०२० रावणेन स्वामात्यशुकप्रेषणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

As per the advice of Sardula, Ravana sends Shuka to Sugriva as an ambassador. The monkeys harass him, who came to their place as a spy. But because of Rama’s gracefulness, Shuka comes out of danger. Sugriva gives a fitting reply to Ravana’s message sent through Shuka. When monkeys again try to bind him and harass him, Rama prevents them from killing him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

20. शार्दूलके कहनेसे रावणका शुकको दूत बनाकर सुग्रीवके पास संदेश भेजना, वहाँ वानरोंद्वारा उसकी दुर्दशा, श्रीरामकी कृपासे उसका संकटसे छूटना और सुग्रीवका रावणके लिये उत्तर देना

ततो निविष्टां ध्वजिनीं सुग्रीवेणाभिपालिताम् ।
ददर्श राक्षसोऽभ्येत्य शार्दूलो नाम वीर्यवान् ॥ १ ॥
चारो राक्षसराजस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
तां दृष्ट्वा सर्वतोऽव्यग्रां प्रतिगम्य स राक्षसः ॥ २ ॥
आविश्य लङ्कां वेगेन राजानमिदमब्रवीत् ।

ततो निविष्टां ध्वजिनीं सुग्रीवेणाभिपालिताम् ।
ददर्श राक्षसोऽभ्येत्य शार्दूलो नाम वीर्यवान् ॥ चारो राक्षसराजस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
तां दृष्ट्वा सर्वतोऽव्यग्रां प्रतिगम्य स राक्षसः ॥
प्रविश्य लङ्कां वेगेन राजान मिदमब्रवीत् ॥

इसी बीचमें दुरात्मा राक्षसराज रावणके गुप्तचर पराक्रमी राक्षस शार्दूलने वहाँ आकर सागर-तटपर छावनी डाले पड़ी हुई सुग्रीवद्वारा सुरक्षित वानरी सेनाको देखा । सब ओर शान्तभावसे स्थित हुई उस विशाल सेनाको देखकर वह राक्षस लौट गया और जल्दीसे लङ्कापुरीमें जाकर राजा रावणसे यों बोला— ॥ १-२ १/२ ॥

दुरात्मा रावणन गुप्तचर पराक्रमि राक्षस शार्दूलनु सागर तीरदल्लि सुग्रीवनिन्द रक्षितवाद वानर सैन्यवु बीडुबिट्टिरुवुदन्नु नोडिदनु. ऎल्ल कडॆयिन्द शान्तभावदिन्द स्थितवाद आ विशाल सैन्यवन्नु नोडि, अवनु अवसरवागि लङ्कॆगॆ होगि रावणनल्लि हेळिदनु.॥1-2½॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter; viiryavaan = an energic;; raakshhasaH = demon; shaarduulo naama = named Shardula; abhyetya = came; dadarsha = and saw; dhvajiniim = army; abhipaalitam = ruled; sugriveNa = by Sugriva; nivishhTaam = which was drawn up in battle array.

अनुवादः

Thereafter, an energetic demon named Shardula came and saw the army, commanded by Sugriva, which was drawn up in a battle array.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष वै वानरर्क्षौघो लङ्कां समभिवर्तते ॥ ३ ॥
अगाधश्चाप्रमेयश्च द्वितीय इव सागरः ।

एष वै वानरर्क्षघो लङ्काम् समभिवर्तते ॥ ६-२०-३ अगाधश्चाप्रमेयश्च द्वितीय इव सागरः ।

‘महाराज! लङ्काकी ओर वानरों और भालुओंका एक प्रवाह-सा बढ़ा चला आ रहा है । वह दूसरे समुद्रके समान अगाध और असीम है ॥ ३ १/२ ॥

महाराज! लङ्कॆय कडॆगॆ वानरर मत्तु करडिगळ सैन्यवु प्रवाहदन्तॆ बरुत्ता इदॆ. अदु इन्नॊन्दु समुद्रदन्तॆ अगाध मत्तु असीमवागिदॆ.॥3½॥

पदच्छेदः

3. agaadhashcha = boundless; aprameyashcha = and immeasurable; dvitiiyaH saagaraH iva = like a second ocean; eshhaH = this; vaanararkshhoughaH = multitude of monkeys and bears; samabhivartate = is approaching ; laNkaam = Lanka.

अनुवादः

“Boundless and immeasurable like another ocean, this multitude of monkeys and bears is approaching Lanka.”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रौ दशरथस्येमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४ ॥
उत्तमौ रूपसम्पन्नौ सीतायाः पदमागतौ ।

‘राजा दशरथके ये पुत्र दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण बड़े ही रूपवान् और श्रेष्ठ वीर हैं । वे सीताका उद्धार करनेके लिये आ रहे हैं ॥ ४ १/२ ॥

राजा दशरथन ई पुत्ररिब्बराद श्रीराम- लक्ष्मणरु बहळ रूपवन्त मत्तु श्रेष्ठवीररागिद्दारॆ. अवरु सीतॆयन्नु बिडिसिकॊण्डु होगलु बरुत्तिद्दारॆ.॥4½॥

एतौ सागरमासाद्य सन्निविष्टौ महाद्युते ॥ ५ ॥
बलं चाकाशमावृत्य सर्वतो दशयोजनम् ।
तत्त्वभूतं महाराज क्षिप्रं वेदितुमर्हसि ॥ ६ ॥

‘महातेजस्वी महाराज! ये दोनों रघुवंशी बन्धु भी इस समय समुद्र-तटपर ही आकर ठहरे हुए हैं । वानरोंकी वह सेना सब ओरसे दस योजनतकके खाली स्थानको घेरकर वहाँ ठहरी हुई है । यह बिलकुल ठीक बात है । आप शीघ्र ही इस विषयमें विशेष जानकारी प्राप्त करें ॥ ५-६ ॥

महातेजस्वी महाराजा! रघुवंशि सहोदर इवरिब्बरू ईग समुद्रतीरक्कॆ बन्दु निन्तिरुवरु. वानरर आ सैन्यवु हत्तु योजनदवरॆगॆ स्थळवन्नु आक्रमिसि अल्लि नॆलॆसिदॆ. इदु खण्डितवागि सरियागिदॆ. नीवु बेगने ई विषयदल्लि विशेष तिळिवळिकॆयन्नु पडॆयिरि.॥5-6॥

पदच्छेदः

4; 5. imou = these; bhraatarou = brothers; raamalakshhmaNou = Rama and Lakshmana; putrou = the sons; dasharathasya = of Dasaratha; uttamou = the excellent men; ruupasampannou = endowed with beauty; mahaadyuti = very much dignified men; aagatou = have come; padam = in the cause; siitaayaaH = of sita; sannivishhTaa = and settled in camp; aasadya = after reaching; saagaram = the sea.

अनुवादः

“These brothers Rama and Lakshmana, the sons of Dasaratha, the excellent and the most dignified men endowed with beauty have arrived in the cause of Sita and settled in a camp after reaching the sea shore” .

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6. mahaaraaja = O; monarch! Balamcha = the army; aavR^itya = is employed around; aakaasham = a space; aayatam = measuring; sarvataH = on all sides; dashayojanam = ten yojanas(ten miles);archasi = you are fit; veditum = to ascertain; kshhipram = quickly; tattvabhuutam = this truth.

अनुवादः

“O, monarch! Their army is employed around a radius of ten yojanas (eighty miles)on all sides. You have to ascertain this truth quickly”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तव दूता महाराज क्षिप्रमर्हन्ति वेदितुम् ।
उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदो वात्र प्रयुज्यताम् ॥ ७ ॥

तव दूता महाराज क्षिप्रमर्हन्ति वेदितुम् ।
उपप्रदानं सान्न्त्वं वा भेदो वात्र प्रयुज्यताम् ॥

‘राक्षससम्राट्! आपके दूत शीघ्र सारी बातोंका पता लगा लेनेके योग्य हैं, अतः उन्हें भेजें । तत्पश्चात् जैसा उचित समझें, वैसा करें—चाहे उन्हें सीताको लौटा दें, चाहे सुग्रीवसे मीठी-मीठी बातें करके उन्हें अपने पक्षमें मिला लें अथवा सुग्रीव और श्रीराममें फूट डलवा दें’ ॥ ७ ॥

राक्षस साम्राटने! निम्म दूतरु बेगनॆ ऎल्ल सङ्गतिगळन्नु तिळियलु योग्यरागिद्दारॆ. आद्दरिन्द अवरन्नु कळिसिरि. बळिक उचितवॆनिसिन्तॆ माडिरि. बेकादरॆ सीतॆयन्नु मरळिसिरि, बेकादरॆ सुग्रीवनल्लि मधुर मातुगळन्नाडि अवनन्नु नम्म पक्षक्कॆ सेरिसिकॊळ्ळि अथवा सुग्रीव मत्तु रामनल्लि ऒडकु उण्टुमाडिरि.॥7॥

पदच्छेदः

7. mahaarajaH = O; monarch! Tava = your; duutaaH = spies; arhanti = are fit; veditum = to know; kshhipram = quickly; atra = under such circumstances; saantvamvaa = either conciliation;upapradaanam = or an act of giving away;bhedovaa = or sowing dissention (in the enemy’s ranks); prayujyataam = may be employed.

अनुवादः

“O, monarch! Your other spies also ought to ascertain the fact quickly. Under such circumstances, either conciliation or an act of giving away or sowing dissention (in the enemy’s ranks) may be employed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शार्दूलस्य वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
उवाच सहसा व्यग्रः सम्प्रधार्यार्थमात्मनः ।
शुकं साधु तदा रक्षो वाक्यमर्थविदां वरम् ॥ ८ ॥

शार्दूलस्य वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः । उवाच सहसा व्यग्रः सम्प्रधार्यार्थमात्मनः ॥ ६-२०-८ शुकम् नाम तदा रक्षो वाक्यमर्थविदाम् वरम् ।

शार्दूलकी बात सुनकर राक्षसराज रावण सहसा व्यग्र हो उठा और अपने कर्तव्यका निश्चय करके अर्थवेत्ताओंमें श्रेष्ठ शुक नामक राक्षससे यह उत्तम वचन बोला—

शार्दूलन मातन्नु केळि राक्षसराज रावणनु तत्क्षण व्यग्रवागि, तन्न कर्तव्यवन्नु निश्चयिसि, अर्थवेत्तरल्लि श्रेष्ठनाद शुकनॆम्ब राक्षसनल्लि हीगॆ नुडिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. shrutvaa = hearing; shaarduulasya = shardula’s; vachaH = words; raavaNaH = Ravana; raakshhaseshvaraH = the lord of demons; sahasaa = immediately; vyaaghraH = disturbed; sampradhaarya = determined; aatmaanaH = his; artham = course of action; tadaa = and then; uvaacha = spoke; vaakyam = words; rakshhaH = to a demon; shukam naama = by name Suka; varam = the foremost among; arthavidaam = those who know their duty.

अनुवादः

Hearing Shardula’s words Ravana the lord of demons was perturbed and immediately determined his cause of action. Then he spoke the following words to a demon by name, Shuka the foremost among those who know their duty.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवं ब्रूहि गत्वाऽऽशु राजानं वचनान्मम ।
यथासन्देशमक्लीबं श्लक्ष्णया परया गिरा ॥ ९ ॥

सुग्रीवम् ब्रूहि गत्वाशु राजानम् वचनान्मनु ॥ ६-२०-९ यथासंदेशमक्लीबम् शल्क्स्णया परया गिरा ।

‘दूत! तुम मेरे कहनेसे शीघ्र ही वानरराज सुग्रीवके पास जाओ और मधुर एवं उत्तम वाणीद्वारा निर्भीकतापूर्वक उनसे मेरा यह संदेश कहो— ॥ ९ ॥

दूतने! नीनु नानु हेळिदन्तॆ बेगने सुग्रीवन बळिगॆ होगि, मधुर हागू उत्तम मातुगळिन्द निर्भयवागि अवनिगॆ नन्न ई सन्देशवन्नु तिळिसु.॥9॥

पदच्छेदः

9. gatvaa = going; aashu = quickly; bruuhi = speak; akliibam = fearlessly; raajaanam = to the king; sugriivam = Sugriva; mama = as my; vachanaat = words; yatha samdesham = according to my command; parayaa = in an excellent; shlakshhNayaa = and gentle; giraa = voice:

अनुवादः

“Going quickly, speak fearlessly to king Sugriva on my behalf, according to my command, in an excellent and gentle voice, as follows:”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं वै महाराजकुलप्रसूतो
महाबलश्चर्क्षरजःसुतश्च ।
न कश्चनार्थस्तव नास्त्यनर्थ-
स्तथापि मे भ्रातृसमो हरीश ॥ १० ॥

त्वम् वै महारज कुलप्रसूतो । महाबलश्चर्क्षरजःसुतश्च । न कश्चनार्थस्तव वास्त्यनर्थ । स्तथापि मे भ्रातृसमो हरीश ॥ ६-२०-१०

वानरराज! आप वानरोंके महाराजके कुलमें उत्पन्न हुए हैं । आदरणीय ऋक्षरजाके पुत्र हैं और स्वयं भी बड़े बलवान् हैं । मैं आपको अपने भाईके समान समझता हूँ । यदि मुझसे आपका कोई लाभ नहीं हुआ है तो मेरे द्वारा आपकी कोई हानि भी नहीं हुई है ॥ १० ॥

वानरराजने! नीनु वानर महाराजर कुलदल्लि हुट्टिरुवॆ. आदरणीय ऋक्षराजन पुत्रनागिरुवॆ हागू स्वतः बहळ बलिष्ठनागिरुवॆ. नानु निन्नन्नु तम्मनन्तॆ तिळियुत्तेनॆ. नन्निन्द निनगॆ यावुदे लाभ आगदिद्दरू, यावुदे हानियन्तू आगलिल्ल.॥10॥

पदच्छेदः

10. mahaaraaja = O; great king! tvam = you; kulaprasuutaH vai = are indeed born in a noble family; mahaabalashcha = possessing great strength; rikshharajaH sutashcha = are a son of Riksharaja; naasti = no; arthaH = gain; kashchana = whatsoever; anarthaH = nor any harm; tava = to you(from this battle); hariisha = O; lord of monkeys; tathaapi = nevertheless; bhraatrusamah = you are like a brother; me = to me.

अनुवादः

O, great king! You are indeed born in a noble family, possessor of a great strength and are a son of Riksharaja. No gain whatsoever or any harm will accrue to you (from this battle) .O, lord of monkeys! Nevertheless, you are like a brother to me."

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं यद्यहरं भार्यां राजपुत्रस्य धीमतः ।
किं तत्र तव सुग्रीव किष्किन्धां प्रति गम्यताम् ॥ ११ ॥

अहं यद्यहरं भर्यां राजपुत्रस्य धीमतः ।
किं तत्र तव सुग्रीव किष्किन्धां प्रति गम्यताम् ॥

अहम् यद्यहरम् भार्याम् राजपुत्रस्य धीमतः । किम् तत्र तव सुग्रीव किश्किन्धाम् प्रति गम्यताम् ॥ ६-२०-११

सुग्रीव! यदि मैं बुद्धिमान् राजपुत्र रामकी स्त्रीको हर लाया हूँ तो इसमें आपकी क्या हानि है? अतः आप किष्किन्धाको लौट जाइये ॥ ११ ॥

सुग्रीवने! नानु बुद्धिवन्त राजपुत्र रामन पत्नियन्नु कद्दु तन्दरॆ ननगॆ एनु हानियागिदॆ. आद्दरिन्द नीनु किष्किन्धॆगॆ मरळिहोगु.॥11॥

पदच्छेदः

11. sugriva = O; Sugriva; kim = what (does it matter); tava = to you; tatra = there; aham aharamyadi = if I have embezzled; bhaaryaam = the wife ; raajaputrasya = of prince Rama; dhiimataH = the wise? Gamyataam = return; kishhkindhaam prati = to Kishkinda.

अनुवादः

“What does it matter to you, if I have embezzled the wife of a wise prince? (Therefore) return to Kishkindha”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहीयं हरिभिर्लङ्का प्राप्तुं शक्या कथञ्चन ।
देवैरपि सगन्धर्वैः किं पुनर्नरवानरैः ॥ १२ ॥

नहीयं हरिभिर्लङ्कां प्राप्तुं शक्या कथञ्चन ।
दैवेरपि सगन्धर्वैः किं पुनर्नरवानरैः ॥

हमारी इस लङ्कामें वानरलोग किसी तरह भी नहीं पहुँच सकते । यहाँ देवताओं और गन्धर्वोंका भी प्रवेश होना असम्भव है; फिर मनुष्यों और वानरोंकी तो बात ही क्या है?’’ ॥ १२ ॥

नम्म ई लङ्कॆयल्लि वानररु याव रीतियिन्दलू प्रवेशिसलाररु. इल्लि देवतॆगळु मत्तु गन्धर्वरू बरुवुदु असम्भववागिदॆ. हागिरुवाग मनुष्यरु हागू वानरर मातेनिदॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. iyam laNkaa = this Lanka; na shakyaahi = cannot indeed; praaptum = be acquired; haribhiH = by monkeys; kathamchana = in any way. (It cannot be reached) devairapi = even by celestials; sagandharvaiH = together with Gandharvas; kim punaH = what to tell; nara vaanaraiH = of reaching by men and monkeys?

अनुवादः

“This Lanka cannot be reached by monkeys in any way. It cannot be acquired even by celestials and Gandharvas (celestial musicians), why to talk about men and monkeys?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तदा राक्षसेन्द्रेण सन्दिष्टो रजनीचरः ।
शुको विहङ्गमो भूत्वा तूर्णमाप्लुत्य चाम्बरम् ॥ १३ ॥

राक्षसराज रावणके इस प्रकार संदेश देनेपर उस समय निशाचर शुक तोता नामक पक्षीका रूप धारण करके तुरंत आकाशमें उड़ चला ॥ १३ ॥

राक्षसराज रावणन ई प्रकारद सन्देशवन्नु केळि आग निशाचर शुकनु गिळिय रूपवन्नु धरिसि कूडले आकाशक्कॆ हारिहोदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tadaa = then; shukaH = Shuka; sah = that; rajaniicharaH = demon; samdishhTah = heralded; raakshhasendreNa = by Ravana; bhuutvaa = become; vihaNgamaH = a bird; aaplutyacha = and flew; tuurNam = quickly; ambaram = into the sky.

अनुवादः

Then Shuka the demon heralded by Ravana turned himself into the form of a bird and quickly flew into the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स गत्वा दूरमध्वानमुपर्युपरि सागरम् ।
संस्थितो ह्यम्बरे वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ १४ ॥
सर्वमुक्तं यथाऽऽदिष्टं रावणेन दुरात्मना ।

स गत्वा दूरमध्वानमुपर्युपरि सागरम् । संस्थितो ह्यम्बरे वाक्यम् सुग्रीव मदिमब्रवीत् ॥ ६-२०-१४

समुद्रके ऊपर-ही-ऊपर बहुत दूरका रास्ता तय करके वह सुग्रीवके पास जा पहुँचा और आकाशमें ही ठहरकर उसने दुरात्मा रावणकी आज्ञाके अनुसार वे सारी बातें सुग्रीवसे कहीं ॥ १४ १/२ ॥

समुद्रद मेलिनिन्द बहळ दूरद दारियन्नु सागि सुग्रीवन बळिगॆ तलुपि, आकाशदल्ले निन्तु अवनु दुरात्मा रावणन आज्ञॆगनुसार आ ऎल्ल मातुगळन्नु सुग्रीवनिगॆ हेळिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. saH = that Shuka; gatvaa = going; adhvaanam = in the sky; duuram = for a distance; uparyupari saagaram = continuously over the ocean; samsthitaH = and stationed; ambare = in the sky(itself); abraviit = spoke; idam = these; vaakyam = words; sugriivam = to Sugriva.

अनुवादः

Proceeding in the sky for a distance continuously over the ocean, Shuka then stood up in the sky itself and spoke these words to Sugriva:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् प्रापयन्तं वचनं तूर्णमाप्लुत्य वानराः ॥ १५ ॥
प्रापद्यन्त तदा क्षिप्रं लोप्तुं हन्तुं च मुष्टिभिः ।

तत्प्रपयन्तम् वचनम् तूर्णमाप्लुत्य वानराः । ६-२०-१५ प्रापद्यन्त तदा क्षिप्रम् लोप्तुम् हन्तुम् च मुष्टिभिः ।

जिस समय वह संदेश सुना रहा था, उसी समय वानर उछलकर तुरंत उसके पास जा पहुँचे । वे चाहते थे कि हम शीघ्र ही इसकी पाँखें नोच लें और इसे घूसोंसे ही मार डालें ॥ १५ १/२ ॥

आ सन्देशवन्नु तिळिसुत्तिरुवागले वानररु नॆगॆदु अवन बळिगॆ तलुपि, बेगने इवन रॆक्कॆकित्तु, अवनन्नु गुद्दि कॊल्ललु बयसुत्तिद्दरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. yathaa = As was ; aadishhTam = directed; raavaNena = by Ravana; duraatmanaa = the wicked; sarvam = all that; uktam = was told; praapayantam = while receiving ; tat = those; vachanam = words; vaanaraaH = the monkeys; aaplutya = jumped up; praapadyanta = reached him; tadaa = at that moment; kshhipram = quickly; tuurNam = and speedily; loptum = to tear off his wings; hantumcha = and to strike him; mushhTibhiH = by their fists.

अनुवादः

Shuka repeated all the words the wicked Ravana had told him to say to Sugriva. As he was still speaking, the monkeys bounded into the air to reach him at that moment quickly to tear off his wings and to smite him by their fists.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वैः प्लवङ्गैः प्रसभं निगृहीतो निशाचरः ॥ १६ ॥
गगनाद् भूतले चाशु प्रतिगृह्यावतारितः ।

सवैः प्लवङ्गैः प्रसभं निगृहीतो निशाचरः ॥
गगनाद्भूतले चाशु परिगृह्यावतारितः ।

सर्वैः प्लवण्गैः प्रसभम् निगृहीतो निशाचरह् ॥ ६-२०-१६ गगनाद्भूतले चाशु प्रतिगृह्यावतारितः ।

इस निश्चयके साथ सारे वानरोंने उस निशाचरको बलपूर्वक पकड़ लिया और उसे कैद करके तुरंत आकाशसे भूतलपर उतारा ॥ १६ १/२ ॥

हीगॆ निश्चयिसि ऎल्ल वानररु आ निशाचरनन्नु बलवन्तवागि सॆरॆ हिडिदु आकाशदिन्द भूमिगॆ इळिदरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. nigR^ihiitaH = the attacked; nishhaacharaH = demon; prasabham = was forcibly; pratigR^ihya = seized; sarvaiH = by all; plavaNgaiH = monkeys; aashu = and immediately; avataaritaH = brought down; bhuutale = to the ground; gaganaat = from the sky.

अनुवादः

The demon thus attacked was forcibly seized by all the monkeys and immediately brought down to the ground from the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरैः पीड्यमानस्तु शुको वचनमब्रवीत् ॥ १७ ॥
न दूतान् घ्नन्ति काकुत्स्थ वार्यन्तां साधु वानराः ।
यस्तु हित्वा मतं भर्तुः स्वमतं सम्प्रधारयेत् ।
अनुक्तवादी दूतः सन् स दूतो वधमर्हति ॥ १८ ॥

वानरैः पीड्यमानस्तु शुको वचनमब्रवीत् ॥ न दूतान् घ्नन्ति काकुत्स्थ वार्यन्तां साधु वानराः ।
यस्तु हित्वा मतं भर्तुः स्वमतं सम्प्रधारयेत् ।
अनुक्तवादी दूतः सन्स दूतोवधर्महति ॥

वानरैः पीड्यमानस्तु शुको वचनमब्रवीत् ॥ ६-२०-१७ न दूतान् घ्नन्ति काकुत्थ्स वार्यन्ताम् साधु वानराः । यस्तु हित्वा मतम् भर्तुः स्वमतम् सम्प्रभाषते ॥ ६-२०-१८ अनुक्तवादी दूतः सन्न् स दूतो वधमर्हति ।

इस प्रकार वानरोंके पीड़ा देनेपर शुक पुकार उठा—‘रघुनन्दन! राजालोग दूतोंका वध नहीं करते हैं, अतः आप इन वानरोंको भलीभाँति रोकिये । जो स्वामीके अभिप्रायको छोड़कर अपना मत प्रकट करने लगता है, वह दूत बिना कही हुई बात कहनेका अपराधी है; अतः वही वधके योग्य होता है’ ॥ १७-१८ ॥

ई प्रकार वानररु पीडिसुत्तिरुवाग शुकनु कूगिकॊण्डनु - रघुनन्दन! राजरु दूतरन्नु कॊल्लुवुदिल्ल; आद्दरिन्द ई वानररन्नु सरियागि तडॆयिरि. ऒडॆयन अभिप्रायवन्नु बिट्टु, तन्न मतवन्नु प्रकटिसिद दूतनु हेळदिरुव मातन्नु हेळिद अपराधियागिद्दानॆ. आद्दरिन्द अवने वधॆगॆ योग्यनागिद्दानॆ.॥17-18॥

पदच्छेदः

17. shukaH = Shuka; piiDyamaanaH = being harassed; vaanaraiH = by monkeys; abraviit = spoke; vachanam = these words; kakutthsa = O; Rama! Duutaan = messengers; naghnanti = are not killed; vaanaraaH = let the monkeys; vaaryantaam = be restrained; saadhu = properly.

अनुवादः

Shuka being harassed by monkeys spoke the following words: “O, Rama! Messengers are not to be killed. Let your monkeys be restrained properly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

18. yaH = who; hitvaa = abandon; matam = the intent; bhartuH = of his lord; samprabhaashhate = will speak; svamatam = about his own intent; duutaH sau = through being a messenger; saH duutaH = that messenger; anukta vaadii = who speaks which was not told; arhati = is fit; vadham = for killing

अनुवादः

“That messenger, who by abandoning the opinion of his king will speak about his own opinion though he being a messenger and he who on the other hand speaks that which was not told to him, that messenger is indeed fit to be killed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुकस्य वचनं रामः श्रुत्वा तु परिदेवितम् ।
उवाच मावधिष्टेति घ्नतः शाखामृगर्षभान् ॥ १९ ॥

शुकस्य वचनं श्रत्वा रामस्तु परिदेवितम् ।
उवाच मावधिष्टेति घ्नतः शाखामृगर्षभान् ॥

शुकस्य वचनम् रामः श्रुत्वा तु परिदेवितम् ॥ ६-२०-१९ उवाच मा वधिस्टेति घ्नतः शाखामृगर्षभान् ।

शुकके वचन और विलापको सुनकर भगवान् श्रीरामने उसे पीटनेवाले प्रमुख वानरोंको पुकारकर कहा—‘इसे मत मारो’ ॥ १९ ॥

शुकन मातु मत्तु विलापवन्नु केळि भगवान् श्रीरामनु अवनन्नु हॊडॆयुत्तिरुव मुख्य वानररन्नु करॆदु - ‘इवनन्नु हॊडॆयदिरि’ ऎन्दु हेळिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. shrutvaa = hearing; shukasya = Shuka’s; vachanam = words; paridevitam = and his complaint; raamaH = Rama;uvaachaam = spoke; iti = thus; shakhaa mR^igarshhabhaan = to the foremost of monkeys; ghnatah = who were beating; maa vadhishhTa = “do not kill.”

अनुवादः

Hearing Shuka’s complaining words, Rama spoke to the foremost of monkeys, who were beating him as aforesaid, saying “Do not kill him”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च पत्रलघुर्भूत्वा हरिभिर्दर्शितेऽभये ।
अन्तरिक्षे स्थितो भूत्वा पुनर्वचनमब्रवीत् ॥ २० ॥

स च पत्रलघुद्भूत्वा हरिभिर्दर्शितेऽभये ॥ ६-२०-२० अन्तरिक्षे स्थितो भूत्वा पुनर्वचन मब्रवीत् ।

उस समयतक शुकके पंखोंका भार कुछ हलका हो गया था; (क्योंकि वानरोंने उन्हें नोंच डाला था) फिर उनके अभय देनेपर शुक आकाशमें खड़ा हो गया और पुनः बोला— ॥ २० ॥

आग शुकन रॆक्कॆगळ भार स्वल्प कडिमॆयागित्तु. (एकॆन्दरॆ वानररु अवन्नु कित्तुबिट्टिद्दरु.) मत्तॆ अवनिगॆ अभय कॊट्ट मेलॆ शुकनु आकाशदल्लि निन्तु पुनः हेळिदनु .॥20॥

पदच्छेदः

20. darshite = perceiving; abhaye = no fear; haribhiH = from the monkeys; saH cha = he; bhuutvaa = became; patra laghuH = light winged; bhuutvaa = virtually; sthitaH = standing; antarikshhe = in the sky; abraviit = and spoke; vachanam = these words; punaH = again:

अनुवादः

Perceiving no fear from monkeys, Shuka became light winged, virtually standing in the sky and spoke again the following words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीव सत्त्वसम्पन्न महाबलपराक्रम ।
किं मया खलु वक्तव्यो रावणो लोकरावणः ॥ २१ ॥

सुग्रीव सत्त्वसम्पन्न महाबलपराक्रम ॥ ६-२०-२१ किम् मया खलु नक्तव्यो रावणो लोकरावणः ।

‘महान् बल और पराक्रमसे युक्त शक्तिशाली सुग्रीव! समस्त लोकोंको रुलानेवाले रावणको मुझे आपकी ओरसे क्या उत्तर देना चाहिये’ ॥ २१ ॥

महाबल मत्तु पराक्रमदिन्द कूडिद शक्तिशालि सुग्रीवने! समस्त लोकगळन्नु अळुवन्तॆ माडुव रावणनिगॆ निन्न कडॆयिन्द याव उत्तरवन्नु कॊडलु बयसुत्तिरुवॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. sugriiva = O;Sugriva; sattvasampannaH = rich in courage; mahaabalaparaakrama = possessing strength and great valor; kim = what; raavaNaH = Ravana; lokaraavaNah = who causes the world to cry; vaktvyaH = is to be told; mayaa = by me?

अनुवादः

“O, Sugriva, rich in courage and possessing great strength and valor! What am I to tell Ravana, whose nature is to cause world to cry?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स एवमुक्तः प्लवगाधिपस्तदा
प्लवङ्गमानामृषभो महाबलः ।
उवाच वाक्यं रजनीचरस्य
चारं शुकं शुद्धमदीनसत्त्वः ॥ २२ ॥

स एवमुक्तः प्लवगाधिपस्तदा
प्लवङ्गमानामृषभो महाबलः ।
उवाच वाक्यं रजनीचरस्य
चारं शुकं दीनमदीनसत्त्वः ॥

शुकके इस प्रकार पूछनेपर उस समय कपिशिरोमणि महाबली उदारचेता वानरराज सुग्रीवने उस निशाचरके दूतसे यह स्पष्ट एवं निश्छल बात कही— ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

22. evam = thus; uktvaa = being told; mahaabalaH = the mighty strong; saH = Sugriva; plavagaadhipaH = the king of monkeys; plavaNgamaanaam RishhabhaH = and the foremost among the monkeys; tadaa = then; adiina sattvaH = with a merciless mind; uvaacha = spoke; vaakyam = these words; shuddham shukam = to the blame less Shuka; rajaniicharasya = Ravana’s; chaaram = spy:

अनुवादः

Hearing the aforesaid words, the mightily strong Sugriva the king of monkeys and the foremost among them, with a merciless mind then spoke to the blame less Shuka, Ravana’s spy, as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुकनु ई प्रकार केळिदाग कपिशिरोमणि महाबली उदारचेता वानरराज सुग्रीवनु आ निशाचर दूतनल्लि हागॆ स्पष्ट हागू निश्चल मातन्नु हेळिदनु .॥2.॥

न मेऽसि मित्रं न तथानुकम्प्यो
न चोपकर्तासि न मे प्रियोऽसि ।
अरिश्च रामस्य सहानुबन्ध-
स्ततोऽसि वालीव वधार्ह वध्यः ॥ २३ ॥

स मेऽसि मित्रम् व तथानुकम्प्यो । न चोपकर्तासि न मे प्रियोऽपि । अरिश्च रामस्य सहानुबन्ध । स्ततोऽसि वालीव वधार्ह वध्यः ॥ ६-२०-२३

‘(दूत! तुम रावणसे इस प्रकार कहना—)वधके योग्य दशानन! तुम न तो मेरे मित्र हो, न दयाके पात्र हो, न मेरे उपकारी हो और न मेरे प्रिय व्यक्तियोंमेंसे ही कोई हो । भगवान् श्रीरामके शत्रु हो, इस कारण अपने सगे-सम्बन्धियोंसहित तुम वालीकी भाँति ही मेरे लिये वध्य हो ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

23. vadhaarha = O; Ravana; worthy of killing! Na asi = you are not; me = my; mitram = friend; tathaa = and; na = you are not; anukampyaH = worthy of sympathy; na asi = you are not; upakartaacha = the person who helps; na api = you are not; priyaH = beloved; me = to me; (you are); raamasya = Rama’s; ariH = enemy; tataH = therefore; asi = you are; vadhyaH = enemy to be killed; sahaanubandhaH = along with your associates; vaalina = like Vali.

अनुवादः

“O, Ravana, worthy of killing! You are not my companion. You are not worthy of sympathy. You are not the person who helped me in any way. I do not like you, as you are Rama’s enemy. Hence, You are worthy to be killed like Vali, along with your associates”

स्रोतः: valmikiramayan.net

(दूतने! नीनु रावणनल्लि हीगॆ हेळु-) वधॆगॆ योग्य दशाननने! नीनु नन्न मित्रनू अल्ल, दयापात्रनू अल्ल, नीनु ननगॆ उपकारियू अल्ल, नन्न प्रियव्यक्तिगळल्लि यारू अल्ल. भगवान् श्रीरामन शत्रु आगिरुवॆ, ई कारणदिन्द तन्न नॆण्टरिष्टरिन्द सहित नीनु वालियन्तॆ ननगॆ वध्यनागिरुवॆ.॥2.॥

पदच्छेदः

2. saH raakshhasaH = that demon; chaaraH = a spy; raavaNasya = of Ravana; raakshhasaraajasya = the king of demons; duraatmanaH = the evil natured; avyagraH = coolly; dR^ishhTvaa = seeing; tam = that army; sarvataH = from all sides; pratigamya = returned; vegena = speedily; aavishya = entered; laNkaam = Lanka; abraviit = and spoke; idam = these words; raajaanam = to the king.

अनुवादः

That demon, the spy of Ravana the evil natured king of ogres, coolly observed that army from all sides, speedily returned to Lanka and spoke to their king as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहन्म्यहं त्वां ससुतं सबन्धुं
सज्ञातिवर्गं रजनीचरेश ।
लङ्कां च सर्वां महता बलेन
सर्वैः करिष्यामि समेत्य भस्म ॥ २४ ॥

‘निशाचरराज! मैं पुत्र, बन्धु और कुटुम्बीजनों-सहित तुम्हारा संहार करूँगा और बड़ी भारी सेनाके साथ आकर समस्त लङ्कापुरीको भस्म कर डालूँगा ॥ २४ ॥

निशाचर राजने ! निन्न पुत्ररु, बन्धु-कुटुम्बिगळ सहित नानु निन्नन्नु संहरिसुवॆनु हागू भारी दॊड्ड सैन्यदॊन्दिगॆ बन्दु समस्त लङ्कॆयन्नु भस्ममाडिबिडुवॆनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. rajaniicharesha = O; the king of demons! aham = I; nihanmi = am killing; tvaam = you; sasutam = along with your sons; sabandhum = along with your relatives; sa jN^aati vargam = along with your kinsfolk; sametya = together; mahataa balena = with my great army; karishhyaami = I will make; sarvaam = the entire; laNkaam = Lanka; sarvaH = along with all of you; bhasma = to ashes.

अनुवादः

“O, the king of demons! I am killing you along with your sons, relatives and other kinsfolk. Arriving with a great army, I will reduce the entire Lanka and all of you to ashes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मोक्ष्यसे रावण राघवस्य
सुरैः सहेन्द्रैरपि मूढ गुप्तः ।
अन्तर्हितः सूर्यपथं गतोऽपि
तथैव पातालमनुप्रविष्टः ।
गिरीशपादाम्बुजसङ्गतो वा
हतोऽसि रामेण सहानुजस्त्वम् ॥ २५ ॥

न मोक्ष्यसे रावण राघवस्य
सुरैः सहेन्द्रैरपि मूढ गुप्तः ।
अन्तर्हितः सूर्यपथं गतोऽपि
तथैव पातालमनुप्रविष्टः ।
गिरीश पदाम्बु जसङ्गतो वा
हतोऽस्मि रामेण सहानुजस्त्वम् ॥

‘मूर्ख रावण! यदि इन्द्र आदि समस्त देवता तुम्हारी रक्षा करें तो भी श्रीरघुनाथजीके हाथसे अब तुम जीवित नहीं छूट सकोगे । तुम अन्तर्धान हो जाओ, आकाशमें चले जाओ, पातालमें घुस जाओ अथवा महादेवजीके चरणारविन्दोंका आश्रय लो; फिर भी अपने भाइयोंसहित तुम अवश्य श्रीरामचन्द्रजीके हाथोंसे मारे जाओगे ॥ २५ ॥

मूर्खरावणने! इन्द्रादि समस्त देवतॆगळु निन्नन्नु रक्षिसिदरू श्रीरघुनाथन कैयल्लि ईग नीनु बदुकिरलारॆ. नीनु अन्तर्धानवागु, आकाशक्कॆ होगु, पाताळदल्लि नुग्गिकुळितुको, अथवा महादेवन चरणारविन्दगळन्नु आश्रयिसु; आदरू निन्न सहोदररॊन्दिगॆ नीनु अवश्यवागि श्रीरामचन्द्रन कैयिन्द सत्तुहोगुवॆ.॥25॥

तस्य ते त्रिषु लोकेषु न पिशाचं न राक्षसम् ।
त्रातारं नानुपश्यामि न गन्धर्वं न चासुरम् ॥ २६ ॥

‘तीनों लोकोंमें मुझे कोई भी पिशाच, राक्षस, गन्धर्व या असुर ऐसा नहीं दिखायी देता, जो तुम्हारी रक्षा कर सके ॥ २६ ॥

मूरु लोकगळल्लि पिशाच, राक्षस, गन्धर्व, असुर इवरल्लि यारू निन्नन्न रक्षिसबल्लवरु ननगॆ कण्डुबरुवुदिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

25; 26. raavaNa = O; Ravana; muuDha = the stupid! Tvam = you; na mokshhyase = will not be left; sahaanujaH = along with your younger brother; raaghavasya = by Rama; guptaH api = even if protected; sarvaiH = by all; sahendraiH = including Indra; antarhitaH = even if disappeared; gatovaa = or obtained; suuryapatham = the solar path; tathaiva = and so also; anupravishhTaH = if you entered; paatalam = the nethermost subterranean region; giiriisha paadaammbuja sangatovaa = or even if approached the lotus feet of Shiva( the lord of Kailasa mountain).

अनुवादः

“O, stupid Ravana! You along with your younger brother will not be left unkilled by Rama, even if you are protected by all including Indra (the lord of celestials) or even if you have disappeared (by virtue of conjuring trick) or obtained, the solar orbit or entered the nethermost subterranean region or even if approached the lotus feet of Shiva (the lord of Kailasa mountain)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवधीस्त्वं जरावृद्धं गृध्रराजं जटायुषम् ।
किं नु ते रामसान्निध्ये सकाशे लक्ष्मणस्य च ।
हृता सीता विशालाक्षी यां त्वं गृह्य न बुध्यसे ॥ २७ ॥

अवधीस्त्वं जरावृद्धं गृद्धराजं जटायुषम् ।
किं नु ते रामसान्निध्ये सकाशे लक्ष्मणस्य च ।
हृता सीता विशालाक्षी यां त्वं गृह्य न बुध्यसे ॥

तस्य ते त्रिषु लोकेषु न पिशाचम् न राक्षसम् । त्रातारमनुपश्यामि न गन्धर्वम् न चासुरम् ॥ ६-२०-२७

‘चिरकालके बूढ़े गृध्रराज जटायुको तुमने क्यों मारा? यदि तुममें बड़ा बल था तो श्रीराम और लक्ष्मणके पाससे तुमने विशाललोचना सीताका अपहरण क्यों नहीं किया? तुम सीताजीको ले जाकर अपने सिरपर आयी हुई विपत्तिको क्यों नहीं समझ रहे हो? ॥ २७ ॥

मुदुकनाद गृद्धराज जटायुवन्नु नीनु एकॆ कॊन्दॆ? निन्नल्लि बलविद्दिद्दरॆ श्रीराम मत्तु लक्ष्मणन बळियिन्द नीनु विशाललोचनॆ सीतॆयन्नु एकॆ अपहरिसलिल्ल? नीनु सीतॆयन्नु कॊण्डुहोगि तन्न तलॆय मेलॆ बन्दिरुव विपत्तन्नु एकॆ तिळियुत्तिल्ल.॥27॥

पदच्छेदः

27. na anupashyaami = I do not see; traataaram = any protector; te = to you; tasya = as such; trishhu lokeshhu = in the three worlds; na = nor do I see; pishaacham = a devilish being; na = nor; raakshhasam = a demon; na = nor; gandharvam = a Gandhrva (celestial musician); na = nor; asuramcha = an ogre.

अनुवादः

“I do not see any protector to you as such in the three worlds, nor do I see any devilish being or a demon or a Gandharva (celestial musician) or an ogre coming forward to protect you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाबलं महात्मानं दुराधर्षं सुरैरपि ।
न बुध्यसे रघुश्रेष्ठं यस्ते प्राणान् हरिष्यति ॥ २८ ॥

महाबलं महात्मानं दुरार्धुर्षं सुरैरपि ।
न बुध्यसे रघुश्रेष्ठं यस्ते प्राणान् हरिष्यति ॥

अवधीस्त्वम् जरावृद्धम् गृध्राराजम् जटायुषम् । किम् मते रामसाम्निध्ये सकाशे लक्ष्मणस्य च ॥ ६-२०-२८ हृता सीता विशालाक्षि याम् त्वम् गृह्य न बुध्यसे ।

‘रघुकुलतिलक श्रीराम महाबली, महात्मा और देवताओंके लिये भी दुर्जय हैं, किंतु तुम उन्हें अभीतक समझ नहीं सके । (तुमने छिपकर सीताका हरण किया है, परंतु) वे (सामने आकर) तुम्हारे प्राणोंका अपहरण करेंगे’ ॥ २८ ॥

रघुकुल तिलक श्रीरामनु महाबली, महात्मा मत्तु देवतॆगळिगू दुर्जयनागिरुवुदन्नु नीनु इष्टरवरॆगॆ अरियदादॆ (नीनु अडगिकॊण्डु सीतॆयन्नु अपहरिसिदॆ, आदरॆ) अवनु निनगॆ ऎदुरागि निन्न प्राणगळन्नु अपहरिसुवनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tvam = you; avadhiiH = killed; jaTaayushham = Jatayu; gR^idhraraajam = the king of vultures; jaraavR^iddham = and who was senior due to old age; kimnu = why; visaalaakshhii = the wide eyed; siitaa = Sita; nahR^itaa = was not taken away; raama saannidhye = in the presence of Rama; sakaashe = and in the presence; lakshhmaNa = of Lakshmana; tvam = you; gR^ihya = having seized her; na budhyase = do not recognize her; yaam = what she is.

अनुवादः

“You killed Jatayu, the king of vultures and who was senior to you in old age. Why the wide-eyed Sita was not taken away in the presence of Rama and Lakshmana? Having made her captive, you do not recognize her for what she is.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽब्रवीद् वालिसुतोऽप्यङ्गदो हरिसत्तमः ।
नायं दूतो महाराज चारकः प्रतिभाति मे ॥ २९ ॥
तुलितं हि बलं सर्वमनेन तव तिष्ठता ।
गृह्यतां मागमल्लङ्कामेतद्धि मम रोचते ॥ ३० ॥

ततोऽब्रवीद्वालिसुतोऽप्यङ्गदो हरिसत्तमः ।
नायं दूतो महाराज चारिकः प्रतिभाति मे ॥ तुलितं हि बलं सर्वमनेनतव तिष्ठता ।
गृह्यतां मागमल्लङ्कामेतद्धि मम रोचते ॥

तत्पश्चात् वानरशिरोमणि वालिकुमार अङ्गदने कहा—‘महाराज! मुझे तो यह दूत नहीं, कोई गुप्तचर प्रतीत होता है । इसने यहाँ खड़े-खड़े आपकी सारी सेनाका माप-तौल कर लिया है—पूरा-पूरा अंदाजा लगा लिया है । अतः इसे पकड़ लिया जाय, लङ्काको न जाने पाये । मुझे यही ठीक जान पड़ता है’ ॥ २९-३० ॥

अनन्तर वानर शिरोमणि वालिकुमार अङ्गदनु हेळिदनु- महाराजने! ननगादरो इवनु दूतनन्तॆ काणदॆ गुप्तचरनन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दानॆ. इवनु इल्लि निन्तुकॊण्डे निन्न ऎल्ल सैन्यद पूर्ण बला-बलवन्नु तिळिदुकॊण्डिरुवनु. आदुदरिन्द लङ्कॆगॆ होगदन्तॆ इवनन्नु इल्लिये बन्धनदल्लिडुवुदु ननगॆ उचितवागि काणुत्तदॆ.॥29-30॥

पदच्छेदः

29. na budhyase = you are unaware; mahaabalam = how much strong; mahaatmaanam = high soled; duraadarshham = and irresistible; surai rapi = even to celestials; Raghu shreshhTam = is this excellent man of Raghu dynasty; yaH = who; harishhyati = shall deprive; te = you; praaNaan = of your lives.

अनुवादः

“You are unaware how strong, high soled and irresistible even to celestials, is this Rama the excellent man of Raghu dynasty, who shall deprive you of your life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

30. tataH = thereafter; angadaH = Angada; vaalisutaH = the son of Vali; harisattamaH = and the foremost of the monkeys; abraviit = spoke; (as follows) mahaa prajN^a = O; Sugriva the highly intelligent! ayam = He; na = is not; duutaH = an ambassador; pratibhaati = he appears; me = to me; chaarakaH = as a spy.

अनुवादः

Thereafter, Angada the son of Vali and the foremost of the monkeys spoke as follows: “O, Sugriva the highly intelligent! He is not an ambassador. He appears to me as a spy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो राज्ञा समादिष्टाः समुत्पत्य वलीमुखाः ।
जगृहुश्च बबन्धुश्च विलपन्तमनाथवत् ॥ ३१ ॥

फिर तो राजा सुग्रीवके आदेशसे वानरोंने उछलकर उसे पकड़ लिया और बाँध दिया । वह बेचारा अनाथकी भाँति विलाप करता रहा ॥ ३१ ॥

मत्तॆ राजा सुग्रीवन आदेश दन्तॆ वानररु नॆगॆदु अवनन्नु हिडिदु कट्टिहाकिदरु. आ बडपायि अनाथनन्तॆ विलापिसतॊडगिदनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. sarvam = all; balam = our army; tulitam hi = indeed has been evaluated; anena = by him; tishhThataa = standing here; gRi^hyataam = let him be made captive; maa gamaat = le him not return; laNkaam = to Lanka; etat hi = this indeed; rochate = finds favor; mama = with me.

अनुवादः

“All our army has been indeed evaluated by him, standing here. Let him be made captive. Let him not return to Lanka. This indeed finds favor with me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुकस्तु वानरैश्चण्डैस्तत्र तैः सम्प्रपीडितः ।
व्याचुक्रोश महात्मानं रामं दशरथात्मजम् ।
लुप्येते मे बलात् पक्षौ भिद्येते मे तथाक्षिणी ॥ ३२ ॥
यां च रात्रिं मरिष्यामि जाये रात्रिं च यामहम् ।
एतस्मिन्नन्तरे काले यन्मया ह्यशुभं कृतम् ।
सर्वं तदुपपद्येथा जह्यां चेद् यदि जीवितम् ॥ ३३ ॥

उन प्रचण्ड वानरोंसे पीड़ित हो शुकने दशरथनन्दन महात्मा श्रीरामको बड़े जोरसे पुकारा और कहा—‘प्रभो! बलपूर्वक मेरी पाँखें नोची और आँखें फोड़ी जा रही हैं । यदि आज मैंने प्राणोंका त्याग किया तो जिस रातमें मेरा जन्म हुआ था और जिस रातको मैं मरूँगा, जन्म और मरणके इस मध्यवर्ती कालमें, मैंने जो भी पाप किया है, वह सब आपको ही लगेगा’ ॥ ३२-३३ ॥

आ प्रचण्ड वानररिन्द पीडितनाद शुकनु दशरथनन्दन महात्मा श्रीरामनन्नु जोरागि कूगि हेळिदनु - प्रभो! बलवन्तवागि नन्न रॆक्कॆगळन्नु कित्तरु, कण्णु ऒडॆदु हाकिदरु. इन्दु नानु प्राण त्याग माडिदरॆ- नानु हुट्टिद रात्रियिन्द सायुव रात्रियवरॆगॆ नानु माडिद पापगळॆल्लवन्नू नीने भरिसबेकागुवुदु.॥32-33॥

पदच्छेदः

32. tataH = then; samaadishhTaaH = commanded; raajN^aa = by the king Sugriva; valiimukhaaH = the monkeys; samutpatya = jumped up; jagR^ihushcha = seized; babandhushcha = and bound him; anaathavat = who without defence; vilapantam = wailed loudly.

अनुवादः

Commanded then by the king Sugriva, the monkeys jumped up, seized and bound him, who without defence, wailed loudly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

33. samprapiiDitaah = harassed; taiH vaanaraiH = by those monkeys; chaN^DaiH = who were fierce; tatra = there; shukastu = Shuka on his part; vyaachukrosha = cried loudly; raamam = to Rama; mahaatmaanam = the high soled; dasharathaatmajam = son of Dasaratha(as follows):

अनुवादः

Harassed by those monkeys there, Shuka on his part cried loudly towards Rama, the high soled son of Dasaratha as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाघातयत् तदा रामः श्रुत्वा तत्परिदेवितम् ।
वानरानब्रवीद् रामो मुच्यतां दूत आगतः ॥ ३४ ॥

उस समय उसका वह विलाप सुनकर श्रीरामने उसका वध नहीं होने दिया । उन्होंने वानरोंसे कहा—‘छोड़ दो । यह दूत होकर ही आया था’ ॥ ३४ ॥

आग अवन आ विलापवन्नु केळि श्रीरामनु अवनन्नु वधिसलु बिडलिल्ल. अवनु वानररल्लि इवनन्नु बिट्टुबिडि. इवनु दूतनागिये बन्दिरुवनु ऎन्दु हेळिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34;35. me = my; pakshhou = wings; lupyete = are being pulled out; balata = forcibly; tathaa = and; me akshhiNii = my eyes; bhidyete = are being pierced; jahyaam chedyadi = if I abandon; jiivitam = my life; yat = which; ashhubham = sin; kR^itam = done; mayaa = by me; ekasmin antare kale = between this period; aham = I; jaaye = was born; yaamcha = on which; raatrim = night; yaamcha = and on which; raatrim = night; marishhyaami = I shall die; tat sarvam = all that; upapadyethaaH = would fall to your share.

अनुवादः

“My wings are being pulled out forcibly. My eyes are being pierced. If I die, all the sins incurred by me between my birth and my death would fall to your share.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे विंशः सर्गः ॥ २० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि इप्पत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥20॥