbearance; iidR^ishe = to such; jane = an individual.

अनुवादः

“This ocean is considering me as an incapable man endowed as I am with forbearance. It is a great mistake to show forbearance to such an individual.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः ॥ २१ ॥
चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् ।
समुद्रं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवङ्गमाः ॥ २२ ॥

न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः ॥ चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् ।
सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवङ्गमाः ॥

स दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः ॥ ६-२१-२१ चापम् आनय सौमित्रे शरामः च आशी विष उपमान् । समुद्रम् शोषयिष्यामि पद्भ्याम् यान्तु प्लवङ्गमाः ॥ ६-२१-२२

‘सुमित्रानन्दन! सामनीतिका आश्रय लेनेसे यह समुद्र मेरे सामने अपना रूप नहीं प्रकट कर रहा है, इसलिये धनुष तथा विषधर सर्पोंके समान भयंकर बाण ले आओ । मैं समुद्रको सुखा डालूँगा; फिर वानरलोग पैदल ही लङ्कापुरीको चलें ॥ २१-२२ ॥

समित्रा नन्दन! सामनीतियन्नु आश्रयिसिद्द रिन्द ई समुद्रवु तन्न रूपवन्नु नन्न मुन्दॆ प्रकटिसुत्तिल्ल. आद्दरिन्द धनुष्य मत्तु विषधर सर्पदन्तिरुव बाणगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डु बा. नानु समुद्रवन्नु ऒणगिसिबिडुवॆनु; मत्तॆ वानररु नडॆदुकॊण्डे लङ्कॆगॆ होगलि.॥21-22॥

पदच्छेदः

21; 22. saagaraH = the ocean; nadarshayati = is not appearing; aatmaanam = himself; me = to me; saamnaa = on kind words; soumitre = O; Lakshmana1 aanaya = bring; chaapam = the bow; aashiivishhopamaam = and the serpentine; sharaamshcha = arrows; shoshhayishhyaami samudram = I shall dry up this ocean ; plavaN^gamaaH = monkeys; yaantu = can go; padbhyaam = by foot.

अनुवादः

“The Ocean is not appearing himself before me on kind words. O, Lakshmana! Bring the bow and the serpentine arrows. I shall dry up this ocean, so that our monkeys can cross it by feet.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम् ।
वेलासु कृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम् ॥ २३ ॥
निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम् ।
महार्णवं क्षोभयिष्ये महादानवसङ्कुलम् ॥ २४ ॥

अद्य अक्षोभ्यम् अपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम् । वेलासु कृत मर्यादम् सहसा ऊर्मि समाकुलम् ॥ ६-२१-२३ निर्मर्यादम् करिष्यामि सायकैर् वरुण आलयम् । महार्णवम् क्षोBहयिष्ये महादानवसम्कुलम् ॥ ६-२१-२४

‘यद्यपि समुद्रको अक्षोभ्य कहा गया है; फिर भी आज कुपित होकर मैं इसे विक्षुब्ध कर दूँगा । इसमें सहस्रों तरङ्गें उठती रहती हैं; फिर भी यह सदा अपने तटकी मर्यादा (सीमा) में ही रहता है । किंतु अपने बाणोंसे मारकर मैं इसकी मर्यादा नष्ट कर दूँगा । बड़े-बड़े दानवोंसे भरे हुए इस महासागरमें हलचल मचा दूँगा—तूफान ला दूँगा’ ॥ २३-२४ ॥

समुद्रवन्नु अक्षोभ्यवॆन्दु हेळुत्तारॆ, आदरॆ इन्दु कुपितनागि नानु इदन्नु विक्षुब्धगॊळिसुवॆनु. इदरल्लि साविरारु तरङ्गगळु एळुत्तिवॆ. हीगिद्दरू इदु सदाकाल तन्न मेरॆयॊळगे इरुत्तदॆ. आदरॆ नानु बाणबिट्टु इदर मेरॆयन्नु नाशगॊळिसुवॆनु. दॊड्ड दॊड्ड दानवरु तुम्बिरुव ई महासागरवन्नु अल्लोल कल्लोलवागिसिबिडुत्तेनॆ.॥23-24॥

पदच्छेदः

23; 24. adya = now; kruddhaH = being provoked; kshhobhayishhyaami = I will shake; akshhobhyamapi = even if unshakable; saagaram = this ocean; karishhyaami = I will force; varuNaalayami = the ocean; kRita maryaadam = made with a boundary; velaasu = with banks; sahasrormi samaakulam = and agitated with thousands of waves; nirmaryaadam = bereft of a boundary; saayakaiH = by my arrows; kshhobhayishye = I will agitate; mahaarNavam = the great ocean; mahaa daanava samkulam = through with great demons.

अनुवादः

“Being provoked now, I will shake this ocean, even if it is unshakable. I will force the ocean, which is demarcated by banks and agitated with thousands of waves, bereft of a boundary, by my arrows. I will agitate the great ocean, thronged with great demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः ।
बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥ २५ ॥

एवम् उक्त्वा धनुष् पाणिः क्रोध विस्फारित ईक्षणः । बभूव रामो दुर्धर्षो युग अन्त अग्निर् इव ज्वलन् ॥ ६-२१-२५

यों कहकर दुर्धर्ष वीर भगवान् श्रीरामने हाथमें धनुष ले लिया । वे क्रोधसे आँखें फाड़-फाड़कर देखने लगे और प्रलयाग्निके समान प्रज्वलित हो उठे ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

25. uktvaa = speaking; evam = thus; raamaH = Rama; krodhavisphaaritekshhaNaH = = with his eyes made larger by anger; dhanuushhpaaNiH = and wielding a bow with his hand; babhuuva = became; durdharshhaH = dreadful; to look at; jvalan yugaantaariva = like a blazing fire at the end of the world.

अनुवादः

Speaking as aforesaid, Rama with his eyes made larger by anger and wielding a bow with his hand, became dreadful to look at, as a blazing fire at the end of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगॆ हेळि दुर्धर्ष वीर भगवान् श्रीरामनु कैयल्लि धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डनु. अवनु क्रोधदिन्द कण्णरळिसि प्रयळाग्नियन्तॆ प्रज्वलितनादनु.॥2.॥

सम्पीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत् ।
मुमोच विशिखानुग्रान् वज्रानिव शतक्रतुः ॥ २६ ॥

सम्पीड्य च धनुर् घोरम् कम्पयित्वा शरैर् जगत् । मुमोच विशिखान् उग्रान् वज्राणि इव शत क्रतुः ॥ ६-२१-२६

उन्होंने अपने भयंकर धनुषको धीरेसे दबाकर उसपर प्रत्यञ्चा चढ़ा दी और उसकी टङ्कारसे सारे जगत् को कम्पित करते हुए बड़े भयंकर बाण छोड़े, मानो इन्द्रने बहुत-से वज्रोंका प्रहार किया हो ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

26. sampiiDyacha = swaying; ghoram = terrific; dhanuH = bow; jagat kampayitvaa = and making the earth tremble; sharaiH = by his violence; (he) mumocha = released; vishikhaan = the arrows; ugran vajraamiva = like powerful thunderbolt; shatakratuH = of Indra(god of celestials).

अनुवादः

Swaying his terrific bow and making the earth tremble by his violence Rama released the arrow resembling a powerful thunderbolt of Indra. (god of celestials).

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवनु तन्न भयङ्कर धनुस्सन्नु बग्गिसि नाणन्नु एरिसिदनु मत्तु अदर टङ्कारदिन्द जगत्तन्ने नडुगिसुत्ता इन्द्रनु अनेक वज्रगळन्नु प्रयोगिसिदन्तॆ दॊड्ड भयङ्करवाद बाणवन्नु बिट्टनु.॥2.॥

ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः ।
प्रविशन्ति समुद्रस्य जलं वित्रस्तपन्नगम् ॥ २७ ॥

ते ज्वलन्तो महावेगास् तेजसा सायक उत्तमाः । प्रविशन्ति समुद्रस्य सलिलम् त्रस्त पन्नगम् ॥ ६-२१-२७

तेजसे प्रज्वलित होते हुए वे महान् वेगशाली श्रेष्ठ बाण समुद्रके जलमें घुस गये । वहाँ रहनेवाले सर्प भयसे थर्रा उठे ॥ २७ ॥

तेजदिन्द प्रज्वलितवाद आ महावेगशाली श्रेष्ठ बाणवु समुद्रद नीरिनॊळगॆ नुग्गितु. अल्लि इरुव सर्पगळु भयदिन्द नडुगिहोदवु.॥27॥

पदच्छेदः

27. te = those; saayakottamaaH = excellent arrows; mahaavegaaH = having a great speed; jvalantaH = and ablaze; tejasaa = by their splendor; pravishhyanti = entered ; jalam = the waters; samudrasya = of the ocean; vitrasta pannagam = frightening the water-snakes.

अनुवादः

Those excellent arrows having a great speed and ablaze by their splendor, penetrated the waters of the ocean, striking the water- snakes with terror.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तोयवेगः समुद्रस्य समीनमकरो महान् ।
स बभूव महाघोरः समारुतरवस्तथा ॥ २८ ॥

ततो वेगः समुद्रस्य सनक्र मकरो महान् । स बभूव महाघोरः समारुत रवस् तदा ॥ ६-२१-२८

‘मत्स्यों और मगरोंसहित महासागरके जलका महान् वेग सहसा अत्यन्त भयंकर हो गया । वहाँ तूफानका कोलाहल छा गया ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

28. saH = that; mahaan = great; toyavegaH = jerk of water; samina makaraH = along with fishes and alligators; samudrasya = of the ocean; tathaa = and; sa maarutaravaH = together with the resonance of the wind; babhuuva = became; mahaaghoraH = very much dreadful.

अनुवादः

The great jerk of water with fishes and alligators of the ocean, together with the resonance of the wind became very much dreadful.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मिनुगळु मत्तु मॊसळॆगळ सहित महासागरद जलद वेग अत्यन्त भयङ्करवागि, अल्लि चण्डमारुतद कोलाहल उण्टायितु.॥2.॥

पदच्छेदः

2; 3. His arm formerly; maNikaaN^chana keyuura muktaa pravara bhuushhaNaiH = adorned with armlets of gems and gold and the most excellent jewels of pearls; abhimR^ishhTam = touched; anekadhaa = more than once; parama naariiNaam = by excellent women (by Kausalya and other mothers or by royal maids.)

अनुवादः

His arm formerly adorned with armlets of gems and gold and the most excellent jewels of pearls, was touched more than once, by excellent women ( Kausalya and other mothers or by royal maids).

स्रोतः: valmikiramayan.net

महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमावृतः ।
सधूमः परिवृत्तोर्मिः सहसासीन्महोदधिः ॥ २९ ॥

महाऊर्मि माला विततः शन्ख शुक्ति समाकुलः । सधूम परिवृत्त ऊर्मिः सहसा अभून् महाउदधिः ॥ ६-२१-२९

बड़ी-बड़ी तरङ्ग-मालाओंसे सारा समुद्र व्याप्त हो उठा । शङ्ख और सीपियाँ पानीके ऊपर छा गयीं । वहाँ धुआँ उठने लगा और सारे महासागरमें सहसा बड़ी-बड़ी लहरें चक्कर काटने लगीं ॥ २९ ॥

दॊड्ड दॊड्ड तरङ्गगळिन्द इडी समुद्रवु व्याप्तवायितु. शङ्खगळु मत्तु चिप्पुगळु नीरिन मेलॆ तेलिदवु. अल्लि हॊगॆ एळतॊडगितु. इडी महासागरदल्लि दॊड्ड दॊड्ड तॆरॆगळु सुत्ततॊडगिदवु.॥29॥

पदच्छेदः

29. sahasaa = immediately; mahodadhiH = that great ocean; aasiit = became; mahormi jaalachalitaH = shaken by a multitude of huge waves; shaN^khajaala samaavR^itaH = enveloped by a multitude of couches; parivR^ittormiH = in the rolling waves; sa dhuumaH = along with smoke.

अनुवादः

Immediately that great ocean, became shaken by the cluster of huge waves enveloped by a multitude of conches in its rolling waves and a smoke came out.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यथिताः पन्नगाश्चासन् दीप्तास्या दीप्तलोचनाः ।
दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः ॥ ३० ॥

व्यथिताः पन्नगाश्चासन् दिप्तास्या दीप्तलोचनाः ।
दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः ॥

व्यथिताः पन्नगाः च आसन् दीप्त आस्या दीप्त लोचनाः । दानवाः च महावीर्याः पाताल तल वासिनः ॥ ६-२१-३०

चमकीले फन और दीप्तिशाली नेत्रोंवाले सर्प व्यथित हो उठे तथा पातालमें रहनेवाले महापराक्रमी दानव भी व्याकुल हो गये ॥ ३० ॥

हॊळॆयुव हॆडॆगळु मत्तु कण्णुगळुळ्ळ सर्पगळु व्यथितवादवु. पाताळदल्लिरुव महापराक्रमि दानवरू कूड व्याकुलरादरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. pannagaaH = sea snakes; diiptaasyaaH = having brilliant faces; diipta lochanaaH = and glittering eyes; mahaaviirya daanavaashcha = and greatly valiant demons; paataalatalavaasinaH = residing in nethermost subterranean region; aasan = became; vyathitaaH = perturbed.

अनुवादः

Sea-snakes having brilliant faces and glittering eyes and the very valiant demons residing in nethermost subterranean region of the sea, were perturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्रमकरास्तथा ।
विन्ध्यमन्दरसङ्काशाः समुत्पेतुः सहस्रशः ॥ ३१ ॥

ऊर्मयः सिन्धु राजस्य सनक्र मकरास् तदा । विन्ध्य मन्दर सम्काशाः समुत्पेतुः सहस्रशः ॥ ६-२१-३१

सिन्धुराजकी सहस्रों लहरें जो विन्ध्याचल और मन्दराचलके समान विशाल एवं विस्तृत थीं, नाकों और मकरोंको साथ लिये ऊपरको उठने लगीं ॥ ३१ ॥

विन्ध्याचल मत्तु मन्दराचलदन्तॆ समुद्रद साविरारु विशाल तरङ्गगळु मीनु - मॊसळॆगळॊन्दिगॆ मेलॆ एळ तॊडगिदवु.॥31॥

पदच्छेदः

31. tathaa = and; uurmayaH = waves; sahasrashaH = in thousands (so large);vindhyamandarasamkaashaaH = resembling Vindhya and Mandhara mountains; samutpeduH = jumped up; sindhuraajasya = from the sea ; sanakra makaraaH = with its crocodiles and sea monsters.

अनुवादः

Thousands of waves, so large resembling Vindhya and Mandhara mountains, jumped up from the sea with its crocodiles and sea monsters.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः ।
उद्वर्तितमहाग्राहः सघोषो वरुणालयः ॥ ३२ ॥

आघूर्णित तरन्ग ओघः सम्ब्भ्रान्त उरग राक्षसः । उद्वर्तित महाग्राहः सम्वृत्तः सलिल आशयः ॥ ६-२१-३२

सागरकी उत्ताल तरङ्ग-मालाएँ झूमने और चक्कर काटने लगीं । वहाँ निवास करनेवाले नाग और राक्षस घबरा गये । बड़े-बड़े ग्राह ऊपरको उछलने लगे तथा वरुणके निवासभूत उस समुद्रमें सब ओर भारी कोलाहल मच गया ॥ ३२ ॥

सागरद उत्ताल तरङ्गमालॆगळु गर-गरनॆ सुत्ततॊडगिदवु. अल्लि वासिसुव नागगळु मत्तु राक्षसरु गाबरिगॊण्डवु. दॊड्ड दॊड्ड मॊसळॆगळु मेलक्केळुत्ता वरुणन निवासभूत आ समुद्रदल्लि ऎल्लॆडॆ भारी कोलाहल उण्टायितु.॥32॥

पदच्छेदः

32. varuNaalayaH = the ocean; aaghuurNita taran^goughaH = with its multitude of fluctuating waves; sambhraantoraga raakshhasaH = with its frightened serpents and demons; udvartita mahaagraahaH = with huge crocodiles caused to come out; sagoshhaH = became full of noise.

अनुवादः

That ocean with its multitude of fluctuating waves, with its frightened serpents and demons, with huge crocodiles coming out, became full of noise.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु तं राघवमुग्रवेगं
प्रकर्षमाणं धनुरप्रमेयम् ।
सौमित्रिरुत्पत्य विनिःश्वसन्तं
मामेति चोक्त्वा धनुराललम्बे ॥ ३३ ॥

ततस्तु तम् राघव मुग्रवेगम् । प्रकर्षमाणम् ध्मरप्रमेयम् । सौमित्रिरुत्पत्य विनिःश्वसन्तम् । मामेति चोक्त्वा धनुराललम्बे ॥ ६-२१-३३

तदनन्तर श्रीरघुनाथजी रोषसे लंबी साँस लेते हुए अपने भयंकर वेगशाली अनुपम धनुषको पुनः खींचने लगे । यह देख सुमित्राकुमार लक्ष्मण उछलकर उनके पास जा पहुँचे और ‘बस, बस, अब नहीं, अब नहीं’ ऐसा कहते हुए उन्होंने उनका धनुष पकड़ लिया ॥ ३३ ॥

अनन्तर श्रीरघुनाथनु रोषदिन्द निट्टुसिरुबिडुत्ता तन्न भयङ्कर वेगशालि अनुपम धनुस्सन्नु पुनः सॆळॆयतॊडगिदनु. इदन्नु नोडि लक्ष्मणनु हारि अवन बळिगॆ होगि ‘साकु, साकु, इन्नु बेड-इन्नु बेड’ ऎन्दु हेळुत्ता अवनु रामन धनुस्सन्नु हिडिदुकॊण्डनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tataH = then; soumitriH = Lakshmana; utpatya = rushed; raaghavam = towards Rama; (who) ;ugravegam = in a terrific velocity; prakarshhamaaNam = was stretching ; aprameyam = his incomparable; dhanuH = bow; viniH shvasantam = with a penetrating sigh; uktvaa = crying; maa maa iti = no farther; no farther; aalalambe = and took hold of; dhanuH = the bow.

अनुवादः

Then Lakshmana rushed towards Rama who in a terrific velocity was stretching his incomparable bow, with a penetrating sigh, crying: “No further, no farther” and took hold of the bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतद्विनापि ह्युदधेस्तवाद्य
सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम् ।
भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति
दीर्घं भवान् पश्यतु साधुवृत्तम् ॥ ३४ ॥

एतद्विनापि ह्युदधेस्तवार्य । सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम् । भवद्विधाः क्रोधवशम् न यान्ति । दीर्घम् भवान्पश्यतु साधुवृत्तम् ॥ ६-२१-३४

(फिर वे बोले—)‘भैया! आप वीर-शिरोमणि हैं । इस समुद्रको नष्ट किये बिना भी आपका कार्य सम्पन्न हो जायगा । आप-जैसे महापुरुष क्रोधके अधीन नहीं होते हैं । अब आप सुदीर्घकालतक उपयोगमें लाये जानेवाले किसी अच्छे उपायपर दृष्टि डालें—कोई दूसरी उत्तम युक्ति सोचें’ ॥ ३४ ॥

मत्तॆ हेळिदनु - अण्णा! नीनु वीरश्रेष्ठवागिरुवॆ. ई समुद्रवन्नु नाशमाडदॆयू निम्म कार्य नॆरवेरुवुदु. ईग नीवु दीर्घकालदवरॆगॆ उपयोगियाद यावु दादरू ऒळ्ळॆय उपायवन्नु नोडु, यावुदादरू उत्तम युक्ति योचिसिरि.॥34॥

पदच्छेदः

34. etat vinaapi = even without this destruction; udadheH = of the ocean; kaaryam = the purpose; adya = now; tava = of you; viiratamasya = the greatest hero; sampatsyate = will be fulfilled; bhavadvidhaaH = men like you; na yaanti = do not get; krodhavasham = the power of anger; bhavaan = some durable; saadhu vR^ittam = and noble way; aarya = O; honorable man!

अनुवादः

“O, honorable man! Even without the destruction of the ocean, the purpose of you the greatest hero will be fulfilled. Men like you do not fall into the sway of anger. You see some durable and noble alternative”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तर्हितैश्चापि तथान्तरिक्षे
ब्रह्मर्षिभिश्चैव सुरर्षिभिश्च ।
शब्दः कृतः कष्टमिति ब्रुवद्भि-
र्मामेति चोक्त्वा महता स्वरेण ॥ ३५ ॥

अन्तर्हितैश्चापि तथान्तरिक्षे
ब्रह्मर्षिभिश्चैव सुरर्षिभिश्च ।
शब्दः कृतः कष्टमिति ब्रुवद्भिः
मामेति चोक्त्वा महता स्वरेण ॥

इसी समय अन्तरिक्षमें अव्यक्तरूपसे स्थित महर्षियों और देवर्षियोंने भी ‘हाय! यह तो बड़े कष्टकी बात है’ ऐसा कहते हुए ‘अब नहीं, अब नहीं’ कहकर बड़े जोरसे कोलाहल किया ॥ ३५ ॥

अदे समयदल्लि अन्तरिक्षदल्लि अव्यक्तरूपदिन्द स्थित महर्षिगळु मत्तु देवर्षिगळू कूड ‘अय्यो! इदु दॊड्ड कष्टद मातागिदॆ’ हीगॆ हेळुत्ता ‘ईगबेड-ईगबेड’ ऎन्दु हेळि जोरागि हाहाकार माडिदरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. brahmarshhibhishchaiva = by brahamana sages; surarshhibhishcha = and by celestial sages; antarhitaiH = abiding in the interior; antarikshhe = of the sky; uktvaa = was cried; mahataa = in a loud; svareNa = voice; shabdaH = and noise; kR^itaH = made; maa maa iti = saying No farther; no farther; kashhTamiti = ah;oh;alas!

अनुवादः

Brahmana-sages and celestial sages, stationed in the interior of the sky cried in a loud voices, saying “No farther, no farther” and making a noise “Ah,Oh,Alas!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥ २१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें इक्कीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २१ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि इप्पत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥21॥