०१९ विभीषणस्य रामपादशरणगमनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Descending from the sky, Vibhishana seeks refuge at the feet of Rama. On Rama’s enquiry, he explains about the strength of Ravana. Rama promises to kill Ravana and anoints Vibhishana. Rama sits on the sea -shore, seeking the help of the ocean god to yield a passage for his army to pass through and reach the city of Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

19. विभीषणका आकाशसे उतरकर भगवान् श्रीरामके चरणोंकी शरण लेना, उनके पूछनेपर रावणकी शक्तिका परिचय देना और श्रीरामका रावण-वधकी प्रतिज्ञा करके विभीषणको लङ्काके राज्यपर अभिषिक्त कर उनकी सम्मतिसे समुद्रतटपर धरना देनेके लिये बैठना

राघवेणाभये दत्ते सन्नतो रावणानुजः ।
विभीषणो महाप्राज्ञो भूमिं समवलोकयत् ॥ १ ॥

राघवेन अभये दत्ते सम्नतो रावण अनुजः । विभीषणो महाप्राज्ञो भूमिम् समवलोकयत् ॥ ६-१९-१

इस प्रकार श्रीरघुनाथजीके अभय देनेपर विनयशील महाबुद्धिमान् विभीषणने नीचे उतरनेके लिये पृथ्वीकी ओर देखा ॥ १ ॥

हीगॆ रघुनाथनु अभयकॊट्टाग विनयशील महाबुद्धिवन्त विभीषणनु कॆळगॆ इळिदु भूमिय कडॆगॆ नोडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. abhaye = (while); assurance of protection; datte = having given; raaghaveNa = by Rama; mahaapraaG^yaH = the highly sagacious; vibhiishhaNaH = Vibhishana; raavaNaanuje = the brother of Ravana; samnataH = bent down; samavalokayat = and glanced towards; bhuumim = the earth.

अनुवादः

While the assurance of protection having been given to Rama, the highly sagacious Vibhishana the brother of Ravana bent down and glanced towards the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

खात् पपातावनिं हृष्टो भक्तैरनुचरैः सह ।
स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः ॥ २ ॥
पादयोर्निपपाताथ चतुर्भिः सह राक्षसैः ।

खात् पपातावनीं हृष्टो भक्तैरनुचरः सह ।
स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः ॥
पादयोर्निपपाताथ चतुर्भिः सह राक्षसैः ।

खात् पपात अवनिम् हृष्टो भक्तैर् अनुचरैः सह । स तु रामस्य धर्म आत्मा निपपात विभीषणः ॥ ६-१९-२

वे अपने भक्त सेवकोंके साथ हर्षसे भरकर आकाशसे पृथ्वीपर उतर आये । उतरकर चारों राक्षसोंके साथ धर्मात्मा विभीषण श्रीरामचन्द्रजीके चरणोंमें गिर पड़े ॥ २ १/२ ॥

अवनु तन्न भक्त सेवकरॊन्दिगॆ हर्षगॊण्डु आकाशदिन्द इळिदु भूमिगॆ बन्दनु. इळिदु नाल्कु राक्षसरॊन्दिगॆ धर्मात्मा विभीषणनु श्रीरामचन्द्रन चरणदल्लि कुसिदुबिद्दनु.॥2½॥

अब्रवीच्च तदा वाक्यं रामं प्रति विभीषणः ॥ ३ ॥
धर्मयुक्तं च युक्तं च साम्प्रतं सम्प्रहर्षणम् ।

पादयोः शरण अन्वेषी चतुर्भिः सह राक्षसैः । अब्रवीच् च तदा रामम् वाक्यम् तत्र विभीषणः ॥ ६-१९-३ धर्म युक्तम् च युक्तम् च साम्प्रतम् सम्प्रहर्षणम् ।

उस समय विभीषणने श्रीरामसे धर्मानुकूल, युक्तियुक्त, समयोचित और हर्षवर्द्धक बात कही— ॥ ३ १/२ ॥

आग विभीषणनु श्रीरामनल्लि धर्मानुकूल, युक्तियुक्त, समयोचित मत्तु हर्षवर्धक मातन्नु हेळिदनु.॥3½॥

पदच्छेदः

3. atha = thereafter; vibhiishhaNaH = Vibhishana; chaturbhiH raakshhasaiH saha = along with four demons; nipapaata = fell prostrate; abravichcha = and spoke; raamam prati = to Rama; vaakyam = the following words; yuktamcha = which were right; saapratam = suitable; sampraharshhaNam = and joyful.

अनुवादः

Thereafter, Vibhishana along with the four demons fell prostrate and spoke to Rama the following words which were equitable suitable and delightful.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुजो रावणस्याहं तेन चास्म्यवमानितः ॥ ४ ॥
भवन्तं सर्वभूतानां शरण्यं शरणं गतः ।

अनुजो रावणस्य अहम् तेन च अस्मि अवमानितः ॥ ६-१९-४ भवन्तम् सर्व भूतानाम् शरण्यम् शरणम् गतः ।

‘भगवन्! मैं रावणका छोटा भाई हूँ । रावणने मेरा अपमान किया है । आप समस्त प्राणियोंको शरण देनेवाले हैं, इसलिये मैंने आपकी शरण ली है ॥ ४ १/२ ॥

भगवन्ता! नानु रावणन तम्मनागिद्देनॆ. रावणनु ननगॆ अपमान माडिरुवनु. नीनु समस्त प्राणिगळिगॆ शरण्यनागिरुवॆ. अदक्कागि नानु निनगॆ शरणागिद्देनॆ.॥4½॥

पदच्छेदः

4. aham = I; anujaH = an younger brother; raavaNasya = of Ravana; avamaaniteshcha = and was humiliated; tena = by him; sharaNam gataH = I sought refuge; bhavantam = in you; sharaNyam = who are the refuge; sarvabhuutaanaam = for all the beings.

अनुवादः

“I am the younger brother of Ravana and was humiliated by him. I sought refuge in you, who are the refuge for all the beings.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परित्यक्ता मया लङ्का मित्राणि च धनानि च ॥ ५ ॥
भवद‍्गतं हि मे राज्यं जीवितं च सुखानि च ।

परित्यक्ता मया लंका मित्राणि च धनानि च ॥ ६-१९-५ भवद् गतम् हि मे राज्यम् च जीवितम् च सुखानि च ।

‘अपने सभी मित्र, धन और लङ्कापुरीको मैं छोड़ आया हूँ । अब मेरा राज्य, जीवन और सुख सब आपके ही अधीन है’ ॥ ५ १/२ ॥

ऎल्ल मित्ररन्नु ऐश्वर्य मत्तु लङ्कापुरियन्नु बिट्टु बन्दिरुवॆनु. ईग नन्न राज्य, जीवन, सुख ऎल्लवू निन्न अधीनवे आगिदॆ.॥5½॥

पदच्छेदः

5. laNkaa = Lanka; parityakta = who was abandoned; mayaa = by me; mitraaNi = the friends; dhanaanicha = and the possessions too; me = my; raajyam = kingdom; bhavadgatamhi = is indeed; at your disposal; jiivitam = my life; sukhaanicha = and happiness too.

अनुवादः

“Abandoning Lanka, friends and possessions, I place my kingdom, life and happiness at your disposal.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत् ॥ ६ ॥
वचसा सान्त्वयित्वैनं लोचनाभ्यां पिबन्निव ।

विभीषणके ये वचन सुनकर श्रीरामने मधुर वाणीद्वारा उन्हें सान्त्वना दी और नेत्रोंसे मानो उन्हें पी जायँगे, इस प्रकार प्रेमपूर्वक उनकी ओर देखते हुए कहा— ॥ ६ १/२ ॥

विभीषणन ई मातन्नु केळि श्रीरामनु मधुरवाणियिन्द अवनन्नु सान्त्वनगॊळिसि, कण्णु गळिन्दले अवनन्नु कुडिदुबिडुवन्तॆ प्रेमपूर्वक अवन कडॆगॆ नोडुत्ता हेळिदनु.॥6½॥

आख्याहि मम तत्त्वेन राक्षसानां बलाबलम् ॥ ७ ॥
एवमुक्तं तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
रावणस्य बलं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ८ ॥

आख्याहि मम तत्वेन राक्षसानां बलाबलम् ॥ एवमुक्तं तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
रावण्यस्य बलं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥

‘विभीषण! तुम मुझे ठीक-ठीक राक्षसोंका बलाबल बताओ ।’ अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरामके ऐसा कहनेपर राक्षस विभीषणने रावणके सम्पूर्ण बलका परिचय देना आरम्भ किया— ॥ ७-८ ॥

विभीषणने! नीनु ननगॆ सरियागि राक्षसर बलाबलगळन्नु तिळिसु. आयासविल्लदॆ महत्कार्यवन्नु माडुव श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग विभीषणनु रावणन सम्पूर्ण बलद परिचय हेळलुतॊडगिदनु.॥7-8॥

पदच्छेदः

6; 7. shrutvaa = hearing; tatvachanam = those words; tasya = of Vibhishana; raamaH = Rama; saantvayitvaa = in soothing tone; pibanniva = while soothing to refresh; lochanaabhyaam = with his eyes; abraviit = spoke; vachanam = words; aakhyaahi = Tell; mama = me; tattvena = really; balaabalam = the strengths and weaknesses; raakshhasaanaam = of the demons."

अनुवादः

Hearing those words of Vibhishana, Rama in a soothing tone and with a refreshing look in his eyes, spoke these words: “Tell me really the strengths and weaknesses of the demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. evam = thus; uktam = asked; tadaa = then; raameNa = by Rama; aklishhTakarmaNaa = who was unwearied in action; rakshhaH = Vibhishana; upachakrame = started; aakhyaatum = telling; uktam = a word; sarvam = about the entire; balam = strength; raavaNasaya = of Ravana.

अनुवादः

Thus asked then by Rama who was unwearied in action, Vibhishana started telling about the detailed strength of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवध्यः सर्वभूतानां गन्धर्वोरगपक्षिणाम् ।
राजपुत्र दशग्रीवो वरदानात् स्वयम्भुवः ॥ ९ ॥

‘राजकुमार! ब्रह्माजीके वरदानके प्रभावसे दशमुख रावण (केवल मनुष्यको छोड़कर) गन्धर्व, नाग और पक्षी आदि सभी प्राणियोंके लिये अवध्य है ॥ ९ ॥

राजकुमार ! ब्रह्मदेवर वरबलदिन्द दशमुख रावणनु (केवल मनुष्यरन्नु बिट्टु) गन्धर्व, नाग, पक्षि मॊदलाद ऎल्ल प्राणिगळिन्द अवध्यनागद्दानॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. raajaputra = O; prince! Varadaanaat = because of a special boon given; svayambhuvaH = by Brahma (the lord of celestials); dashagriivaH = Ravana; avadhyaH = cannot be killed; gandharvoragapakshhiNaam = by Gandharvas; serpents and birds.

अनुवादः

“O, prince! Because of a special boon given by Brahma (lord of creation), Ravana can not be killed by all beings, Gandharvas (celestial musicians), serpents, and birds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणानन्तरो भ्राता मम ज्येष्ठश्च वीर्यवान् ।
कुम्भकर्णो महातेजाः शक्रप्रतिबलो युधि ॥ १० ॥

‘रावणसे छोटा और मुझसे बड़ा जो मेरा भाई कुम्भकर्ण है, वह महातेजस्वी और पराक्रमी है । युद्धमें वह इन्द्रके समान बलशाली है ॥ १० ॥

रावणनिगॆ तम्म मत्तु ननगॆ अण्णनाद कुम्भकर्णनु महातेजस्वी मत्तु पराक्रमियागिद्दानॆ. युद्धदल्लि अवनु इन्द्रनन्तॆ बलशालियागिद्दानॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. kumbhakarNaH = Kumbhakarna; bhraataa = a brother; raavaNaanantaraH = born after Ravana; mama jyeshhThashcha = and my elder brother; viiryavaan = who is valiant; mahaatejaa = and highly powerful; shakrapratibalaH = has a strength to fight against Indra (the lord of celestials); Yuddhi = in battle.

अनुवादः

Kumbhakarna, my elder brother born after Ravana, who is valiant and highly powerful, has enough strength to fight against Indra (Lord of celestials) in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राम सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि ते श्रुतः ।
कैलासे येन समरे मणिभद्रः पराजितः ॥ ११ ॥

राम सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि ते श्रुतः । कैलासे येन सम मणिभद्रः पराजितः ॥ ६-१९-११

‘श्रीराम! रावणके सेनापतिका नाम प्रहस्त है । शायद आपने भी उसका नाम सुना होगा । उसने कैलासपर घटित हुए युद्धमें कुबेरके सेनापति मणिभद्रको भी पराजित कर दिया था ॥ ११ ॥

श्रीरामा! रावणन सेनापति प्रहस्तन हॆसरु नीनू केळिरबहुदु. अवनु कैलासदल्लि घटिसिद युद्धदल्लि कुबेरन सेनापति मणिभद्रनन्नु पराजितगॊळिसिद्दनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. raama = O; Rama; yena = by whom; maNibhadraH = Manibhadra; paraajitaH = was defeated; samare = in battle; kailaase = on the mountain of Kailasa; tasyasenaapatiH = that chief of army; prahastaH = Prahasta; shrutaHyadi = is it mentioned; te = to you?

अनुवादः

“O, Rama! You might have heard about Prahasta, his chief of army. He defeated Manibhadra in a battle on the mountain of Kailasa.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बद्धगोधाङ्गुलित्राणस्त्ववध्यकवचो युधि ।
धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित् ॥ १२ ॥

बद्धगोधाङ्गुलित्राणस्त्ववध्यकवचो युधि ।
धनुरादाय तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित् ॥

बद्दगोधाङ्गुलित्रश्च अवध्यकवचो युधि । धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित् ॥ ६-१९-१२

‘रावणका पुत्र जो इन्द्रजित् है, वह गोहके चमड़ेके बने हुए दस्ताने पहनकर अवध्य कवच धारण करके हाथमें धनुष ले जब युद्धमें खड़ा होता है, उस समय अदृश्य हो जाता है ॥ १२ ॥

रावणन पुत्र इन्द्रजितनु उडद चर्मवन्नु बॆरळुगळिगॆ सुत्ति अभेद्य कवचवन्नु धरिसि, कैयल्लि धनुष्य हिडिदु युद्धदल्लि निन्तिरुवाग अदृश्यनागि बिडुवनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. baddha jodhaaNgulitrashcha = when furnished with gloves made of the skin of an Iguana (to prevent injury from the bow string); avadhyakavachaH = and when clad in armor that no arrow can pierce; yaH = that; Indrajit = Indrajit; aadaaya = wielding; dhanuH = his bow; bhavati = becomes; adhR^ishyaH = invisible; tishhThan = standing; yudhi = in battle field.

अनुवादः

“When furnished with gloves made of the skin of Iguana (to prevent injury from the bowstring) and when clad in armor that no arrow can pierce, that Indrajit (son of Ravana) standing in battle wielding a bow, becomes invisible.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सङ्ग्रामे सुमहद‍्व्यूहे तर्पयित्वा हुताशनम् ।
अन्तर्धानगतः श्रीमानिन्द्रजिद्धन्ति राघव ॥ १३ ॥

सङ्ग्रामे सु महाव्यूहे तर्पयित्वा हुताशनम् ।
अन्तर्धानगतः श्रीमानिन्द्रजिद्धन्ति राघव ॥

‘रघुनन्दन! श्रीमान् इन्द्रजित् ने अग्निदेवको तृप्त करके ऐसी शक्ति प्राप्त कर ली है कि वह विशाल व्यूहसे युक्त संग्राममें अदृश्य होकर शत्रुओंपर प्रहार करता है ॥ १३ ॥

रघुनन्दन! श्रीमान् इन्द्रजितनु यज्ञेश्वरनन्नु मॆच्चिसि विशाल व्यूहदिन्द कूडिद सङ्ग्रामदल्लि अदृश्यनागि शत्रुगळ मेलॆ प्रहार माडुव शक्तियन्नु पडॆदुकॊण्डिरुवनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raaghava = O; Rama! Shriimaan = the glorious; Indrajit = Indrajit; tarpayitvaa = having propitiated; hutaashanam = the God of Fire; hanti = strikes; (the enemy) antardhaanegataH = while remaining invisible; sangraame = in the battle field; sumahadvyuuhe = with a huge battle array (on both sides)

अनुवादः

“O, Rama! The glorious Indrajit, having propitiated the God of Fire, strikes his enemy while remaining invisible in the battle field with a huge battle array (on both sides)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महोदरमहापार्श्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः ।
अनीकपास्तु तस्यैते लोकपालसमा युधि ॥ १४ ॥

महोदरमहापार्स्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः । अवीकपास्तु तप्यैते लोकपालसमा युधि ॥ ६-१९-१४

‘महोदर, महापार्श्व और अकम्पन—ये तीनों राक्षस रावणके सेनापति हैं और युद्धमें लोकपालोंके समान पराक्रम प्रकट करते हैं ॥ १४ ॥

महोदर, महापार्श्व, अकम्पन-ई मूवरु राक्षसरु रावणन सेनापतियागिद्दारॆ. युद्धदल्लि लोकपालकरन्तॆ पराक्रम प्रकटपडिसुववरागिद्दारॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. mahodara = Mahodara; mahaapaarshvaa = and Mahaparshva; raakshhasashcha = along with a demon; akampanaH = called Akampana; lokapaalasamaaH = who are equal to the guardians of the world; yudhi = in battle; ete = they are; tasya = his; aniikapaaH = commanders of army.

अनुवादः

“Mahodara and Mahaparsva along with a demon called Akampana who are equal to the guardians of the world in battle - they are the commanders of his army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशकोटिसहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् ।
मांसशोणितभक्ष्याणां लङ्कापुरनिवासिनाम् ॥ १५ ॥
स तैस्तु सहितो राजा लोकपालानयोधयत् ।
सह देवैस्तु ते भग्ना रावणेन दुरात्मना ॥ १६ ॥

दशकोटि सहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् ।
मांसशोणितभक्षाणां लङ्कापुरनिवासिनाम् ॥ स तैस्तु सहितो राजा लोकपालानयोधयत् ।
सह देवैस्तु ते भग्ना रावणेन महात्मना ॥

‘लङ्कामें रक्त और मांसका भोजन करनेवाले और इच्छानुसार रूप धारण करनेमें समर्थ जो दस कोटि सहस्र (एक खरब) राक्षस निवास करते हैं, उन्हें साथ लेकर राजा रावणने लोकपालोंसे युद्ध किया था । उस समय देवताओंसहित वे सब लोकपाल दुरात्मा रावणसे पराजित हो भाग खड़े हुए’ ॥ १५-१६ ॥

लङ्कॆयल्लि रक्त-मांसद भोजन माडुव, कामरूपिगळाद हत्तुकोटि साविर राक्षसरु वासिसुत्तारॆ. अवरन्नु जॊतॆगूडि रावणनु लोकपालकरॊन्दिगॆ युद्ध माडिद्दनु. आग देवतॆगळ सहित आ ऎल्ल लोक पालकरु दुरात्मा रावणनिन्द पराजितरागि ओडि होगिद्दरु.॥15-16॥

पदच्छेदः

15. dashakoti sahasraaNi = ten thousand crores; rakshhasaam = of demons; laNkaapuranivaasinaam = who reside in the city of Lanka; kaamaruupiNaam = can assume any form at will ; maamsa shoNita bhakshhyaaNaam = and eat flesh and blood as their staple food.

अनुवादः

“In the city of Lanka, are residing ten thousand crore demons, who can assume any form at will and who consume flesh and blood as their staple food”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

16. saH = that; raajaa = king Ravana; saha = along with; tataiH = those demons; ayodhayat = made war; lokapaalaan = against the guardians of the earth; devaiHsaha = along with celestials; bhagnaaH = were defeated; raavaNena = by Ravana; duraatmanaa = the wicked one.

अनुवादः

“King Ravana along with those demons made war against the guardians of the earth. Those guardians of the earth along with the celestials were defeated by the wicked Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणस्य तु वचस्तच्छ्रुत्वा रघुसत्तमः ।
अन्वीक्ष्य मनसा सर्वमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १७ ॥

विभीषणस्य तु वचस्तछ्रुत्वा रघुसत्तमः । अन्वीक्ष्य मनसा सर्वमिदम् वचनमब्रवीत् ॥ ६-१९-१७

विभीषणकी यह बात सुनकर रघुकुलतिलक श्रीरामने मन-ही-मन उस सबपर बारंबार विचार किया और इस प्रकार कहा— ॥ १७ ॥

विभीषणन ई मातन्नु केळि रघु कुलतिलक श्रीरामनु मनस्सिनल्ले अदॆल्लदर कुरितु पदे पदे विचारमाडि ई प्रकार हेळिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. shrutvaa = hearing; tat = those; vachaH = words; vibhiishhaNasya = of Vibhishana; raghusattamaH = Rama; anviikshhya = examined; sarvam = all; manasaa = attentively; abraviit = and spoke; idam = those; vachanam = words.

अनुवादः

Hearing the aforesaid words of Vibhishana, Rama scrutinized them all attentively and spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

यानि कर्मापदानानि रावणस्य विभीषण ।
आख्यातानि च तत्त्वेन ह्यवगच्छामि तान्यहम् ॥ १८ ॥

यानि कर्मापदानानि रावणस्य विभीषण । अख्यातानि च तत्त्वेन ह्यवगच्चामि तान्यहम् ॥ ६-१९-१८

‘विभीषण! तुमने रावणके युद्धविषयक जिन-जिन पराक्रमोंका वर्णन किया है, उन्हें मैं अच्छी तरह जानता हूँ ॥ १८ ॥

विभीषणने! रावणन युद्धविषयदल्लि नीनु वर्णिसिद पराक्रमवन्नु नानु चॆन्नागि तिळियुत्तेनॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. vibhiishhaNa = O;Vibhishana; aham = I; avagachchhaami hi = indeed know; taani = those; karmaapadaani = feats; raavanasya = of Ravana; yaani = which; aakhyaataami = were told; tattena = really (by you).

अनुवादः

“O, Vibhishana! I indeed know those feats standing to the credit of Ravana, which were told by you, as true.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं हत्वा दशग्रीवं सप्रहस्तं सहात्मजम् ।
राजानं त्वां करिष्यामि सत्यमेतच्छृणोतु मे ॥ १९ ॥

अहं हत्वा दशग्रीवं सप्रहस्तं सहात्मजम् ।
राजानं त्वां करिष्यामि सत्यमेतच्छ्रुणोतु मे ॥

‘परंतु सुनो! मैं सच कहता हूँ कि प्रहस्त और पुत्रोंके सहित रावणका वध करके मैं तुम्हें लङ्काका राजा बनाऊँगा ॥ १९ ॥

आदरू केळु, प्रहस्त मत्तु पुत्रर सहित रावणनन्नु वधिसि खण्डितवागि निन्नन्नु लङ्कॆय राजनागिसुवॆनॆन्दु हेळुत्तिद्देनॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. hatvaa = after killing; dashagriivam = Ravana; saprahastam; along with Prahasta; sahaatmajam = and his son(Indrajit); karishhyaami = I will make; tvaam = you; raajaanam = the king; shruNotu = here; etat = this; satyam = truth; me = from me.

अनुवादः

“After killing Ravana along with Prahasta and his son (Indrajit), I will make you the king. Hear this truth from me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रसातलं वा प्रविशेत् पातालं वापि रावणः ।
पितामहसकाशं वा न मे जीवन् विमोक्ष्यते ॥ २० ॥

‘रावण रसातल या पातालमें प्रवेश कर जाय अथवा पितामह ब्रह्माजीके पास चला जाय तो भी वह अब मेरे हाथसे जीवित नहीं छूट सकेगा ॥ २० ॥

रावणनु रसातल अथवा पाताळवन्नु प्रवेशिसिदरू, अथवा पितामह ब्रह्मन बळिगॆ हॊरटुहोदरू अवनु इन्नु नन्न कैयिन्द जीवन्तनागि इरलारनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. raavaNaH = Ravana; pravishet = may well enter ; rasaatalam = Rasaatala; paataalamvaapi = or even Paataala; pitaamaha sakaasham vaa = or seek the presence of Brahma; na vimokshhyate = he will not be left; jiivan = alive; me = by me.

अनुवादः

“Ravana may well plunge into Rasaatala (the penultimate subterranean region) or even Paataala (the nethermost subterranean region) or seek the presence of Brahma and he will not be left alive by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहत्वा रावणं सङ्ख्ये सपुत्रजनबान्धवम् ।
अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रातृभिः शपे ॥ २१ ॥

अहत्वा रावणं सङ्ख्ये सुपुत्रजन बान्धवम् ।
अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रातृभिः शपे ॥

अहत्वा रावणम् सम्ख्ये सपुत्रजनबान्धवम् । अयोध्याम् न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रतृभिः शपेः ॥ ६-१९-२१

‘मैं अपने तीनों भाइयोंकी सौगन्ध खाकर कहता हूँ कि युद्धमें पुत्र, भृत्यजन और बन्धु-बान्धवोंसहित रावणका वध किये बिना अयोध्यापुरीमें प्रवेश नहीं करूँगा’ ॥ २१ ॥

नानु मूवरू तम्मन्दिर आणॆयिट्टु हेळुत्तेनॆ. युद्धदल्लि, भृत्यरु, बन्धु बान्धवरॊन्दिगॆ रावणनन्नु वधिसदॆ अयोध्यॆयन्नु प्रवेशिसुवुदिल्ल.॥21॥

पदच्छेदः

21. na pravekshhyaami = I will not enter; ayodhyaam = Ayodhya; ahatvaa = without killing; raavaNaam = Ravana; saputra jana baandhavam = together with his sons; companions and relatives; samkhye = in battle; shape = I swear; taiH = on those; tribhiH = three; bhraatR^ibhiH = brothers.

अनुवादः

“I will not enter Ayodhya without killing Ravana together with his sons, companions and relatives in battle. I take oath on my three brothers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा तु वचनं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
शिरसाऽऽवन्द्य धर्मात्मा वक्तुमेवं प्रचक्रमे ॥ २२ ॥

श्रुत्वा तु वचनम् तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः । शिरसा वन्द्य धर्मात्मा वक्तुमेव प्रचक्रमे ॥ ६-१९-२२

अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरामचन्द्रजीके ये वचन सुनकर धर्मात्मा विभीषणने मस्तक झुकाकर उन्हें प्रणाम किया और फिर इस प्रकार कहना आरम्भ किया— ॥ २२ ॥

क्लिष्टवाद कार्यवन्नु श्रमविल्लदॆ माडुव श्रीरामन ई मातन्नु केळि धर्मात्मा विभीषणनु तलॆबागि वन्दिसि, ई प्रकार हेळलुपक्रमिसिदनु .॥22॥

पदच्छेदः

22. shrutvaa = hearing; vachanam = the words; tasya raamasya = of that Rama; aklishhTakarmaNaH = who was unwearied in action; dharmaatmaa = Vibhishana; the right minded; aavandya = saluted; shivasaa = (by bowing) his mind; prachakrama = and started; vaktumeva = to tell; (the following words):

अनुवादः

Hearing the words of that Rama, who was unwearied in action, the right minded Vibhishana saluted him by bowing his head and started telling as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणे ।
करिष्यामि यथाप्राणं प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम् ॥ २३ ॥

राक्षासानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणे ।
करिष्यामि यथाप्राणं प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम् ॥

राक्षसानाम् वधे साह्यम् लंकायाः च प्रधर्षणे । करिष्यामि यथा प्राणम् प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम् ॥ ६-१९-२३

‘प्रभो! राक्षसोंके संहारमें और लङ्कापुरीपर आक्रमण करके उसे जीतनेमें मैं आपकी यथाशक्ति सहायता करूँगा तथा प्राणोंकी बाजी लगाकर युद्धके लिये रावणकी सेनामें भी प्रवेश करूँगा’ ॥ २३ ॥

प्रभो! राक्षसर संहारदल्लि मत्तु लङ्कॆय मेलॆ आक्रमण माडि अदन्नु गॆल्ललु नानु निनगॆ यथाशक्ति सहाय माडुवॆनु. प्राणगळन्नु पणकिट्टु युद्धक्कागि रावणन सैन्यदल्लियू प्रवेशिसुवॆनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. karishhyaami = I will do; saahyam = help; vadhe = in killing; raakshhasaanaam = the demons; pradharshhane = and in the attack; laNkaayaaH = against Lanka; yathaapraaNam = according to my strength; pravekshhyaami = I will also enter; vaahiniim = the army.

अनुवादः

“I will extend my help in killing the demons and in attacking the city of Lanka. According to my strength, I will also penetrate into the army of the adversary to fight.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति ब्रुवाणं रामस्तु परिष्वज्य विभीषणम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणं प्रीतः समुद्राज्जलमानय ॥ २४ ॥
तेन चेमं महाप्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम् ।
राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद ॥ २५ ॥

इति ब्रुवाणं रामस्तु परिष्वज्य विभीषणम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणं प्रीतः समुद्राज्जलमानय ॥ तेन चेमं महाप्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम् ।
राजान रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद ॥

इति ब्रुवाणम् रामस् तु परिष्वज्य विभीषणम् । अब्रवील् लक्ष्मणम् प्रीतः समुद्राज् जलम् आनय ॥ ६-१९-२४ तेन च इमम् महाप्राज्ञम् अभिषिन्च विभीषणम् । राजानम् रक्षसाम् क्षिप्रम् प्रसन्ने मयि मानद ॥ ६-१९-२५

विभीषणके ऐसा कहनेपर भगवान् श्रीरामने उन्हें हृदयसे लगा लिया और प्रसन्न होकर लक्ष्मणसे कहा—‘दूसरोंको मान देनेवाले सुमित्रानन्दन! तुम समुद्रसे जल ले आओ और उसके द्वारा इन परम बुद्धिमान् राक्षसराज विभीषणका लङ्काके राज्यपर शीघ्र ही अभिषेक कर दो । मेरे प्रसन्न होनेपर इन्हें यह लाभ मिलना ही चाहिये’ ॥ २४-२५ ॥

विभीषणनु हीगॆ हेळिदाग श्रीरामनु अवनन्नु अप्पिकॊण्डु, सन्तोषगॊण्डु लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु- बेरॆयवरिगॆ मानकॊडुव सुमित्रानन्दनने! नीनु समुद्रद जलवन्नु ऎत्तिकॊण्डु बा, अदरिन्द ई परम बुद्धिवन्त राक्षसराज विभीषणन लङ्कॆय पट्टाभिषेक माडु. नानु प्रसन्ननादाग इवनिगॆ ई लाभ सिगलेबेकु.॥24-25॥

पदच्छेदः

24. raamastu = Rama on his part; priitaH = duly delighted; parishhvaNga = embraced; vibhiishhaNam = Vibhishana; bruuvaaNam = speaking; iti = as aforesaid; abraviit = and spoke; lakshmaNam = to Lakshmana (as follows); “aanaya = Bring; jalam = water; samudraat = from the sea”

अनुवादः

Rama on his part, duly delighted, embraced Vibhishana who was speaking as aforesaid and spoke to Lakshmana as follows: “Bring some water from the ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25. maanada = O; Lakshmana; who gives respect to others! Kshhipram = quickly; abhishhiNcha = consecrate; tena = with that water; imam = this; vibhiishhaNam = who is greatly intelligent; raajaanam = as a king; rakshhasaam = of demons; mayi = I am; prasanne = pleased.

अनुवादः

“O, Lakshmana who bestows honor on others! Quickly consecrate as a king of demons this greatly intelligent Vibhishana with that water, so that I am pleased.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु सौमित्रिरभ्यषिञ्चद् विभीषणम् ।
मध्ये वानरमुख्यानां राजानं राजशासनात् ॥ २६ ॥

एवमुक्तस्तु सौमित्रिरभ्यषिञ्चिद् विभीषणम् ।
मध्ये वानरमुख्यानां राजानं राजशासनात् ॥

एवम् उक्तस् तु सौमित्रिर् अभ्यषिन्चद् विभीषणम् । मध्ये वानर मुख्यानाम् राजानम् राम शासनात् ॥ ६-१९-२६

उनके ऐसा कहनेपर सुमित्राकुमार लक्ष्मणने मुख्य-मुख्य वानरोंके बीच महाराज श्रीरामके आदेशसे विभीषणका राक्षसोंके राजाके पदपर अभिषेक कर दिया ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

26. uktvaH = having been spoken; evam = thus ; soumitriH = Lakshmana; abhishhiNchat = as per the royal instructions; madhye = amidst; vaanara mukhyaanaam = the leaders of monkeys.

अनुवादः

Hearing Rama’s words, Lakshmana consecrated Vibhishana as a king, as per the royal instructions, amidst the leaders of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग लक्ष्मणनु प्रधान वानरर नडुवॆ महाराज रामन आदेशदन्तॆ विभीषणनिगॆ राक्षसर राज्यक्कॆ पट्टाभिषेक माडिदनु.॥2.॥

पदच्छेदः

2. saH = that; dharmaatmaa = virtuous; vibhiishhaNaH = Vibhishana; papaata = descended; hR^ishhTaH = joyously; khaat = from the sky; avanim = to the ground; bhaktaiH anucharaiH saha = along with his faithful companions; nipapaata = and alighted; raamasya = near Rama.

अनुवादः

The virtuous Vibhishana descended joyously from the sky to the ground along with his faithful companions and alighted in the vicinity of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्रसादं तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवङ्गमाः ।
प्रचुक्रुशुर्महात्मानं साधुसाध्विति चाब्रुवन् ॥ २७ ॥

तम् प्रसादम् तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवम् गमाः । प्रचुक्रुशुर् महानादान् साधु साध्व् इति च अब्रुवन् ॥ ६-१९-२७

भगवान् श्रीरामका यह तात्कालिक प्रसाद (अनुग्रह) देखकर सब वानर हर्षध्वनि करने और महात्मा श्रीरामको साधुवाद देने लगे ॥ २७ ॥

भगवान् श्रीरामन ई तात्कालिक प्रसादवन्नु नोडि वानररु हर्षध्वनि माडिदरु मत्तु महात्मा श्रीरामनिगॆ धन्यवादगळन्नु कॊडलु तॊडगिदरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. dR^ishhTvaa = seeing; tam = that; sadyaH = instant; prasaadam = graciousness; raamasya = of Rama; plavaNgamaaH = the monkeys; prachukrushuH = cried; abruvancha = proclaiming; saadhu saadhu = Excellent; excellent" mahaatmanaam = about the high soled Rama.

अनुवादः

Perceiving that instant graciousness in Rama, the monkeys cried, proclaiming “excellent, excellent” about the high soled Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीच्च हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणम् ।
कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरुणालयम् ।
सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम् ॥ २८ ॥

अब्रवीच्च हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणम् ।
कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरुणालयम् ।
सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानाराणां महौजसाम् ॥

अब्रवीच् च हनूमामः च सुग्रीवः च विभीषणम् । कथम् सागरम् अक्षोभ्यम् तराम वरुण आलयम् ॥ ६-१९-२८ सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणाम् महौजसाम् ।

तत्पश्चात् हनुमान् और सुग्रीवने विभीषणसे पूछा—‘राक्षसराज! हम सब लोग इस अक्षोभ्य समुद्रको महाबली वानरोंकी सेनाओंके साथ किस प्रकार पार कर सकेंगे?

अनन्तर हनुमन्त मत्तु सुग्रीवरु विभीषणनल्लि केळिदरु - राक्षसराजने! नावॆल्लरू ई अक्षोभ्य समुद्रवन्नु महाबलि वानररॊन्दिगॆ हेगॆ दाटबल्लॆवु.॥28॥

पदच्छेदः

28. hanuumaanshcha = Hanuman; sugriivevashcha = and Sugriva; abraviit = spoke; vibhiishhaNam = to Vibhishana; katham = how; tarena = can we cross; saagaram = the ocean; akshhobhyam = which is imperturbable; varuNaalayam = the habitation of Varuna; the god of water; sarve = by all of us; parivR^ite = surrounded; sainyaiH = with the army; vaanaraanam = of monkeys; mahoujasaam = possessing a great splendor?

अनुवादः

Hanuman and Sugreeva asked Vibhishana as follows: " How can we cross the imperturbable ocean, the habitation of Varuna, the god of water by all of us along with our army of monkeys possessing a great splendor?"

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपायैरभिगच्छाम यथा नदनदीपतिम् ।
तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुणालयम् ॥ २९ ॥

उपायैर् अभिगच्चामो यथा नद नदी पतिम् ॥ ६-१९-२९ तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुण आलयम् ।

‘जिस उपायसे हम सब लोग सेनासहित नदों और नदियोंके स्वामी वरुणालय समुद्रके पार जा सकें, वह बताओ’ ॥ २९ ॥

नावॆल्लरू सैन्यसहित नद-नदिगळ स्वामि वरुणालय समुद्रवन्नु दाटबहुदाद उपाय वन्नु तिळिसु.॥29॥

पदच्छेदः

29. yathaa = In what manner; tarena = shall we ; tarasaa = swiftly; varuNaalayam = the sea; nadanadiipatim = the lord of streams and rivers; abhigachhaama = we will arrive; upaayaiH = at the strategy.

अनुवादः

“In what manner shall we along with the army swiftly cross the sea, the lord of streams and rivers, and arrive at that strategy?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच विभीषणः ।
समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति ॥ ३० ॥

एवम् उक्तस् तु धर्मज्ञः प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ६-१९-३० समुद्रम् राघवो राजा शरणम् गन्तुम् अर्हति ।

उनके इस प्रकार पूछनेपर धर्मात्मा विभीषणने यों उत्तर दिया—‘रघुवंशी राजा श्रीरामको समुद्रकी शरण लेनी चाहिये ॥ ३० ॥

अवरु हीगॆ केळिदाग धर्मात्मा विभीषणनु - ‘रघुवंशी राजा श्रीरामनु समुद्रक्कॆ शरणागबेकु’ ऎन्दु उत्तरिसिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. evam = thus; uktaH = spoken; dharmaatmaa = the rightminded ; vibhiishaNaH = Vibhishana; pratyuvaacha = replied;as follows): raajaa = the prince; raaghavaH = Rama; arhati = is apt; gantum = to obtain; sharaNam = refuge; samudram = from the sea."

अनुवादः

Hearing their words, the right minded Vibhishana replied as follows: “It is apt if prince Rama seeks ocean as his refuge”

स्रोतः: valmikiramayan.net

खानितः सगरेणायमप्रमेयो महोदधिः ।
कर्तुमर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यं महोदधिः ॥ ३१ ॥

खानितः सगरेण अयम् अप्रमेयो महाउदधिः ॥ ६-१९-३१ कर्तुम् अर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यम् महाउदधिः ।

‘इस अपार महासागरको राजा सगरने खुदवाया था । श्रीरामचन्द्रजी सगरके वंशज हैं । इसलिये समुद्रको इनका काम अवश्य करना चाहिये’ ॥ ३१ ॥

ई अपार महासागरवन्नु सगरराजनु अगॆसिद्दनु. श्रीरामनू सगरन वंशजने आगिद्दानॆ. अदक्कागि समुद्रवु इवन कार्यवन्नु अवश्यवागि माडबेकु.॥31॥

पदच्छेदः

31. ayam = this; mahodadhiH = great ocean; aprameyaH = the immesurable; khanitaH = was excavated; sagareNa = by Sagara; (hence; mahodabhiH = this great ocean; arhati = will be inclined; kartum = to do; kaaryam = the act; raamasya = for Rama; j^Naate = his kinsman.

अनुवादः

“This immeasurable great ocean was excavated by Sagara*. Hence, this great ocean will be inclined to do the act for Rama, his kinsman”.

टिप्पनी

*Sagara was one of Rama’s ancestors. His story is told in Balakanda.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं विभीषणेनोक्तो राक्षसेन विपश्चिता ।
आजगामाथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ ३२ ॥

एवं विभीषणेनोक्तो राक्षसेन विपश्चिता ।
अजगामाथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥

एवम् विभीषणेन उक्ते राक्षसेन विपश्चिता ॥ ६-१९-३२ आजगामथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः ।

विद्वान् राक्षस विभीषणके ऐसा कहनेपर सुग्रीव उस स्थानपर आये, जहाँ लक्ष्मणसहित श्रीराम विद्यमान थे ॥ ३२ ॥

विद्वान् राक्षस विभीषणनु हीगॆ हेळिदाग लक्ष्मणसहित श्रीरामनु इद्द स्थानक्कॆ सुग्रीवनु बन्दनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. atha = then; uktaH = after being spoken; evam = thus; raakshhasena = by the demon; vibhiishhaNena = Vibhishana; vipashchitaa = the learned; sugriivaH = Sugriva; aajagaama = came; yatra = where; raamaH = Rama; salakshhmaNaH = along with Lakshmana.

अनुवादः

Hearing the aforesaid words of the learned demon Vibhishana, Sugreeva came to the place where Rama and Lakshmana were there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततश्चाख्यातुमारेभे विभीषणवचः शुभम् ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सागरस्योपवेशनम् ॥ ३३ ॥

वहाँ विशाल ग्रीवावाले सुग्रीवने समुद्रपर धरना देनेके विषयमें जो विभीषणका शुभ वचन था, उसे कहना आरम्भ किया ॥ ३३ ॥

बळिक विशाल कुत्तिगॆयुळ्ळ सुग्रीवनु समुद्रद बळियल्लि प्रायोपवेश माडुव विषय वागि विभीषणन शुभकरवाद मातन्नु हेळिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tataH = thereafter; sugriivaH = Sugriva; vipulagriivaH = the long necked; aarebhe = startred; aakhyaatum = to tell; shubham = the auspicious; vibhiishhaNavachaH = words of Vibhishana; upaveshanam = advising Rama to approach; saagarasya = the ocean (to allow him a passage).

अनुवादः

The long necked Sugreeva then started to tell the auspicious words of Vibhishana, advising Rama to approach the ocean (to allow him a passage).

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रकृत्या धर्मशीलस्य रामस्यास्याप्यरोचत ।
सलक्ष्मणं महातेजाः सुग्रीवं च हरीश्वरम् ॥ ३४ ॥
सत्क्रियार्थं क्रियादक्षं स्मितपूर्वमभाषत ।

प्रकृत्या धर्मशीलस्य राघस्यास्याप्यरोचत ।
स लक्ष्मणं महातेजाः सुग्रिवं च हरीश्वरम् ॥
सत्क्रियार्थं क्रियादक्षं स्मितपूर्वमभाषत ।

भगवान् श्रीराम स्वभावसे ही धर्मशील थे, अतःउन्हें भी विभीषणकी यह बात अच्छी लगी । वे महातेजस्वी रघुनाथजी लक्ष्मणसहित कार्यदक्ष वानरराज सुग्रीवका सत्कार करते हुए उनसे मुसकराकर बोले— ॥ ३४ १/२ ॥

भगवान् श्रीरामनु स्वभावदिन्दले धर्मशीलनागिद्द. आद्दरिन्द अवनिगू विभीषणन मातु सरि ऎन्दु तोरितु. महातेजस्वी रघुनाथनु लक्ष्मण सहित कार्यदक्ष वानरराज सुग्रीवनन्नु सत्करिसुत्ता लक्ष्मणनल्लि मुगुळ्नक्कु हेळिदनु.॥34½॥

विभीषणस्य मन्त्रोऽयं मम लक्ष्मण रोचते ॥ ३५ ॥
सुग्रीवः पण्डितो नित्यं भवान् मन्त्रविचक्षणः ।
उभाभ्यां सम्प्रधार्यार्थं रोचते यत् तदुच्यताम् ॥ ३६ ॥

‘लक्ष्मण! विभीषणकी यह सम्मति मुझे भी अच्छी लगती है; परंतु सुग्रीव राजनीतिके बड़े पण्डित हैं और तुम भी समयोचित सलाह देनेमें सदा ही कुशल हो । इसलिये तुम दोनों प्रस्तुत कार्यपर अच्छी तरह विचार करके जो ठीक जान पड़े, वह बताओ’ ॥ ३५-३६ ॥

लक्ष्मणा! विभीषणन ई सम्मति ननगॆ मॆच्चिगॆयायितु, आदरॆ सुग्रीवनु राजनीतिय दॊड्ड पण्डितनागिद्दानॆ मत्तु नीनू समयोचित सलहॆ कॊडुवुदरल्लि कुशलनागिरुवॆ. अदक्कागि नीविब्बरू प्रस्तुत कार्यद बग्गॆ चॆन्नागि विचारमाडि सरि ऎन्दु ऎनिसिदन्नु तिळिसिरि.॥35-36॥

पदच्छेदः

34;35. asya raamasyaapi = to even this Rama; prakR^ityaa = who by his nature; dharmashiilasya = is of pious attitude; aarochata = that advice was agreeable; mahaatejaaH = the highly splendorous; saH = rama; abhaashheta = spoke; smitapuurvam = smilingly; satkriyaartham = with an intention to honor Vibhishana words; lakshhmaNam = to Lakshmana; sugrivamcha = and to Sugriva; kriyaadakshham = who was skilled in action; hariishvaram = and the ruler of monkeys.

अनुवादः

That advice found favor with Rama who by nature is of pious attitude. Then that highly illustrious Rama replied to Sugreeva, the ruler of monkeys who was skillful in action and who was accompanied by Lakshmana. Full of respect for Vibhishana’s words, he told him as also his brother Lakshmana smilingly as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

36. lakshhmaNa = O; Lakshmana; ayam mantraH = this thought; vibhiishhaNasya = of Vibhishana; rochate = is agreeable; mama = to me; sugrivaH = Sugriva; paNditaH = is a learned person; bhavaam = you; nityam = are ever; mantra vichakshhaNaH = wise in your thoughts; artham = the matter; sampradhaarya = be decided; ubhaabhyaam = by both of you; uchayataam = and tell; tat = that; yat = which; rochate = is agreeable.

अनुवादः

“O, Lakshmana! This idea of Vibhishana is agreeable to me. Sugreeva is a learned person. You are ever wise in your thoughts. Both of you decide on the matter and inform whichever is agreeable to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तौ ततो वीरावुभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ ।
समुदाचारसंयुक्तमिदं वचनमूचतुः ॥ ३७ ॥

एवमुक्तौ ततो वीरावुभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ ।
समुद्राचार संयुक्तमिदं वचनमूचतुः ॥

एवम् उक्तौ तु तौ वीराव् उभौ सुग्रीव लक्ष्मणौ ॥ ६-१९-३७ समुदाचार सम्युक्तम् इदम् वचनम् ऊचतुः ।

भगवान् श्रीरामके ऐसा कहनेपर वे दोनों वीर सुग्रीव और लक्ष्मण उनसे आदरपूर्वक बोले— ॥ ३७ ॥

भगवान् श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग अवरिब्बरू वीर सुग्रीव मत्तु लक्ष्मणरु अवनल्लि आदरदिन्द हेळिदरु.॥37॥

पदच्छेदः

37. tataH = then; uktou = having been spoken; evam = thus; ubhou sugriiva lakshhmaNah = both Sugriva and Lakshmana; viirou = the valiant; uuchutuH = spoke; idam = these; vachanam = words; samudaachaarasamyuktam = with proper courtesy.

अनुवादः

Hearing Rama’s words, Sugreeva and Lakshmana both, valiant as they were, spoke with proper courtesy, the following words: .

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमर्थं नौ नरव्याघ्र न रोचिष्यति राघव ।
विभीषणेन यत् तूक्तमस्मिन् काले सुखावहम् ॥ ३८ ॥

किम् अर्थम् नो नर व्याघ्र न रोचिष्यति राघव ॥ ६-१९-३८ विभीषणेन यत् तु उक्तम् अस्मिन् काले सुख आवहम् ।

पुरुषसिंह रघुनन्दन! इस समय विभीषणने जो सुखदायक बात कही है, वह हम दोनोंको क्यों नहीं अच्छी लगेगी? ॥ ३८ ॥

पुरुषसिंह रघुनन्दन! ई समयदल्लि विभीषणनु हेळिद सुखदायक मातु नमगिब्बरिगॆ एकॆ ऒळ्ळॆयदॆनिसुवुदिल्ल.॥38॥

पदच्छेदः

38. raaghava = O; Rama; naravyaaghra = the tiger among men! Na kimartham = why not; vibhiishhaNena = Vibhishana’s; uktam = words; sukhaavaham = which are soothing; asmin = at this; kale = time; rochishhyati = be agreeable; nou = to us?

अनुवादः

“O, Rama the tiger among men! Why not Vibhishana’s words, which are soothing at this time of crisis be agreeable also to us?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अबद्‍ध्वा सागरे सेतुं घोरेऽस्मिन् वरुणालये ।
लङ्का नासादितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ३९ ॥

अबद्ध्वा सागरे सेतुम् घोरे अस्मिन् वरुण आलये ॥ ६-१९-३९ लंका न आसादितुम् शक्या स इन्द्रैर् अपि सुर असुरैः ।

‘इस भयंकर समुद्रमें पुल बाँधे बिना इन्द्रसहित देवता और असुर भी इधरसे लङ्कापुरीमें नहीं पहुँच सकते ॥ ३९ ॥

ई भयङ्कर समुद्रक्कॆ सेतुवॆ कट्टदॆ इन्द्रन सहित देवतॆगळु, असुररू कूड ई कडॆयिन्द लङ्कॆयन्नु तलुपलाररु.॥39॥

पदच्छेदः

39. abaddhvaa = without constructing; setum = a bridge; asmin = saagare ghore = across the fiery ocean; varuNaalaye = which is an abode of Lord Varuna; suraasurairapi = even the celestials and demons; na shakyaa = can not; aasaaditum = reach; laNkaa = the city of Lanka.

अनुवादः

“Without constructing a bridge across this fiery ocean, which is an abode of Lord Varuna, even the celestials and demons along with Indra cannot reach the city of Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणस्य शूरस्य यथार्थं क्रियतां वचः ।
अलं कालात्ययं कृत्वा सागरोऽयं नियुज्यताम् ।
यथा सैन्येन गच्छाम पुरीं रावणपालिताम् ॥ ४० ॥

‘इसलिये आप शूरवीर विभीषणके यथार्थ वचनके अनुसार ही कार्य करें । अब अधिक विलम्ब करना ठीक नहीं है । इस समुद्रसे यह अनुरोध किया जाय कि वह हमारी सहायता करे, जिससे हम सेनाके साथ रावणपालित लङ्कापुरीमें पहुँच सकें’ ॥ ४० ॥

अदक्कागि नीवु शूरवीर विभीषणन यथार्थ वचनक्कनुसारवे कार्य माडिरि. ईग हॆच्चु विळम्ब माडुवुदु सरियल्ल. ई समुद्रदल्लि नमगॆ सहायमाडुवन्तॆ केळिकॊळ्ळुवुदु, इदरिन्द नावु सैन्य सहित रावणपालित लङ्कॆयन्नु तलुपबल्लॆवु.॥40॥

एवमुक्तः कुशास्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः ।
संविवेश तदा रामो वेद्यामिव हुताशनः ॥ ४१ ॥

उन दोनोंके ऐसा कहनेपर श्रीरामचन्द्रजी उस समय समुद्रके तटपर कुश बिछाकर उसके ऊपर उसी तरह बैठे, जैसे वेदीपर अग्निदेव प्रतिष्ठित होते हैं ॥ ४१ ॥

अवरिब्बरू हीगॆ हेळिदाग श्रीरामचन्द्रनु आग समुद्रतीरदल्लि दर्भॆगळन्नु हासि अदर मेलॆ वेदिय मेलॆ अग्नि प्रतिष्ठापितवागुवन्तॆ कुळितुबिट्टनु.॥41॥

पदच्छेदः

40;41. shuurasya = the valiant; vbhiishhaNaasya = Vibhishana’s; vachaH = advice; kriyataam = be followed; yathaartham = suitably; alam = It is enough; kR^itvaa = of having done; kaalaatyayam = a waste of time; niyujyataaya saagaraaya = Let the ocean be commanded; yathaa = how; gachchhaama = to go; sainyena = with the army; puriim = to the city; raavaNapaalitaam = being ruled by Ravana.

अनुवादः

“Let the valiant Vibhishana’s words be followed suitably. It is enough that we have already wasted our time. Let the ocean be commanded to yield a passage for the army to reach the city being ruled by Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशः सर्गः ॥ १९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें उन्नीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १९ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि हत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥19॥