०१६ रावणेन विभीषणवचननिराकरणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Ravana refuses to hear the words of Vibhishana and rebukes him with harsh words. Vibhishana gets angry and sets off, to leave Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

16. रावणके द्वारा विभीषणका तिरस्कार और विभीषणका भी उसे फटकारकर चल देना

सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं विभीषणम् ।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं रावणः कालचोदितः ॥ १ ॥

सुनिविष्टम् हितम् वाक्यम् उक्तवन्तम् विभीषणम् । अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् रावणः काल चोदितः ॥ ६-१६-१

रावणके सिरपर काल मँडरा रहा था, इसलिये उसने सुन्दर अर्थसे युक्त और हितकर बात कहनेपर भी विभीषणसे कठोर वाणीमें कहा— ॥ १ ॥

रावणन तलॆय मेलॆ कालनु कुणियुत्तिद्दनु, अदक्कागि अवनु सुन्दर अर्थदिन्द कूडिद हागू हितकर मातन्नु हेळिदरू विभीषणनल्लि कठोरवागि नुडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. vibhishhaNam = to Vibhishana; sunuvishhTam = who was very stable; uktavantam = and who spoke; hitam = wholesome; vaakyam = words; raavanNaH = Ravana; kaalachoditaH = goaded by death; abraviit = spoke; parushham = harsh; vaakyam = words; (as follows):

अनुवादः

Ravana, goaded by death, spoke the following harsh words to Vibhishana, who was very stable and who had spoken wholesome words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसेत् सह सपत्नेन क्रुद्धेनाशीविषेण च ।
न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना ॥ २ ॥

वसेत् सह सपत्नेन क्रुद्धेन आशी विषेण च । न तु मित्र प्रवादेन सम्वस्च्चत्रुणा सह ॥ ६-१६-२

‘भाई! शत्रु और कुपित विषधर सर्पके साथ रहना पड़े तो रह ले; परंतु जो मित्र कहलाकर भी शत्रुकी सेवा कर रहा हो, उसके साथ कदापि न रहे ॥ २ ॥

तम्मने! शत्रु मत्तु विषधर सर्पदॊन्दिगॆ वासिसलु बिद्दरॆ इरबहुदु; आदरॆ मित्रनॆन्दु हेळिसिकॊण्डु शत्रुविन सेवॆ माडुवव नॊन्दिगॆ ऎन्दिगू इरबारदु.॥2॥

पदच्छेदः

2. vaset = one can stay; sapatnena saha = with an enemy; ashiivishheNa = or with a snake; kruddhena = which is enraged; tu = but; na samvaset = one cannot stay; shatruNaasaha = with an enemy; mitrapravaadena = talking as a friend."

अनुवादः

“One can stay together with an enemy or even with a furious snake, but one cannot stay together with an adversary yet avowing himself as a friend”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस ।
हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥ ३ ॥

जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस ।
हृषन्ति व्यसनेश्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥

‘राक्षस! सम्पूर्ण लोकोंमें सजातीय बन्धुओंका जो स्वभाव होता है, उसे मैं अच्छी तरह जानता हूँ । जातिवाले सर्वदा अपने अन्य सजातीयोंकी आपत्तियोंमें ही हर्ष मानते हैं ॥ ३ ॥

राक्षसने! समस्त लोकगळल्लि सजातिय बन्धुगळ स्वभाववन्नु नानु चॆन्नागि अरितिद्देनॆ. जातियवरु सदा तन्न बेरॆ सजातियवर आपत्तुगळल्लि हर्षपडुत्तारॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. O; demon! GYaami = I know shiilam = the conduct; gyaatiinaam = of kinsmen; sadaa = always; hR^ishhyanti = are rejoiced; vyasaneshhu = at the calamities; g^yaatiinaam = of their kinsmen."

अनुवादः

“O, demon! I know the conduct of kinsmen in all the worlds. These kinsmen always are rejoiced at the calamities of their kinsmen”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रधानं साधकं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस ।
ज्ञातयोऽप्यवमन्यन्ते शूरं परिभवन्ति च ॥ ४ ॥

प्रधानम् साधकम् वैद्यम् धर्म शीलम् च राक्षस । ज्ञातयो ह्यनमन्यन्ते शूरम् परिभवन्ति च ॥ ६-१६-४

‘निशाचर! जो ज्येष्ठ होनेके कारण राज्य पाकर सबमें प्रधान हो गया हो, राज्यकार्यको अच्छी तरह चला रहा हो और विद्वान्, धर्मशील तथा शूरवीर हो, उसे भी कुटुम्बीजन अपमानित करते हैं और अवसर पाकर उसे नीचा दिखानेकी भी चेष्टा करते हैं ॥ ४ ॥

निशाचरने ! यारु हिरियनाद कारण राज्यवन्नु पडॆदु ऎल्लरल्लि मुख्यनादवनो, राजकार्यवन्नु चॆन्नागि नडॆसुत्तिरुवनो, विद्वांस, विनयशील, शूरनागिरुवनो, अवनन्नु कूड कुटुम्बदवरु अपमानितगॊळिसुत्तारॆ. मत्तु अवकाश सिक्किदाग अवनन्नु कीळागिसलु प्रयत्निसुत्तारॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. raakshhasa = O;demon; n^yaatayaH = kinsmen; avamanyante hi = indeed insult; paribhavanticha = and even humiliate; saadhakam = an effective; pradhaanam = leader; vaidyam = an educated person; dharmashiilaamcha = a person of right conduct; shuuram = and a valiant man."

अनुवादः

“O, demon! The kinsmen indeed insult and even humiliate their kinsman, who is an effective leader, a person of education and right conduct and a valiant man.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः ।
प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः ॥ ५ ॥

नित्यम् अन्योन्य सम्हृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः । प्रच्चन्न हृदया घोरा ज्ञातयस् तु भय आवहाः ॥ ६-१६-५

‘जातिवाले सदा एक-दूसरेपर संकट आनेपर हर्षका अनुभव करते हैं । वे बड़े आततायी होते हैं—मौका पड़नेपर आग लगाने, जहर देने, शस्त्र चलाने, धन हड़पने और क्षेत्र तथा स्त्रीका अपहरण करनेमें भी नहीं हिचकते हैं । अपना मनोभाव छिपाये रहते हैं; अतएव क्रूर और भयंकर होते हैं ॥ ५ ॥

सजातियवरु सदा तन्नवर मेलॆ सङ्कट बन्दाग हर्षपडुत्तारॆ. अवरु बहळ आततायिगळागिरुत्तारॆ. सन्दर्भ बन्दाग बॆङ्कि हच्चुवुदु, विषकॊडुवुदु, धन ऎत्तिहाकुवुदु, क्षेत्र मत्तु स्त्रीय अपहरण माडलू कूड हिञ्जरियुवुदिल्ल. तम्म मनोभाव अडगिसिडुत्तारॆ. आद्दरिन्द क्रूररु मत्तू भयङ्कर वागिरुत्तारॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. ghoraaH = the horrible; G^yaataH = kinsmen; prachchhanna hR^idayaaH = with their concealed thoughts; aatataayinaH = and treacherous minds; bhayaavahaaH = terrific ones as they are; nityam = always; anyonyasamhR^ishhTaaH = rejoice each other; vyasaneshhu = in adversities."

अनुवादः

“The horrible kinsmen with their concealed thoughts and treacherous minds, terrific ones as they are, always rejoice each other in adversities.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रूयन्ते हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने पुरा ।
पाशहस्तान् नरान् दृष्ट्वा शृणुष्व गदतो मम ॥ ६ ॥

श्रूयन्ते हस्तिर्भिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने पुरा ।
पाशहस्तान् नरान् दृष्ट्वा शृणुष्व गदतो मम ॥

श्रूयन्ते हस्तिभिर् गीताः श्लोकाः पद्म वने पुरा । पाश हस्तान् नरान् दृष्ट्वा शृणु तान् गदतो मम ॥ ६-१६-६

‘पूर्वकालकी बात है, पद्मवनमें हाथियोंने अपने हृदयके उद‍्गार प्रकट किये थे, जो अब भी श्लोकोंके रूपमें गाये और सुने जाते हैं । एक बार कुछ लोगोंको हाथमें फंदा लिये आते देख हाथियोंने जो बातें कही थीं, उन्हें बता रहा हूँ, मुझसे सुनो ॥ ६ ॥

हिन्दॊम्मॆ पद्मवनदल्लि आनॆगळु तम्म हृदयद उद्गारवन्नु प्रकटिसिद्दवु. अदु ईगलू श्लोक रूप दल्लि हाडलागुत्तदॆ, केळलागुत्तदॆ. ऒम्मॆ कॆलवरु कैयल्लि हग्गद उरुळु ऎत्तिकॊण्डु बरुत्तिरु वुदन्नु नोडि आनॆगळु हेळिद मातन्नु तिळिसुत्तिद्देनॆ; अदन्नु नन्निन्द केळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. padmavane = In a forest called Padmavana; puraaH = previously; shlokaH = maxims; giitaH = were spoken; hastibhiH = by elephants; dR^ishhTvaa = after seeing; naraan = men; paasha hastaan = with nooses in hand; shR^iNushhva = Hear; gadataH = as told; mama = to me."

अनुवादः

“Previously in a forest called Padmavana, some maxims were spoken by elephants, which saw men with nooses in hand. Hear and I shall tell them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः ।
घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः ॥ ७ ॥

नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः ।
घोराः स्वार्थप्रयुक्तोस्तु ज्ञातयो नो भ0यावहाः ॥

‘हमें अग्नि, दूसरे-दूसरे शस्त्र तथा पाश भय नहीं दे सकते । हमारे लिये तो अपने स्वार्थी जाति-भाई ही भयानक और खतरेकी वस्तु हैं ॥ ७ ॥

नमगॆ बॆङ्कि, बेरॆ बेरॆ शस हागू पाशगळु भय उण्टुमाडलारवु. नमगादरो तन्न स्वार्थि जातिबान्धवरे भयानकरागि मत्तु आपत्तिन वस्तु ऎन्दु काणुत्तदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. naH = for us; na = no; agniH = fire; na = no; anyaani = after; shastraaNi = weapons; na = no; paashaaH = nooses; na = they are not; bhayaavahaaH = begetting fear; ghoraH = the terrific; jJNaatayaH = kinsmen; svaarthaprayuktaaH = incited by selfishness; bhayaavahaaH = are begetting fear; naH = to us."

अनुवादः

“For us, fire or weapons or nooses are not begetting fear. The terrific kinsmen, incited by selfishness are begetting fear to us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्र संशयः ।
कृत्स्नाद् भयाज्ज्ञातिभयं कुकष्टं विहितं च नः ॥ ८ ॥

उपायमेते वक्षन्ति ग्रहणे नात्र संशयः ।
कृत्स्नाद् भायाज्ञातिभयं कुकष्टं विहितं च नः ॥

उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्रसंशयः । कृत्स्नाद् भयाज्ज्ञातिभयम् सुकष्टम् विदितम् च नः ॥ ६-१६-८

‘ये ही हमारे पकड़े जानेका उपाय बता देंगे, इसमें संशय नहीं; अतः सम्पूर्ण भयोंकी अपेक्षा हमें अपने जाति-भाइयोंसे प्राप्त होनेवाला भय ही अधिक कष्टदायक जान पड़ता है ॥ ८ ॥

इवरे नम्मन्नु हिडियुव उपायवन्नु तिळिसुवरु, इदरल्लि संशयवे इल्ल. आद्दरिन्द ऎल्ल भयगळिगिन्त, नमगॆ स्वजाति बन्धुगळिन्द उण्टागुव भयवे हॆच्चु कष्टदायकवॆन्दु तिळियुत्तदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. ete = these kinsmen; vakshhyanti = will inform; upaayam = the strategy; grahaNe = to seize us; na = there is no; samshayaH = doubt; atra = in this; kR^itsnaat; out of all; bhayaat = fears; G^yaatibhayam = the fear of kinsmen; sukashhTam = is very troublesome; naH = for us; viditam = It is known thing."

अनुवादः

“These kinsmen will inform the strategy to our enemies to seize us. There is no doubt about this. Out of all fears, the fear of kinsmen is very much troublesome for us. It is a well known thing.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विद्यते गोषु सम्पन्नं विद्यते ज्ञातितो भयम् ।
विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ब्राह्मणे तपः ॥ ९ ॥

विद्यते गोषु सम्पन्नं वित्यते ज्ञातितो भयम् ।
विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ब्राह्मणे तपः ॥

विद्यते गोषु सम्पन्नम् विद्यते ज्ञातितो भयम् । विद्यते स्त्रीषु चापल्यम् विद्यते ज्ञातितो भयम् ॥ ६-१६-९

‘जैसे गौओंमें हव्य-कव्यकी सम्पत्ति दूध होता है, स्त्रियोंमें चपलता होती है और ब्राह्मणमें तपस्या रहा करती है, उसी प्रकार जाति-भाइयोंसे भय अवश्य प्राप्त होता है ॥ ९ ॥

गोवुगळल्लि हव्य-कव्यद सम्पत्ताद हालु इरुत्तदॆ, स्त्रीयरल्लि चपलतॆ इरुत्तदॆ हागू ब्राह्मणनल्लि तपस्सु इरुवन्तॆये जाति बन्धुगळिन्द भयवु अवश्यवागि प्राप्तवागुत्तदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. vidyate = There is; sampannam = wealth; goshhu = in cows; vidyate = there is; bhayam = fear; G^yaatitaH = for kinsmen; vidyate = there is; chaapalyam = fickleness; striishhu = in women; vidyate = there is; tapaH = austerity; braahmaNe = in brahmins."

अनुवादः

“There is wealth in cows. There is fear for kinsmen. There is fickleness in women. There is austerity in Brahmins.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो नेष्टमिदं सौम्य यदहं लोकसत्कृतः ।
ऐश्वर्यमभिजातश्च रिपूणां मूर्ध्नि च स्थितः ॥ १० ॥

ततो नेष्टम् इदम् सौम्य यदहम् लोक सत्कृतः । ऐश्वर्यम् अभिजातः च रिपूणाम् मूर्ध्नि च स्थितः ॥ ६-१६-१०

‘अतः सौम्य! आज जो सारा संसार मेरा सम्मान करता है और मैं जो ऐश्वर्यवान्, कुलीन और शत्रुओंके सिरपर स्थित हूँ, यह सब तुम्हें अभीष्ट नहीं है ॥ १० ॥

आद्दरिन्द सौम्यने! इन्दु इडी जगत्तु नन्नन्नु सम्मानिसुत्तिरुवुदु मत्तु नानु ऐश्वर्यवन्त, कुलीन, शत्रुगळ तलॆय मेलॆ स्थितनागिरुवुदॆल्ल निनगॆ अभीष्टविल्ल.॥10॥

पदच्छेदः

10. saumya = O;gentleman! TataH = hence; idam = this; na ishhTam = is not of liking to you; iti yat = that; aham = I; loka satkR^itaH = am venerated by the people; abhijaataHcha = that I obtained; aishvaryam = riches; sthitaHcha = and that I am sitting tight; muurdhni = in the head; ripuNaam = of enemies."

अनुवादः

“O, gentleman! Hence, it is not of liking to you that the people are venerating me, that I obtained riches and that I am sitting tight in the heads of enemies”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा पुष्करपत्रेषु पतितास्तोयबिन्दवः ।
न श्लेषमभिगच्छन्ति तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ११ ॥

यथा पुष्करपत्रेषु पतितास्तोयबिन्दवः । न श्लेषमभिगच्चन्ति तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६-१६-११

‘जैसे कमलके पत्तेपर गिरी हुई पानीकी बूँदें उसमें सटती नहीं हैं, उसी प्रकार अनार्योंके हृदयमें सौहार्द नहीं टिकता है ॥ ११ ॥

कमलद ऎलॆय मेलॆ बिद्द नीरिन हनिगळु अदरल्लि इरलारवो हागॆये अनार्यर हृदयदल्लि सौहार्दवु निल्ललारदु.॥11॥

पदच्छेदः

11. yathaa = how; toyabindavaH = drops of water; palitaaH = fallen; pushhkarapatreshhu = on lotus leaves; na abhigachchhanti = do not get; shleshham = clinging; tathaa = in the same manner. SouhR^idam = friendship; anaaryeshhu = in vulgar ones."

अनुवादः

“As drops of water fallen on lotus leaves do not get clung to those leaves, so also a friendship does not cling to vulgar ones.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा शरदि मेघानां सिञ्चतामपि गर्जताम् ।
न भवत्यम्बुसङ्क्लेदस्तथानार्येषु सौहृदम् ॥ १२ ॥

यथा शरदि मेघानाम् सिञ्चातामपि गर्जताम् । न भवत्यमुबसम्क्लेदस्तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६-१६-१२

‘जैसे शरद्-ऋतुमें गर्जते और बरसते हुए मेघोंके जलसे धरती गीली नहीं होती है, उसी प्रकार अनार्योंके हृदयमें स्नेहजनित आर्द्रता नहीं होती है ॥ १२ ॥

शरद् ऋतुविनल्लि गर्जिसुव मोडगळ मळॆयिन्द नॆलवु ऒद्दॆयागुवुदिल्लवो, हागॆये अनार्यर हृदयदल्लि स्नेहजनित आर्द्रतॆ इरुवुदिल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. yathaa = how; piNchataam = raining; meghaanaam = clouds ; garjataamapi = even if thundering; na bhaveti = cannot; ambusamsamkledaH = give excessive wetness with water; tathaa = in the same manner; souhR^idam = friendship; anaaryeshhu = in vulgar people."

अनुवादः

“As rainy clouds in autumn, even though thundering, cannot get the earth saturated with water, so also friendship does not have tenderness of heart in vulgar people.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा मधुकरस्तर्षाद् रसं विन्दन्न तिष्ठति ।
तथा त्वमपि तत्रैव तथानार्येषु सौहृदम् ॥ १३ ॥

यथा मधुकरस्तर्षाद्रासम् विन्दन्न तिष्ठति । तथा त्वमपि तत्रैव तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६-१६-१३

‘जैसे भौंरा बड़ी चाहसे फूलोंका रस पीता हुआ भी वहाँ ठहरता नहीं है, उसी प्रकार अनार्योंमें सुहृज्जनोचित स्नेह नहीं टिक पाता है । तुम भी ऐसे ही अनार्य हो ॥

भृङ्गवु बहळ अक्करॆयिन्द हूवुगळ मधुवन्नु कुडियुत्तिद्दरू अल्लि निल्लुवुदिल्ल. हागॆये अनार्यरल्लि सुहृज्जनोचित स्नेह निल्ललारदु. नीनू हागॆये अनिवार्यवागिरुवॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. yathaa = how; madhukaraH = a honey bee; vindan = getting; rasam = nectar (from a flower); na tishhThati = does not stick on (that flower);tarshhaat = due to eager desire (for more); tathaa = in the same manner; tvamapi = you also; tatraiva = in that(category) only; tathaa = in the same manner; souhR^idam = friendship; anaaryeshhu = in vulgar people."

अनुवादः

“As a honey bee, even though getting nectar from a flower, does not stick on to that flower due to its eager desire for more, you also belong to that category as friendship does not stick on to vulgar people.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा मधुकरस्तर्षात् काशपुष्पं पिबन्नपि ।
रसमत्र न विन्देत तथानार्येषु सौहृदम् ॥ १४ ॥

यथा मधुकर्स्तराषात्काशपुष्पम् पिबन्नपि । रसमत्र न विन्देत तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६-१६-१४

‘जैसे भ्रमर रसकी इच्छासे काशके फूलका पान करे तो उसमें रस नहीं पा सकता, उसी प्रकार अनार्योंमें जो स्नेह होता है, वह किसीके लिये लाभदायक नहीं होता ॥ १४ ॥

भ्रमरवु रसद इच्छॆयिन्द दर्भॆय हूवुगळल्लि कुळितुकॊण्डरॆ रसवु सिगलारनो हागॆये अनार्यरल्लिरुव स्नेहवु यारिगू लाभदायकवागुवुदिल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. yathaa = how; madhukaraH = a honey bee; na vindeta = cannot get; rasam = nectar; atra = in it; pibannapi = even though trying to drink;kaashapushhpam = on a flower of grass; tathaa = in the same manner ; sauhR^idam = friendship; anaaryeshhu = from vulgar persons."

अनुवादः

“As even though trying to drink nectar from a flower of grass, a honey bee cannot get it, so also friendship cannot be extracted from vulgar persons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा पूर्वं गजः स्नात्वा गृह्य हस्तेन वै रजः ।
दूषयत्यात्मनो देहं तथानार्येषु सौहृदम् ॥ १५ ॥

‘जैसे हाथी पहले स्नान करके फिर सूँड़से धूल उछालकर अपने शरीरको गँदला कर लेता है, उसी प्रकार दुर्जनोंकी मैत्री दूषित होती है ॥ १५ ॥

आनॆयु मॊदलु स्नान माडि मत्तॆ सॊण्डिनिन्द मण्णन्नु ऎत्ति शरीरद मेलॆ हाकिकॊळ्ळुवन्तॆ दुर्जनर मैत्रियु दूषितवागिरुत्तदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. yathaa = how; gajaH = an elephants; duushhayati = abuses; aatmanaH = its; deham = body; gR^ihya = by helping itself; rajah = with dust; snaatvaa = after taking bath; puurvaa = earlier; hastena = with its trunk; tathaa = in the same manner; souhR^idam = friendship; anaryeshhu = in vulgar persons"

अनुवादः

“How an elephant abuses its body by helping itself with dust after taking bath earlier with its trunk, friendship gets an abuse in vulgar persons in the same manner.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

योऽन्यस्त्वेवंविधं ब्रूयाद् वाक्यमेतन्निशाचर ।
अस्मिन् मुहूर्ते न भवेत् त्वां तु धिक् कुलपांसन ॥ १६ ॥

योऽन्यस्त्वेवम्विधम् ब्रूयाद् वाक्यमेतन्निशाचर । अस्मिन् मुहूर्ते न भवेत् त्वाम् तु धिक् कुलपांसनम् ॥ ६-१६-१६

‘कुलकलङ्क निशाचर! तुझे धिक्कार है । यदि तेरे सिवा दूसरा कोई ऐसी बातें कहता तो उसे इसी मुहूर्तमें अपने प्राणोंसे हाथ धोना पड़ता’ ॥ १६ ॥

कुलकलङ्क निशाचरने! निनगॆ धिक्कारविरलि. नीनल्लदॆ बेरॆ यारादरू ई मातन्नु हेळिद्दरॆ अवनु इदे मुहूर्तदल्लि प्राणगळन्नु कळॆदुकॊळ्ळुत्तिद्द.॥16॥

पदच्छेदः

16. nishaachara = O; demon; walking about by night! yaH = Whoever; anyaH = other one; evamvidham = in this manner; bruuyaat = utters; etat = these; vaakyam = words; na bhavet = he will not be present; asmin = at this; muhuurte = moment; kula paamsana = O; destroyer of race! dhik = A curse; tvaam tu = upon you."

अनुवादः

“O, demon, walking about by night! If any other person utters these words in this manner, he will be ceasing to exit at this moment. O, destroyer of race! A curse upon you!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्यायवादी विभीषणः ।
उत्पपात गदापाणिश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ॥ १७ ॥

इतिउक्तः परुषम् वाक्यम् न्यायवादी विभीषणः । उत्पपात गदापाणिःचतुर्भिः सह राक्षसैः ॥ ६-१६-१७

विभीषण न्यायानुकूल बातें कह रहे थे तो भी रावणने जब उनसे ऐसे कठोर वचन कहे, तब वे हाथमें गदा लेकर अन्य चार राक्षसोंके साथ उसी समय उछलकर आकाशमें चले गये ॥ १७ ॥

विभीषणनु न्यायानुकूल मातुगळन्नु हेळुत्तिद्दरू रावणनु अवनल्लि इन्तह कठोर मातुगळन्नु हेळिदाग अवनु कैयल्लि गदॆयन्नॆत्तिकॊण्डु इतर नाल्कु राक्षसरॊन्दिगॆ आगले आकाशक्कॆ हारि होदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. parushham = harsh; vaakyam = words; iti = thus; uktaH = spoken; vibhiishhaNaH = Vibhishana; nyaayavaadii = who advocates justice; gadaapaaNiH = having a mace in his hand; utpapaata = soared into the sky; chaturbhiH raakshhasaiH saha = along with four demons.

अनुवादः

Hearing those harsh words from Ravana, Vibhishana who advocates justice, wielding a mace in his hand, soared high into the sky, along with four other demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीच्च तदा वाक्यं जातक्रोधो विभीषणः ।
अन्तरिक्षगतः श्रीमान् भ्राता वै राक्षसाधिपम् ॥ १८ ॥

अब्रवीच्च तदा वाक्यम् जातक्रोधो विभीषणः । अन्तरिक्षगतः श्रीमान् भ्रातरम् राक्षस अधिपम् ॥ ६-१६-१८

उस समय अन्तरिक्षमें खड़े हुए तेजस्वी भ्राता विभीषणने कुपित होकर राक्षसराज रावणसे कहा— ॥

आग अन्तरिक्षदल्लि निन्तिरुव तेजस्वी सहोदर विभीषणनु कुपितनागि राक्षसराज रावणनल्लि हेळिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tadaa = then; shriimaan = the illustrious; vibhiishhaNaH = Vibhishana; jaatakrodhaH = for whom angry was arisen; antarikshhagataH = after moving into the sky; abraviichcha = spoke also; raakshhasaadhipam = to the king of demons; bhraataram = his brother.

अनुवादः

Then, the illustrious Vibhishana who became angry also spoke these words to king Ravana, his brother after moving into the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स त्वं भ्रान्तोऽसि मे राजन् ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि ।
ज्येष्ठो मान्यः पितृसमो न च धर्मपथे स्थितः ।
इदं हि परुषं वाक्यं न क्षमाम्यग्रजस्य ते ॥ १९ ॥

स त्वम् भ्राता असि मे राजन् ब्रूहि माम् यद् यद् इच्चसि । ज्येष्ठो मान्यः पितृसमो न च धर्मपथे स्थितः ॥ ६-१६-१९ इदम् तु परुषम् वाक्यम् न क्षमामि अनृतम् तव ।

‘राजन्! तुम्हारी बुद्धि भ्रममें पड़ी हुई है । तुम धर्मके मार्गपर नहीं हो । यों तो मेरे बड़े भाई होनेके कारण तुम पिताके समान आदरणीय हो । इसलिये मुझे जो-जो चाहो, कह लो; परंतु अग्रज होनेपर भी तुम्हारे इस कठोर वचनको कदापि नहीं सह सकता ॥ १९ ॥

राजने! निन्न बुद्धिगॆ भ्रमॆयुण्टागिदॆ. नीनु धर्ममार्गवन्नु बिट्टिरुवॆ. नीनु अण्णनाद कारण तन्दॆगॆ समान आदरणीयनागिरुवॆ. अदक्कागि निनगॆ एनु अनिसुत्तदो अदन्नु ननगॆ हेळु, आदरॆ अग्रजनादरू निन्न ई कठोर वचनगळन्नु ऎन्दिगू सहिसलारॆनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. raajan = O;king! SaH tvam = you as such; asi = are; bhraataa = brother; me = to me; bruuhi = speak; maam = to me; yadyat = whatever; ichchhasi = you like; jyeshhThaH = elder brother; pitR^isamaH = is equal to father; maanyaH = he is to be respected; nachasthitaH = even though not staying; dharmapathe = in right path; ; na kshhamaapi = I cannot forbear; ;idam = these; te = your; parushham = harsh; vaakyamtu = words."

अनुवादः

“O, king! You are a brother to me. You utter whatever you like. Elder brother is like a father. Even if he is not staying in a right path, he is to be respected. But I cannot forbear these harsh words from you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुनीतं हितकामेन वाक्यमुक्तं दशानन ।
न गृह्णन्त्यकृतात्मानः कालस्य वशमागताः ॥ २० ॥

सुनीतम् हित कामेन वाक्यम् उक्तम् दश आनन ॥ ६-१६-२० न गृह्णन्ति अकृत आत्मानः कालस्य वशमागताः ।

‘दशानन! जो अजितेन्द्रिय पुरुष कालके वशीभूत हो जाते हैं, वे हितकी कामनासे कहे हुए सुन्दर नीतियुक्त वचनोंको भी नहीं ग्रहण करते हैं ॥ २० ॥

दशानने! कालक्कॆ वशीभूतनाद अजितेन्द्रियनु हितद कामनॆयिन्द हेळिद सुन्दर नीतियुक्त मातुगळन्नू ग्रहिसुवुदिल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. akR^itaatmenaH = those who have an ill composed mind; aagataah = and get; vasham = conceded; kaalasya = to the occasion; na gR^ihNanti = do not assimilate; suniitam vaakyam = the words of prudence; uktam = spoken; hitakaamena = by a well wisher."

अनुवादः

“Those who have an ill composed mind and who get conceded to the occasion do not assimilate the words of prudence, spoken by a well wisher.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ २१ ॥

सुलभाः पुरुषा राजन् सततम् प्रिय वादिनः ॥ ६-१६-२१ अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ।

‘राजन्! सदा प्रिय लगनेवाली मीठी-मीठी बातें कहनेवाले लोग तो सुगमतासे मिल सकते हैं; परंतु जो सुननेमें अप्रिय किंतु परिणाममें हितकर हो, ऐसी बात कहने और सुननेवाले दुर्लभ होते हैं ॥ २१ ॥

राजने! सदा प्रियवागुव मधुर मातुगळन्नु हेळुववरु सुलभवागि सिगुत्तारॆ; आदरॆ केळलु अप्रियवादरू परिणामदल्लि हितकरवाद मातुगळन्नु हेळुववरु, केळुववरु दुर्लभरागिद्दारॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. raajan = O;king! purushaaH = men; priyavaadinaH = who speak pleasing words; satatam = forever; sulabhaaH = are easy to be obtained; vaktaa = (But) one who speaks; pathyasya = of useful; apriyasya = but unpleasing words; shrotaacha = and also one listens to them; durlabhaaH = are rare to be obtained."

अनुवादः

“O, king! Men who forever speak pleasing words are easy to be obtained. But one who speaks of useful but unpleasing words as also the one who listens to them, are rare to be obtained”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बद्धं कालस्य पाशेन सर्वभूतापहारिणः ।
न नश्यन्तमुपेक्षे त्वां प्रदीप्तं शरणं यथा ॥ २२ ॥

बद्धम् कालस्य पाशेन सर्व भूत अपहारिणा ॥ ६-१६-२२ न नश्यन्तम् उपेक्षेयम् प्रदीप्तम् शरणम् यथा ।

‘तुम समस्त प्राणियोंका संहार करनेवाले कालके पाशमें बँध चुके हो । जिसमें आग लग गयी हो, उस घरकी भाँति नष्ट हो रहे हो । ऐसी दशामें मैं तुम्हारी उपेक्षा नहीं कर सकता था, इसीलिये तुम्हें हितकी बात सुझा दी थी ॥ २२ ॥

नीनु समस्त प्राणिगळ संहारमाडुव कालपाशदल्लि बन्धितनागिरुवॆ. बॆङ्कि हत्तिद मनॆयन्तॆ नाशवागुत्तिद्दिये. इन्तह स्थितियल्लि नानु निन्नन्नु उपेक्षिसुत्तिरलिल्ल. आद्दरिन्द निनगॆ हितद मातन्नु नॆनपु माडिकॊट्टॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. naupekshhe = I could not ignore; tvaam = you;nashyantam = being destroyed; paashena = by the noose; kaalasya = of Yama; (god of death); baddham = being tied; (around you); sarva bhuutaapahaariNaH = which takes away all beings; sharaNamyathaa = as a house; pradiiptam = which is burning."

अनुवादः

“I could not ignore you, being destroyed by the noose of Yama (god of death); tied around you and which snatches away all beings, as none can ignore a burning house.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीप्तपावकसङ्काशैः शितैः काञ्चनभूषणैः ।
न त्वामिच्छाम्यहं द्रष्टुं रामेण निहतं शरैः ॥ २३ ॥

दीप्तपावकसङ्काशैः शीतैः काञ्चनभूषणैः ।
न त्वामिच्छाम्यहं द्रष्टं रामेण निहतं शरैः ॥

दीप्त पावक सम्काशैः शितैः कान्चन भूषणैः ॥ ६-१६-२३ न त्वाम् इच्चामि अहम् द्रष्टुम् रामेण निहतम् शरैः ।

‘श्रीरामके सुवर्णभूषित बाण प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी और तीखे हैं । मैं श्रीरामके द्वारा उन बाणोंसे तुम्हारी मृत्यु नहीं देखना चाहता था, इसीलिये तुम्हें समझानेकी चेष्टा की थी ॥ २३ ॥

श्रीरामनु सुवर्णभूषित बाणगळु प्रज्वलित अग्नियन्तॆ तेजस्वी मत्तु तीक्ष्णगळागिवॆ. श्रीराम आ बाणगळिन्द निन्न मृत्युवन्नु नानु नोडलु बयसुत्तिरलिल्ल. अदक्कागि निनगॆ समजायिसलु प्रयत्निसिद्दॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. aham = I; naichchhaami = do not wish; drashhTum = to see; tvaam = you; nihatam = killed; raameNa = by Rama; sharaiH = by his arrows; shitaaH = sharp as they are ; kaaNchana bhuushhaNaiH = = adorned with gold; diiptapaavaka samkaashaiH = and resembling like blazing fire."

अनुवादः

“I do not wish to see you, being killed by Rama with his sharp arrows, adorned with gold and each resembling like a blazing fire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च नरा रणे ।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ २४ ॥

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च नरा रणे ।
कालाभिपन्नाः स्वीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥

शूराः च बलवन्तः च कृत अस्त्राः च नर आजिरे ॥ ६-१६-२४ काल अभिपन्ना सीदन्ति यथा वालुक सेतवः ।

‘कालके वशीभूत होनेपर बड़े-बड़े शूरवीर, बलवान् और अस्त्रवेत्ता भी बालूकी भीति या बाँधके समान नष्ट हो जाते हैं ॥ २४ ॥

कालक्कॆ वशीभूतरादाग दॊड्ड दॊड्ड शूर-वीर, बलिष्ठरु, अस्त्रवेत्तरू कूड मळलिन तडॆयन्तॆ नाशवागि होगुत्तारॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. naraaH = persons; shuuraaH = who are valiant; balavantashcha = who are strong; kR^itaashcha = and who are skilled in weaponry; kaalaabhipannaaH = overpowered by Time; siidanti = sink down = (ruin) vaaluka setuvaH yathaa = like a dam constructed with sand."

अनुवादः

“Persons who are valiant, strong and skilled in weaponry, when time comes, sink down (ruin) as a dam constructed with sand sinks down.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तन्मर्षयतु यच्चोक्तं गुरुत्वाद्धितमिच्छता ।
आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम् ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना ॥ २५ ॥

‘राक्षसराज! मैं तुम्हारा हित चाहता हूँ । इसीलिये जो कुछ भी कहा है, वह यदि तुम्हें अच्छा नहीं लगा तो उसके लिये मुझे क्षमा कर दो; क्योंकि तुम मेरे बड़े भाई हो । अब तुम अपनी तथा राक्षसोंसहित इस समस्त लङ्कापुरीकी सब प्रकारसे रक्षा करो । तुम्हारा कल्याण हो । अब मैं यहाँसे चला जाऊँगा । तुम मेरे बिना सुखी हो जाओ ॥ २५ ॥

राक्षसराजने! नानु निन्न हितवन्नु बयसुत्तेनॆ. अदक्कागि नानु हेळिदुदु निनगॆ सरिकाणदिद्दरॆ अदक्कागि नन्नन्नु क्षमिसिबिडु; एकॆन्दरॆ नीनु ननगॆ अण्णनागिरुवॆ. ईग नीनु राक्षसर सहित लङ्कॆयन्नु मत्तु तन्नन्नु रक्षिसिको. निनगॆ मङ्गळवागलि. ईग नानु इल्लिन्द हॊरटु होगुवॆनु. नीनु नानिल्लदॆ सुखियागु.॥25॥

निवार्यमाणस्य मया हितैषिणा
न रोचते ते वचनं निशाचर ।
परान्तकाले हि गतायुषो नरा
हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम् ॥ २६ ॥

‘निशाचरराज! मैं तुम्हारा हितैषी हूँ । इसीलिये मैंने तुम्हें बार-बार अनुचित मार्गपर चलनेसे रोका है, किंतु तुम्हें मेरी बात अच्छी नहीं लगती है । वास्तवमें जिन लोगोंकी आयु समाप्त हो जाती है, वे जीवनके अन्तकालमें अपने सुहृदोंकी कही हुई हितकर बात भी नहीं मानते हैं’ ॥ २६ ॥

निशाचर राजने! नानु निन्न हितैषियागिद्देनॆ. अदरिन्द नानु निन्नन्नु पदे पदे अनुचित मार्गदिन्द तडॆदॆ. आदरॆ निनगॆ नन्न मातु सरि काणुवुदिल्ल. वास्तववागि आयुस्सु मुगिदुहोद जनरु जीवनद अन्त्यकालदल्लि तन्न सुहृदरु हितकरवागि हेळिद मातन्नु ऒप्पिकॊळ्ळुवुदिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

25; 26. gurutraat = as an elder brother; marshhayatu = be patient; tat = with that; uktam = spoken; yat = by which; hitam = welfare; ichchhataa = was desired by me; rakshha = guard; aatmaanam = yourself; saraaksshhasaam = along with demons; imaam = and this ; puriimcha = city ; sarvathaa = by all means; asti = Let (all) be; savasti = well; te = to you; gamishhyaami = I am departing; bhava = Be; sukhii = happy person; mayaa vinaa = without me."

अनुवादः

“As an elder brother, bear the words spoken by me, who desire your welfare. Guard this city and yourself along with demons, by all means. Let all be well with you. I am departing. Be a happy person without me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशः सर्गः ॥ १६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सोलहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि हदिनारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥16॥