०१८ विभीषणेन रामसैन्यप्रवेशेच्छानिवेदनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Hearing Hanuman’s words, Rama says that he cannot desert Vibhishana who is seeking a refuge in him. Initially Sugreeva disagrees with Rama’s opinion. But when Rama explains the different circumstances under which Vibhishana is acceptable, Sugreeva also agrees with that view. Finally Vibhishana joins as an associate in Rama’s side.

स्रोतः: valmikiramayan.net

18. भगवान् श्रीरामका शरणागतकी रक्षाका महत्त्व एवं अपना व्रत बताकर विभीषणसे मिलना

अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह ।
प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम् ॥ १ ॥

अथ रामः प्रसन्न आत्मा श्रुत्वा वायु सुतस्य ह । प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवान् आत्मनि स्थितम् ॥६-१८-१

वायुनन्दन हनुमान् जी के मुखसे अपने मनमें बैठी हुई बात सुनकर दुर्जय वीर भगवान् श्रीरामका चित्त प्रसन्न हो गया । वे इस प्रकार बोले— ॥ १ ॥

वायुनन्दन हनुमन्तन मुखदिन्द तन्न मनस्सिनल्लिद्द मातन्नु केळि दुर्जय वीर भगवान् श्रीरामन चित्तप्रसन्नवागि, अवनु ई प्रकार हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = thereafter; raamaH = Rama; durdharshhaH = the inviolable; shrutavaan = and the one having sacred knowledge ; shrutvaa = after hearing; vaayusutasya = Hanuman’s words; pratyabhaashhata = spoke; prasannaatmaa = with a clear understanding; sthitam = that which was established; aatmani = in his mind.

अनुवादः

Thereafter the inviolable Rama who possesses sacred knowledge, after hearing Hanuman’s words, spoke with a clear understanding, the following opinion that was firm in his mind:

स्रोतः: valmikiramayan.net

ममापि च विवक्षास्ति काचित् प्रति विभीषणम् ।
श्रोतुमिच्छामि तत् सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः ॥ २ ॥

मम अपि तु विवक्षा अस्ति काचित् प्रति विभीषणम् । श्रुतम् इच्चामि तत् सर्वम् भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः ॥६-१८-२

‘मित्रो! विभीषणके सम्बन्धमें मैं भी कुछ कहना चाहता हूँ । आप सब लोग मेरे हितसाधनमें संलग्न रहनेवाले हैं । अतः मेरी इच्छा है कि आप भी उसे सुन लें ॥ २ ॥

मित्ररे! विभीषणन सम्बन्धदल्लि नानू स्वल्प हेळलु बयसुत्तेनॆ. नीवॆल्लरू नन्न हितसाधनॆयल्लि संलग्नरागि इरुववरु. आद्दरिन्द नीवू अदन्नु केळबेकॆन्दु इच्छिसुत्तेनॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. mamaapi = I also; asti = have; kaachit = a; vivakshhaa = desire to tell; vibhiishhaNam prati = about Vibhishana; ichchhaami = I want; tat = it; sarvam = all; shrotum = to be heard; bhavadbhih = by you; sthitaih = who stand firmly; shreyapi = in our welfare.

अनुवादः

“I also wish to tell my opinion about Vibhishana. I want it to be heard by you, who are firmly established in our welfare.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मित्रभावेन सम्प्राप्तं न त्यजेयं कथञ्चन ।
दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सतामेतदगर्हितम् ॥ ३ ॥

मित्रभावेन सम्प्राप्तं नत्येजेयं कथञ्चन ।
दोषो यद्यपि तस्य स्यात्सतामेतदगर्हितम् ॥

मित्र भावेन सम्प्राप्तम् न त्यजेयम् कथंचन । दोषो यदि अपि तस्य स्यात् सताम् एतद् अगर्हितम् ॥६-१८-३

‘जो मित्रभावसे मेरे पास आ गया हो, उसे मैं किसी तरह त्याग नहीं सकता । सम्भव है उसमें कुछ दोष भी हों, परंतु दोषीको आश्रय देना भी सत्पुरुषोंके लिये निन्दित नहीं है (अतः विभीषणको मैं अवश्य अपनाऊँगा)’ ॥ ३ ॥

मित्रभावदिन्द नन्न बळिगॆ बन्दिरुववनन्नु नानु याव रीतियिन्दलू त्यजिसलारॆनु. अवनल्लि कॆलवु दोषगळिद्दरू, दोषिगॆ आश्रयकॊडुवुदु सत्पुरुषरिगॆ निन्दितवागिल्ल. (आद्दरिन्द विभीषणनिगॆ नानु अवश्यवागि तन्नदागिसिकॊळ्ळुवॆनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. kathamchana = by any means; naatyajeyam = I donot leave; tasya = him; sampraaptam = who comes; mitrabhaavena = with a friendly appearance; syaat yadyapi = even though he has; doshhah = a defect; etat = This; agarhitam = is irreproachable; sataam = by good men.

अनुवादः

“By any means, I do not desert anyone who arrives with a friendly appearance, even if he has a defect. His acceptance is irreproachable in the eyes of good men”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवस्त्वथ तद्वाक्यमाभाष्य च विमृश्य च ।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवः ॥ ४ ॥

वानरराज सुग्रीवने भगवान् श्रीरामके इस कथनको सुनकर स्वयं भी उसे दोहराया और उसपर विचार करके यह परम सुन्दर बात कही— ॥ ४ ॥

वानरराज सुग्रीवनु भगवान् श्रीरामन ई मातन्नु केळि तानू अदन्नु पुनरुच्चरिसि अदर कुरितु विचारमाडि हीगॆ परम सुन्दर मातन्नु हेळिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. atha = then; SugreevaH = Sugreeva; haripuNgavaH = the chief of monkeys; aabhaashhyacha = closely analysed; vimR^ishyacha = and examined; tadvaakyam = those words of Rama; tatah = and thereafter; uvaachaha = spoke; shubhataram = most auspicious; vaakyam = words:

अनुवादः

Then, Sugreeva the chief of monkeys closely analyzed and examined the aforesaid words of Rama and thereafter spoke the following most auspicious words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः ।
ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं यः परित्यजेत् ॥ ५ ॥
को नाम स भवेत् तस्य यमेष न परित्यजेत् ।

सुदुष्टो वाप्यदुष्टो वा किम्मेष रजनीचरः । ईदृशम् व्यसनम् प्राप्तम् भ्रातरम् यः परित्यजेत् ॥६-१८-५ को वाम स भवेत्तस्य यमेष न परित्यजेत् ।

‘प्रभो! यह दुष्ट हो या अदुष्ट, इससे क्या? है तो यह निशाचर ही । फिर जो पुरुष ऐसे संकटमें पड़े हुए अपने भाईको छोड़ सकता है, उसका दूसरा ऐसा कौन सम्बन्धी होगा, जिसे वह त्याग न सके’ ॥ ५ १/२ ॥

प्रभो! इवनु दुष्टनागलि, अदुष्टनागली इदरिन्द एनागिदॆ? अवनादरो राक्षसने आगिद्दानॆ. मत्तॆ सङ्कटदल्लि बिद्द इन्तहवनन्नु तन्नण्णने त्यजिसबल्लनादरॆ, अवनन्नु त्यजिसदिरुव सम्बन्धि बेरॆ यारु इरबल्लरु.॥5½॥

पदच्छेदः

5. kim = what matters if; eshhaH = this; rajaniicharaH = ranger of night; (demon) sudushhTovaa = is very dangerous; yaH = he who; parityajet = can desert; bhraataram = his brother; praaptam = who get; iidR^isham = such; vyasanam = a calamity; tasya = for such a person; yam = who to;konaama = whom; saH = he; naparityajet = would not betray?

अनुवादः

“What matters if this ranger of night is very dangerous or other wise, if he can desert his own brother at a time of peril? Whom will he not betray subsequently?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा सर्वानुदीक्ष्य तु ॥ ६ ॥
ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम् ।
इति होवाच काकुत्स्थो वाक्यं सत्यपराक्रमः ॥ ७ ॥

वानराधिपते र्वाक्यम् श्रुत्वा सर्वानुदीक्स्य तु ॥६-१८-६ ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्स्मणम् पुण्यलक्षणम् । इति होवाच काकुत्थ्सो वाक्यम् सत्यपराक्रमः ॥६-१८-७

वानरराज सुग्रीवकी यह बात सुनकर सत्यपराक्रमी श्रीरघुनाथजी सबकी ओर देखकर कुछ मुसकराये और पवित्र लक्षणवाले लक्ष्मणसे इस प्रकार बोले— ॥

वानरराज सुग्रीवन ई मातन्नु केळि सत्यपराक्रमि श्रीरघुनाथनु ऎल्लर कडॆगॆ नोडि स्वल्प मुगुळ्नक्कु, पवित्र लक्षणगळुळ्ळ लक्ष्मणनल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥6-7॥

पदच्छेदः

6; 7. shrutvaa = hearing; vaakyam = the words; vaanaraadhipate = of Sugreeva; kakutthsaH = Rama; satyaparaakramaH = who was truly mighty; udiikshhyatu = looked round; sarvam = all of them; utsmyamaanaH = smiled; iishhat = a little; uvaachaha = and spoke; vaakyam = these words; iti = thus; lakshhmaNam = to Lakshmana; puNya lakshhaNam = of virtuous characteristics:

अनुवादः

Hearing the words of Sugreeva, Rama who was truly mighty looked round all of them , smiled a little and spoke the following words to Lakshmana, of virtuous characteristics:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनधीत्य च शास्त्राणि वृद्धाननुपसेव्य च ।
न शक्यमीदृशं वक्तुं यदुवाच हरीश्वरः ॥ ८ ॥

‘सुमित्रानन्दन! इस समय वानरराजने जैसी बात कही है, वैसी कोई भी पुरुष शास्त्रोंका अध्ययन और गुरुजनोंकी सेवा किये बिना नहीं कह सकता ॥ ८ ॥

सुमित्रानन्दन! ईग वानरराजनु हेळिद मातन्नु शास्त्रगळ अध्ययन मत्तु गुरुगळ सेवॆ माडदिरुव याव पुरुष ताने हेळबल्लनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. yat = which words; hariishvaraH = Sugreeva; uvaachaH = spoke; na shakyam = it is not possible; vaktum = to speak;iidR^isham = such words; anadhiitya = without studying; shaastraaNi = scriptures; anupasevyacha = and without serving; vR^iddhaan = elders.

अनुवादः

“Without studying scriptures and without serving elders, it is not possible to speak such words as Sugreeva spoke.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्ति सूक्ष्मतरं किञ्चिद् यथात्र प्रतिभाति मा ।
प्रत्यक्षं लौकिकं चापि वर्तते सर्वराजसु ॥ ९ ॥

अस्ति सूक्ष्मतरं किञ्चिद् यथात्र प्रतिभाति मा ।
प्रत्यक्षं लौकिकं चौपि विर्तते सर्वराजसु ॥

अस्ति सूक्ष्मतरम् किंचिद्यदत्र प्रतिभाति मा । प्रत्यक्षम् लौकिकम् चापि वर्तते सर्वराजसु ॥६-१८-९

‘परंतु सुग्रीव! तुमने विभीषणमें जो भाईके परित्यागरूप दोषकी उद्भावना की है, उस विषयमें मुझे एक ऐसे अत्यन्त सूक्ष्म अर्थकी प्रतीति हो रही है, जो समस्त राजाओंमें प्रत्यक्ष देखा गया है और सभी लोगोंमें प्रसिद्ध है (मैं उसीको तुम सब लोगोंसे कहना चाहता हूँ)

आदरॆ सुग्रीवने! नीनु विभीषणनल्लि अण्णनु परित्यजिसिद दोषवन्नु ऎणिसिद्दि, आ विषयदल्लि ननगॆ अनिसिद सूक्ष्म अर्थ, समस्तराजरल्लि प्रत्यक्ष वागि कण्डुबरुव मत्तु ऎल्ल लोकगळल्लि प्रसिद्धवादुदन्नु निम्मॆल्लरल्लि हेळलु नानु बयसुत्तिरुवॆनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. yat = which; vartate = is; pratyakshham = clearly to be seen; sarva raajasu = in all the kings; loukikamchaapi = and occurring in even ordinary life; kimchit = a somewhat; suukshhmataram = highly subtle thing; asti = is there; atra = Here; maa = to me; pratibhaati = it is appearing to the mind.

अनुवादः

“It appears to my mind that there is however something peculiar in these circumstances which are clearly to be seen in all lives of kings and even occurring in ordinary life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमित्रास्तत्कुलीनाश्च प्रातिदेश्याश्च कीर्तिताः ।
व्यसनेषु प्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः ॥ १० ॥

अमित्रास्तत्कुलीनाश्च प्रातिदेश्याश्च कीर्तिता । व्यसनेषु प्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः ॥६-१८-१०

‘राजाओंके छिद्र दो प्रकारके बताये गये हैं—एक तो उसी कुलमें उत्पन्न हुए जाति-भाई और दूसरे पड़ोसी देशोंके निवासी । ये संकटमें पड़नेपर अपने विरोधी राजा या राजपुत्रपर प्रहार कर बैठते हैं । इसी भयसे यह विभीषण यहाँ आया है (इसे भी अपने जाति-भाइयोंसे भय है) ॥ १० ॥

राजरल्लि ऎरडु विधद छिद्रगळु हेळलागिदॆ. ऒन्दु अदे कुलदल्लि हुट्टिद सहोदर मत्तु इन्नॊन्दु नॆरॆ राज्यद निवासि. इवरु सङ्कटदल्लि बिद्दाग तन्न विरोधि राज अथवा राजपुत्रन मेलॆ प्रहार माडुत्तारॆ. इदे भयदिन्द विभीषणनु इल्लिगॆ बन्दिरुवनु. (इवनिगू तन्न सहोदररिन्द भयविदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. kiirtitaaH = it is told; tatkuliinaashcha = that persons of that family; praatideshyaashchcha = and rulers belonging to adjoining territory; amitraaH = are enemies; prahartaarah = and strike; vyasaneshhu = in adversities; tasmaat = for that reason; ayam = he; aagatam = came; iha = here.

अनुवादः

“It is told that persons of the same family and rulers belonging to adjoining territories become enemies and strike in times of adversities. For this reason, he came here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपापास्तत्कुलीनाश्च मानयन्ति स्वकान् हितान् ।
एष प्रायो नरेन्द्राणां शङ्कनीयस्तु शोभनः ॥ ११ ॥

अपापास्तत्कुलीवाश्च मानयन्ति स्वकान् हितान् । एष प्रायो नरेन्द्राणाम् शङ्कनीयस्तु शोभनः ॥६-१८-११

‘जिनके मनमें पाप नहीं है, ऐसे एक कुलमें उत्पन्न हुए भाई-बन्धु अपने कुटुम्बीजनोंको हितैषी मानते हैं, परंतु यही सजातीय बन्धु अच्छा होनेपर भी प्रायः राजाओंके लिये शङ्कनीय होता है (रावण भी विभीषणको शङ्काकी दृष्टिसे देखने लगा है; इसलिये इसका अपनी रक्षाके लिये यहाँ आना अनुचित नहीं है । अतः तुम्हें इसके ऊपर भाईके त्यागका दोष नहीं लगाना चाहिये) ॥ ११ ॥

मनस्सिनल्लि पापविल्लदिरुव कुलदल्लि हुट्टिद सहोदर तन्न कुटुम्बदवर हितैषि ऎन्दु तिळियुत्तारॆ; आदरॆ इदे सजातिय बन्धु ऒळ्ळॆयवनागिद्दरू प्रायशः राजरिगागि साशङ्कवागिरुत्तदॆ. (रावणनू विभीषणनन्नु शङ्कित दृष्टियिन्द नोडतॊडगिद्दानॆ, अदक्कागि इवनु तन्न रक्षणॆगागि इल्लिगॆ बन्दुदु अनुचितवल्ल; आद्दरिन्द नीवु इवन मेलॆ अण्णनन्नु त्यजिसिद दोषवन्नु हॊरिसबारदु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tatkuliinaaH = persons belonging to the same family; apaapaaH = who are not sinful; maanayanti = respect; svakaan = their own; hitaan = well- wishers; praayaH = Generally; narendraaNaam = for kings; eshhaH = even the persons; shobhanaH = who are virtuous; shaNkaniiyaH = are to be apprehended.

अनुवादः

“Even if belonging to the same family, persons who are virtuous do respect their own well wishers in that family. Generally among kings, even a virtuous person is apprehended.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्तु दोषस्त्वया प्रोक्तो ह्यादानेऽरिबलस्य च ।
तत्र ते कीर्तयिष्यामि यथाशास्त्रमिदं शृणु ॥ १२ ॥

यस्तु दोषस्त्वया प्रोक्तो ह्यादानेर्इबलस्य च । तत्र ते कीर्तयुष्यामि यथाशास्त्रमिदम् शृणु ॥६-१८-१२

‘तुमने शत्रुपक्षीय सैनिकको अपनानेमें जो यह दोष बताया है कि वह अवसर देखकर प्रहार कर बैठता है, उसके विषयमें मैं तुम्हें यह नीतिशास्त्रके अनुकूल उत्तर दे रहा हूँ, सुनो ॥ १२ ॥

नीनु शत्रुपक्षद सैनिकनन्नु तन्नदागिसिकॊळ्ळलु अवनु सन्दर्भ नोडि प्रहार माडिबिडुवनु ऎन्दु तिळिसिद दोषद विषयदल्लि नानु निनगॆ ई नीतिशास्त्रक्कनुकूलवागि उत्तर कॊडुत्तिद्देनॆ, केळु.॥12॥

पदच्छेदः

12. yathaasaastran = as per scriptures; kiirtayishhyaami = I will tell; te = you; shruNu = hear; idam = this; yaH = which; dashhaH = draw back; proktaH = is told; tvayaa = by you; tatra = in that matter; aadaane = of accepting; aribalasya = from the side of an adversary.

अनुवादः

“With regard to the draw back you told me in the matter of accepting a person coming from the side of an adversary, hear from me what the scriptures say.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न वयं तत्कुलीनाश्च राज्यकाङ्क्षी च राक्षसः ।
पण्डिता हि भविष्यन्ति तस्माद् ग्राह्यो विभीषणः ॥ १३ ॥

‘हमलोग इसके कुटुम्बी तो हैं नहीं (अतः हमसे स्वार्थ-हानिकी आशंका इसे नहीं है) और यह राक्षस राज्य पानेका अभिलाषी है (इसलिये भी यह हमारा त्याग नहीं कर सकता) । इन राक्षसोंमें बहुत-से लोग बड़े विद्वान् भी होते हैं (अतः वे मित्र होनेपर बड़े कामके सिद्ध होंगे) इसलिये विभीषणको अपने पक्षमें मिला लेना चाहिये ॥ १३ ॥

नावु इवन कुटुम्बिगळादरो इल्ल (आद्दरिन्द नम्मिन्द स्वार्थहानिय आशङ्कॆ इवनिगिल्ल) मत्तु इवनु राक्षस राज्यवन्नु पडॆयुव अभिलाषियागिद्दानॆ. इदक्कागियू इवनु नम्मन्नु त्यजिसलारनु.) ई राक्षसरल्लि अनेक जनरु दॊड्ड विद्वांसरू आगिरुत्तारॆ. (आद्दरिन्द अवरु मित्ररादरॆ बहळ कार्यगळू सिद्धवागुववु.) इदक्कागि विभीषणनन्नु नम्म पक्षदल्लि सेरिसिकॊळ्ळबेकु.॥13॥

पदच्छेदः

13. vayam = we; na = do not; tatkuliinaaHcha = belong to the same family. raakshhasaH = The demon; raajya kaaNkshhiicha = is desirous of kingdom; (These demons also)bhavishhyanti = may be; paNDitaaH hi = rather learned; tasmaat = for that reason; vibhiishhaNaH = Vibhishana; graahyaH = is admissible.

अनुवादः

“We do not belong to the same family. Further, Vibhishana the demon is desirous of acquiring the kingdom. A few of the demons also may be rather learned ones. That is why, Vibhishana is acceptable.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अव्यग्राश्च प्रहृष्टाश्च ते भविष्यन्ति सङ्गताः ।
प्रणादश्च महानेषोऽन्योन्यस्य भयमागतम् ।
इति भेदं गमिष्यन्ति तस्माद् ग्राह्यो विभीषणः ॥ १४ ॥

अव्यग्राश्च प्रहृष्टाश्च न भविष्यन्ति सम्गताः । प्रणादश्च महानेष ततोऽस्य भयमागतम् ॥६-१८-१४ इति भेदम् गमिष्यन्ति तस्मात्प्रोप्तो विभीषणः ।

‘हमसे मिल जानेपर ये विभीषण आदि निश्चिन्त एवं प्रसन्न हो जायँगे । इनकी जो यह शरणागतिके लिये प्रबल पुकार है, इससे मालूम होता है, राक्षसोंमें एक-दूसरेसे भय बना हुआ है । इसी कारणसे इनमें परस्पर फूट होगी और ये नष्ट हो जायँगे । इसलिये भी विभीषणको ग्रहण कर लेना चाहिये ॥ १४ ॥

नम्मल्लि सेरि होदाग ई विभीषणादिगळु निश्चितरागि सन्तोषगॊळ्ळुवरु. इवनल्लि शरणागतिगागि प्रबल आसक्ति इदॆ. राक्षसरल्लि परस्पर भय उण्टागिदॆ ऎन्दु इदरिन्द तिळियुत्तदॆ. इदे कारणदिन्द इवरल्लि ऒडकु उण्टागि नाशवागि होगुवरु. अदक्कागि विभीषणनन्नु स्वीकरिसबेकु.॥14॥

पदच्छेदः

14. sangataaH = kinsfolk; na bhavishhyanti = do not live together; avyagraashcha = in a fearless mode; prahR^ishhTaashcha = and in a delightful manner; iti = hence; gamishhyanti = they get; bhedam = a split; ataH = for that reason; bhayam = a fear; aagatam = has come; asya = to him; eshhaH = This; praNaadashcha = loud appeal is also; mahaan = leading; tasmaat = for that reason; vibhiishhaNaH = Vibhishana; graahyaH = is acceptable.

अनुवादः

“Kinsfolk do not live together in a fearless mode and in a delightful manner. Hence, they get a split among themselves. For this reason, a fear has come to him. This loud appeal is also major cause. That is why, Vibhishana can be accepted.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न सर्वे भ्रातरस्तात भवन्ति भरतोपमाः ।
मद्विधा वा पितुः पुत्राः सुहृदो वा भवद्विधाः ॥ १५ ॥

न सर्वे भ्रातरस्तात भवन्ति भरतोपमाः ॥६-१८-१५ मद्विधा ना पितुः पुत्राः सुहृदो वा भवद्विधाः ।

‘तात सुग्रीव! संसारमें सब भाई भरतके ही समान नहीं होते । बापके सब बेटे मेरे ही जैसे नहीं होते और सभी मित्र तुम्हारे ही समान नहीं हुआ करते हैं’ ॥ १५ ॥

अय्या सुग्रीवने! जगत्तिनल्लि ऎल्ल सहोदररू भरतनन्तॆ इरुवुदिल्ल. अप्पनिगॆ ऎल्ल पुत्ररू नन्नन्तॆ इरुवुदिल्ल हागू ऎल्ल मित्ररु निन्नन्तॆ इरुवुदिल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. taata = my dear one! sarve = All; bhraataraH = brothers; na bhavanti = are not; bharatopamaaH = like bharata; putraH = sons; madvidhaaH = like me; pituH = to a father; suhR^ido vaa = or friends; bhavadvidhaaH = like you.

अनुवादः

“My dear one! Neither all brothers are like Bharata, nor all sons of a father like me nor all friends are like you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु रामेण सुग्रीवः सहलक्ष्मणः ।
उत्थायेदं महाप्राज्ञः प्रणतो वाक्यमब्रवीत् ॥ १६ ॥

एवमुक्तस्तु रामेण सुग्रीवः सहलक्स्मणः ॥६-१८-१६ उत्थाअयोदम् महाप्राज्ञः प्रणतो वाक्यमब्रवीत् ।

श्रीरामके ऐसा कहनेपर लक्ष्मणसहित महाबुद्धिमान् सुग्रीवने उठकर उन्हें प्रणाम किया और इस प्रकार कहा—

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग लक्ष्मण सहित महाबुद्धिवन्त सुग्रीवनु ऎद्दु अवनिगॆ नमस्करिसि हीगॆ हेळिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. evam = thus; uktaH = spoken; raameNa = by Rama; sugriivaH = Sugreeva; saha lakshmaNaH = who was together with Lakshmana; mahaapraG^yaH = the highly wise man; utthaaya = stood up; praNataH = saluting; abraviit = and spoke; idam = these; vaakyam = words:

अनुवादः

Hearing Rama’s words Sugreeva who was together with the highly wise Lakshmana stood up saluting and spoke these words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणेन प्रणिहितं तमवेहि निशाचरम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर ॥ १७ ॥

‘उचित कार्य करनेवालोंमें श्रेष्ठ रघुनन्दन! आप उस राक्षसको रावणका भेजा हुआ ही समझें । मैं तो उसे कैद कर लेना ही ठीक समझता हूँ ॥ १७ ॥

उचित कार्य माडुववरल्लि श्रेष्ठ रघुनन्दन! नीवु आ राक्षसनन्नु रावणनु कळिसिदनॆन्दे तिळियिरि. नानादरो अवन्नु बन्धिसुवुदे सरि ऎन्दु तिळियुत्तेनॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. kShamavataamvara = O; Rama the excellent among those who are tolerant! avachi = Realiase; tam = that; nishaacharam = ranger in night(demon); praNihatam = to have been sent; raavaNena = by Ravana; manye = I think; tasya = of him; kshhamam = befitting; nigraham = to be taken as captive."

अनुवादः

“O, Rama the excellent among the tolerant! Realise that Ravana has sent Vibhishana, the demon. I think of him to be worthy of being taken as a captive.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या सन्दिष्टोऽयमिहागतः ।
प्रहर्तुं त्वयि विश्वस्ते विश्वस्ते मयि वानघ ॥ १८ ॥
लक्ष्मणे वा महाबाहो स वध्यः सचिवैः सह ।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥ १९ ॥

राक्षसो जिह्वया बुद्ध्यासन्दिष्टोऽयमिहागतः ।
प्रहर्तुं त्वयि विश्वस्ते विश्वस्ते मयि वानघ ॥ लक्ष्मणे वा महाबाहो स वध्यः सचिवैः सह ।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥

राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽय मिहागतः ॥६-१८-१८ प्रहर्तुम् त्वयि विश्वस्ते विश्वस्ते मयि वानघ । लक्ष्मणे वा महाबाहो स बध्यः सचिवैः सह ॥६-१८-१९ रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ।

‘निष्पाप श्रीराम! यह निशाचर रावणके कहनेसे मनमें कुटिल विचार लेकर ही यहाँ आया है । जब हमलोग इसपर विश्वास करके इसकी ओरसे निश्चिन्त हो जायँगे, उस समय यह आपपर, मुझपर अथवा लक्ष्मणपर भी प्रहार कर सकता है । इसलिये महाबाहो! क्रूर रावणके भाई इस विभीषणका मन्त्रियोंसहित वध कर देना ही उचित है’ ॥ १८-१९ ॥

निष्पाप रामने! ई निशाचरनु रावणनु हेळिद्दरिन्दले मनस्सिनल्लि कुटिल विचारवन्निट्टुकॊण्डे इल्लिगॆ बन्दिरुवनु. नावु इवन मेलॆ विश्वासविट्टु इवन कुरितु निश्चिन्तरादाग इवनु निम्म मेलॆ अथवा लक्ष्मणन मेलॆयू प्रहार माडबल्लनु. अदक्कागि महाबाहुवे! क्रूर रावणन तम्मनाद ई विभीषणनन्नु मन्त्रिगळ सहित वधिसुवुदे उचितवागिदॆ.॥18-19॥

पदच्छेदः

18; 19. anagha = O; faultless one! mahaabaaho = O; mighty armed! ayam raakshhasaH = This demon; samdishhTaH = is been sent; prahartum = to strike; tvayi = you; vishvaste = who are unsuspecting; mayivaa = or me; lakshhmaNeva = or Lakshmana; vishvaste = in trust; aagataH = and came; iha = here; jihmayaa = with crooked; buddhyaa = mind; saH = he; sachivaiHsaha = with his counselors; badhyaH = are fit to be imprisoned; vibhiishhaNaH = Vibhishana; bhraata hi = is indeed brother; raavaNasya = of Ravana; nR^ishamsasya = the cruel demon.

अनुवादः

“O, the mighty armed Rama! The faultless one! This demon is being sent to kill you who are unsuspecting, or to kill Lakshmana or me in trust. He came here with a crooked mind. He with his counselors is fit to be imprisoned. Is not Vibhishana the brother of cruel Ravana?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठं सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत् ॥ २० ॥

एवमुक्त्वा रघुश्रेष्टं सुग्रीवो वाहिनीपतिः ॥ ६-१८-२० वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत् ।

प्रवचनकुशल रघुकुलतिलक श्रीरामसे ऐसा कहकर बातचीतकी कला जाननेवाले सेनापति सुग्रीव मौन हो गये ॥ २० ॥

प्रवचनकुशल रघुकुलतिलक श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळि मातुकतॆय कलॆयन्नुबल्ल सेनापति सुग्रीवनु सुम्मनादनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. uktvaa = speaking; evam = thus; raghushreshhTam = to Rama the best of Raghu dynasty; SugreevaH = Sugreeva; vaakyaG^yaH = who knew the mode of expression; tatah = thereafter; paagamat = obtained; mounam = silence.

अनुवादः

Speaking thus to Rama, the best of Raghu dynasty, Sugreeva who knew the mode of expression, thereafter kept silent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सुग्रीवस्य तद् वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च ।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवम् ॥ २१ ॥

ससुग्रीवस्य तद्वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च ।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिवुङ्गवम् ॥

स सुग्रीवस्य तद् वाक्यय्म् रामः श्रुत्वा विमृश्य च ॥६-१८-२१ ततः शुभतरम् वाक्यम् उवाच हरि पुम्गवम् ।

सुग्रीवका वह वचन सुनकर और उसपर भलीभाँति विचार करके श्रीरामने उन वानरशिरोमणिसे यह परम मङ्गलमयी बात कही— ॥ २१ ॥

सुग्रीवन आ मातन्नु केळि, अदर कुरितु चॆन्नागि विचारमाडि श्रीरामनु आ वानर शिरोमणियल्लि हीगॆ परम मङ्गलमय मातन्नु हेळिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. bhrutvaa = hearing; tat vaakyam = those words; sugriivasya = of Sugreeva; raamaH = Rama; vimR^ishyacha = pondered over them and; tataH = thereafter; uvaacha = spoke; subha taram = more auspicious; vaakyam = words; haripuNgavam = to Sugreeva.

अनुवादः

Hearing those words of Sugreeva, Rama pondered over the words and thereafter spoke more auspicious words to Sugreeva as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः ।
सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं मम शक्तः कथञ्चन ॥ २२ ॥

सुदुष्टो वा अपि अदुष्टो वा किम् एष रजनी चरः ॥६-१८-२२ सूक्ष्मम् अपि अहितम् कर्तुम् मम अशक्तः कथंचन ।

‘वानरराज! विभीषण दुष्ट हो या साधु । क्या यह निशाचर किसी तरह भी मेरा सूक्ष्म-से-सूक्ष्मरूपमें भी अहित कर सकता है? ॥ २२ ॥

वानरराजा! विभीषणनु दुष्टनागलि अथवा साधु आगिरलि. ई निशाचर यावुदे रीतियिन्द ननगॆ सूक्ष्मातिसूक्ष्मवादरू अहित माडबल्लनेनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. kim = what if; eshhaH = this; rajaniicharaH = demon; sudushhTovaa = is very bad? asaktaH = He is incapable; kartum = of doing; kathamchana = scarcely; suukshhmam = a little; ahitamapi = harm ; mama = to me.

अनुवादः

“What does it matter whether that demon is very bad or not bad? He is incapable of doing even a little harm to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पिशाचान् दानवान् यक्षान् पृथिव्यां चैव राक्षसान् ।
अङ्गुल्यग्रेण तान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर ॥ २३ ॥

पिशाचान् दानवान् यक्षान् पृथिव्याम् चैव राक्षसान् ॥६-१८-२३ अन्गुलि अग्रेण तान् हन्याम् इच्चन् हरि गण ईश्वर ।

‘वानरयूथपते! यदि मैं चाहूँ तो पृथ्वीपर जितने भी पिशाच, दानव, यक्ष और राक्षस हैं, उन सबको एक अंगुलिके अग्रभागसे मार सकता हूँ ॥ २३ ॥

वानरयूथपते! नानु बयसिदरॆ पृथिवियल्लिरुव विशाचगळु, दानवरु, यक्षरु, राक्षसरु इवरॆल्लरन्नू ऒन्दु बॆरळ तुदियिन्दले कॊल्लबल्लॆनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. harigaNeshvara = O; Sugreeva Lord of monkey troops! Ichchhan = If I wish; hanyaam = I will kill; taan = those; pishaachaan = devilish beings; daanavaan = demons; yakshhaan = supernatural beings; raakshhasanchaiva = and ogres; pR^ithivyaam = living on earth; aNgulyagreNa = with the tip of my finger.

अनुवादः

“O, Sugreeva, Lord of monkey-troops! If I wish, I can kill those devilish beings, demons, supernatural beings and ogres living on earth with just a tip of my finger”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः ।
अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥ २४ ॥

श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणम् आगतः ॥६-१८-२४ अर्चितः च यथा न्यायम् स्वैः च मांसैर् निमन्त्रितः ।

‘सुना जाता है कि एक कबूतरने अपनी शरणमें आये हुए अपने ही शत्रु एक व्याधका यथोचित आतिथ्य-सत्कार किया था और उसे निमन्त्रण दे अपने शरीरके मांसका भोजन कराया था ॥ २४ ॥

ऒन्दु पारिवाळवु तनगॆ शरणु बन्द तन्न शत्रुवाद ऒब्ब बेडन आतिथ्य-सत्कार माडि, अवनिगॆ नियन्त्रण कॊट्टु तन्न शरीरद मांसवन्ने तिन्निसित्तु ऎन्दु केळलागुत्तदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. shruuyate hi = it is heard; kapotena;by a dove; shatruH = an enemy; aagataH = came; sharaNam = for a refuge; architashcha = was received; yathaanyaayam = according to rules of hospitality; nimantritashcha = and was invited for a feast; svaiH = with its own; maamsaiH = flesh.

अनुवादः

“It is narrated how by a dove, its enemy ( a fowler) when it came for a refuge, was received according to rules of hospitality and was invited for a feast with its own flesh.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि तं प्रतिजग्राह भार्याहर्तारमागतम् ।
कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर्मद्विधो जनः ॥ २५ ॥

स हि तम् प्रतिजग्राह भार्या हर्तारम् आगतम् ॥६-१८-२५ कपोतो वानर श्रेष्ठ किम् पुनर् मद् विधो जनः ।

‘उस व्याधने उस कबूतरकी भार्या कबूतरीको पकड़ लिया था तो भी अपने घर आनेपर कबूतरने उसका आदर किया; फिर मेरे-जैसा मनुष्य शरणागतपर अनुग्रह करे, इसके लिये तो कहना ही क्या है? ॥ २५ ॥

आ बेडनु आ पारिवाळद हॆण्डतियन्नु सॆरॆहिडिदिद्दरू तन्न मनॆग बन्दाग पारिवाळवु अवनन्नु आदरिसित्तु; हागिरुवाग नन्नन्तह मनुष्यनु शरणागतन मेलॆ अनुग्रह माडिदरॆ इदरल्लि हेळुवुदेनिदॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. saH kaptaH = that dove; pratijagraaha hi = indeed accepted as a guest; tam = the fowler; aagatam = as he came; bharyaahantaaram = although he killed its wife; kimpunaH = how much more; janaH = a man; madvidhaH = like me?

अनुवादः

“O, the excellent of monkeys! The aforesaid dove indeed accepted as a guest, the fowler as he came, although he killed its wife .How much more a man like me has to do?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषेः कण्वस्य पुत्रोण कण्डुना परमर्षिणा ।
शृणु गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा सत्यवादिना ॥ २६ ॥

ऋषेः कण्वस्य पुत्रेण कण्डुना परमर्षिणा ।
शृणु गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा सत्यवादिना॥

ऋषेः कण्वस्य पुत्रेण कण्डुना परम ऋषिणा ॥६-१८-२६ शृणु गाथाम् पुरा गीताम् धर्मिष्ठाम् सत्य वादिना ।

‘पूर्वकालमें कण्व मुनिके पुत्र सत्यवादी महर्षि कण्डुने एक धर्मविषयक गाथाका गान किया था । उसे बताता हूँ, सुनो ॥ २६ ॥

हिन्दॆ कण्व मुनिय पुत्र सत्यवादि महर्षि कण्डुवु ऒन्दु धर्मविषयक गाथॆयन्नु हाडिद्दनु. अदन्नु हेळुत्तेनॆ केळिरि.॥26॥

पदच्छेदः

26. putreNa = the son; puraa = long ago; kanvasya R^ishhe = of a sage called Kanva; satyavaadinaa = a great sage; kaNDuunaa = and by Kandu by name; gathaa = verses; dharmishhThaa = inculcating virtue; giitaa = were sung; shruNu = hear them.

अनुवादः

“Hear the verses inculcating virtue so long ago, by Kandu, the son of a sage called Kanva, a great sage and a speaker of truth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम् ।
न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रुं परन्तप ॥ २७ ॥

बद्ध अन्जलि पुटम् दीनम् याचन्तम् शरण आगतम् ॥६-१८-२७ न हन्याद् आनृशंस्य अर्थम् अपि शत्रुम् परम् पत ।

‘परंतप! यदि शत्रु भी शरणमें आये और दीनभावसे हाथ जोड़कर दयाकी याचना करे तो उसपर प्रहार नहीं करना चाहिये ॥ २७ ॥

परन्तप! शत्रुवू कूड शरणु बन्दु, दीनभावदिन्द कैमुगिदु दयॆयन्नु बेडिदरॆ अवन मेलॆ प्रहार माडबारदु.॥27॥

पदच्छेदः

27. paramtapa = O; king the torminator of enemies! Shatrum api = even an enemy; baddhaaNjalipuTram = who formed a cup with his hollowed hands; diinam; a miserable person; yaachantam = a person who is begging; sharaNaagatam = and who is seeking refuge; na hanyaat = should not be killed; anR^ishamsyaartham = with the aim of not being cruel.

अनुवादः

“O, king the terminator of enemies! Even an enemy, who formed a cup with his hollowed hands, a miserable person, a person who is begging and who is seeking a refuge should not be killed with the aim of not being cruel.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः ।
अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना ॥ २८ ॥

अर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः ।
अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना ॥

अर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषाम् शरणम् गतः ॥६-१८-२८ अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृत आत्मना ।

‘शत्रु दुःखी हो या अभिमानी, यदि वह अपने विपक्षीकी शरणमें जाय तो शुद्ध हृदयवाले श्रेष्ठ पुरुषको अपने प्राणोंका मोह छोड़कर उसकी रक्षा करनी चाहिये ॥

शत्रुवु दुःखियागिरलि अथवा अभिमानियागिरलि, अवनु तन्न विपक्षीयन शरणु होदरॆ शुद्ध हृदयवुळ्ळ श्रेष्ठपुरुषनु तन्न प्राणगळ परिवॆ माडदॆ अवनन्नु रक्षिसबेकु.॥28॥

पदच्छेदः

28. ariH = an enemy; gataH = who gets; sharaNam = a refuge; pareshhaam = from others; aartovaa = even if he is oppressed; yadivaa = or; dR^iptaH = arrogant; rakshhitavyaH = is to be protected; parityajya = by abandoning; praaNaan = even lives; kR^Itaatmanaa = by one who has a well-disciplined mind.

अनुवादः

“An enemy who comes for protection against others, even if the aforesaid enemy is oppressed or arrogant, is to be protected by one who has a disciplined mind, even by abandoning one’s life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चेद् भयाद् वा मोहाद् वा कामाद् वापि न रक्षति ।
स्वया शक्त्या यथान्यायं तत् पापं लोकगर्हितम् ॥ २९ ॥

स चेद् भयाद् वा मोहाद् वा कामाद् वा अपि न रक्षति ॥६-१८-२९ स्वया शक्त्या यथा तत्त्वम् तत् पापम् लोक गर्हितम् ।

‘यदि वह भय, मोह अथवा किसी कामनासे न्यायानुसार यथाशक्ति उसकी रक्षा नहीं करता तो उसके उस पापकर्मकी लोकमें बड़ी निन्दा होती है ॥ २९ ॥

अवनु भय, मोह अथवा यावुदे कामनॆयिन्द न्यायानुसार यथाशक्ति अवनन्नु रक्षिसदिद्दरॆ लोकदल्लि अवन आ पापकर्मद भारी निन्दॆयागुत्तदॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. saH narakshhatichet = If he does not ; svayaa = by his; shaktyaa = strength; yathaanyaayam = rightly; bhayadvaa = by fear; mohaadvaa = or by ignorance; kamaadvaapi = by or desire; tat = it; paapam = is a sin; lokagarhitam = to be reproached by the world.

अनुवादः

“If he does not protect rightly through his strength, by fear or by ignorance or by desire, it is a sin to be reproached by the world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षिणः शरणं गतः ।
आनाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेदरक्षितः ॥ ३० ॥

विनष्टः पश्यतस् तस्य रक्षिणः शरण आगतः ॥६-१८-३० आदाय सुकृतम् तस्य सर्वम् गच्चेद् अरक्षितः ।

‘यदि शरणमें आया हुआ पुरुष संरक्षण न पाकर उस रक्षकके देखते-देखते नष्ट हो जाय तो वह उसके सारे पुण्यको अपने साथ ले जाता है ॥ ३० ॥

शरणुबन्दिरुव पुरुषनु संरक्षणॆ पडॆयदॆ अवनु नोडु-नोडुत्ता नाशवागि होदरॆ अवनु इवन ऎल्ल पुण्यगळन्नु तन्नॊन्दिगॆ कॊण्डुहोगुत्तानॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. arakshhitaH = having not been protected; gataH = being in; sharaNam = a refuge; tasya = and if that; rakshhiNaH = protector; pashyataH = while seeing; vinashhTaH = dies; tasya = his; sarvam = whole; sukR^itam = moral merit; aadaaya = having taken along; gachchhet = goes.

अनुवादः

“If having not been protected, a refugee dies before the eyes of a man who is able to protect him, the former takes along all his moral merit and goes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं दोषो महानत्र प्रपन्नानामरक्षणे ।
अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम् ॥ ३१ ॥

एवम् दोषो महान् अत्र प्रपन्नानाम् अरक्षणे ॥६-१८-३१ अस्वर्ग्यम् च अयशस्यम् च बल वीर्य विनाशनम्

‘इस प्रकार शरणागतकी रक्षा न करनेमें महान् दोष बताया गया है । शरणागतका त्याग स्वर्ग और सुयशकी प्राप्तिको मिटा देता है और मनुष्यके बल और वीर्यका नाश करता है ॥ ३१ ॥

हीगॆ शरणागतनन्नु रक्षिसदिद्दरॆ महादोषवन्नु हेळलागिदॆ. शरणागतन त्यागवु स्वर्ग मत्तु सुयशद प्राप्तियन्नु अळिसिबिडुत्तदॆ हागू मनुष्यन बल-वीर्यगळन्नु नाश माडिबिडुत्तदॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. mahaan doshhaH = there is a great blemish; evam = thus; atra = in this; arakshhane = who take refuge; asvargyam = it does not bestow heaven; ayashasyamcha = it destroys reputation; balaviirya vinaashanam = it devastates strength and valor."

अनुवादः

“In not protecting thus the persons who take refuge, there is a great blemish involved in it. It does not bestow heaven. It destroys reputation. It devastates strength and valor”

स्रोतः: valmikiramayan.net

करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर्वचनमुत्तमम् ।
धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात् तु फलोदये ॥ ३२ ॥

करिष्यामि यथा अर्थम् तु कण्डोर् वचनम् उत्तमम् ॥६-१८-३२ धर्मिष्ठम् च यशस्यम् च स्वर्ग्यम् स्यात् तु फल उदये ।

‘इसलिये मैं तो महर्षि कण्डुके उस यथार्थ और उत्तम वचनका ही पालन करूँगा; क्योंकि वह परिणाममें धर्म, यश और स्वर्गकी प्राप्ति करानेवाला है ॥ ३२ ॥

अदक्कागि नानादरो महर्षि कण्डुविन आ यथार्थ मत्तु उत्तम वचनवन्नु पालिसुवॆनु; एकॆन्दरॆ अदु परिणामदल्लि धर्म, यश मत्तु स्वर्गवन्नु दॊरकिसिकॊडुत्तदॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. karishhyaami = I will make; yathaartham = real; uttamam = the excellent; vachanam = words; kaNDoH = of Kandu; syaat = It becomes; dharmishhTham = very righteous; yashasyam = gives a reputation; svargyam = leads to heaven; phalodayam = and rewards appear.

अनुवादः

“I will follow the excellent words of Kandu. It becomes a very righteous thing, gives reputation, leads to heaven and the rewards appear consequently.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम ॥ ३३ ॥

सकृद् एव प्रपन्नाय तव अस्मि इति च याचते ॥६-१८-३३ अभयम् सर्व भूतेभ्यो ददामि एतद् व्रतम् मम ।

‘जो एक बार भी शरणमें आकर ‘मैं तुम्हारा हूँ’ ऐसा कहकर मुझसे रक्षाकी प्रार्थना करता है, उसे मैं समस्त प्राणियोंसे अभय कर देता हूँ । यह मेरा सदाके लिये व्रत है ॥ ३३ ॥

यारु ऒम्मॆ शरणु बन्दु ‘नानु निन्नवनु’ ऎन्दु हेळि रक्षणॆगागि नन्नन्नु प्रार्थिसिदरॆ, नानु समस्त प्राणिगळिन्द निर्भयनागिसुवॆनु. इदु नन्नदु ऎन्दॆन्दिगू व्रतवागिदॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. yaachate = he who seeks; prapannaaya = refuge; sakR^ideva = just once; iti = saying that; asmi = I am; tava = yours; dadaami = I shall give; abhayam = assurance of safety; sarva bhuutebhyaH = against all types of beings; etat = this; mama = is my; vratam = pledge.

अनुवादः

“He who seeks refuge in me just once, telling me that �I am yours’, I shall give him assurance of safety against all types of beings. This is my solemn pledge”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया ।
विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम् ॥ ३४ ॥

आनय एनम् हरि श्रेष्ठ दत्तम् अस्य अभयम् मया ॥६-१८-३४ विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम् ।

‘अतः कपिश्रेष्ठ सुग्रीव! वह विभीषण हो या स्वयं रावण आ गया हो । तुम उसे ले आओ । मैंने उसे अभयदान दे दिया’ ॥ ३४ ॥

आद्दरिन्द कपिश्रेष्ठ सुग्रीवने! अवनु विभीषणनागिरलि अथवा स्वतः रावणने बन्दिरली. नीनु अवनन्नु करॆदुकॊण्डु बा. नानु अवनिगॆ अभयदान कॊट्टिरुवॆनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. sugriiva = O; Sugreeva; harishreshhTha = the chief of monkeys! vibhiishhaNovaa = either he is Vibhishana; yadivaa = or; raavaNaH = Ravana; svayam = himself; abhayam = an assurance of safety; dattam = has been given; asya = to him; mayaa = by me; aanaya = bring; evam = him(here).

अनुवादः

“O, Sugreeva, the chief of monkeys! Let him either be Vibhishana or even Ravana himself; I have given an assurance of safety to him. Bring him here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य तु वचः श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिपूरितः ॥ ३५ ॥

रामस्य वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवग ईश्वरः ॥६-१८-३५ प्रत्यभाषत काकुत्स्थम् सौहार्देन अभिचोदितः ।

भगवान् श्रीरामका यह वचन सुनकर वानरराज सुग्रीवने सौहार्दसे भरकर उनसे कहा— ॥ ३५ ॥

भगवान् श्रीरामन ई मातन्नु केळि वानरराज सुग्रीवनु सौहार्द तुम्बि अवनल्लि हेळिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. shrutvaa = hearing; raamasya; = Rama’s; vachanaH = words; SugreevaH = Sugreeva; plavageshvara = the Lord of monkeys; abhipuurita = overwhelmed; souhardena = with cordial friendship; pratyabhaashhata = replied; kaakutthsam = to Rama(as follows).

अनुवादः

Hearing Rama’ s words, Sugreeva the lord of monkeys, overwhelmed as he was with cordial friendship, replied to Rama as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे ।
यत् त्वमार्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान् सत्पथे स्थितः ॥ ३६ ॥

किम् अत्र चित्रम् धर्मज्ञ लोक नाथ शिखा मणे ॥६-१८-३६ यत् त्वम् आर्यम् प्रभाषेथाः सत्त्ववान् सपथे स्थितः ।

धर्मज्ञ! लोकेश्वरशिरोमणे! आपने जो यह श्रेष्ठ धर्मकी बात कही है, इसमें क्या आश्चर्य है? क्योंकि आप महान् शक्तिशाली और सन्मार्गपर स्थित हैं ॥ ३६ ॥

धर्मज्ञने! लोकेश्वर शिरोमणिये! नीनु हेळिद ई श्रेष्ठधर्मद मातिनल्लि आश्चर्यवेनिदॆ? एकॆन्दरॆ नीनु महाशक्तिशालि मत्तु सन्मार्गदल्लि स्थितनागिरुवॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. dharmaJNa = O; the one who is aware of righteousness; lokanaathasikhaamaNe = the crest jewel among the lords of the world; kim = what; chitram surprise; atra = is there; iti yat = in thinking that; tvam = you; sattvavaan = endowed with true essence; athitaH = and established; satpathe = in right path; prabhaashhethaah = speak; aaryam = these venerable words?

अनुवादः

“O, Rama, who knows righteousness, the crest jewel among lords of the world! What surprise is there in thinking that you, duly endowed with true essence of life and established in a right path, speak these venerable words?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धं वेत्ति विभीषणम् ।
अनुमानाच्च भावाच्च सर्वतः सुपरीक्षितः ॥ ३७ ॥

मम च अपि अन्तर् आत्मा अयम् शुद्धिम् वेत्ति विभीषणम् ॥६-१८-३७ अनुमनाच् च भावाच् च सर्वतः सुपरीक्षितः ।

‘यह मेरी अन्तरात्मा भी विभीषणको शुद्ध समझती है । हनुमान् जी ने भी अनुमान और भावसे उनकी भीतर-बाहर सब ओरसे भलीभाँति परीक्षा कर ली हैं ॥ ३७ ॥

नन्न अन्तरात्मवू विभीषणनु शुद्धनॆन्दु तिळियुत्तदॆ. हनुमन्तनू अनुमान मत्तु भावदिन्द अवनन्नु ऒळगॆ-हॊरगॆ चॆन्नागि परीक्षिसिरुवनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. ayam = this; mama = my; antaraatmaa cha = inmost spirit; vetti = feels; vibhiishhanam = Vibhishana; shuddham = to be genuine; supariikshhitaH = being well examined; sarvataH = from all angles; anumaanaat = by act of inference; bhaavaat = and by appearance.

अनुवादः

“My inmost spirit also feels Vibhishana to be a genuine person, he being well examined from all angles, by act of inference and by his appearance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मात् क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव ।
विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः ॥ ३८ ॥

तस्मात् क्षिप्रम् सह अस्माभिस् तुल्यो भवतु राघव ॥६-१८-३८ विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वम् च अभ्युपैतु नः ।

‘अतः रघुनन्दन! अब विभीषण शीघ्र ही यहाँ हमारे-जैसे होकर रहें और हमारी मित्रता प्राप्त करें’ ॥ ३८ ॥

आद्दरिन्द रघुनन्दन! ईग विभीषणनु बेगने इल्लि नम्मन्तॆये आगि इद्दु, नम्म मित्रतॆयन्नु पडॆयुवनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. raaghavaa = O; Rama; Tasmaat = Hence; bhavatu = let; vhbhiishhaNah = Vibhishana; maahaapraajJNaH = the highly wise; tulyaH = be equal; asmaabhiH cha = among us together; abhyupaitu = let him get; sakhitvamcha = friendship too; nah = with us.

अनुवादः

“O, Rama! Hence, let the highly wise Vibhishana be equal among us soon together. Let him get our friendship too”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य त-
द्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः ।
विभीषणेनाशु जगाम सङ्गमं
पतत्त्रिराजेन यथा पुरन्दरः ॥ ३९ ॥

ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य त-
द्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः ।
विभीषणेनाशु जगाम सङ्गमं
पतत्रिराजेन यथा पुरन्दरः ॥

ततस् तु सुग्रीव वचो निशम्यत। हरि ईश्वरेण अभिहितम् नर ईश्वरः । विभीषणेन आशु जगाम सम्गमम् । पतत्रि राजेन यथा पुरम् दरः ॥६-१८-३९

तदनन्तर वानरराज सुग्रीवकी कही हुई वह बात सुनकर राजा श्रीराम शीघ्र आगे बढ़कर विभीषणसे मिले, मानो देवराज इन्द्र पक्षिराज गरुड़से मिल रहे हों ॥ ३९ ॥

अनन्तर वानरराज सुग्रीवनु हेळिद आ मातन्नु केळि राजा श्रीरामनु मुन्दॆ होगि देवराज इन्द्रनु पक्षिराज गरुडनन्नु भॆट्टियादन्तॆ विभीषणनन्नु भॆट्टियादनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. nishamya = hearing; tat sugriiva vachaH = those words of Sugreeva; nareshvaraH = Rama the king of men; abhihitam = as acknowledged; hariishvarena = by Sugreeva; jagaama = held; samgamam = meeting; vibhiiShaNena = with Vibhishana; puramdaraH yathaa = as Indra the lord of celestials; patattrirajena = had with Garuda the king of birds.

अनुवादः

Hearing those words of Sugreeva, Rama the king of men, as acknowledged by Sugreeva, held meeting with Vibhishana, as Indra the lord of celestials once met Garuda the king of birds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अठारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १८ ॥