वाचनम्
सर्वाष् टीकाः
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy - Intro
Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War
Vibhishana together with four of his companions reach Rama’s place. Halting in the sky itself, Vibhishana asks Rama to give a refuge to him. Sugriva tells Rama that he cannot trust Vibhishana the demon. Then Rama asks for opinion of the leaders in his group. Angada, sharabha, Jambavan and Mainda expressed their apprehensions to accept Vibhishana. But Hanuman says that Vibhishana need not be doubted because he thinks that Vibhishana understands the merits in Rama and demerits in Ravana. Hanuman further adds that Vibhishana is approaching Rama for refuge because Vibhishana is desirous of obtaining the kingdom of demons. Hanuman requests Rama to take his final decision on the matter.
स्रोतः: valmikiramayan.net
भागसूचना
- विभीषणका श्रीरामकी शरणमें आना और श्रीरामका अपने मन्त्रियोंके साथ उन्हें आश्रय देनेके विषयमें विचार करना
विश्वास-प्रस्तुतिः
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः ।
आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः ।
आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ १ ॥
मूलम् - VR
इति उक्त्वा परुषम् वाक्यम् रावणम् रावण अनुजः । आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥६-१७-१
अनुवाद (हिन्दी)
रावणसे ऐसे कठोर वचन कहकर उसके छोटे भाई विभीषण दो ही घड़ीमें उस स्थानपर आ गये, जहाँ लक्ष्मण-सहित श्रीराम विराजमान थे ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणनु हीगॆ कठोर मातुगळन्नाडिदाग अवन तम्मनाद विभीषणनु मुहूर्त मात्रदल्लि लक्ष्मण सहित श्रीरामनु विराजिसुत्तिद्द स्थानक्कॆ बन्दनु.॥1॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
1. uktvaa = having spoken; parusham = harsh; vaakyam = words; iti = thus; raavaNam = to Ravana; raavaNaanujaH = Vibhishana; aajagaama = arrived; muhuurtena = almost immediately; yatra = where; ramaH = Rama was; salakshmaNaH = together with Lakshmana.
अनुवादः
Having spoken the aforesaid harsh words to Ravana, Vibhishana arrived almost immediately to the place where Rama was together with Lakshmana.
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
तं मेरुशिखराकारं दीप्तामिव शतह्रदाम् ।
गगनस्थं महीस्थास्ते ददृशुर्वानराधिपाः ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तं मेरुशिखराकारं दीप्तामिव शतह्रदाम् ।
गगनस्थं महीस्थास्ते ददृशुर्वानराधिपाः ॥ २ ॥
मूलम् - VR
तम् मेरु शिखर आकारम् दीप्ताम् इव शत ह्रदाम् । गगनस्थम् महीस्थास् ते ददृशुर् वानर अधिपाः ॥६-१७-२
अनुवाद (हिन्दी)
विभीषणका शरीर सुमेरु पर्वतके शिखरके समान ऊँचा था । वे आकाशमें चमकती हुई बिजलीके समान जान पड़ते थे । पृथ्वीपर खड़े हुए वानरयूथपतियोंने उन्हें आकाशमें स्थित देखा ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विभीषणन शरीरवु सुमेरु पर्वतदन्तॆ ऎत्तरवागित्तु. अवनु आकाशदल्लि हॊळॆयुव मिञ्चिनन्तॆ अनिसुत्तिद्दनु. भूमियल्लि निन्त वानर यूथपतिगळु अवनन्नु आकाशदल्लि नोडिदरु.॥2॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
2. te = those; vaanaraadhipaaH = leaders of monkeys; mahiisthaaH = standing on ground; dadR^ishuH = saw; tam = him; merushikaraakaaram = resembling the peak of mount Meru; diiptam = and shining; shatahradaam iva = like a thunder bolt; gaganastham = in the sky.
अनुवादः
Those leaders of monkeys standing on the ground saw Vibhishana, resembling the peak of Mount Meru and shining like a thunderbolt in the sky.
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः ।
तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः ।
तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः ॥ ३ ॥
ते चाप्यनुचरास्तस्य चात्वारो भीमविक्रमाः ।
तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उनके साथ जो चार अनुचर थे । वे भी बड़ा भयंकर पराक्रम प्रकट करनेवाले थे । उन्होंने भी कवच धारण करके अस्त्र-शस्त्र ले रखे थे और वे सब-के-सब उत्तम आभूषणोंसे विभूषित थे ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवन जॊतॆगिद्द नाल्कु अनुचररू भारी भयङ्कर पराक्रम प्रकटिसुववरागिद्दरु. अवरु कवचवन्नु तॊट्टु अस्त्र-शस्त्र धरिसिद्दरु. अवरॆल्लरू उत्तम आभूषणगळन्नु तॊट्टिद्दरु.॥3॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
3. tasya = his; chatvaaraH = four; te = those; anuchaaraaH api = companions also; bhiima vikramaaH = of terrific prowess; (where there); teapi = they also; varmaayudhopetaaH = were wearing armor and weapons; bhuushhaNottamabhuushhitaaH = and adorned with excellent ornaments.
अनुवादः
His four companions of terrific prowess were also there with him. They were wearing weapons and armour and were adorned with excellent ornaments.
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः ।
वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः ।
वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वीर विभीषण भी मेघ और पर्वतके समान जान पड़ते थे । वज्रधारी इन्द्रके समान तेजस्वी, उत्तम आयुधधारी और दिव्य आभूषणोंसे अलंकृत थे ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वीर विभीषणनू मेघ मत्तु पर्वतदन्तॆ काणुत्तिद्दनु. वज्रधारी इन्द्रनन्तॆ तेजस्वियू, उत्तम आयुधधारियू, दिव्यआभूषणगळिन्द अलङ्कृतनागिद्दनु.॥4॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
4. sa cha = that Vibhishana also; meghaachaprakhyaH = resembling a mass of cloud; vajraayudhasamaprabhaH = the equal of the God who wields the thunderbolt; viiraH = and valiant man; varaayudhadharaH = wearing excellent weapons; divyaabharaNa bhuushhitaH = and adorned with wonderful jewels.
अनुवादः
Vibhishana also resembled a mass of cloud, the equal of the God who wields the thunderbolt. He was holding excellent weapons and was adorned with wonderful jewels.
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
तमात्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः ।
वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तमात्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः ।
वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ॥ ५ ॥
तमात्मपचमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः ।
वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ॥
मूलम् - VR
तम् आत्म पन्चमम् दृष्ट्वा सुग्रीवो वानर अधिपः । वानरैः सह दुर्धर्षः चिन्तयाम् आस बुद्धिमान् ॥६-१७-५
अनुवाद (हिन्दी)
उन चारों राक्षसोंके साथ पाँचवें विभीषणको देखकर दुर्धर्ष एवं बुद्धिमान् वीर वानरराज सुग्रीवने वानरोंके साथ विचार किया ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ नाल्कु राक्षसरॊन्दिगॆ ऐदनॆय विभीषणनन्नु नोडि दुर्धर्ष, बुद्धिवन्त वीर वानरराज सुग्रीवनु वानररॊन्दिगॆ विचार माडिदनु.॥5॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
5. sugrivaaH = Sugriva; durdarshhaH = who was difficult to be overpowered; viiryavaan = a valiant person; vaanaraadhipaH = and the king of monkeys; dR^ishhTvaa = having seen; tam = him; aatmapaNchamam = being himself the fifth one along with four others; chintayaamaasa = became thoughtful; vaanaraiH saha = along with monkeys.
अनुवादः
Sugriva the valiant of monkeys, who was difficult to be overpowered, having seen Vibhishana, the fifth one along with four others, became thoughtful along with monkeys.
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु वानरांस्तानुवाच ह ।
हनुमत्प्रमुखान् सर्वानिदं वचनमुत्तमम् ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु वानरांस्तानुवाच ह ।
हनुमत्प्रमुखान् सर्वानिदं वचनमुत्तमम् ॥ ६ ॥
मूलम् - VR
चिन्तयित्वा मुहूर्तम् तु वानरांस् तान् उवाच ह । हनूमत् प्रमुखान् सर्वान् इदम् वचनम् उत्तमम् ॥६-१७-६
अनुवाद (हिन्दी)
थोड़ी देरतक सोचकर उन्होंने हनुमान् आदि सब वानरोंसे यह उत्तम बात कही— ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
स्वल्प हॊत्तु योचिसि अवनु हनुमन्तने मॊदलाद वानररल्लि ई उत्तम वचनवन्नाडिदनु.॥6॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
6. chintayitraa = having thought; muhuurtam = for a moment; uvaacha ha = spoke; idam = these; uttamam = sterling; vachanam = words; sarvaan = to all; taan = those; vaanaraam = monkeys; hanumatpramukhaan = and to Hanuman in particular.
अनुवादः
Having thought for a moment, Sugriva spoke these sterling words to all those monkeys and to Hanuman in particular.
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
एष सर्वायुधोपेतश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ।
राक्षसोभ्येति पश्यध्वमस्मान् हन्तुं न संशयः ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एष सर्वायुधोपेतश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ।
राक्षसोभ्येति पश्यध्वमस्मान् हन्तुं न संशयः ॥ ७ ॥
मूलम् - VR
एष सर्व आयुध उपेतः चतुर्भिः सह राक्षसैः । राक्षसो अभ्येति पश्यध्वम् अस्मान् हन्तुम् न संशयः ॥६-१७-७
अनुवाद (हिन्दी)
‘देखो, सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न यह राक्षस दूसरे चार निशाचरोंके साथ आ रहा है । इसमें संदेह नहीं कि यह हमें मारनेके लिये ही आता है’ ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नोडि, ऎल्ल प्रकारद अस्त्र-शस्त्रगळिन्द सम्पन्न ई राक्षसनु बेरॆ नाल्कु निशाचररॊन्दिगॆ बरुत्तिद्दानॆ. इवरु नम्मन्नु कॊल्ललिक्कागिये बरुत्तिरुवुदरल्लि सन्देहवे इल्ल.॥7॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
7. pashyadhvam = see; eshhaH raakshhasaH = this demon; sarvaayudhopetah = possessing all types of weapons; abhyeti = coming; chaturbhiH raakshhasaiH saha = along with four demons. na = There is no; samshayaH = no doubt; hantum = that; (he is coming) to kill; asmaan = us."
अनुवादः
“See this demon possessing all types of weapons, coming along with four demons. There is no doubt that he is coming to kill us.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः ।
सालानुद्यम्य शैलांश्च इदं वचनमब्रुवन् ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः ।
सालानुद्यम्य शैलांश्च इदं वचनमब्रुवन् ॥ ८ ॥
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः ।
शालानुद्यम्य शैलांश्च इदं वचनमब्रुवन् ॥
मूलम् - VR
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानर उत्तमाः । सालान् उद्यम्य शैलामः च इदम् वचनम् अब्रुवन् ॥६-१७-८
अनुवाद (हिन्दी)
सुग्रीवकी यह बात सुनकर वे सभी श्रेष्ठ वानर सालवृक्ष और पर्वतकी शिलाएँ उठाकर इस प्रकार बोले— ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुग्रीवन मातन्नु केळि अवरॆल्ल श्रेष्ठ वानररु सालवृक्ष मत्तु पर्वतद बण्डॆगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु हीगॆ हेळिदरु.॥8॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
8. shrutvaa = hearing; sugrivasya = Sugriva’s; vachaH = words; sarve = all; te = those; vaanarottamaaH = excellent monkeys; udyamya = lifted; shaalaan = trees; shailaamshcha = and mountains; abruvan = and spoke; idam = these; vachanam = words:
अनुवादः
Hearing Sugriva’s words, all those excellent monkeys lifted trees and mountains and spoke as follows:
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
शीघ्रं व्यादिश नो राजन् वधायैषां दुरात्मनाम् ।
निपतन्ति हता यावद् धरण्यामल्पचेतनाः ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शीघ्रं व्यादिश नो राजन् वधायैषां दुरात्मनाम् ।
निपतन्ति हता यावद् धरण्यामल्पचेतनाः ॥ ९ ॥
मूलम् - VR
शीघ्रम् व्यादिश नो राजन् वधाय एषाम् दुरात्मनाम् । निपतन्तु हताः च एते धरण्याम् अल्प जीविताः ॥६-१७-९
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! आप शीघ्र ही हमें इन दुरात्माओंके वधकी आज्ञा दीजिये, जिससे ये मन्दमति निशाचर मरकर ही इस पृथ्वीपर गिरें’ ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजने! बेगने ई दुरात्मरन्नु वधिसुवन्तॆ नीवु अप्पणॆ माडिरि. अदरिन्द ई मतिमन्द निशाचररु सत्तु ई भूमियल्लि बीळुवरु.॥9॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
9. raajan = O;king! Vyaadisha = order; shiighram = swiftly; vadhaaya = for killing; eshhaam = them; duraatmaam = the wicked ones; hataaH = Being killed; alpachetanaaH = these fools; nipatantiyaavat = will drop; dharaNyaam = to the ground."
अनुवादः
“Do you swiftly order us to slay these wicked doers, O, king? Let us strike these fools down so that they drop to the ground!”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
तेषां सम्भाषमाणानामन्योन्यं स विभीषणः ।
उत्तरं तीरमासाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तेषां सम्भाषमाणानामन्योन्यं स विभीषणः ।
उत्तरं तीरमासाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत ॥ १० ॥
तेषां सम्भाषणमाणानामन्योन्यं स विभीषणः ।
उत्तरं तीरमासाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत ॥
मूलम् - VR
तेषाम् सम्भाषमाणानाम् अन्योन्यम् स विभीषणः । उत्तरम् तीरम् आसाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत ॥६-१७-१०
अनुवाद (हिन्दी)
आपसमें वे इस प्रकार बात कर ही रहे थे कि विभीषण समुद्रके उत्तर तटपर आकर आकाशमें ही खड़े हो गये ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
परस्पर अवरु हीगॆ मातनाडुत्तिरुवागले विभीषणनु समुद्रद उत्तर तीरक्कॆ बन्दु आकाशदल्ले निन्तुकॊण्डनु.॥10॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
10. saH vibhiishhaNaH = that Vibhishana; aasaadya = who reached; uttaram = the northern; tiiram = shore; vyatishhThata = was stationed; svasthaheva = indeed composedly; teshhaam = while those monkeys; sabhaashhamaaNaam = speak together; anyonyam = among one another.
अनुवादः
While the monkeys were speaking thus among one another, Vibhishana had reached the northern shore and indeed coolly halted there.
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
स उवाच महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् ।
सुग्रीवं तांश्च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स उवाच महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् ।
सुग्रीवं तांश्च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः ॥ ११ ॥
मूलम् - VR
स उवाच च महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् । सुग्रीवम् तामः च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः ॥६-१७-११
अनुवाद (हिन्दी)
महाबुद्धिमान् महापुरुष विभीषणने आकाशमें ही स्थित रहकर सुग्रीव तथा उन वानरोंकी ओर देखते हुए उच्च स्वरसे कहा— ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबुद्धिवन्त महापुरुष विभीषणनु आकाशदल्ले निन्तु सुग्रीव हागू आ वानरर कडॆगॆ नोडुत्ता गट्टियागि इन्तॆन्दनु-॥11॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
11. saH vibhiisssaNaH = that Vibhishana; mahaa praaG^yah = that highly intelligent; mahaan = and the great; samprekshhya = seeing; sugriivam = Sugriva; taamshcha = and those monkeys; khasthaH eva = halting in the sky itself; uvaacha = spoke; mahataa = with a loud; svareNa = voice.
अनुवादः
That great and highly intelligent Vibhishana, halting in the sky itself, saw Sugriva and those monkeys and spoke to them in a loud voice (as follows):
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः ।
तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः ।
तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ १२ ॥
रावणो नाम दृवृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः ।
तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥
मूलम् - VR
रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षस ईश्वरः । तस्य अहम् अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥६-१७-१२
अनुवाद (हिन्दी)
‘रावण नामका जो दुराचारी राक्षस निशाचरोंका राजा है, उसीका मैं छोटा भाई हूँ । मेरा नाम विभीषण है ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावण ऎम्ब दुराचारि राक्षस निशाचरर राजन तम्मनागिद्देनॆ नानु. नन्न हॆसरु विभीषण ऎन्दागिदॆ.॥12॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
12. raakshhasaH = there is a demon; raavaNonaama = named Ravana; raakshhaseshvaraH = the king of demons; durvR^ittaH = having a bad conduct; aham = I; tasya anujaH bhraataaH = am his younger brother; shrutaH = known; vibhiishhaNaH = as Vibhishana"
अनुवादः
“There is a demon called Ravana, the king of demons, having a bad conduct. I am his younger brother, known as Vibhishana.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
तेन सीता जनस्थानाद् हृता हत्वा जटायुषम् ।
रुद्धा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तेन सीता जनस्थानाद् हृता हत्वा जटायुषम् ।
रुद्धा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ १३ ॥
तेन सीता जनस्थानाद्धृता हत्वा जटायुषम् ।
रुद्धा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥
मूलम् - VR
तेन सीता जन स्थानाद्द् हृता हत्वा जटायुषम् । रुद्ध्वा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥६-१७-१३
अनुवाद (हिन्दी)
‘रावणने जटायुको मारकर जनस्थानसे सीताका अपहरण किया था । उसीने दीन एवं असहाय सीताको रोक रखा है । इन दिनों सीता राक्षसियोंके पहरेमें रहती हैं ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणनु जटायुवन्नु कॊन्दु जनस्थानदिन्द सीतॆयन्नु अपहरिसिद्दनु. अवने दीन हागू असहाय सीतॆयन्नु तडॆदिट्टिरुवनु. ई दिनगळल्लि सीतॆयु राक्षसियर कावलिनल्लि इद्दाळॆ.॥13॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
13. hatvaa = killing; jaTaayushham = a bird called Jatayu; tena = by himself; siita = Sita; hR^itaa = was taken away; janasthaanaat = from janasthana; ruddhaa = and hold captive; vivashaa = against her will; diinaa = and unfortunate Sita; surakshhitaa = is well guarded; raakshhasiibhiH = by female titans."
अनुवादः
“It is Ravana who, having killed a bird Jatayu, took away Sita from Janasthana.That unfortunate lady is held captive against her will and she is now amidst the female titans who guard her jealously”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदर्शयम् ।
साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदर्शयम् ।
साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः ॥ १४ ॥
मूलम् - VR
तम् अहम् हेतुभिर् वाक्यैर् विविधैः च न्यदर्शयम् । साधु निर्यात्यताम् सीता रामाय इति पुनः पुनः ॥६-१७-१४
अनुवाद (हिन्दी)
‘मैंने भाँति-भाँतिके युक्तिसंगत वचनोंद्वारा उसे बारंबार समझाया कि तुम श्रीरामचन्द्रजीकी सेवामें सीताको सादर लौटा दो—इसीमें भलाई है ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नानु बगॆ बगॆय युक्तिसङ्गत वचनगळिन्द नीनु श्रीरामचन्द्रन सेवॆयल्लि सीतॆयन्नु आदर दिन्द मरळिसु, इदरल्लि निन्न ऒळितु इदॆ ऎन्दु अवनन्नु पदे पदे समजायिसिदॆ.॥14॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
14. aham = I;nyadarshayam = persuaded; tam = him; punaH punaH = again and again; vivdhaiH = by diverse; vaakyaih = words; hetubhiH = and arguments; iti = that ; siitaa = Sita; niryaatyataam = be restored ; saadhu = smoothly; raamaaya = to Rama.
अनुवादः
“I persuaded Ravana again and again by my diverse words and arguments to restore Sita smoothly to Rama.
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः ।
उच्यमानं हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम् ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः ।
उच्यमानं हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम् ॥ १५ ॥
मूलम् - VR
स च न प्रतिजग्राह रावणः काल चोदितः । उच्यमानो हितम् वाक्यम् विपरीत इव औषधम् ॥६-१७-१५
अनुवाद (हिन्दी)
‘यद्यपि मैंने यह बात उसके हितके लिये ही कही थी तथापि कालसे प्रेरित होनेके कारण रावणने मेरी बात नहीं मानी । ठीक उसी प्रकार, जैसे मरणासन्न पुरुष औषध नहीं लेता ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नानु ई मातन्नु अवन हितक्कागिये हेळिद्दरू मरणासन्न पुरुषनु औषधवन्नु कुडियुवुदिल्ल हागॆये कालदिन्द प्रेरितनागिद्दरिन्द रावणनु नन्न मातन्नु ऒप्पिकॊळ्ळलिल्ल.॥15॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
15. saH raavaNaH = that Ravana; kaalachoditah = impelled by fate; na pratijagraaha = did not accept ; hitam = the sage;vaakyam = advice; uchyamaanaam = uttered; (by me); oushadham = (as not accepting) a medicine; vipariitaH = by a perverted person.”
अनुवादः
“That Ravana, impelled by fate, did not receive my sage advice, as a perverted person does not accept his prescribed medicine”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः ।
त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः ।
त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः ॥ १६ ॥
मूलम् - VR
सो अहम् परुषितस् तेन दासवच् च अवमानितः । त्यक्त्वा पुत्रामः च दारामः च राघवम् शरणम् गतः ॥६-१७-१६
अनुवाद (हिन्दी)
‘यही नहीं, उसने मुझे बहुत-सी कठोर बातें सुनायीं और दासकी भाँति मेरा अपमान किया । इसलिये मैं अपने स्त्री-पुत्रोंको वहीं छोड़कर श्रीरघुनाथजीकी शरणमें आया हूँ ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इष्टे अल्ल, अवनु ननगॆ बहळ कठोर मातन्नु हेळिदनु मत्तु दासनन्तॆ नन्नन्नु अपमान माडिदनु. अदक्कागि नानु नन्न पत्नी पुत्ररन्नु अल्ले बिट्टु श्रीरामनिगॆ शरणु बन्दिरुवॆनु.॥16॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
16. parushhitaH = reviled; tena = by him; avamaanitaH = and humiliated; daasavat = as a slave; saH aham; I; as such; tyaktvaa = leaving; putramshcha = my sons; daaramshcha = and my wife; sharaNamgataH = have come to take refuge; raaghavam = with Rama."
अनुवादः
“Reviled by him and humiliated as a slave, I, leaving my sons and my wife, have come to take refuge with Rama.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
निवेदयत मां क्षिप्रं राघवाय महात्मने ।
सर्वलोकशरण्याय विभीषणमुपस्थितम् ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
विश्वास-टिप्पनी
रामस्य निवेदक-कपिभिस् सहैव वर्तमानत्वम्,
विभीषणस्य तारस्वरत्वम् … इति प्रकरणगतांशा निवेदनस्य निक्षेपार्थं सूचयन्ति (न सूचनार्मात्रार्थम्)।
वाल्मीकिर् अपि
‘‘सीताञ् च रामाय निवेद्य देवीं
इति निवेदनशब्दं निक्षेपार्थे प्रयुङ्क्ते।
मूलम्
निवेदयत मां क्षिप्रं राघवाय महात्मने ।
सर्वलोकशरण्याय विभीषणमुपस्थितम् ॥ १७ ॥
मूलम् - VR
निवेदेअयत माम् क्षिप्रम् राघवाय महात्मने । सर्व लोक शरण्याय विभीषणम् उपस्थितम् ॥६-१७-१७
अनुवाद (हिन्दी)
‘वानरो! जो समस्त लोकोंको शरण देनेवाले हैं, उन महात्मा श्रीरामचन्द्रजीके पास जाकर शीघ्र मेरे आगमनकी सूचना दो और उनसे कहो—‘शरणार्थी विभीषण सेवामें उपस्थित हुआ है’ ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वानररे! समस्त लोकगळिगॆ शरण कॊडुव महात्मा श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ होगि बेगने नन्न आगमनद सूचनॆयन्नित्तु - ‘शरणार्थि विभीषणनु निन्न सेनॆयल्लि उपस्थितनागिद्दानॆ’ ऎन्दु हेळिरि.॥17॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
17. nivedayata = inform; kshhipram = immediately; raaghavaaya = to Rama; mahaatmane = the high soled; sarva lokasharaNyaaya = and the refuge of all the worlds; maam = of me; vibhiishhaNam = Vibhishana; upasthitam = having come here."
अनुवादः
“Inform immediately to high soled Rama, the protector of all the worlds, that I, Vibhishana, have come here.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः ।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः ।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ १८ ॥
मूलम् - VR
एतत्तु वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवो लघु विक्रमः । लक्ष्मणस्य अग्रतो रामम् सम्रब्धम् इदम् अब्रवीत् ॥६-१७-१८
अनुवाद (हिन्दी)
विभीषणकी यह बात सुनकर शीघ्रगामी सुग्रीवने तुरंत ही भगवान् श्रीरामके पास जाकर लक्ष्मणके सामने ही कुछ आवेशके साथ इस प्रकार कहा— ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विभीषणन ई मातन्नु केळि शीघ्रगामि सुग्रीवनु कूडले भगवान् श्रीरामन बळिगॆ होगि लक्ष्मणन ऎदुरिगे स्वल्प आवेशदिन्दले ई प्रकार हेळिदनु.॥18॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
18. sugrivaH = Sugriva; laghuvikramaH = having a swift pace; shrutvaa = hearing; etat = these; rachanam = words; abraviit = spoke; idam = these words; samrabdhataram = more hurriedly; raamam = to Rama; agrataH = in front; lakshmaNasya = of Lakshmana.
अनुवादः
The swift-paced Sugriva, having heard the words of Vibhishana, spoke more hurriedly to Rama, in front of Lakshmana as follows:
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रविष्टः शत्रुसैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः ।
निहन्यादन्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रविष्टः शत्रुसैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः ।
निहन्यादन्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव ॥ १९ ॥
मूलम् - VR
प्रविष्टः शत्रु सैन्यम् हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः । निहन्यादन्न्तरम् लब्ध्वा उलूको वायसानिव ॥६-१७-१९
अनुवाद (हिन्दी)
‘प्रभो! आज कोई वैरी, जो राक्षस होनेके कारण पहले हमारे शत्रु रावणकी सेनामें सम्मिलित हुआ था, अब अकस्मात् हमारी सेनामें प्रवेश पानेके लिये आ गया है । वह मौका पाकर हमें उसी तरह मार डालेगा, जैसे उल्लू कौओंका काम तमाम कर देता है ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रभो! राक्षसनाद कारण मॊदलु नम्म शत्रु रावणन सैन्यदल्लि निम्मिलितनाद यारो वैरि इन्दु अकस्मात् नम्म सैन्यदल्लि प्रवेश पडॆयलु बन्दिरुवनु. गूबॆयु सन्दर्भ नोडि कागॆगळन्नु मुगिसिबिडुवन्तॆ अवनु समय साधिसि नम्मन्नु कॊन्दुबिडबहुदु.॥19॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
19. praaptah = belonging; shatrusainyam = to the enemy force; shatruH = an adversary; atarkitaH = who unexpectedly; pravishhTaH hi = has indeed come; nihanyaat = to kill us; labdhvaa = getting; antaram = a first opportunity; vaayasaaniva = like killing the crows; uluukaH = by an owl."
अनुवादः
“Belonging to the enemy force, here is an adversary taking us unawares, who unexpectedly has come here to slay us at the first opportunity like an owl destroying crows!”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
मन्त्रे व्यूहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि ।
वानराणां च भद्रं ते परेषां च परन्तप ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मन्त्रे व्यूहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि ।
वानराणां च भद्रं ते परेषां च परन्तप ॥ २० ॥
मन्त्रे व्यॆहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि ।
वानराणां च भद्रं ते परेषां च परन्तप ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘शत्रुओंको संताप देनेवाले रघुनन्दन! अतः आपको अपने वानरसैनिकोंपर अनुग्रह और शत्रुओंका निग्रह करनेके लिये कार्याकार्यके विचार, सेनाकी मोर्चेबंदी, नीतियुक्त उपायोंके प्रयोग तथा गुप्तचरोंकी नियुक्ति आदिके विषयमें सतत सावधान रहना चाहिये । ऐसा करनेसे ही आपका भला होगा ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
परन्तप रघुनन्दन! आद्दरिन्द नीवु निम्म वानर सैनिकर मेलॆ अनुग्रह मत्तु शत्रुगळ निग्रह माडलिक्कागि कार्याकार्यद विचार, सैन्यद व्यूहरचनॆ नीतियुक्त उपायगळ प्रयोग हागू गुप्तचरर नियुक्ति मुन्ताद विषयगळल्लि सतत सावधानविर बेकु. हीगॆ माडुवुदरिन्दले निमगॆ ऒळ्ळॆयदागबहुदु.॥20॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
20. paramtapa = O; annihilator of enemies! arhasi = You are apt; bhavitum = to become; yuktaH = aware; mantre = of the design; vyuuhe = distribution; naye = leading of the army; chaare = and the secret service; vaanaraaNaamcha = of the monkeys; pareshhaamcha = and also your foes; bhadram = May good come; te = to you."
अनुवादः
“O, annihilator of enemies! You ought to be aware of the design, distribution, leading of the army and the secret service of the monkeys and also of your foes. May good come to you!”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
अन्तर्धानगता ह्येते राक्षसाः कामरूपिणः ।
शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषां जातु न विश्वसेत् ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अन्तर्धानगता ह्येते राक्षसाः कामरूपिणः ।
शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषां जातु न विश्वसेत् ॥ २१ ॥
मूलम् - VR
अन्तर्धनगताह्येते राक्षसाः कामरूपिणः । शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषाम् जातु न विश्वसेत् ॥६-१७-२१
अनुवाद (हिन्दी)
‘ये राक्षसलोग मनमाना रूप धारण कर सकते हैं । इनमें अन्तर्धान होनेकी भी शक्ति होती है । शूरवीर और मायावी तो ये होते ही हैं । इसलिये इनका कभी विश्वास नहीं करना चाहिये ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई राक्षसरु मनबन्दन्तॆ रूप धरिसबल्लरु. इवरल्लि अन्तर्धानरागुव शक्तियू इरुत्तदॆ. शूरवीर मत्तु मायावियादरो आगिये इरुत्तारॆ. अदक्कागि इवर मेलॆ ऎन्दू विश्वासविडबारदु.॥21॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
21. ete raakshhasaaH = these demons; kaamaruupiNaH = can assume any form at will; antardhaanagataaH = and can disappear; shuuraaH = they are valiant; nikR^itij^Naashcha = and know how to be deceitful; na vishvaset = we can not trust; teshhaam = them; jaatu = at any time."
अनुवादः
“These demons can assume any form at will and can disappear. They are valiant and deceitful. We can not trust them at any time.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रणिधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम् ।
अनुप्रविश्य सोऽस्मासु भेदं कुर्यान्न संशयः ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रणिधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम् ।
अनुप्रविश्य सोऽस्मासु भेदं कुर्यान्न संशयः ॥ २२ ॥
प्रणिधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम् ।
अनुप्रविष्य सोऽस्मासु भेदं कुर्यान्न संशयः ॥
मूलम् - VR
प्रणीधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम् । अनुप्रविश्य सोऽ स्मासु भेदम् कुर्यान्न संशयः ॥६-१७-२२
अनुवाद (हिन्दी)
‘सम्भव है यह राक्षसराज रावणका कोई गुप्तचर हो । यदि ऐसा हुआ तो हमलोगोंमें घुसकर यह फूट पैदा कर देगा, इसमें संदेह नहीं ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसराज रावणन यारो गुप्तचरनागिरुव सम्भववू इदॆ. हीगादरॆ नम्मॊळगॆ नुग्गि नम्मनम्मल्लिये भेद उण्टुमाडुवरु, इदरल्लि सन्देहवे इल्ल.॥22॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
22. ayam = he; bhavet = may be; praNidhiH = a spy; raavaNasya = of Ravana; raakshhasendrasya = the king of demons. SaH = he; anupravishya = will succeed to become a member; asmaasu = among us; kuryaat = and create; bhedam = a controversy; na samshayaH = no doubt."
अनुवादः
“He may be a spy of Ravana the king of demons. He will succeed to become a member among us and create differences. There is no doubt.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ वा स्वयमेवैष छिद्रमासाद्य बुद्धिमान् ।
अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित् प्रहरेदपि ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ वा स्वयमेवैष छिद्रमासाद्य बुद्धिमान् ।
अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित् प्रहरेदपि ॥ २३ ॥
अथ वा स्वयमेवैष च्चिद्रमासाद्य बुद्धिमान् ।
अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित् प्रहरेदपि ॥
मूलम् - VR
अथवा स्वयमेवैष चिद्रमासाद्य बुद्धिमान् । अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित्प्रहरेदपि ॥६-१७-२३
अनुवाद (हिन्दी)
‘अथवा यह बुद्धिमान् राक्षस छिद्र पाकर हमारी विश्वस्त सेनाके भीतर घुसकर कभी स्वयं ही हमलोगोंपर प्रहार कर बैठेगा, इस बातकी भी सम्भावना है ॥ २३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अथवा ई बुद्धिवन्त राक्षसरु छिद्र हुडुकि नम्म विश्वस्त सैन्यदॊळगॆ नुग्गि ऎन्दादरू स्वतः नम्म मेलॆये प्रहार माडिबिडुवरु - हीगू सम्भवविदॆ.॥23॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
23. athavaa = otherwise; sah = he; buddhimaan = the intelligent; svayameva = himself on his own; aasaadya = can get into possession of; chchhidram = a weak point; anupravishya = after becoming a member among us; praharedapi kadaachit = can at any time strike; vishvaste = at you having the trust."
अनुवादः
“Otherwise he , intelligent by himself, can get into possession of a weak point in us. Having first gained our confidence by craft, he may even at any time attack us.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
मित्राटविबलं चैव मौलभृत्यबलं तथा ।
सर्वमेतद् बलं ग्राह्यं वर्जयित्वा द्विषद्बलम् ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मित्राटविबलं चैव मौलभृत्यबलं तथा ।
सर्वमेतद् बलं ग्राह्यं वर्जयित्वा द्विषद्बलम् ॥ २४ ॥
मित्राटविबलं चैव मौलभृत्यबलं तथा ।
सर्वमेतद् बलं ग्राह्यं वर्जयित्वा द्विषद्वलम् ॥
मूलम् - VR
मित्राटवीबलम् चैव मौलभृत्यबलम् तथा । सर्वमेतद्बलम् ग्राह्यम् वर्जयित्वा द्विषद्बलम् ॥६-१७-२४
अनुवाद (हिन्दी)
‘मित्रोंकी, जंगली जातियोंकी तथा परम्परागत भृत्योंकी जो सेनाएँ हैं, इन सबका संग्रह तो किया जा सकता है; किंतु जो शत्रुपक्षसे मिले हुए हों, ऐसे सैनिकोंका संग्रह कदापि नहीं करना चाहिये ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मित्रर, काडु जनर हागू परम्परागत भृत्यर सैन्यवन्नु सङ्ग्रहिसलागुवुदु; आदरॆ शत्रु पक्षक्कॆ सेरिरुव सैनिकर सङ्ग्रहवन्नु ऎन्दिगू माडबारदु.॥24॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
24. mitraaTaviibalamchaiva = a contingent supplied by friends or an inhabitant of the woods (like ourselves); tathaa = and; moula bhR^itya balam = those furnished by hereditary warriors or paid servants; sarvam = all; etat = this; balam = contingent; graahyam = can be accepted; varjayitvaa = leaving off; dvishhadbalam = that furnished by an enemy."
अनुवादः
“A contingent supplied by friends or an inhabitant of the woods (like our selves), or furnished by hereditary warriors or paid servants - all these contingents can be accepted but not that furnished by an enemy.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो ।
आगतश्च रिपुः साक्षात् कथमस्मिंश्च विश्वसेत् ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो ।
आगतश्च रिपुः साक्षात् कथमस्मिंश्च विश्वसेत् ॥ २५ ॥
मूलम् - VR
प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो । आगतश्च रिपोः साक्षात्कथमस्मिंश्च विश्वसेत् ॥६-१७-२५
अनुवाद (हिन्दी)
‘प्रभो! यह स्वभावसे तो राक्षस है ही, अपनेको शत्रुका भाई भी बता रहा है । इस दृष्टिसे यह साक्षात् हमारा शत्रु ही यहाँ आ पहुँचा है; फिर इसपर कैसे विश्वास किया जा सकता है ॥ २५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रभो! इवरु स्वभावतः राक्षसरे आगिद्दारॆ, तन्नन्नु शत्रुविन तम्मनॆन्दू हेळुत्तिरुवनु. ई दृष्टियिन्द इवनु साक्षात् नम्म शत्रुवे इल्लिगॆ बन्दिरुवनु. हागिरुवाग इवन मेलॆ हेगॆ विश्वास माडबहुदु.॥25॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
25. prabho = O; Lord! EshhaH = He; raakshhasohi = is indeed a demon; prakR^ityaa = by nature; bhraataa = a brother; amitrasya = of an enemy; aagataH = who came; saakshhaat = directly; ripoH = from an adversary; katham = how; vishvaset = can we keep trust; asmin = in him?"
अनुवादः
“O, Lord! He is indeed a demon by nature and a brother of an enemy who came directly from an adversary. How can we keep trust in him?”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ।
चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ।
चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः ॥ २६ ॥
मूलम् - VR
रावणस्य अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः । चतुर्भिः सह रक्षोभिर् भवन्तम् शरणम् गतः ॥६-१७-२६
अनुवाद (हिन्दी)
‘रावणका छोटा भाई, जो विभीषणके नामसे प्रसिद्ध है, चार राक्षसोंके साथ आपकी शरणमें आया है ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणन तम्म विभीषण ऎन्दु प्रसिद्धनाद इवनु नाल्कु राक्षसरॊन्दिगॆ निम्मल्लि शरणागिद्दानॆ.॥26॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
26. anujah bhraataa = the younger brother; raavaNasya = of Ravana; shrutaH = the famous; vibhiishhaNaH rakshhobhiH saha = along with four demons; gataH = approached; bhavantam = you; sharaNam = far a refuge."
अनुवादः
The younger brother of the famous Ravana, called Vibhishana along with four other demons approached you for refuge."
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
रावणेन प्रणीतं हि तमवेहि विभीषणम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रावणेन प्रणीतं हि तमवेहि विभीषणम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर ॥ २७ ॥
मूलम् - VR
रावणेन प्रणिहितम् तम् अवेहि विभीषणम् । तस्य अहम् निग्रहम् मन्ये क्षमम् क्षमवताम् वर ॥६-१७-२७
अनुवाद (हिन्दी)
‘आप उस विभीषणको रावणका भेजा हुआ ही समझें । उचित व्यापार करनेवालोंमें श्रेष्ठ रघुनन्दन! मैं तो उसको कैद कर लेना ही उचित समझता हूँ ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई विभीषणनन्नु रावणने कळिसिरुवनु ऎन्दु नीनु तिळि. उचित व्यापार माडुववरल्लि श्रेष्ठ रघुनन्दना! नानादरो इवनन्नु बन्धिसुवुदे उचितवॆन्दु तिळियुत्तेनॆ.॥27॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
27. kshhama vataam = O;the excellent one among men knowing what is right! Avehi = know; tam = that; vibhishhaNam = Vibhishana; praNihitam = is being sent; raavaNena = by Ravana; manye = I think; tasya = of him; kshhamam = being fit for; nigraham = arrest."
अनुवादः
“O, the excellent one among men knowing what is right! Know that Ravana is sending Vibhishana. I opine that Vibhishana is fit for arrest.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या सन्दिष्टोऽयमिहागतः ।
प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि चानघ ॥ २८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या सन्दिष्टोऽयमिहागतः ।
प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि चानघ ॥ २८ ॥
मूलम् - VR
राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टो अयम् उपस्थितः । प्रहर्तुम् मायया चन्नो विश्वस्ते त्वयि राघव ॥६-१७-२८
अनुवाद (हिन्दी)
‘निष्पाप श्रीराम! मुझे तो ऐसा जान पड़ता है कि यह राक्षस रावणके कहनेसे ही यहाँ आया है । इसकी बुद्धिमें कुटिलता भरी है । यह मायासे छिपा रहेगा तथा जब आप इसपर पूरा विश्वास करके इसकी ओरसे निश्चिन्त हो जायँगे, तब यह आपहीपर चोट कर बैठेगा । इसी उद्देश्यसे इसका यहाँ आना हुआ है ॥ २८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पुण्यात्म श्रीरामा! ई राक्षस रावणनु हेळिद्दरिन्दले इल्लिगॆ बन्दिरुवनॆन्दु ननगॆ अनिसुत्तदॆ. इवन बुद्धियल्लि कुटिलतॆये तुम्बिदॆ. इवनु मायॆयिन्द अडगिद्दु नीनु इवन मेलॆ विश्वास माडि इवन कुरितु निश्चिन्तनादरॆ, इवनु निम्म मेलॆये ऎरगुवनु. इदे उद्देशदिन्द इवनु इल्लिगॆ बन्दिरुवनु.॥28॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
28. anagha = O; the faultless one! SamdishhTaH = being sent; jihmayaa = with a crooked; buddhyaa = intention;ayam = this; raakshhasaaH = demon; aagataH = came; iha = here; prahartum = to attack; tvayi = you; vishvaste = reposed faith in him; chhannaH = remaining hidden; maayayaa = by his witchcraft."
अनुवादः
“O, the faultless one! Being sent with a crooked intent, this demon came here to attack when you are going to repose faith in him, (remaining hidden by his witchcraft).
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
वध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह ।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह ।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥ २९ ॥
मूलम् - VR
बध्यताम् एष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह । रावणस्य नृशंसस्य भ्राता हि एष विभीषणः ॥६-१७-२९
अनुवाद (हिन्दी)
‘यह महाक्रूर रावणका भाई है, इसलिये इसे कठोर दण्ड देकर इसके मन्त्रियोंसहित मार डालना चाहिये’ ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इवनु महाक्रूरि रावणन तम्मनागिद्दानॆ, अदक्कागि इवनिगॆ कठोर दण्डनॆयन्नु कॊट्टु, इवनन्नु मन्त्रिगळ सहित कॊन्दुहाकबेकु.॥29॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
29. eshah vibhiishhaNaH = this Vibhishana; bhraataahi = is indeed the brother; nR^ishamsasya = of cruel; raavaNasya = Ravana; eshhaH = he; sachivaiH = along with his ministers; vadhyataam = be killed; tiivrena = by severe; daNdena = punishment.”
अनुवादः
“This Vibhishana is indeed the brother of cruel Ravana. Hence, let him along with his ministers be killed, by imposing severe punishment on them.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत् ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत् ॥ ३० ॥
मूलम् - VR
एवम् उक्त्वा तु तम् रामम् सम्रब्धो वाहिनी पतिः । वाक्यज्ञो वाक्य कुशलम् ततो मौनम् उपागमत् ॥६-१७-३०
अनुवाद (हिन्दी)
बातचीतकी कला जाननेवाले एवं रोषमें भरे हुए सेनापति सुग्रीव प्रवचनकुशल श्रीरामसे ऐसी बातें कहकर चुप हो गये ॥ ३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
मातुकतॆय कलॆयन्नु बल्ल हागू रोषगॊण्ड सेनापति सुग्रीवनु प्रवचन कुशल श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळि सुम्मनादनु.॥30॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
30. vaakyaj^NaH = Sugriva; who knew how to speak; vaahiniipatiH = and who was the chief of army; uktvaa = spoke; evam = thus; samrabdhaH = hurriedly; tam raamam = to that Rama; vaakyakushalam = who was skilled in oratory; tataH = and thereafter; upaagamat = entered; into; mounam = silence."
अनुवादः
The chief of army Sugriva, who knew how to speak expressed thus hurriedly to Rama, who was skilled in oratory and thereafter entered into silence.
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः ।
समीपस्थानुवाचेदं हनुमत्प्रमुखान् कपीन् ॥ ३१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः ।
समीपस्थानुवाचेदं हनुमत्प्रमुखान् कपीन् ॥ ३१ ॥
सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यं शुत्वा रामो महाबलः ।
समीपस्थानुवाचेदं हनुमत्प्रमुखान् कपीन् ॥
मूलम् - VR
सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यम् श्रुत्वा रामो महाबलः । समीपस्थान् उवाच इदम् हनूमत् प्रमुखान् हरीन् ॥६-१७-३१
अनुवाद (हिन्दी)
सुग्रीवका वह वचन सुनकर महाबली श्रीराम अपने निकट बैठे हुए हनुमान् आदि वानरोंसे इस प्रकार बोले— ॥ ३१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुग्रीवन आ मातन्नु केळि महाबलि श्रीरामनु तन्न बळियल्लि कुळितिरुव हनुमदादि वानररल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥31॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
31. shrutvaa = hearing; tat = those; vaakyam = words; sugrivasya = of Sugriva; mahaabalaH = the exceedingly strong; raamaH = Rama; uvaacha = addressed; idam = in this manner; kapiin = to the monkeys; hanumatpramukhaan = in front of Hanuman; samiipasthaan = staying nearby:
अनुवादः
Hearing those words of Sugriva, the exceedingly strong Rama addressed as follows to the monkeys in front of Hanuman staying near by:
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति ।
वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि च श्रुतम् ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति ।
वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि च श्रुतम् ॥ ३२ ॥
मूलम् - VR
यद् उक्तम् कपि राजेन रावण अवरजम् प्रति । वाक्यम् हेतुमद् अत्यर्थम् भवद्भिर् अपि तत् श्रुतम् ॥६-१७-३२
अनुवाद (हिन्दी)
‘वानरो! वानरराज सुग्रीवने रावणके छोटे भाई विभीषणके विषयमें जो अत्यन्त युक्तियुक्त बातें कही हैं, वे तुमलोगोंने भी सुनी हैं ॥ ३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वानररे! वानरराज सुग्रीवनु रावणन तम्म विभीषणन विषयदल्लि अत्यन्त नीतियुक्त हेळिद मातुगळन्नु नीवू केळिये इद्दीरि.॥32॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
32. yat = which; vaakyam = words; atyartham = which were very; hetumat = reasonable; uktam = uttered; kapiraajena = by Sugriva; raavaNaavarajam prati = about Vibhishana; shrutam = were heard; bhavadbhirapi = by you also."
अनुवादः
“The very reasonable words uttered by Sugriva about Vibhishana were heard by you too.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुहृदामर्थकृच्छ्रेषु युक्तं बुद्धिमता सदा ।
समर्थेनोपसन्देष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता ॥ ३३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुहृदामर्थकृच्छ्रेषु युक्तं बुद्धिमता सदा ।
समर्थेनोपसन्देष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता ॥ ३३ ॥
मूलम् - VR
सुहृदा हि अर्थ कृच्चेषु युक्तम् बुद्धिमता सता । समर्थेन अपि संदेष्टुम् शाश्वतीम् भूतिम् इच्चता ॥६-१७-३३
अनुवाद (हिन्दी)
‘मित्रोंकी स्थायी उन्नति चाहनेवाले बुद्धिमान् एवं समर्थ पुरुषको कर्तव्याकर्तव्यके विषयमें संशय उपस्थित होनेपर सदा ही अपनी सम्मति देनी चाहिये’ ॥ ३३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मित्रर स्थायी उन्नतियन्नु बयसुव बुद्धिवन्त हागू समर्थ पुरुषनु कर्तव्याकर्तव्यद विषयदल्लि संशय उण्टादाग सदा तन्न सम्मति कॊडबेकु.॥33॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
33. samarthena = by an efficient; buddhimataa = and intelligent person; sadaa = ever; ichchhataa = desirous; shaashvatiim = of everlasting; bhuutim = prosperity; suhR^dam = of his friends; yuktam = it is befitting; upasamdeshhTum = to advise well; arthakR^chchhreshhu = in difficult matters."
अनुवादः
“An efficient and intelligent person ever desirous of everlasting well being of his friends should properly advise them well in difficult matters. Hence, tell your opinion one by one”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः ।
सोपचारं तदा राममूचुः प्रियचिकीर्षवः ॥ ३४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः ।
सोपचारं तदा राममूचुः प्रियचिकीर्षवः ॥ ३४ ॥
मूलम् - VR
इति एवम् परिपृष्टास् ते स्वम् स्वम् मतम् अतन्द्रिताः । स उपचारम् तदा रामम् ऊचुर् हित चिकीर्षवः ॥६-१७-३४
अनुवाद (हिन्दी)
इस प्रकार सलाह पूछी जानेपर श्रीरामका प्रिय करनेकी इच्छा रखनेवाले वे सब वानर आलस्य छोड़ उत्साहित हो सादर अपना-अपना मत प्रकट करने लगे— ॥ ३४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई प्रकार सलहॆ केळिदाग श्रीरामन प्रियमाडुव इच्छॆयुळ्ळ आ वानररॆल्लरू आलस्य बिट्टु उत्साहितरागि आदरदिन्द तम्म तम्म मतवन्नु प्रकटपडिसतॊडगिदरु.॥34॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
34. tadaa = then; paripR^ishhTaaH = asked; etyevam = thus; te = they; atandritaaH = free from lassitude; priyachikiirshhavaH = wishing to do good; sopachaaram = and out of their politeness; uuchuH = spoke; svam matam = their respective opinion; raamam = to Rama (as follows)
अनुवादः
Thus asked by Rama, those monkeys free from lassitude, wishing to do good and out of their politeness, spoke their respective opinions to Rama as follows:
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
अज्ञातं नास्ति ते किञ्चित् त्रिषु लोकेषु राघव ।
आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ॥ ३५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अज्ञातं नास्ति ते किञ्चित् त्रिषु लोकेषु राघव ।
आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ॥ ३५ ॥
अज्ञातं नास्ति ते किञ्चिद् त्रिषु लोकेषु राघवः ।
आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ॥
मूलम् - VR
अज्ञातम् न अस्ति ते किंचित् त्रिषु लोकेषु राघव । आत्मानम् पूजयन् राम पृच्चसि अस्मान् सुहृत्तया ॥६-१७-३५
अनुवाद (हिन्दी)
‘रघुनन्दन! तीनों लोकोंमें कोई ऐसी बात नहीं है, जो आपको ज्ञात न हो, तथापि हम आपके अपने ही अङ्ग हैं, अतः आप मित्रभावसे हमारा सम्मान बढ़ाते हुए हमसे सलाह पूछते हैं ॥ ३५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुनन्दन! निनगॆ तिळियदिरुव मातु मूरु लोकगळल्लि इल्लदिद्दरू नावु निन्न अङ्गवे आगिद्देवॆ. आद्दरिन्द नीनु मित्रभावदिन्द नम्म सम्मान हॆच्चिसुत्ता नम्मल्लि सलहॆ केळुत्तिरुवॆ.॥35॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
35. raaghava = O; Rama! naasti kim cit = Nothing; aj^Naatam = is unknown; te = to you; trishhu = in the three; lokeshhu = worlds; pR^ichchhasi = you are asking; asmaan = us; suhR^ittayayaa = with a friendly heart; aatmaanaam = to us."
अनुवादः
“O, Rama! Nothing is unknown to you in the three worlds. You are consulting us with a friendly heart, as an honor to us.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः ।
परीक्ष्यकारी स्मृतिमान् निसृष्टात्मा सुहृत्सु च ॥ ३६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः ।
परीक्ष्यकारी स्मृतिमान् निसृष्टात्मा सुहृत्सु च ॥ ३६ ॥
मूलम् - VR
त्वम् हि सत्य व्रतः शूरो धार्मिको दृढ विक्रमः । परीक्ष्य कारा स्मृतिमान् निसृष्ट आत्मा सुहृत्सु च ॥६-१७-३६
अनुवाद (हिन्दी)
‘आप सत्यव्रती, शूरवीर, धर्मात्मा, सुदृढ़ पराक्रमी, जाँच-बूझकर काम करनेवाले, स्मरणशक्तिसे सम्पन्न और मित्रोंपर विश्वास करके उन्हींके हाथोंमें अपने-आपको सौंप देनेवाले हैं ॥ ३६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नीनु सत्यव्रती, शूरवीर, धर्मात्मा सुदृढ पराक्रमि, परीक्षिसि कार्यमाडुववनु, स्मरणशक्तियिन्द सम्पन्न मत्तु मित्रर मेलॆ विश्वासविट्टु अवर कैगॆ तन्नन्ने ऒप्पिसिकॊळ्ळुववनागिरुवॆ.॥36॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
36. tvam = you; satyavrataH = are strictly truthful; shuuraH = a valiant man; dR^iDhavikramah = of firm fortitude; pariikshhyakaarii = take action proper investigation; smR^itimaan = having good memory; nisR^ishhTaatmaacha = and committed in your heart; suhR^itsu = to your friends."
अनुवादः
“You are avowed to truth, a valiant man and a righteous man of firm fortitude. You take action only after proper investigation. You have good memory. You are committed in your heart to your friends.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मादेकैकशस्तावद् ब्रुवन्तु सचिवास्तव ।
हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः ॥ ३७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मादेकैकशस्तावद् ब्रुवन्तु सचिवास्तव ।
हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः ॥ ३७ ॥
तस्मादेकैककशस्तावद् ब्रुवन्तु सचिवास्तव ।
हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः ॥
मूलम् - VR
तस्माद् एक एकशस् तावद् ब्रुवन्तु सचिवास् तव । हेतुतो मति सम्पन्नाः समर्थाः च पुनः पुनः ॥६-१७-३७
अनुवाद (हिन्दी)
‘इसलिये आपके सभी बुद्धिमान् एवं सामर्थ्यशाली सचिव एक-एक करके बारी-बारीसे अपने युक्तियुक्त विचार प्रकट करें’ ॥ ३७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अदक्कागि निन्न ऎल्ल बुद्धिवन्त हागू सामर्थ्यशाली सचिवरु ऒब्बॊब्बरागि ऒब्बराद मत्तॊब्बरु युक्तियुक्त तम्म विचार प्रकटपडिसलि.॥37॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
37. tasmaat = hence; tava sachivaaH = your counselors; matisampannaaH = who are rich in their minds; tathaa = and; samarthaashcha punaH = are moreover efficient; bruvantu tavaat = will tell; hetutaH = with reason; ekaikashaH = one by one."
अनुवादः
“Hence, your counselors, who are rich in their minds and are moreover efficient, one by one, will tell their opinion with reason.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः ।
विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः ॥ ३८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः ।
विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः ॥ ३८ ॥
इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः ।
विभिषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः ॥
मूलम् - VR
इति उक्ते राघवाय अथ मतिमान् अन्गदो अग्रतः । विभीषण परीक्षा अर्थम् उवाच वचनम् हरिः ॥६-१७-३८
अनुवाद (हिन्दी)
वानरोंके ऐसा कहनेपर सबसे पहले बुद्धिमान् वानर अङ्गद विभीषणकी परीक्षाके लिये सुझाव देते हुए श्रीरघुनाथजीसे बोले— ॥ ३८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वानररु हीगॆ हेळिदाग ऎल्लरिगिन्त मॊदलु बुद्धिवन्त वानर अङ्गदनु विभीषणन परीक्षॆगागि सलहॆ कॊडुत्ता श्रीरघुनाथनल्लि हेळिदनु.॥38॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
38. ukte = having spoken ; iti = thus; atha = then; aNgadaH = Angada; matimaan = the intelligent; haviH = monkey; vuvaacha = spoke; vachanam = words; raaghavaaya = to Rama; vibhiishhaNa pariikshhartham = for examining Vibhishana; agrataH = at the first instance."
अनुवादः
Having spoken thus by the monkeys, Angada the intelligent monkey told Rama to arrange for examination of Vibhishana before hand."
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा तर्क्य एव हि ।
विश्वासनीयः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः ॥ ३९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा तर्क्य एव हि ।
विश्वासनीयः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः ॥ ३९ ॥
मूलम् - VR
शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा शन्क्य एव हि । विश्वास योग्यः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः ॥६-१७-३९
अनुवाद (हिन्दी)
‘भगवन्! विभीषण शत्रुके पाससे आया है, इसलिये उसपर अभी शङ्का ही करनी चाहिये । उसे सहसा विश्वासपात्र नहीं बना लेना चाहिये ॥ ३९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
भगवन्तने! विभीषणनु शत्रुविन कडॆयिन्द बन्दिरुवनु, अदक्कागि अवन मेलॆ संशयपडले बेकु. अवनन्नु कूडले विश्वासपात्रनन्नागिसिकॊळ्ळबारदु.॥39॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
39. vibhiishhaNaH = Vibhishana; sampriitaH = who came; sakaashaat = from the presence of; shatroH = an enemy; sarvathaaH = by all means; tarkyaH evahi = is indeed to be doubted; nakartavyaH = He is not to be made; vishvaasaniiyaH = a trustworthy person; sahasaa = immediately."
अनुवादः
“Vibhishana who came from an enemy is indeed to be doubted by all means. He is not to be made as a trust worthy person so soon.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
छादयित्वाऽऽत्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः ।
प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान् भवेत् ॥ ४० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
छादयित्वाऽऽत्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः ।
प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान् भवेत् ॥ ४० ॥
मूलम् - VR
चादयित्वा आत्म भावम् हि चरन्ति शठ बुद्धयः । प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सो अनर्थः सुमहान् भवेत् ॥६-१७-४०
अनुवाद (हिन्दी)
‘बहुत-से शठतापूर्ण विचार रखनेवाले लोग अपने मनोभावको छिपाकर विचरते रहते हैं और मौका पाते ही प्रहार कर बैठते हैं । इससे बहुत बड़ा अनर्थ हो जाता है ॥ ४० ॥
अनुवाद (कन्नड)
बहळष्टु शठतॆ पूर्णविचारवुळ्ळ जनरु तम्म मनोभाववन्नु अडगिसिकॊण्डु सञ्चरिसुत्ता इरुत्तारॆ हागू सन्दर्भ सिगुत्तले प्रहरिसिबिडुत्तारॆ. इदरिन्द दॊड्ड अनर्थवे आगुत्तदॆ.॥40॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
40. shaTha buddhayaH = the deceitful minded; charantihi = move around; chhaadayitvaa = concealing; aatma bhaavam = their peculiar nature; praharanticha = attack; randhreshhu = at weak places; saH = It; bhavet = will produce; sumahaan = a very great ; anarthaH = evil."
अनुवादः
“Deceitful persons move around, concealing their peculiar nature and attack at weak places. They will create a very great misfortune.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह ।
गुणतः सङ्ग्रहं कुर्याद् दोषतस्तु विसर्जयेत् ॥ ४१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह ।
गुणतः सङ्ग्रहं कुर्याद् दोषतस्तु विसर्जयेत् ॥ ४१ ॥
मूलम् - VR
अर्थ अनर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायम् भजेत ह । गुणतः सम्ग्रहम् कुर्याद् दोषतस् तु विसर्जयेत् ॥६-१७-४१
अनुवाद (हिन्दी)
‘अतः गुण-दोषका विचार करके पहले यह निश्चय कर लेना चाहिये कि इस व्यक्तिसे अर्थकी प्राप्ति होगी या अनर्थकी (यह हितका साधन करेगा या अहितका) । यदि उसमें गुण हों तो उसे स्वीकार करे और यदि दोष दिखायी दें तो त्याग दे ॥ ४१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आद्दरिन्द गुणदोषर विचार माडि मॊदलिगॆ - ई व्यक्तियिन्द अर्थद प्राप्तियागुवुदो अनर्थद्दॊ? (इवनु हितद साधनॆ माडुवनो अहितद्दो) इदन्नु निश्चयिसबेकु. अवनल्लि उत्तम गुणविद्दरॆ अवनन्नु स्वीकरिसिरि, दोष कण्डु बन्दरॆ त्यजिसिबिडिरि.॥41॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
41. bhajeta = one must wait upon; vyavasaayam = a decision; vinishchitya = after ascertaining; arthaanarthon = the pros and cons; samgraham = acceptance; kuryaat = has to be done; guNataH = according to quality; doshhatastu = but faults; visarjayet = should be given up.
अनुवादः
“One must take a decision, after ascertaining the pros and cons of it. One should take up the action, if there is an advantage and reject it, if it is faulty.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम् ।
गुणान् वापि बहून् ज्ञात्वा सङ्ग्रहः क्रियतां नृप ॥ ४२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम् ।
गुणान् वापि बहून् ज्ञात्वा सङ्ग्रहः क्रियतां नृप ॥ ४२ ॥
मूलम् - VR
यदि दोषो महांस् तस्मिंस् त्यज्यताम् अविशन्कितम् । गुणान् वा अपि बहून् ज्ञात्वा सम्ग्रहः क्रियताम् नृप ॥६-१७-४२
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाराज! यदि उसमें महान् दोष हो तो निःसंदेह उसका त्याग कर देना ही उचित है । गुणोंकी दृष्टिसे यदि उसमें बहुत-से सद्गुणोंके होनेका पता लगे, तभी उस व्यक्तिको अपनाना चाहिये’ ॥ ४२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाराजा! अवनल्लि महादोषविद्दरॆ, निस्सन्देहवागि अवनन्नु त्यजिसुवुदे उचितवागिदॆ. गुणगळ दृष्टियिन्द अवनल्लि अनेक सद्गुणगळु इवॆ ऎन्दु तिळिदरॆ आ व्यक्तियन्नु तन्नदागिसिकॊळ्ळबेकु.॥42॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
42. nR^ipa = O; king! mahaan doshhaHyadi = If there are great faults; tasmin = in him; tyajataam = let him be rejected; avishaNkitam = undoubtedly; j^Naatvaavaapi = If we recognize; bahuun = many; guNaam = good qualities; kriyataam samgrahaH = let him be accepted.
अनुवादः
“O, king! If there are great faults in him, let him be rejected undoubtedly. If we recognize many good qualities in him, let him be accepted.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत् ।
क्षिप्रमस्मिन् नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम् ॥ ४३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत् ।
क्षिप्रमस्मिन् नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम् ॥ ४३ ॥
मूलम् - VR
शरभस् त्व् अथ निश्चित्य सार्थम् वचनम् अब्रवीत् । क्षिप्रम् अस्मिन् नर व्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम् ॥६-१७-४३
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर शरभने सोच-विचारकर यह सार्थक बात कही—‘पुरुषसिंह! इस विभीषणके ऊपर शीघ्र ही कोई गुप्तचर नियुक्त कर दिया जाय ॥ ४३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर शरभनु योचिसि सार्थकवाद मातन्नु हेळिदनु - पुरुष सिंहने! ई विभीषणन मेलॆ शीघ्रवागि यारादरू गुप्तचरनन्नु नेमिसबेकु.॥43॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
43. atha = thereafter; sharabhastu = Sharabha on his part; abraviit = spoke; saartham = meaningful; nishchitya = and decisive; vachanam = words; “naravyaaghra = O; tiger among men! ChaaraH pratividhiiyataam = Let a spy be sent; kshhipram = immediately; asmin = for him.”
अनुवादः
Thereafter Sharabha on his part spoke the following meaningful and decisive words: “O, tiger among men! Let a spy be sent to shadow him”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना ।
परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः ॥ ४४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना ।
परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः ॥ ४४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सूक्ष्म बुद्धिवाले गुप्तचरको भेजकर उसके द्वारा यथावत् रूपसे उसकी परीक्षा कर ली जाय । इसके बाद यथोचित रीतिसे उसका संग्रह करना चाहिये’ ॥ ४४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सूक्ष्मबुद्धिय गुप्तचरनन्नु कळिसि अवनिन्द यथावत्तागि अवनन्नु परीक्षिसलागुवुदु. बळिक यथोचितवागि अवनन्नु सङ्ग्रहिसबेकु.॥44॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
44. praNidhaaya = by sending out a spy; pariikshhyacha = and investigating; yathaavat = suitably; suukshhma buddhinaa = by a keenly intellectual; guuDhachaaraNa = spy; tataH = and then; parigrahaH = acceptance; kaaryaH = to be done; yathaanyaayam = as per justice."
अनुवादः
“By sending out a spy and causing a suitable investigation by a keenly intellectual spy, he can then be accepted as per justice.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
जाम्बवांस्त्वथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः ।
वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद् दोषवर्जितम् ॥ ४५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
जाम्बवांस्त्वथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः ।
वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद् दोषवर्जितम् ॥ ४५ ॥
मूलम् - VR
जाम्बवांस् त्व् अथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्र बुद्ध्या विचक्षणः । वाक्यम् विज्ञापयाम् आस गुणवद् दोष वर्जितम् ॥६-१७-४५
अनुवाद (हिन्दी)
इसके बाद परम चतुर जाम्बवान् ने शास्त्रीयबुद्धिसे विचार करके ये गुणयुक्त दोषरहित वचन कहे— ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदाद बळिक परम चतुर जाम्बवन्तनु शास्त्रीय बुद्धियिन्द विचार माडि, गुणदोष रहितवाद मातन्नु हीगॆ हेळिदनु.॥45॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
45. atha = then; vichakshhaNaH = the discerning; jaambavaamstu = Jambavaan on his part; samprekshhya = perceiving; shaastra buddhyaa = through his leaning derived from scriptures; vij^N^aapayaamaasa = advised; guNavat = qualitative; doshhavarjitam = fault-less; vaakyam = words:
अनुवादः
Then, the discerning Jambavan on his part, perceiving the matter through his learning derived from scriptures, advised the following fault-less and qualitative words:
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद् विभीषणः ।
अदेशकाले सम्प्राप्तः सर्वथा शङ्क्यतामयम् ॥ ४६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद् विभीषणः ।
अदेशकाले सम्प्राप्तः सर्वथा शङ्क्यतामयम् ॥ ४६ ॥
मूलम् - VR
बद्ध वैराच् च पापाच् च राक्षस इन्द्राद् विभीषणः । अदेश काले सम्प्राप्तः सर्वथा शन्क्यताम् अयम् ॥६-१७-४६
अनुवाद (हिन्दी)
‘राक्षसराज रावण बड़ा पापी है । उसने हमारे साथ वैर बाँध रखा है और यह विभीषण उसीके पाससे आ रहा है । वास्तवमें न तो इसके आनेका यह समय है और न स्थान ही । इसलिये इसके विषयमें सब प्रकारसे सशङ्क ही रहना चाहिये’ ॥ ४६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसराज रावणनु दॊड्ड पापियागिद्दानॆ. अवनु नम्मॊन्दिगॆ वैर कट्टिकॊण्डिद्दानॆ मत्तु ई विभीषणनु अवन बळियिन्दले बन्दिरुवनु. वास्तववागि इवनु बरुव समय इदल्ल हागू स्थानवू इदल्ल. अदक्कागि इवन विषयदल्लि ऎल्ल रीतियिन्द संशयगॊण्डे इरबेकु.॥46॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
46. vibhiishhaNaH = Vibhishana; sampraaptaH = came; raakshhasendraat = from Ravana the king of demons; baddhavairaachcha = who has contracted hostility with you; paapaat = and who is sinful; adeshakaale = at a very wrong place and time; ayam = He; shNkyataam = is to be suspected; sarvathaa = by all means."
अनुवादः
“This Vibhishana came from sinful Ravana who has contracted hostility with you and that too at a wrong place and time. He is to be suspected by all means.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्य नयापनयकोविदः ।
वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम् ॥ ४७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्य नयापनयकोविदः ।
वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम् ॥ ४७ ॥
ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्यनयापनयकोविदः ।
वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमुत्तरम् ॥
मूलम् - VR
ततो मैन्दस् तु सम्प्रेक्ष्य नय अपनय कोविदः । वाक्यम् वचन सम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम् ॥६-१७-४७
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर नीति और अनीतिके ज्ञाता तथा वाग्वैभवसे सम्पन्न मैन्दने सोच-विचारकर यह युक्तियुक्त उत्तम बात कही— ॥ ४७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक नीति मत्तु अनीतियन्नु बल्ल हागू वाग्वैभवदिन्द सम्पन्ननाद मैन्दनु योचिसि हीगॆ युक्तियुक्त उत्तम मातन्नु हेळिदनु.॥47॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
47. tataH = then; maindastu = Mainda; nayaapanayakovidaH = skilled in discriminating good and bad conduct; samprekshhe = observed carefully; babhaashhe = and spoke; vaachana sampannaH = in his perfect oratory; hetumattaram = highly reasonable; vaakyam = words.
अनुवादः
Then Mainda, skilled in discriminating good and bad conduct in others observed the matter carefully and spoke in his perfect oratory in the following highly reasonable words:
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
अनुजो नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः ।
पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरपतीश्वर ॥ ४८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अनुजो नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः ।
पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरपतीश्वर ॥ ४८ ॥
मूलम् - VR
अनुहो नाम तस्य एष रावणस्य विभीषणः । पृच्च्यताम् मधुरेण अयम् शनैर् नर वर ईश्वर ॥६-१७-४८
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाराज! यह विभीषण रावणका छोटा भाई ही तो है, इसलिये इससे मधुर व्यवहारके साथ धीरे-धीरे सब बातें पूछनी चाहिये ॥ ४८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाराजा! ई विभीषणनु रावणन तम्मने आगिद्दानॆ, अदक्कागि इवनॊन्दिगॆ मधुर व्यवहारदॊन्दिगॆ निधानवागि ऎल्लवन्नू केळबेकु.॥48॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
48. narapatiishvara = O; king of kings! EshhaH = This; vibhiishhaNaH = Vibhishana; anujo naama = is indeed the younger brother; tasya = of that; raavaNasya = Ravana; ayam pR^ichchhyatam = let him be questioned; shanaiH = slowly; madhureNa = by sweet words."
अनुवादः
“O, king of kings! This Vibhishana is indeed the younger brother of that Ravana. Let him be questioned slowly by sweet words”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
भावमस्य तु विज्ञाय तत्त्वतस्तं करिष्यसि ।
यदि दुष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ ॥ ४९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भावमस्य तु विज्ञाय तत्त्वतस्तं करिष्यसि ।
यदि दुष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ ॥ ४९ ॥
मूलम् - VR
भावम् अस्य तु विज्ञाय ततस् तत्त्वम् करिष्यसि । यदि दृष्टो न दुष्टो वा बुद्धि पूर्वम् नरषभ ॥६-१७-४९
अनुवाद (हिन्दी)
‘नरश्रेष्ठ! फिर इसके भावको समझकर आप बुद्धिपूर्वक यह ठीक-ठीक निश्चय करें कि यह दुष्ट है या नहीं । उसके बाद जैसा उचित हो, वैसा करना चाहिये’ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नरश्रेष्ठने! मत्तॆ इवन भाववन्नु तिळिदु नीवु बुद्धिपूर्वक निश्चयिसिरि. इवनु दुष्टनागिद्दानो इल्लवो. अनन्तर उचितवॆनिसिदन्तॆ माडबेकु.॥49॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
49. nararshhabha = O; the best among men! ViG^yaaya = having known; tattavataH = actually; asya = his; bhaavam = mind; dushhToyadi = whether he is dangerous; na dushhTovaa = or not dangerous; tvam = you; kanishhyasi = should act; buddhipuurvam = according to your feelings."
अनुवादः
“O, the best among men! Having read actually his mind whether he is dangerous or not, you should act according to your feelings.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ संस्कारसम्पन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु ॥ ५० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ संस्कारसम्पन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु ॥ ५० ॥
मूलम् - VR
अथ संस्कार सम्पन्नो हनूमान् सचिव उत्तमः । उवाच वचनम् श्लक्ष्णम् अर्थवन् मधुरम् लघु ॥६-१७-५०
अनुवाद (हिन्दी)
तत्पश्चात् सचिवोंमें श्रेष्ठ और सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञानजनित संस्कारसे युक्त हनुमान् जी ने ये श्रवणमधुर, सार्थक, सुन्दर और संक्षिप्त वचन कहे— ॥ ५० ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ सचिवरल्लि श्रेष्ठ, समस्त शास्त्रगळ ज्ञानजनित संस्कारदिन्द कूडिद हनुमन्तनु हीगॆ श्रवण मधुर, सार्थक, सुन्दर मत्तु सङ्क्षिप्त मातन्नु हेळिदनु.॥50॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
50. atha = then; hanumaan = Hanuman; samskaara sampannah = who was well educated; sachivottamaH = the best among consellors; uvaacha = spoke; shlaklam = smooth; arthavat = meaningful; madhuram = sweet; laghu = and brief; vachanam = words:
अनुवादः
Then the well educated Hanuman, the excellent among counselors; spoke the following smooth meaningful, sweet and brief words:
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम् ।
अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ॥ ५१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम् ।
अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ॥ ५१ ॥
न भवतं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम् ।
अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ॥
मूलम् - VR
न भवन्तम् मति श्रेष्ठम् समर्थम् वदताम् वरम् । अतिशाययितुम् शक्तो बृहस्पतिर् अपि ब्रुवन् ॥६-१७-५१
अनुवाद (हिन्दी)
‘प्रभो! आप बुद्धिमानोंमें उत्तम, सामर्थ्यशाली और वक्ताओंमें श्रेष्ठ हैं । यदि बृहस्पति भी भाषण दें तो वे अपनेको आपसे बढ़कर वक्ता नहीं सिद्ध कर सकते ॥ ५१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रभो! नीवु बुद्धिवन्तरल्लि उत्तमरू, सामर्थ्यशालिगळू, वक्तारल्लि श्रेष्ठरू आगिरुविरि. ृहस्पतियु मातनाडिदरू निमगिन्त उत्तम वक्ता आगलारनु.॥51॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
51. bR^ihaspati rapi = even Brihaspati; bR^ivan = while talking; na shaktaH = cannot; atishayaayitum = excel; bhavantam = you; matishreshhTham = who are of an exalted intellect; samartham = powerful; varam = and the foremost; vadataam = of those who are eloquent.
अनुवादः
“Even Brihaspati, while talking cannot excel you, who are possessing an exalted intellect. You are powerful and the foremost man among those who are eloquent.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
न वादान्नापि सङ्घर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः ।
वक्ष्यामि वचनं राजन् यथार्थं राम गौरवात् ॥ ५२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
न वादान्नापि सङ्घर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः ।
वक्ष्यामि वचनं राजन् यथार्थं राम गौरवात् ॥ ५२ ॥
मूलम् - VR
न वादान् न अपि सम्घर्षान् न आधिक्यान् न च कामतः । वक्ष्यामि वचनम् राजन् यथा अर्थम् राम गौरवात् ॥६-१७-५२
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाराज श्रीराम! मैं जो कुछ निवेदन करूँगा, वह वाद-विवाद या तर्क, स्पर्धा, अधिक बुद्धिमत्ताके अभिमान अथवा किसी प्रकारकी कामनासे नहीं करूँगा । मैं तो कार्यकी गुरुतापर दृष्टि रखकर जो यथार्थ समझूँगा, वही बात कहूँगा ॥ ५२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाराज श्रीराम! नानु एनो निवेदिसुवुदु वाद-विवाद अथवा तर्क, स्पर्धॆ, हॆच्चु बुद्धिवन्तिकॆय अभिमान अथवा यावुदे कामनॆयिन्द हेळिदुदल्ल. नानादरो कार्यगौरवद मेलॆ दृष्टि इरिसि यथार्थवागि अनिसिद मातन्ने हेळुवॆनु.॥52॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
52. raajan = O; king! raama = O;Rama! Na: Neither; vaadaat = for argument; na = nor; samgharshhaadapi = for competition(with other counselors); na = nor; aadhikyaat = for superiority; na = nor; kaamatahcha = out of passion; gouravaat = but on account of importance; vakshhyaami = I am talking; yataartham = the matter in hand.
अनुवादः
“O, king! O, Rama! I am talking neither for argument, nor for competition (with other counselors, nor for superiority, nor out of passion for debate but on account of importance of this matter in hand.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव ।
तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया नह्युपपद्यते ॥ ५३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव ।
तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया नह्युपपद्यते ॥ ५३ ॥
मूलम् - VR
अर्थ अनर्थ निमित्तम् हि यद् उक्तम् सचिवैस् तव । तत्र दोषम् प्रपश्यामि क्रिया न हि उपपद्यते ॥६-१७-५३
अनुवाद (हिन्दी)
‘आपके मन्त्रियोंने जो अर्थ और अनर्थके निर्णयके लिये गुण-दोषकी परीक्षा करनेका सुझाव दिया है, उसमें मुझे दोष दिखायी देता है; क्योंकि इस समय परीक्षा लेना कदापि सम्भव नहीं है ॥ ५३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
निम्म मन्त्रिगळु अर्थ मत्तु अनर्थद निर्णयक्कागि गुण-दोषगळन्नु परीक्षिसबेकॆन्दु कॊट्ट सलहॆयल्लि ननगॆ दोष कण्डुबरुत्तदॆ; एकॆन्दरॆ ई परीक्षिसुवुदु ऎन्दिगू सम्भवविल्ल.॥53॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
53. prapaashyaami = Iam perceiving; doshham = a mistake; tatra = in that; yat = which; uktam = was told; sachivaiH = by your counselors; arthaanarthanimittam = regarding advantages and disadvantages (accruing from Vibhishana); na upapaadyatehi = It is not indeed possible; kriyaa = for judicious investigation.
अनुवादः
“I am perceiving an error in what was advised by your counselors assigned to look into advantages and disadvantages, accruing from accepting Vibhishana. It is not possible for such a judicious investigation into his character.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
ऋते नियोगात् सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते ।
सहसा विनियोगोऽपि दोषवान् प्रतिभाति मे ॥ ५४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ऋते नियोगात् सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते ।
सहसा विनियोगोऽपि दोषवान् प्रतिभाति मे ॥ ५४ ॥
मूलम् - VR
ऋते नियोगात् सामर्थ्यम् अवबोद्धुम् न शक्यते । सहसा विनियोगो हि दोषवान् प्रतिभाति मे ॥६-१७-५४
अनुवाद (हिन्दी)
‘विभीषण आश्रय देनेके योग्य हैं या नहीं—इसका निर्णय उसे किसी काममें नियुक्त किये बिना नहीं हो सकता और सहसा उसे किसी काममें लगा देना भी मुझे सदोष ही प्रतीत होता है ॥ ५४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विभीषणनिगॆ आश्रयकॊडलु योग्यवो अल्लवो ऎम्बुदर निर्णय अवनन्नु यावुदादरू कार्यदल्लि नियुक्तगॊळिसदॆ तिळियलारदु. तत्क्षण अवनन्नु यावुदे कार्यदल्लि तॊडगिसुवुदू कूड ननगॆ सदोषवागिये काणुत्तदॆ.॥54॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
54. niyogaat R^ite = without entrusting any work; na shakyate = It is not possible; avabodhum = to understand; saamarthyam = his ability; pratibhaati = It occurs; me = to me; doshhavaan = as a mistake; viniyogaH = to entrust any work; sahasaa = so soon (to a stranger).
अनुवादः
“Without entrusting any work, it is not possible to understand his ability. But at the same time, it occurs to me as a mistake to entrust any work so soon to a stranger.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव ।
अर्थस्यासम्भवात् तत्र कारणं नोपपद्यते ॥ ५५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव ।
अर्थस्यासम्भवात् तत्र कारणं नोपपद्यते ॥ ५५ ॥
मूलम् - VR
चार प्रणिहितम् युक्तम् यद् उक्तम् सचिवैस् तव । अर्थस्य असम्भवात् तत्र कारणम् न उपपद्यते ॥६-१७-५५
अनुवाद (हिन्दी)
‘आपके मन्त्रियोंने जो गुप्तचर नियुक्त करनेकी बात कही है, उसका कोई प्रयोजन न होनेसे वैसा करनेका कोई युक्तियुक्त कारण नहीं दिखायी देता । (जो दूर रहता हो और जिसका वृत्तान्त ज्ञात न हो, उसीके लिये गुप्तचरकी नियुक्ति की जाती है । जो सामने खड़ा है और स्पष्टरूपसे अपना वृत्तान्त बता रहा है, उसके लिये गुप्तचर भेजनेकी क्या आवश्यकता है) ॥ ५५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
गुप्तचरनन्नु नियुक्तगॊळिसुव मातन्नु निम्म मन्त्रिगळु हेळिदुदरल्लियू यावुदे प्रयोजन इल्लदिरुवुदरिन्द हागॆ माडलु यावुदे युक्तियुक्त कारण काणुवुदिल्ल. (यारु दूरविद्दानो मत्तु यार वृत्तान्त तिळिदिल्लवो, अवनिगागि गुप्तचरनन्नु नियुक्तगॊळिसलागुत्तदॆ. ऎदुरिगॆ निन्तिद्दु, तन्न वृत्तान्तवन्नु तिळिसुत्तिरुवन कुरितु गुप्तचर कळिसुवुदु आवश्यकतॆ एनिदॆ?.॥55॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
55. yat = whatever; uktam = was told; tava savachivaih = by your counselors; yuktam = as it was befitting; chaara praNihitam = to send spies; tatra = that; kaaraNam = action; nopapadyati = is not possible; asambhavaat = due to impracticality; arthasya = of the thing.
अनुवादः
“What ever was told by your counselors that it was befitting to send spies to Vibhishana, that action is not possible due to impracticality of the proposition.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
अदेशकाले सम्प्राप्त इत्ययं यद् विभीषणः ।
विवक्षा तत्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथामति ॥ ५६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अदेशकाले सम्प्राप्त इत्ययं यद् विभीषणः ।
विवक्षा तत्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथामति ॥ ५६ ॥
मूलम् - VR
अदेश काले सम्प्राप्त इति अयम् यद् विभीषणः । विवक्षा च अत्र मे अस्ति इयम् ताम् निबोध यथा मति ॥६-१७-५६
अनुवाद (हिन्दी)
‘इसके सिवा जो यह कहा गया है कि विभीषणका इस समय यहाँ आना देश-कालके अनुरूप नहीं है । उसके विषयमें भी मैं अपनी बुद्धिके अनुसार कुछ कहना चाहता हूँ । आप सुनें ॥ ५६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदल्लदॆ विभीषणनु ईग इल्लिगॆ बन्दिरुवुदु देश-कालक्कनुरूपवागिल्ल ऎन्दु हेळिदुदर विषयदल्लियू नानु नन्न बुद्धिगनुसार स्वल्प हेळलु बयसुत्तेनॆ, नीवु केळिरि.॥56॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
56. itiyat = It has been said; ayam VibhiishaNaH = that Vibhishana; sampraaptaH = came; adoshakaale = into a wrong place and time; tatra = In that matter; asti = there is; me = to me; iya vivakshhaa = a desire to tell; yathaamati = according to my mind; nibodha = Listen; taam = to it.
अनुवादः
“It has been said that Vibhishana came into a wrong place and time. In that matter, I have to express my thought. Listen to it.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
एष देशश्च कालश्च भवतीह यथा तथा ।
पुरुषात् पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि ॥ ५७ ॥
दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि ।
युक्तमागमनं ह्यत्र सदृशं तस्य बुद्धितः ॥ ५८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एष देशश्च कालश्च भवतीह यथा तथा ।
पुरुषात् पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि ॥ ५७ ॥
दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि ।
युक्तमागमनं ह्यत्र सदृशं तस्य बुद्धितः ॥ ५८ ॥
एष देशश्च कालश्च भवतीह यथा तथा ।
पुरुषात्पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि ॥
(श्लोक - 58)
दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि ।
युक्तमागमनं ह्यत्र सदृशं तस्य बुद्धितः ॥
मूलम् - VR
स एष देशः कालः च भवति इह यथा तथा । पुरुषात् पुरुषम् प्राप्य तथा दोष गुणाव् अपि ॥६-१७-५७ दौरात्म्यम् रावणे दृष्ट्वा विक्रमम् च तथा त्वयि । युक्तम् आगमनम् तस्य सदृशम् तस्य बुद्धितः ॥६-१७-५८
अनुवाद (हिन्दी)
‘उसके यहाँ आनेका यही उत्तम देश और काल है, यह बात जिस तरह सिद्ध होती है, वैसा बता रहा हूँ । विभीषण एक नीच पुरुषके पाससे चलकर एक श्रेष्ठ पुरुषके पास आया है । उसने दोनोंके दोषों और गुणोंका भी विवेचन किया है । तत्पश्चात् रावणमें दुष्टता और आपमें पराक्रम देख वह रावणको छोड़कर आपके पास आ गया है । इसलिये उसका यहाँ आगमन सर्वथा उचित और उसकी उत्तम बुद्धिके अनुरूप है ॥ ५७-५८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु इल्लिगॆ बरलु इदे उत्तम देश मत्तु कालवागिदॆ, इदु हेगॆ सिद्धवागुत्तदॆ ऎन्दु तिळिसुत्तेनॆ. विभीषणनु ऒब्ब नीचपुरुषनिन्द हॊरटु ओर्व श्रेष्ठ पुरुषन बळिगॆ बन्दिरुवनु. अवनु इब्बर गुण-दोषगळन्नु विवेचिसिरुवनु. अनन्तर रावणनल्लि दुष्टतॆ मत्तु निम्मल्लि पराक्रमवन्नु नोडि अवनु रावणनन्नु बिट्टु निम्म बळिगॆ बन्दिरुवनु. अदरिन्द अवनु इल्लिगॆ बन्दिरुवुदु सर्वथा उचित मत्तु अवन बुद्धिगनुरूपवागिदॆ.॥57-58॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
57. eshha = this; deshhashcha = place; kaalashcha = and time; iha = here; bhavati = become; yathaa tathaa = according to what is right; tathaa = thus; praapya = by obtaining; (in his mind) purushhaatpurusham = you are superior to Ravana; guNadoshhaavapi = and also found merits in you and demerits in the latter.
अनुवादः
“This place and time become rightly obtained in his mind , as he has thought that you are superior to Ravana and also found merits in you and demerits in Ravana.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
58. yuktam hi = it is indeed befitting; aagamanam = to arrive; atra = at this place and time; dR^ishhTvaa = by seeing; vikrmamcha = the prowess; tvayi = in you; tathaa = and; douraatmyam = wickedness; raavaNe = in Ravana; sadR^isham = It is worthy; tasya = of his ; buddhitaH = judgement.
अनुवादः
“It is indeed appropriate for him to arrive at this place and time, by seeing the prowess in you and the wickedness in Ravana. It is worthy of his judgment.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्छ्यतामिति ।
यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता ॥ ५९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्छ्यतामिति ।
यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता ॥ ५९ ॥
अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन् प्रच्छ्यतामिति ।
यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता ॥
मूलम् - VR
अज्ञात रूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्च्यताम् इति । यद् उक्तम् अत्र मे प्रेक्षा काचिद् अस्ति समीक्षिता ॥६-१७-५९
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! किसी मन्त्रीके द्वारा जो यह कहा गया है कि अपरिचित पुरुषोंद्वारा इससे सारी बातें पूछी जायँ । उसके विषयमें मेरा जाँच-बूझकर निश्चित किया हुआ विचार है, जिसे आपके सामने रखता हूँ ॥ ५९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजने! अपरिचित पुरुषन मूलक इवनल्लि ऎल्ल मातन्नु केळलागुवुदु ऎन्दु यारो मन्त्रियु हेळिरुवनु. इदर विषयदल्लि नानु विमर्शिसि निश्चयिसिद विचारवन्नु निम्म मुन्दॆ निवेदिसुवॆनु.॥59॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
59. raajan = O; king! Yat = whatever; uktam = was told; saH pR^ichchhyataam iti = that let him be questioned; purushhaiH = by spies; aG^yaataruupaiH = of unknown identity ;me = my; kaachit = certain; prakshhaa = view; atra = in this matter; samiikshhitaa = after due consideration; asti = is this.
अनुवादः
“O, king! Whatever was told by your counselors that let Vibhishana be questioned by spies of unknown identity, my considered view is as follows:
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान् वचः ।
तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्या पृष्टं सुखागतम् ॥ ६० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान् वचः ।
तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्या पृष्टं सुखागतम् ॥ ६० ॥
मूलम् - VR
पृच्च्यमानो विशन्केत सहसा बुद्धिमान् वचः । तत्र मित्रम् प्रदुष्येत मिथ्य पृष्टम् सुख आगतम् ॥६-१७-६०
अनुवाद (हिन्दी)
‘यदि कोई अपरिचित व्यक्ति यह पूछेगा कि तुम कौन हो, कहाँसे आये हो? किसलिये आये हो? इत्यादि, तब कोई बुद्धिमान् पुरुष सहसा उस पूछनेवालेपर संदेह करने लगेगा और यदि उसे यह मालूम हो जायगा कि सब कुछ जानते हुए भी मुझसे झूठे ही पूछा जा रहा है, तब सुखके लिये आये हुए उस नवागत मित्रका हृदय कलुषित हो जायगा (इस प्रकार हमें एक मित्रके लाभसे वञ्चित होना पड़ेगा) ॥ ६० ॥
अनुवाद (कन्नड)
यावनादरू अपरिचित व्यक्ति ‘नीनु यारु? ऎल्लिन्द बन्दॆ? एतक्कागि बन्दिरुवॆ? मुन्तागि केळिदरॆ यारे बुद्धिवन्त पुरुषनु कूडले आ केळुववन कुरितु सन्देहपडुवनु. ऎल्लवन्नु तिळियुत्तिद्दरू नन्नल्लि सुम्मने केळलागुत्तदॆ ऎन्दु अवनिगॆ तिळिदाग सुखक्कागि बन्दिरुव आ नवागत मित्रन हृदय कलुषितवागुवुदु. (हीगॆ नावु ओर्व मित्रन लाभदिन्द वञ्चितरागुवॆवु.॥60॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
60. buddhimaan = a wise man; pR^ichchyemaanaH = being questioned; sahasaa = suddenly; vishaN^kena = would be apprehensive; vachaH = of the talk; tatra = in those circumstances; sukhaagatam = an easily obtained; mitram = friend; pradushhyeta = becomes faithless; mithyaapR^ishhTam = due to deceitful questioning
अनुवादः
“A wise man being questioned suddenly would be apprehensive of that questioning. In those circumstances, an easily obtained friend becomes faithless upon facing a deceitful questioning.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
अशक्यं सहसा राजन् भावो बोद्धुं परस्य वै ।
अन्तरेण स्वरैर्भिन्नैर्नैपुण्यं पश्यतां भृशम् ॥ ६१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अशक्यं सहसा राजन् भावो बोद्धुं परस्य वै ।
अन्तरेण स्वरैर्भिन्नैर्नैपुण्यं पश्यतां भृशम् ॥ ६१ ॥
अशक्यं सहसा राजन्भावो बोद्धुं परस्य वै ।
अन्तरेण स्वरैर्भिर्नैपुण्यं पश्यतां भृशम् ॥
मूलम् - VR
अशक्यः सहसा राजन् भावो वेत्तुम् परस्य वै । अन्तः स्वभावैर् गीतैस् तैर् नैपुण्यम् पश्यता भृशम् ॥६-१७-६१
अनुवाद (हिन्दी)
‘इसके सिवा महाराज! किसी दूसरेके मनकी बातको सहसा समझ लेना असम्भव है । बीच-बीचमें स्वरभेदसे आप अच्छी तरह यह निश्चय कर लें कि यह साधुभावसे आया है या असाधुभावसे ॥ ६१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदल्लदॆ महाराजा! यावने बेरॆयवन मनस्सिन मातन्नु तत्क्षण तिळियुवुदु असम्भववागिदॆ. नडु नडुवॆ स्वरभेददिन्द इवनु साधु स्वभावदिन्द बन्दिरुवने, असाधुभावदिन्दलो? ऎम्बुदन्नु नीवु चॆन्नागि निश्चयिसिकॊळ्ळि.॥61॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
61. raajan = O; king! BhR^isham naipuNyam vinaa = without a high skill; pashyataam = of perceiving; antareNa = between;bhinnaiH svaraiH = different voices; ashakyam = it is not possible; sahasaa = rapidly; boddhum = to comprehend; parasya = the other’s; bhaavaH = intention.
अनुवादः
“O, king! Without possessing a high skill of reading his diversified tones, it is not possible rapidly to comprehend his intention.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता ।
प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ ६२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता ।
प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ ६२ ॥
मूलम् - VR
न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्ट भावता । प्रसन्नम् वदनम् च अपि तस्मान् मे न अस्ति संशयः ॥६-१७-६२
अनुवाद (हिन्दी)
इसकी बातचीतसे भी कभी इसका दुर्भाव नहीं लक्षित होता । इसका मुख भी प्रसन्न है । इसलिये मेरे मनमें इसके प्रति कोई संदेह नहीं है ॥ ६२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इवन मातिनिन्दलू ऎन्दू इवन दुर्भाव काणुवुदिल्ल. इवन मुखवु प्रसन्नवागिदॆ. अदक्कागि इवन कुरितु नन्न मनस्सिनल्लि यावुदे सन्देहविल्ल.॥62॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
62. na dushhTa bhaavataa = no bad intention; na dR^ishyate = is seen; jaatu = at all; asya = in his; bruvataH = talk; vadanamchaapi = His face is also; prasannam = bright; tasmaat = hence; naasti = there is no; samshayaH = doubt; me = for me.
अनुवादः
“I am not seeing any bad intention at all in his talk. His face is also bright. Hence, I do not doubt him.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति ।
न चास्य दुष्टवागस्ति तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ ६३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति ।
न चास्य दुष्टवागस्ति तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ ६३ ॥
मूलम् - VR
अशन्कित मतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति । न च अस्य दुष्टा वागस्ति तस्मान् न अस्ति इह संशयः ॥६-१७-६३
अनुवाद (हिन्दी)
‘दुष्ट पुरुष कभी निःशङ्क एवं स्वस्थचित्त होकर सामने नहीं आ सकता । इसके सिवा इसकी वाणी भी दोषयुक्त नहीं है । अतः मुझे इसके विषयमें कोई संदेह नहीं है ॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
आकारश्छाद्यमानोऽपि न शक्यो विनिगूहितुम् ।
बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम् ॥ ६३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
आकारश्छाद्यमानोऽपि न शक्यो विनिगूहितुम् ।
बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम् ॥ ६३ ॥
अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति ।
न चास्य दुष्टवागस्ति तस्मान्मेनास्ति संशयः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘कोई अपने आकारको कितना ही क्यों न छिपाये, उसके भीतरका भाव कभी छिप नहीं सकता । बाहरका आकार पुरुषोंके आन्तरिक भावको बलात् प्रकट कर देता है ॥ ६४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
यारे आगलि तन्न आकारवन्नु ऎष्टे अडगिसिदरू अवन ऒळगिन भाव ऎन्दू अडगिरलारदु. हॊरगिन आकारवु पुरुषर आन्तरिकभाववन्नु बलवन्तवागि प्रकटिसुत्तदॆ.॥64॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
63. shaThaH = a deceitful person; na parisarpati = does not approach; ashaNkamatiH = fearlessly; svasthaH = and confidently; asya = his; vaakcha = expression too; naasti = is not; dushhTaa = bad; tasmaat = hence; me = to me; naasti = there is no; samshayaH = doubt.
अनुवादः
“A deceitful person does not approach so fearlessly and confidently. His expression too is not bad. Hence, there is no doubt to me on him.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
अनुवाद (कन्नड)
दुष्टपुरुषनु ऎन्दू निःशङ्क हागू स्वस्थचित्तनागि ऎदुरिगॆ बरलारनु. अदल्लदॆ इवन मातू कूड दोषयुक्तवागिल्ल. आद्दरिन्द ननगॆ इवन विषयदल्लि यावुदे सन्देहविल्ल.॥63॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
64. na shakyah = it is not possible; viniguuhitam = to hide; aakaarah = expression of the face; chhaadyamano. api = even if it is concealed; balata = by force; antargatam = the internal; bhaavam = intent; nR^iNaam = of the persons; vivR^iNotyeva = certainly gets revealed.
अनुवादः
“It is not possible to hide expression of the face, even if it is concealed. By force, the internal intent of the persons certainly gets revealed.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर ।
सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ ६५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर ।
सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ ६५ ॥
देशकालोपपन्नं च कार्यङ्कार्यविदां वर ।
सलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥
मूलम् - VR
देश काल उपपन्नम् च कार्यम् कार्यविदाम् वर । सफलम् कुरुते क्षिप्रम् प्रयोगेण अभिसम्हितम् ॥६-१७-६५
अनुवाद (हिन्दी)
‘कार्यवेत्ताओंमें श्रेष्ठ रघुनन्दन! विभीषणका यहाँ आगमनरूप जो कार्य है, वह देश-कालके अनुरूप ही है । ऐसा कार्य यदि योग्य पुरुषके द्वारा सम्पादित हो तो अपने-आपको शीघ्र सफल बनाता है ॥ ६५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कार्यवेत्तरल्लि श्रेष्ठ रघुनन्दना! विभीषणन इल्लिगॆ आगमनरूपी कार्यवु देश-कालक्कनु रूपवे आगिदॆ. इन्तह कार्यवु योग्यपुरुषनिन्द नडॆदरॆ अवनु शीघ्रवागि सलनागुत्तानॆ.॥65॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
65. kaarya vidaam vara = O; the eminently skillful man in work! Kaaryam = an action; deshakaalopapannamcha = endowed with proper place and time; kurute = transacts; saphalam = successfully; abhisamhitam = if associated; prayogeNa = with practice; kshhipram = quickly.
अनुवादः
“O, the eminently skillful man in work! An action endowed with proper place and time transacts successfully, if it is performed quickly.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
उद्योगं तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम् ।
वालिनं च हतं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम् ॥ ६६ ॥
राज्यं प्रार्थयमानस्तु बुद्धिपूर्वमिहागतः ।
एतावत् तु पुरस्कृत्य युज्यते तस्य सङ्ग्रहः ॥ ६७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
उद्योगं तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम् ।
वालिनं च हतं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम् ॥ ६६ ॥
राज्यं प्रार्थयमानस्तु बुद्धिपूर्वमिहागतः ।
एतावत् तु पुरस्कृत्य युज्यते तस्य सङ्ग्रहः ॥ ६७ ॥
उद्योगं तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम् ।
वालिनश्च वधं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम् ॥
राज्यं प्रार्थयमानस्तु बुद्धिपूर्वमिहागतः ।
एतावत्तु पुरस्कृत्य युज्यते तस्य सङ्ग्रहः ॥
मूलम् - VR
उद्योगम् तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्या वृत्तम् च रावणम् । वालिनः च वधम् श्रुत्वा सुग्रीवम् च अभिषेचितम् ॥६-१७-६६ राज्यम् प्रार्थयमानः च बुद्धि पूर्वम् इह आगतः । एतावत् तु पुरस् कृत्य युज्यते त्व् अस्य सम्ग्रहः ॥६-१७-६७
अनुवाद (हिन्दी)
‘आपके उद्योग, रावणके मिथ्याचार, वालीके वध और सुग्रीवके राज्याभिषेकका समाचार जान-सुनकर राज्य पानेकी इच्छासे यह समझ-बूझकर ही यहाँ आपके पास आया है (इसके मनमें यह विश्वास है कि शरणागतवत्सल दयालु श्रीराम अवश्य ही मेरी रक्षा करेंगे और राज्य भी दे देंगे) । इन्हीं सब बातोंको दृष्टिमें रखकर विभीषणका संग्रह करना—उसे अपना लेना मुझे उचित जान पड़ता है ॥ ६६-६७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
निम्म उद्योग, रावणन मिथ्याचार, वालिय वधॆ मत्तु सुग्रीवन पट्टाभिषेकद समाचार केळि तिळिदु राज्यवन्नु पडॆयुव इच्छॆयिन्दले इवनु तिळिदु-तिळिदु इल्लिगॆ निम्म बळिगॆ बन्दिरुवनु. (शरणागतवत्सल दयाळु श्रीरामनु अवश्यवागिये नन्नन्नु रक्षिसि राज्यवन्नु कॊडुवनु ऎन्दु अवन मनस्सिनल्लि विश्वासविदॆ.) इवॆल्लवन्नु दृष्टियल्लिट्टु विभीषणन सङ्ग्रह माडुवुदु - अवनन्नु तन्नवनन्नागिसुवुदु निमगॆ उचितवॆन्दु ननगॆ तोरुत्तदॆ.॥66-67॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
66;67. samprekshhya = seeing; tava = your; udyogam = perseverance; mithyaavRittam = and improper conduct; raavaNaam = of Ravana; shrutvaa = and hearing; vaalinam = about Vali; hatam = having been killed; sugriivam = and Sugriva; abhishhechitam = having been anointed as a king;; aagatam = came; iha = here; buddhipuurvam = deliberately; puraskatya = considering; taavattu = this much alone; tasya = his; samgrahaNaH = acceptance; vidyate = is understandable.
अनुवादः
“Seeing your perseverance and the improper conduct of Ravana as well as hearing about Vali having been killed and Sugriva anointed as king, he deliberately came here, with a desire to obtain the kingdom of demons. On consideration of this aspect alone, he is worthy of acceptance by us.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
विश्वास-प्रस्तुतिः
यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति ।
प्रमाणं त्वं हि शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर ॥ ६८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति ।
प्रमाणं त्वं हि शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर ॥ ६८ ॥
मूलम् - VR
यथा शक्ति मया उक्तम् तु राक्षसस्य आर्जवम् प्रति । प्रमाणम् तु शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमताम् वर ॥६-१७-६८
अनुवाद (हिन्दी)
‘बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ रघुनाथ! इस प्रकार इस राक्षसकी सरलता और निर्दोषताके विषयमें मैंने यथाशक्ति निवेदन किया । इसे सुनकर आगे आप जैसा उचित समझें, वैसा करें’ ॥ ६८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बुद्धिवन्तरल्लि श्रेष्ठनाद रघुनाथ! हीगॆ ई राक्षसन सरळतॆ मत्तु निर्दोषतॆय विषयदल्लि नानु यथाशक्ति निवेदिसिकॊण्डिरुवॆनु. इदन्नु केळि मुन्दॆ उचितवॆनिसिदन्तॆ माडिरि.॥68॥
Murali Krishnamurthy Kopalle Murthy
पदच्छेदः
68. buddhimataam vara = O; Rama; the best among the wise! Uktam = It has been told; mayaa = by me; yathaa shakti = according to my ability; aarjavam prati = about the sincerety; raakshhasasya = of this demon; shrutvaa = after hearing this; tvam = you; pramaaNam hi = indeed are the judge; sheshasya = of the issue.
अनुवादः
“O, Rama the best among the wise! It has been told by me this according to my ability about the sincerity of this demon. After hearing my words, you are indeed the final judge of the issue.”
स्रोतः: valmikiramayan.net
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशः सर्गः ॥ १७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सत्रहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १७ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि हदिनेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥17॥