०१२ रावणेन प्रहस्तप्रेषणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Ravana instructs Prahasta, chief of his army to defend the city of Lanka carefully. Prahasta positioned the army for defense accordingly at suitable places both inside and outside the city. Ravana then narrates how he brought beautiful Seetha to Lanka from Dandaka forest, because of his growing infatuation for her. Ravana asks his companions and relatives gathered there, to suggest ways and means to kill Rama and Lakshmana. Then, Kumbhakarna, Ravana’s brother first accuses Ravana of his unworthy act but assures him that he would neutralize that dishonour by killing the enemies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

12. नगरकी रक्षाके लिये सैनिकोंकी नियुक्ति, रावणका सीताके प्रति अपनी आसक्ति बताकर उनके हरणका प्रसंग बताना और भावी कर्तव्यके लिये सभासदोंकी सम्मति माँगना, कुम्भकर्णका पहले तो उसे फटकारना, फिर समस्त शत्रुओंके वधका स्वयं ही भार उठाना

स तां परिषदं कृत्स्नां समीक्ष्य समितिञ्जयः ।
प्रचोदयामास तदा प्रहस्तं वाहिनीपतिम् ॥ १ ॥

स तां परिषदं कृत्नां समीक्ष्यसमितिञ्जयः ।
प्रचोदयामास तदा प्रहस्तं वाहिनीपतिम् ॥

स ताम् परिषदम् कृत्स्नाम् समीक्ष्य समितिम्जयः । प्रबोधयामास तदा प्रहस्तम् वाहिनीपतिम् ॥ ६-१२-१

शत्रुविजयी रावणने उस सम्पूर्ण सभाकी ओर दृष्टिपात करके सेनापति प्रहस्तको उस समय इस प्रकार आदेश दिया— ॥ १ ॥

शत्रुविजयि रावणनु आ सम्पूर्ण सभॆय कडॆगॆ दृष्टिपात माडि सेनापति प्रहस्तनिगॆ आग हीगॆ आदेशिसिदनु .॥1॥

पदच्छेदः

1. tadaa = then; saH = that Ravana; samitimjayaH = eminent in an assembly; dR^iSTvaa = having seen; kR^itsnaam = all; taam pariSadam = that gathering; tadaa = at that time; prabodhayaamaasa = instructed; prahastam = Prahasta; vaahiniipatim = the commander of the army (as follows):

अनुवादः

Then, Ravana an eminent person in the assembly, having seen all that gathering, instructed Prahasta the chief of his army (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

सेनापते यथा ते स्युः कृतविद्याश्चतुर्विधाः ।
योधा नगररक्षायां तथा व्यादेष्टुमर्हसि ॥ २ ॥

‘सेनापते! तुम सैनिकोंको ऐसी आज्ञा दो, जिससे तुम्हारे अस्त्रविद्यामें पारंगत रथी, घुड़सवार, हाथीसवार और पैदल योद्धा नगरकी रक्षामें तत्पर रहें’ ॥ २ ॥

सेनापतिये! अस्त्रविद्या पारङ्गतराद रथी, कुदुरॆ सवाररु, आनॆ सवाररु मत्तु कालाळुगळादि योधरिगॆ नगर रक्षणॆयल्लि तत्पररागिरुवन्तॆ सैनिकरिगॆ आज्ञापिसु.॥2॥

स प्रहस्तः प्रणीतात्मा चिकीर्षन् राजशासनम् ।
विनिक्षिपद् बलं सर्वं बहिरन्तश्च मन्दिरे ॥ ३ ॥

स प्रहस्तः प्रणीतात्मा चकीर्षन् राजशासनम् ।
विनिक्षिपद् बलं सर्वं बहिरन्तश्च मन्दिरे ॥

स प्रहस्तः प्रतीतात्मा चिकीर्षन् राजशासनम् । विनिक्षिपद् बलम् सर्वम् बहिरन्तश्च मन्दिरे ॥ ६-१२-३

अपने मनको वशमें रखनेवाले प्रहस्तने राजाके आदेशका पालन करनेकी इच्छासे सारी सेनाको नगरके बाहर और भीतर यथायोग्य स्थानोंपर नियुक्त कर दिया ॥

तन्न मनस्सन्नु हतोटियल्लिट्टिद्द प्रहस्तनु राजन आदेशवन्नु पालिसुव इच्छॆयिन्द ऎल्ल सैन्यक्कॆ नगरद हॊरगॆ मत्तु ऒळगॆ यथायोग्य स्थानगळल्लि नियुक्तगॊळिसिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saH = that; prahastaH = Prahasta; pratiitaatmaa = steadfast in his mind; chikiirSan = with a desire to follow; raajashaasanam = king’s order; vinikSipat = stationed; sarvam = the whole; balam = army; bahiH = outside; antashca = and inside; mandire = the city.

अनुवादः

Prahasta, resolute in his mind to follow the king’s orders stationed the whole army both outside as well as inside the city.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विनिक्षिप्य बलं सर्वं नगरगुप्तये ।
प्रहस्तः प्रमुखे राज्ञो निषसाद जगाद च ॥ ४ ॥

नगरकी रक्षाके लिये सारी सेनाको तैनात करके प्रहस्त राजा रावणके सामने आ बैठा और इस प्रकार बोला— ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

4. tataH = thereafter; prahastaH = Prahasta; vinikSipya = keeping; sarvam = the whole; balam = army; nagaraguptaye = in defence of the city; niSasaada = sat; pramukhe = in front; raaN^aH = of the king; jagaada = and spoke (as follows).

अनुवादः

Thereafter, Prahasta after keeping the whole army in defence of the city, sat in front of the king and spoke (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

नगरद रक्षणॆगागि ऎल्ल सैन्यवन्नु नियमिसि प्रहस्तनु राजा रावणन ऎदुरिगॆ बन्दु कुळितु हीगॆ नुडिदनु.॥.॥

विहितं बहिरन्तश्च बलं बलवतस्तव ।
कुरुष्वाविमनाः क्षिप्रं यदभिप्रेतमस्ति ते ॥ ५ ॥

निहितं बहिरन्तश्च बलं बलवतस्तव ।
कुरष्वाविमनाः क्षिप्रं यदभिप्रेतमस्ति ते ॥

‘राक्षसराज! आप महाबली महाराजकी सेनाको मैंने नगरके बाहर और भीतर यथास्थान नियुक्त कर दिया है । अब आप स्वस्थचित्त होकर शीघ्र ही अपने अभीष्ट कार्यका सम्पादन कीजिये’ ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

5. tava = your; balam = army; balavataH = as strong (as you are); vihitam = has been stationed; bahiH = outside; antashca = and inside; kuruSva = do; kSipram = quickly; yat = what; asti = is; abhipretam = preference; te = to you; avimanaaH = with an undistracted mind."

अनुवादः

Your army, as strong as you are, has been positioned both outside and inside the city. Pray do quickly, with an undistracted mind, whatever is preferable to you."

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षस राजने! महाबलि राजराद निम्म सैन्यवन्नु नानु नगरद हॊरगॆ-ऒळगॆ यथा स्थानगळल्लि नियुक्तगॊळिसिरुवॆनु. ईग नीवु नॆम्मदियागि इद्दु, तम्म अभीष्ट कार्यवन्नु नॆरवेरिसिरि.॥.॥

प्रहस्तस्य वचः श्रुत्वा राजा राज्यहितैषिणः ।
सुखेप्सुः सुहृदां मध्ये व्याजहार स रावणः ॥ ६ ॥

राज्यका हित चाहनेवाले प्रहस्तकी यह बात सुनकर अपने सुखकी इच्छा रखनेवाले रावणने सुहृदोंके बीचमें यह बात कही— ॥ ६ ॥

राज्यद हितवन्नु बयसुव प्रहस्तन ई मातन्नु केळि तन्न सुखवन्नु बयसुव रावणनु सुहृदर नडुवॆ हीगॆ हेळिदनु.॥.॥

प्रियाप्रिये सुखे दुःखे लाभालाभे हिताहिते ।
धर्मकामार्थकृच्छ्रेषु यूयमर्हथ वेदितुम् ॥ ७ ॥

प्रियाप्रिये सुख दुःखम् लाभालाभे सिताहिते । धर्मकामार्थकृच्च्रेषु यूयमार्हथ वेदितुम् ॥ ६-१२-७

‘सभासदो! धर्म, अर्थ और कामविषयक संकट उपस्थित होनेपर आपलोग प्रिय-अप्रिय, सुख-दुःख, लाभ-हानि और हिताहितका विचार करनेमें समर्थ हैं ॥

सभासदरे! धर्म, अर्थ मत्तु काम विषयक सङ्कट उपस्थितवादाग, प्रिय-अप्रिय, सुख-दुःख, लाभ-हानि मत्तु हिताहितद विचार माडुवुदरल्लि नीवु समर्थरिद्दीरि.॥7॥

पदच्छेदः

7. yuuyam = (when) you; dharma; kaamaarthkR^ichchhreshhe = are in difficult situations regarding virtue pleasure and wealth; arhatha = you are able; veditum = to have a correct notion; riyaapriye = of pleasant and unpleasant things; sukham duHkham = of happiness and sorrow; laabhaalaabhe = of gain and detriment; hitaahite = and of advantages and disadvantages of things.

अनुवादः

When you are in difficult situations regarding virtue pleasure and wealth, you are able to have a correct notion of pleasant and unpleasant things, happiness and sorrow, gain and detriment as well as advantages and disadvantages."

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वकृत्यानि युष्माभिः समारब्धानि सर्वदा ।
मन्त्रकर्मनियुक्तानि न जातु विफलानि मे ॥ ८ ॥

सर्वकृत्यानि युष्माभिः समारब्धानि सर्वदा ।
मन्त्रकर्मनियुक्तानि न जातु विलानि मे ॥

सर्वकृत्यानि युष्माभिः समारब्धनि सर्वदा । मन्त्रकर्मनियुक्तानि न जातु विफलानि मे ॥ ६-१२-८

‘आपलोगोंने सदा परस्पर विचार करके जिन-जिन कार्योंका आरम्भ किया है, वे सब-के-सब मेरे लिये कभी निष्फल नहीं हुए हैं ॥ ८ ॥

नीवु सदा परस्पर विचार माडि याव याव कार्यवन्नु प्रारम्भिसिरुविरो अवॆल्लवू ननगागि ऎन्दू निष्फलवागलिल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. me = My; sarvakR^ityaani = entire; tasks; sarvadaa = always; samarambhaani = undertaken; yuSmaabhiH = by you; mantrakarmaniyuktaani = with an act of attention; na jaatu = were never; viphalaani = in vain."

अनुवादः

“All of my works undertaken by you with an act of attention, were never in vain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ससोमग्रहनक्षत्रैर्मरुद्भिरिव वासवः ।
भवद्भिरहमत्यर्थं वृतः श्रियमवाप्नुयाम् ॥ ९ ॥

ससोमग्रहनक्षत्रैर्मरुद्भिरिव वासवः ।
भवद्भिरहमत्यर्थं वृत्तः श्रियमवाप्नुयाम् ॥

‘जैसे चन्द्रमा, ग्रह और नक्षत्रोंसहित मरुद‍्गणोंसे घिरे हुए इन्द्र स्वर्गकी सम्पत्तिका उपभोग करते हैं, उसी भाँति आपलोगोंसे घिरा रहकर मैं भी लङ्काकी प्रचुर राजलक्ष्मीका सुख भोगता रहूँ—यही मेरी अभिलाषा है ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

9. aham = I; avapnuyaam = will obtain; atyartham = maximum; shriyam = prosperity; vR^itaH = while abiding; bhavadbhiH = with you; vaasavaH iva = as Inidra; (obtains prosperity); sa somagrahanakshhatraiH = while abdiding with moon; planets and stars; marudbhiH = as well as celestials."

अनुवादः

“I will obtain maximum prosperity, while abiding with you, as Indra obtains properity while abiding with moon, planets, stars and celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चन्द्र, ग्रह-नक्षत्रगळ सहित मरुद्गणरिन्द सुत्तु वरॆदु इन्द्रनु स्वर्गद सम्पत्तन्नु अनुभविसुवन्तॆ, निम्मिन्द सुत्तुवरिद नानू कूड लङ्कॆय विपुल राज्यलक्ष्मिय सुखवन्नु भोगिसुत्ता इरबेकॆम्ब अभिलाषॆ नन्नदु.॥.॥

अहं तु खलु सर्वान् वः समर्थयितुमुद्यतः ।
कुम्भकर्णस्य तु स्वप्नान् नेममर्थमचोदयम् ॥ १० ॥

अहम् तु खलु सर्वन्वः समर्थयुतुमुद्यतः । कुमभकर्णस्य तु स्वप्नान्नेममर्थमचोदयम् ॥ ६-१२-१०

‘मैंने जो काम किया है, उसे मैं पहले ही आप सबके सामने रखकर आपके द्वारा उसका समर्थन चाहता था, परंतु उस समय कुम्भकर्ण सोये हुए थे, इसलिये मैंने इसकी चर्चा नहीं चलायी ॥ १० ॥

नानु माडिद कार्यवन्नु मॊदले निम्मॆल्लर मुन्दॆ इट्टु निम्मिन्द अदर समर्थनॆ बयसुत्तिद्दॆ. आदरॆ आग कुम्भकर्णनु मलगिद्दनु, अदरिन्द नानु अदर चर्चॆ माडलिल्ल.॥10॥

पदच्छेदः

10. aham = I; udyataH = an intent on; samarthayitum = reminding; sarvaan = all; vaH = of you; kumbhakarNasya tu = but to Kumbhakarna; svapnaat = beacuse of his sleep; na achodayam = I could not inform; imam = this; artham = matter.

अनुवादः

“I am intent on reminding all of you again. But I could not inform this matter earlier to Kumbhakarna because of his sleep.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं हि सुप्तः षण्मासान् कुम्भकर्णो महाबलः ।
सर्वशस्त्रभृतां मुख्यः स इदानीं समुत्थितः ॥ ११ ॥

अयम् हि सुप्तः ष्ण्मासान् कुम्भकर्णो महाबलः । सर्वशस्त्रभृतम् मुख्यः स इदानीम् समुत्थितः ॥ ६-१२-११

‘समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाबली कुम्भकर्ण छः महीनेसे सो रहे थे । अभी इनकी नींद खुली है ॥ ११ ॥

समस्त शस्त्रधारिगळल्लि श्रेष्ठ महाबलि कुम्भकर्णनु आरु तिङ्गळिनिन्द मलगिद्दनु. ईग अवनु ऎच्चरगॊण्डिरुवनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. ayam = this; mahaabalaH = very strong kumbhakarNaH = Kumbhakarna; mukhyaH = the chief; sarvashastrabhR^itaam = among the entire wielders of weapons; suptaH hi = was indeed sleeping; shhaTmaasaaH = for the last six months; saH = He; samutthitaH = woke up; idaaniim = now.

अनुवादः

“This most powerful Kumbhakarna, the chief among all the wielders of weapons, was indeed sleeping for the last six months and now, he woke up.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयं च दण्डकारण्याद् रामस्य महिषी प्रिया ।
रक्षोभिश्चरितोद्देशादानीता जनकात्मजा ॥ १२ ॥

इयं च दण्डकारण्याद् रामस्य महिषी प्रिया ।
रक्षोभिश्चरिताद्देशादानीता जनकात्मजा ॥

इयम् च दण्डकारण्य़ाद्रामस्य महिषी प्रिया । रक्षोभिश्चरितोद्देशादानीता जनकात्मजा ॥ ६-१२-१२

‘मैं दण्डकारण्यसे, जो राक्षसोंके विचरनेका स्थान है, रामकी प्यारी रानी जनकदुलारी सीताको हर लाया हूँ ॥ १२ ॥

राक्षसरु विचरिसुव दण्डकारण्यदिन्द नानु रामन प्रियराणि जनकनन्दिनी सीतॆयन्नु कद्दु तन्दिरुवॆनु.॥12॥

पदच्छेदः

6. saH = that; raavaNaH = Ravana; raajaa = the king; shrutvaa = hearing; vachaH = the words; prahastasya = of Prahasta; raajya hitaishhiNaH = who wished the welfare of the kingdom; sukhepsuH = being desirous of obtaining happiness; vyaajahara = spoke (as follows); madhye = in the middle; suhR^idaam = of his friends.

अनुवादः

Hearing the words of Prahasta, who wished the welfare of the kingdom, king Ravana, with a desire to obtain happiness, spoke in the desire midst of his friends as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12. iyam = this; janakaatmajaa = Seetha; priyaa = the beloved; mahiSii = wife; raamasya = of Rama; aaniitaa = was brought; daNDakaaraNyaat = from the forest of Dandaka; charitoddeshaat = the place randered; rakSobhiH = by demons."

अनुवादः

“Seetha the beloved wife of Rama was brought from the forest of Dandaka, the place frequented by demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा मे न शय्यामारोढुमिच्छत्यलसगामिनी ।
त्रिषु लोकेषु चान्या मे न सीतासदृशी तथा ॥ १३ ॥

सा मे न शय्यामारोढुमिच्चत्यलसगामिनी । त्रिषुलोकेषु चान्या मे न सीतासदृशी मता ॥ ६-१२-१३

‘किंतु वह मन्दगामिनी सीता मेरी शय्यापर आरूढ़ होना नहीं चाहती है । मेरी दृष्टिमें तीनों लोकोंके भीतर सीताके समान सुन्दरी दूसरी कोई स्त्री नहीं है ॥ १३ ॥

आदरॆ आ मन्दगामिनि सीतॆयु नन्न शय्यॆयल्लि आरूढळागलु बयसुत्तिल्ल. नन्न दृष्टियल्लि मूरु लोकगळल्लि सीतॆयन्तह सुन्दर स्त्रीयु यारू इल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. saa = She; alasaagaaminii = who walks slowly; na ichchhati = does not like; aaroDhum = to reach; me = my; shayyam = bed; namataa = It is not acceptable; me = to me; anyaa = any other woman; siitaa sadR^ishii = similar to Seetha; triSu = in the three; lokeSu = worlds.

अनुवादः

Seetha of languid pace, does not like to reach my bed. I do not imagine any other woman similar to Seetha existing in the three worlds."

स्रोतः: valmikiramayan.net

तनुमध्या पृथुश्रोणी शरदिन्दुनिभानना ।
हेमबिम्बनिभा सौम्या मायेव मयनिर्मिता ॥ १४ ॥

‘उसके शरीरका मध्यभाग अत्यन्त सूक्ष्म है, कटिके पीछेका भाग स्थूल है, मुख शरत्कालके चन्द्रमाको लज्जित करता है, वह सौम्य रूप और स्वभाववाली सीता सोनेकी बनी हुई प्रतिमा-सी जान पड़ती है । ऐसा लगता है, जैसे वह मयासुरकी रची हुई कोई माया हो ॥ १४ ॥

आकॆय कटियु सुन्दरवागिद्दु, कटिय हिम्भाग स्थूलवागिदॆ. मुखवु शरत्कालद चन्द्रनन्नु नाचिसुवन्तिदॆ. आ सौम्यरूप, सौम्य स्वभाववुळ्ळ सीतॆयु बङ्गारदिन्द माडिद प्रतिमॆयन्तॆ इद्दाळॆ. अवळु मयासुरनु रचिसिद यावुदो मायॆयन्तॆ अनिसुत्तदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. tanumadhyaa = (She has) a slim waist; pR^ithy shroNii = well-developed hips; sharadindunibhaananaa = her face similar to antumnal moon; hema bimbanibhaa = looking like an image of gold; saumyaa = placid; maayeva = like an illusory image; mayanirmitaa = made by Maya.

अनुवादः

“She has a slim waist, well-developed hips, and a face similar to an autumnal moon. Looking like an idol of gold and being placid She appears like an illusory image created by Maya.

टिप्पनी

Maya: Architect of demons, also versed in magic, astronomy and military science.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुलोहिततलौ श्लक्ष्णौ चरणौ सुप्रतिष्ठितौ ।
दृष्ट्वा ताम्रनखौ तस्या दीप्यते मे शरीरजः ॥ १५ ॥

सुलोहिततलौ श्लक्क्षणौ चरणौ सुप्रतिष्ठतौ । दृष्ट्वा ताम्रनखौ तस्या दीप्यते मे शरीरजः ॥ ६-१२-१५

‘उसके चरणोंके तलवे लाल रंगके हैं । दोनों पैर सुन्दर, चिकने और सुडौल हैं तथा उनके नख ताँबे-जैसे लाल हैं । सीताके उन चरणोंको देखकर मेरी कामाग्नि प्रज्वलित हो उठती है ॥ १५ ॥

आकॆय अङ्गालुगळु कॆम्पागिवॆ. ऎरडू कालुगळु सुन्दर वागि नुणुपागि इद्दु, कालिन उगुरुगळु ताम्र दन्तॆ कॆम्पागिवॆ. सीतॆय आ चरणगळन्नु नोडि नन्न कामाग्नियु प्रज्वलितवागुत्तिदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. dR^iSTvaa = seeing; tasyaaH = Her; charoNau = feet; sulohitatalau = with a little reddish soles; shlakSNau = smooth; supratiSThitau = evenly resting on the ground; taamranakhau = with lightly reddish nails; me = my; shariirajaH = lust; diipyate = is kindled.

अनुवादः

“Seeing Her feet with rose-coloured soles, smooth and evenly resting on ground with the rosy soles, my lust is kindled.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हुताग्नेरर्चिसङ्काशामेनां सौरीमिव प्रभाम् ।
उन्नसं विमलं वल्गु वदनं चारुलोचनम् ॥ १६ ॥
पश्यंस्तदवशस्तस्याः कामस्य वशमेयिवान् ।

हुताग्निरर्चिःसम्काशामेनाम् सौरीमिव प्रभाम् । उन्नसम् विमलम् वल्गु वदनम् चारुलोचनम् ॥ ६-१२-१६ पश्यंस्तदवशस्तस्याः कामस्य वशमेयिवान् ।

‘जिसमें घीकी आहुति डाली गयी हो, उस अग्निकी लपट और सूर्यकी प्रभाके समान इस तेजस्विनी सीताको देखकर तथा ऊँची नाक और विशाल नेत्रोंसे सुशोभित उसके निर्मल एवं मनोहर मुखका अवलोकन करके मैं अपने वशमें नहीं रह गया हूँ । कामने मुझे अपने अधीन कर लिया है ॥ १६ १/२ ॥

तुप्पद आहुति हाकिद अग्निय ज्वालॆयन्तॆ हागू सूर्य प्रभॆयन्तॆ तेजस्विनी सीतॆयन्नु नोडि, उब्बिद मूगु मत्तु विशाल नेत्रगळिन्द सुशोभितवागिरुव आकॆय निर्मल मनोहर मुखवन्नु अवलोकिसि नानु पराधीननागिद्देनॆ. कामवु नन्नन्नु स्वाधीनपडिसिकॊण्डिवॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. pashyan = seeing; tasyaaH = Her; tat = that; vadanam = countenance; hutaagnirarchiH sankaasham = similar to the flame of a sacrificial fire; prabhaamiva = (and) looking like radiance; sauriim = of the sun; enaam = with her; unnasam = prominent nose; chaarulochanam = her pretty eyes; vimalam = which are clear; valgu = and handsome; avasham = not being in my fire will; eyivaan = I obtained; vasham = the will; kaamesya = of passion.”

अनुवादः

“Seeing her countenance similar to the flame of a sacrificial fire and looking like the radiance of the sun, with her prominent nose and the pretty clear and handsome eyes, I became unrestrained, having submitted to the will of my passion.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रोधहर्षसमानेन दुर्वर्णकरणेन च ॥ १७ ॥
शोकसन्तापनित्येन कामेन कलुषीकृतः ।

‘जो क्रोध और हर्ष दोनों अवस्थाओंमें समानरूपसे बना रहता है, शरीरकी कान्तिको फीकी कर देता है और शोक तथा संतापके समय भी कभी मनसे दूर नहीं होता, उस कामने मेरे हृदयको कलुषित (व्याकुल) कर दिया है ॥ १७ १/२ ॥

क्रोध मत्तु हर्ष ऎरडू अवस्थॆगळल्लि समानवागि इरुत्तदॆ. शरीरद कान्ति मङ्कागिसिदॆ. शोक मत्तु सन्तापगळु मनस्सिनिन्द ऎन्दू दूरवागुवुदिल्ल. आ कामवु नन्न हृदयवन्नु कलुषितगॊळिसिदॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. kalushhiikR^itaH = I have been polluted; kaamena = by lust; krodha harshhasamaanena = equally in anger and pleasure; durvarNakaraNenacha = making me pale; shokasantaapanityena = and is ever present in grief and anguish."

अनुवादः

“I have been polluted by lust and equally by anger and pleasure thus making me pale and I have been ever since in grief and anguish.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तु संवत्सरं कालं मामयाचत भामिनी ॥ १८ ॥
प्रतीक्षमाणा भर्तारं राममायतलोचना ।
तन्मया चारुनेत्रायाः प्रतिज्ञातं वचः शुभम् ॥ १९ ॥

सा तु सम्वत्सरम् कालम् मामयाचत भामिनी ॥ ६-१२-१८ प्रतीक्षमाणा भर्तारम् राममायतलोचना । तन्मया चारुनेत्रायाः प्रतिज्ञातम् वचः शुभम् ॥ ६-१२-१९ श्रान्तोऽहम् सततम् कामाद्यातो हय इवाध्वनि ।

‘विशाल नेत्रोंवाली माननीय सीताने मुझसे एक वर्षका समय माँगा है । इस बीचमें वह अपने पति श्रीरामकी प्रतीक्षा करेगी । मैंने मनोहर नेत्रोंवाली सीताके उस सुन्दर वचनको सुनकर उसे पूर्ण करनेकी प्रतिज्ञा कर ली है* ॥ १८-१९ ॥

\* यहाँ रावणने सभासदोंके सामने अपनी झूठी उदारता दिखानेके लिये सर्वथा असत्य कहा है । सीताजीने कभी अपने मुँहसे यह नहीं कहा था कि ‘मुझे एक वर्षका समय दो । यदि उतने दिनोंतक श्रीराम नहीं आये तो मैं तुम्हारी हो जाऊँगी ।’ सीताने तो सदा तिरस्कारपूर्वक उसके जघन्य प्रस्तावको ठुकराया ही था । इसने स्वयं ही अपनी ओरसे उन्हें एक वर्षका अवसर दिया था । (देखिये अरण्यकाण्ड सर्ग ५६ श्लोक २४-२५)

विशालनेत्रवुळ्ळ माननी सीतॆयु नन्नल्लि ऒन्दु वर्षद समय केळिद्दाळॆ. अष्टरवरॆगॆ अवळु तन्न पति श्रीरामन प्रतिक्षॆ माडुवळु. मनोहर कण्णुगळुळ्ळ सीतॆय आ सुन्दर वचनवन्नु केळि आकॆगॆ पूर्णगॊळिसुव प्रतिज्ञॆ माडिद्देनॆ..॥18-19॥

पदच्छेदः

18;19. pratiikSamaaNaa = looking forward; raamam = for Rama; bhartaaram = her husband; saa = that; aayatalochanaa = large-eyed; bhaaminii = Seetha; ayaachata = requested; maam = me; samvatsaram kaalam = year’s time; tat = those; shubham = auspicious; vachaH = words; chaaran netraayaaH = of the charmingly eyed Seetha; pratijJNaatam = were accepted; mayaa = by me; aham = I; shraantaH = am wearied; kaamaat = of lust; hayaH iva = like a horse yaataH = going; aadhvani = along the way; satatam = uninterruptedly.

अनुवादः

“Looking forward Rama, her husband, that longish large eyed Seetha, requested me to give time for one year. I accepted the auspicious words of the charmingly eyed Seetha. I am wearied of this lust, like a horse galloping along a path continuously.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रान्तोऽहं सततं कामाद् यातो हय इवाध्वनि ।
कथं सागरमक्षोभ्यं तरिष्यन्ति वनौकसः ॥ २० ॥
बहुसत्त्वझषाकीर्णं तौ वा दशरथात्मजौ ।

भ्रान्तोऽहं सततं कामाद्यातो हय इवाध्वनि ।
कथं सागरमक्षोभ्यं तरिष्यन्ति वनौकसः ॥
बहुसत्त्वझुषाकीर्णं तौ वा दशरथात्मजौ ।

कथम् सागरमक्षोभ्यम् तरिष्यन्ति वनौकसः ॥ ६-१२-२० बहुसत्त्वसमाकीर्णम् तौ वा दशरथात्मजौ ।

‘जैसे बड़े मार्गमें चलते-चलते घोड़ा थक जाता है, उसी प्रकार मैं भी कामपीड़ासे थकावटका अनुभव कर रहा हूँ । वैसे तो मुझे शत्रुओंकी ओरसे कोई डर नहीं है; क्योंकि वे वनवासी वानर अथवा वे दोनों दशरथकुमार श्रीराम और लक्ष्मण असंख्य जल-जन्तुओं तथा मत्स्योंसे भरे हुए अलङ्‍घ्य महासागरको कैसे पार कर सकेंगे? ॥ २० १/२ ॥

दूरद दारियन्नु नडॆदु-नडॆदु कुदुरॆ बळलि होगुवन्तॆ नानू कूड कामपीडॆयिन्द बळलिकॆयन्नु अनुभविसुत्तिद्देनॆ. हागन्त ननगॆ शत्रुगळ कडॆयिन्द यावुदे भयविल्ल; एकॆन्दरॆ आ वनवासी वानररु अथवा आ इब्बरू दशरथकुमार श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरु असङ्ख्य जल-जन्तुगळिन्द हागू मीनुगळिन्द तुम्बिद अलङ्घ्य महासागरवन्नु हेगॆ ताने दाटबल्लरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. katham = how; vanaukasaH = the monkeys or; tau = those; dasharaatmajau vaa = Rama and Lakshmana; tariSyanti = can cross; saagaram = the ocean; akSobhyam = the unassailable; bahusattvasamaakiirNam = completely crowded with sea-animals?

अनुवादः

How the monkeys or even Rama and Lakshmana can cross the unassailable ocean, completely infested as it was with sea-animals?"

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा कपिनैकेन कृतं नः कदनं महत् ॥ २१ ॥
दुर्ज्ञेयाः कार्यगतयो ब्रूत यस्य यथामति ।
मानुषान्नो भयं नास्ति तथापि तु विमृश्यताम् ॥ २२ ॥

‘अथवा एक ही वानरने आकर हमारे यहाँ महान् संहार मचा दिया था । इसलिये कार्यसिद्धिके उपायोंको समझ लेना अत्यन्त कठिन है । अतः जिसको अपनी बुद्धिके अनुसार जैसा उचित जान पड़े, वह वैसा ही बतावे । तुम सब लोग अपने विचार अवश्य व्यक्त करो । यद्यपि हमें मनुष्यसे कोई भय नहीं है, तथापि तुम्हें विजयके उपायपर विचार तो करना ही चाहिये ॥ २१-२२ ॥

अथवा ऒन्दे वानरनु बन्दु नम्मल्लि महान् संहार नडॆसिद्दनु. अदक्कागि कार्यसिद्धिय उपाय गळन्नु तिळिदुकॊळ्ळुवुदु अत्यन्त कठिणवागिदॆ. आद्दरिन्द तम्म बुद्धिगनुसार यारिगॆ हेगॆ उचितवॆन्दु तोरुवुदो हागॆये तिळिसिरि. नीवॆल्लरू तम्म विचारवन्नु अवश्यवागि व्यक्तपडिसिरि. नमगॆ मनुष्यनिन्द यावुदे भयविल्लद्दरू, नीवु विजयद उपायदल्लि विचार माडलेबेकु.॥21-2.॥

पदच्छेदः

athvaa = Is it not so; ekena kapinaa = by one monkey; mahat = a huge; kadanam = destruction; kR^itam = was done; naH = to us; kaaryagatayaH = the consequences of their actions; durN^eyaaH = are not known; bruuta = tell (me); yathaamati = according to your own intellect; yasya = what is there (in your mind).

अनुवादः

“on the other hand, a huge destruction was done to us, by a single monkey. The consequences of their acts are unpredictable. Tell me what is there in your mind, according to your own understanding.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदा देवासुरे युद्धे युष्माभिः सहितोऽजयम् ।
ते मे भवन्तश्च तथा सुग्रीवप्रमुखान् हरीन् ॥ २३ ॥
परे पारे समुद्रस्य पुरस्कृत्य नृपात्मजौ ।
सीतायाः पदवीं प्राप्य सम्प्राप्तौ वरुणालयम् ॥ २४ ॥

‘उन दिनों जब देवताओं और असुरोंका युद्ध चल रहा था, उसमें आप सब लोगोंकी सहायतासे ही मैंने विजय प्राप्त की थी । आज भी आप मेरे उसी प्रकार सहायक हैं । वे दोनों राजकुमार सीताका पता पाकर सुग्रीव आदि वानरोंको साथ लिये समुद्रके उस तटतक पहुँच चुके हैं ॥ २३-२४ ॥

हिन्दॆ देवतॆगळ मत्तु असुरर युद्ध नडॆदाग निम्मॆल्लर सहायदिन्दले नानु विजयवन्नु पडॆदिद्दॆ. इन्दू कूड नीवु हागॆये नन्न सहायकरागिद्दीरि. आ इब्बरु राजकुमाररु सीतॆय इरुविकॆयन्नु कण्डु हिडिदु सुग्रीवादि वानररॊन्दिगॆ समुद्रतीरक्कॆ बन्दु बिट्टिद्दारॆ.॥23-2.॥

पदच्छेदः

22;23;24. naasti = no; bhayam = fear; naH = to us; maanuSaat = with human beings; tathaapi = even so; vimR^ishyataam = let it be deliberated; tadaa = at that time; sahitaH = together; yushhmaabhiH = with you; ajayam = I conquered; devaasurayuddhe = in the battle between celestials and demons; te = those; bhantashca = of you also; me = on my side; tathaa = (conquered) in the same manner; praapya = procuring; padaviim = access; siitaayaaH = of Seetha; nR^ipaatmajau = Rama and Lakshama; the princes; puraskR^itya = placing in front; vaanaraan = the monkeys; sugriiva pramukhaan = like Sugreeva and others; sampraaptau; well-reached; varuNaalayam = the ocean; parepaare = on the other bank; samudrasya = of the ocean.

अनुवादः

“We have no fear with human beings. Even so, the matter can be discussed. Earlier, together with you, I conquered the celestials in a battle between the celestials and demons. You also conquered them. Knowing the whereabouts of Seetha, Rama and Lakshmana together with Sugreeva and other monkeys reached the other shore of the ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदेया च यथा सीता वध्यौ दशरथात्मजौ ।
भवद्भिर्मन्त्र्यतां मन्त्रः सुनीतं चाभिधीयताम् ॥ २५ ॥

अदेया च यथा सीता वध्यौ दशरथात्मजौ ।
भवद्भ्रिर्मन्त्र्यतां मन्त्रः सुनीतञ्चाभिधीयताम् ॥

अदेया च यथा सीता वध्यौ दशरथात्मजौ । भवद्भिर्मन्त्य्रताम् मन्त्रः सुनीतम् चाभिधीयताम् ॥ ६-१२-२५

‘अब आपलोग आपसमें सलाह कीजिये और कोई ऐसी सुन्दर नीति बताइये, जिससे सीताको लौटाना न पड़े तथा वे दोनों दशरथकुमार मारे जायँ ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

25. mantraH mantryataam = let a thought be deliberated; bharadbhiH = by you; yathaa = how; siitaa = Settha; adeyaa = may not be given; dasharathaatmajau = (and) how Rama and Lakshama; vadhyauca = may be killed; suniitam = A prudent advice; abhidhiiyatamca = be mentioned."

अनुवादः

“Let a consultation be held by you and a judicious line of course suggested, so that Seetha may not have to be handed -over to them back and Rama and Lakshmana may be killed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ईग नीवु परस्पर विचार माडिरि मत्तु सीतॆयन्नु मरळिसिकॊडदन्तह हागू आ इब्बरू दशरथकुमाररन्नु कॊल्लुवन्तह यावुदादरू सुन्दर नीति रूपिसिरि.॥2.॥

नहि शक्तिं प्रपश्यामि जगत्यन्यस्य कस्यचित् ।
सागरं वानरैस्तीर्त्वा निश्चयेन जयो मम ॥ २६ ॥

नहि शक्तिं प्रपश्यामि जगत्यन्यस्य कस्यचित् ।
सागरं वाररैस्तीर्त्वा निश्चयेन जयो मम ॥

न हि शक्तिम् प्रपश्यामि जगत्यन्यस्य कस्यचित् । सागरम् वानरैस्तीर्त्वा विश्चयेन जयो मम ॥ ६-१२-२६

‘वानरोंके साथ समुद्रको पार करके यहाँतक आनेकी शक्ति जगत् में रामके सिवा और किसीमें नहीं देखता हूँ (किंतु राम और वानर यहाँ आकर भी मेरा कुछ बिगाड़ नहीं सकते), अतः यह निश्चय है कि जीत मेरी ही होगी’ ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

26. na prapashyaami = I do not see; kasyachit = any; anyasya = other; shaktim = capability; tiirtvaa = to cross; saagaram = the ocean; vaanaraiH = along with the monkeys; jayaH = Victory; nishchayena = is surely; mama = mine."

अनुवादः

“I do not see any other’s capability to cross the ocean even so with the monkeys. Victory is surely mine.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानररॊन्दिगॆ समुद्रवन्नु दाटि इल्लियवरॆगॆ बरुव शक्ति जगत्तिनल्लि रामनिगल्लदॆ बेरॆ यारल्लियू नानु नोडुवुदिल्ल. (आदरू राम मत्तु वानररु इल्लिगॆ बन्दरू नन्नदेनू कॆडिसलाररु) आद्दरिन्द जयवु नन्नदे निश्चितवागि आगुवुदु.॥2.॥

तस्य कामपरीतस्य निशम्य परिदेवितम् ।
कुम्भकर्णः प्रचुक्रोध वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २७ ॥

कामातुर रावणका यह खेदपूर्ण प्रलाप सुनकर कुम्भकर्णको क्रोध आ गया और उसने इस प्रकार कहा— ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

27. nishamya = hearing; paridevitam = the lamentation; tasya = of Ravana; kaamapariitasya = captivated by lust; kumbhakarNa = Kumabhakara; prachukrodha = was angry; abraviitcha = and spoke; idam = those; vachanam = words.

अनुवादः

Hearing the lamentation of Ravana who was captivated by lust, Kumbhakarana became angry and spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामातुर रावणन ई खेदपूर्ण प्रलापवन्नु केळि कुम्भकर्णनिगॆ क्रोध बन्तु मत्तु अवनु ई प्रकार हेळिदनु.॥2.॥

पदच्छेदः

2. senapate = “O; commander!; te = (Let) those; yodhaaH = warriors; kR^itavidyaaH = well-trained; chaturvidhaaH = in four ways; yathaa = how; syuH = (they) stand; nagararakSaayaam = in defence of the city; tathaa = in that way’ arhasi = you are allowed; vyaadeSTum = to command.

अनुवादः

“O, commander! You are allowed to issue an order to see that well-trained warriors belonging to the four divisions of the army (viz.cavalry, infantry, chariots and elephants) are entrusted with the defense of the city.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदा तु रामस्य सलक्ष्मणस्य
प्रसह्य सीता खलु सा इहाहृता ।
सकृत् समीक्ष्यैव सुनिश्चितं तदा
भजेत चित्तं यमुनेव यामुनम् ॥ २८ ॥

यदा तु रामस्य सलक्ष्मणस्य
प्रसह्य सीता खलु सा इहाहृता ।
सकृत्समीक्षैव सुनिश्चितं तदा
भजेत चित्तं यमुनेव यामुनम् ॥

यदा तु रामस्य सलक्ष्मणस्य । प्रसह्य सीता खलु पा इहाऽहृता । सकृत्समीक्षैव सुनिश्चितम् तदा । भजेत चित्तम् यमुनेव यामुनम् ॥ ६-१२-२८

‘जब तुम लक्ष्मणसहित श्रीरामके आश्रमसे एक बार स्वयं ही मनमाना विचार करके सीताको यहाँ बलपूर्वक हर लाये थे, उसी समय तुम्हारे चित्तको हमलोगोंके साथ इस विषयमें सुनिश्चित विचार कर लेना चाहिये था । ठीक उसी तरह जैसे यमुना जब पृथ्वीपर उतरनेको उद्यत हुईं, तभी उन्होंने यमुनोत्री पर्वतके कुण्डविशेषको अपने जलसे पूर्ण किया था (पृथ्वीपर उतर जानेके बाद उनका वेग जब समुद्रमें जाकर शान्त हो गया, तब वे पुनः उस कुण्डको नहीं भर सकतीं, उसी प्रकार तुमने भी जब विचार करनेका अवसर था, तब तो हमारे साथ बैठकर विचार किया नहीं । अब अवसर बिताकर सारा काम बिगड़ जानेके बाद तुम विचार करने चले हो) ॥ २८ ॥

नीनु लक्ष्मण सहित श्रीरामन आश्रमक्कॆ स्वतः मनस्सिगॆ बन्दन्तॆ विचार माडि सीतॆयन्नु इल्लिगॆ बलवन्तवागि कद्दु तन्दाग नीनु नम्मॊन्दिगॆ ई विषयदल्लि सुनिश्चित विचार माडबेकागित्तु. यमुनॆयु पृथिविय मेलॆ इळिदु बरलु हॊरटाग अवळु यमुनोत्रि पर्वतद कुण्ड विशेषवन्नु तन्न जलदिन्द पूर्णगॊळिसिद्दळु. (भूमिगॆ बन्दु आकॆय वेगवु समुद्रवन्नु सेरिदाग शान्तवायितु. अवळु पुनः आ कुण्डवन्नु तुम्बलारळु, हागॆये नीनू कूड आग विचार माडुव अवकाशविद्दरू नम्मॊन्दिगॆ कुळितु विचारमाडलिल्ल. ईग समय कळॆदु होगि ऎल्ल कार्य कॆट्टुहोद मेलॆ नीनु विचार माडलु हॊरटिरुवॆ..॥28॥

पदच्छेदः

28. yadaa = when; siitaa = Seetha; raamasya = of Rama; salakshhmaNasya = accompanied by Lakshmana; khalu = indeed; aahR^itaa = was brought; iha = here; prasahya = forcibly; tadaa; then itself; sakR^it = once; samiikshhyena = by contemplating thoroughly; chittam = your mind; bhajeta = should have driven into; sunishchitam = a good decision; yaamunaniva = like filling the depression at its source; yamunaa = by Yamuna River.”

अनुवादः

“You should have contemplated thoroughly that very moment when Seetha was brought here forcibly only after a single impulsive thought from the hermitage of Rama, who was accompanied by Lakshmana, even like the river Yamuna fills the depression at its source the moment it descends on earth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वमेतन्महाराज कृतमप्रतिमं तव ।
विधीयेत सहास्माभिरादावेवास्य कर्मणः ॥ २९ ॥

‘महाराज! तुमने जो यह छलपूर्वक छिपकर परस्त्री-हरण आदि कार्य किया है, यह सब तुम्हारे लिये बहुत अनुचित है । इस पापकर्मको करनेसे पहले ही आपको हमारे साथ परामर्श कर लेना चाहिये था ॥ २९ ॥

महाराजा! नीनु कपटदिन्द अडगि परस्त्रीय अपहरणादि माडिद ऎल्ल कार्यवु निनगागि बहळ अनुचितवागिदॆ. ई पापकर्मवन्नु माडुव मॊदले नीनु नम्मॊन्दिगॆ विमर्शॆ माडिकॊळ्ळ बेकागित्तु.॥29॥

पदच्छेदः

29. mahaaraaja = O; emperor!; aadaaneva = athe beginning itself; asya = of this; karmaNaH = action; apratimam = it would have been unequalled; tava = to you; yadi sarvam = (if)all etat = this; kR^itam = act of consultation asmaabhiH saha = with us; vidhiiyetayadi = was done.

अनुवादः

“O, emperor! If all this act of consultation with us was done at the beginning of this action itself (of bringing Seetha here), it would have been worthy of you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न्यायेन राजकार्याणि यः करोति दशानन ।
न स सन्तप्यते पश्चान्निश्चितार्थमतिर्नृपः ॥ ३० ॥

न्यायेन राजकार्याणि यः करोति दशानन । न स सम्तप्यते पश्चान्निश्चतार्थमतिर्नृपः ॥ ६-१२-३०

‘दशानन! जो राजा सब राजकार्य न्यायपूर्वक करता है, उसकी बुद्धि निश्चयपूर्ण होनेके कारण उसे पीछे पछताना नहीं पड़ता है ॥ ३० ॥

दशाननने! ऎल्ल राजकार्यगळन्नु न्यायपूर्वक माडिद राजनिगॆ, अवन बुद्धि निश्चयपूर्णवाद्दरिन्द कॊनॆगॆ पश्चात्तापपडबेकागुवुदिल्ल.॥30॥

पदच्छेदः

30. dashaanana = O; Ravana; yaH = which; nR^ipaH = king; karoti = does; raajakaaryaani = king’s functions; nishchitaarthamatiH = with a mind; ascertained; nyaayenna = by justice; saH = he; nasantapyate = will not repent; pashchaat = thereafter."

अनुवादः

“O, Ravana! A king who performs king’s functions with a mind duly ascertained by justice, will not repent thereafter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुपायेन कर्माणि विपरीतानि यानि च ।
क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव ॥ ३१ ॥

अनुपायेन कर्माणि विपरीतानि यानि च । क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवीम्ष्यप्रयतेष्विन ॥ ६-१२-३१

‘जो कर्म उचित उपायका अवलम्बन किये बिना ही किये जाते हैं तथा जो लोक और शास्त्रके विपरीत होते हैं, वे पापकर्म उसी तरह दोषकी प्राप्ति कराते हैं, जैसे अपवित्र आभिचारिक यज्ञोंमें होमे गये हविष्य ॥ ३१ ॥

याव कर्मवु उचित उपायवन्नु अवलम्बिसदॆये माडिदॆयो, यावुदु लोक मत्तु शास्त्रक्कॆ विपरीतवागुत्तदो, आ पापकर्मवु-अपवित्र अभिचारिक यज्ञदल्लि होममाडिद हविस्सिनन्तॆ दोषपूर्णवागुत्तदॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. karmaaNi = actions; vuoaruutaabu = oervertedktl kriyamaaNaani = done; anupaayena = witout use of any strategem; duSyanti = get spoiled; haviinshhiiva = even as oblations; aprayate = not intent on devotion.

अनुवादः

“Actions done pervertedly without use of any stratagem get spoiled, even as oblations not intent on devotion got spoiled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यः पश्चात् पूर्वकार्याणि कर्माण्यभिचिकीर्षति ।
पूर्वं चापरकार्याणि स न वेद नयानयौ ॥ ३२ ॥

यः पश्चात्पूर्वकार्याणि कर्माण्यभिचिकीर्षति । पूर्वम् चापरकर्याणि न स वेद नयानयौ ॥ ६-१२-३२

‘जो पहले करनेयोग्य कार्योंको पीछे करना चाहता है और पीछे करनेयोग्य काम पहले ही कर डालता है, वह नीति और अनीतिको नहीं जानता ॥ ३२ ॥

यारु मॊदलु माडलु योग्यकर्मवन्नु अनन्तर माडुत्तानो, मत्तॆ माडबेकाद कार्यवन्नु मॊदले माडिबिडुवनो, अवनु नीति मत्तु अनीतियन्नु तिळियुवुदिल्ल.॥32॥

पदच्छेदः

32. yaH = He who; chikiirshhati = wants to do; karmaaNi = actions; puurvakaaryaani = which ought to be done before; pashchaat = later; aparakaryaaNi = and actions which ought to be done later; puurvamca = \ before; saH = he; na veda = is not aware; nayaanayau = of predence and imprudence.

अनुवादः

“He who is not aware of prudence and imprudence, wants to do actions which are to be done before at a later stage and actions which are to be done later at a stage before.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चपलस्य तु कृत्येषु प्रसमीक्ष्याधिकं बलम् ।
छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः ॥ ३३ ॥

चपलस्य तु कृत्येषु प्रसमीक्ष्याधिकं बलम् ।
छिद्र्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः ॥

चपलस्य तु कृत्येषु प्रसमीक्स्याधिकम् बलम् । चिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः ॥ ६-१२-३३

‘शत्रुलोग अपने विपक्षीके बलको अपनेसे अधिक देखकर भी यदि वह हर काममें चपल (जल्दबाज) है तो उसका दमन करनेके लिये उसी तरह उसके छिद्र ढूँढ़ते रहते हैं, जैसे पक्षी दुर्लङ्घ्य क्रौञ्च पर्वतको लाँघकर आगे बढ़नेके लिये उसके (उस) छिद्रका* आश्रय लेते हैं (जिसे कुमार कार्तिकेयने अपनी शक्तिका प्रहार करके बनाया था) ॥ ३३ ॥

\* कुमार कार्तिकेयने अपनी शक्तिके द्वारा क्रौञ्चपर्वतको विदीर्ण करके उसमें छेद कर दिया था—यह प्रसंग महाभारतमें आया है । (देखिये शल्यप० ४६ । ८४)

शत्रुगळु तम्म विपक्षद बलवन्नु हॆच्चॆन्दु नोडियू, अवनु प्रतियॊन्दु कॆलसदल्लि चपल (अवसर)नागिद्दरॆ अवनन्नु दमन माडलु पक्षियु दुर्लङ्घ्य क्रौञ्चपर्वतवन्नु दाटलु मुन्दॆ होगलु छिद्रवन्नु* आश्रयिसुवन्तॆ, अवन छिद्रवन्नु हुडुकुत्तिरुत्तारॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. prasamiikshhya = seeing; adhikam = superior; balam = strength; chapalasya = of a hasteful enemy (others); prapadyante = look for; chhidram = his weak point; dvijaaH iva = even as swans; kham = (seek) the cleavage; krauNchasya = in Kraucha mountain.

अनुवादः

“Seeing superior strength in a hasteful enemy, some look for his weak point, even as swans seek the cleavage in the Kraunca mountain.”

टिप्पनी

God Kartikeya (son of Lord Shiva) made a cleavage in Krauncha mountain with His javelin. (Mahabharata, Salya Parva 46-84).

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वयेदं महदारब्धं कार्यमप्रतिचिन्तितम् ।
दिष्ट्या त्वां नावधीद् रामो विषमिश्रमिवामिषम् ॥ ३४ ॥

त्वयेदम् महादारभम् कार्य मप्रतिचिन्तितम् । दिष्ट्या त्वाम् नावधीद्रामो विषमिश्रमिवामृतम् ॥ ६-१२-३४

‘महाराज! तुमने भावी परिणामका विचार किये बिना ही यह बहुत बड़ा दुष्कर्म आरम्भ किया है । जैसे विषमिश्रित भोजन खानेवालेके प्राण हर लेता है, उसी प्रकार श्रीरामचन्द्रजी तुम्हारा वध कर डालेंगे । उन्होंने अभीतक तुम्हें मार नहीं डाला, इसे अपने लिये सौभाग्यकी बात समझो ॥ ३४ ॥

महाराजा ! नीनु भावी परिणामवन्नु विचार माडदॆये इन्तह बहळ दॊड्ड दुष्कर्मवन्नु प्रारम्भिसिरुवॆ. विषमिश्रित आहारवन्नु तिन्दवन प्राणहरणवागुवन्तॆ, श्रीरामचन्दनु निन्नन्नु वधिसि बिडुवनु. अवनु इष्टरवरॆगॆ निन्नन्नु कॊल्लदिरुवुदु नमगॆ सौभाग्यद मातागिदॆ.॥34॥

पदच्छेदः

34. idam = this; mahat = great; kaaryam = act; aarabdham = was undertaken; tvayaa = by you; apratichintitam = without proper thinking; diSTyaa = by good fortune; raamaH = Rama; naavadhiit = did not kill; tvaam = you; aamiSam iva = even as the meat; viSamishram = mixed with poison.”

अनुवादः

“This great act was undertaken by you without proper thinking. By good fortune, Rama did not kill you even as the meat mixed with poison would kill the consumer.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मात् त्वया समारब्धं कर्म ह्यप्रतिमं परैः ।
अहं समीकरिष्यामि हत्वा शत्रूंस्तवानघ ॥ ३५ ॥

तस्मत्त्वया समारब्धं कर्म ह्यप्रतिमं परैः ।
अहं समीकरिष्यामि हत्वा शत्रूंस्तवानघ ॥

तस्मात्त्वया समारब्धम् कर्म ह्यप्रतिमम् परैः । अहम् समीकरिष्यामि हत्वा शत्रूम् स्तनानघ ॥ ६-१२-३५

‘अनघ! यद्यपि तुमने शत्रुओंके साथ अनुचित कर्म आरम्भ किया है, तथापि मैं तुम्हारे शत्रुओंका संहार करके सबको ठीक कर दूँगा ॥ ३५ ॥

पापरहितने! नीनु शत्रुगळॊन्दिगॆ अनुचित कर्म वन्नु प्रारम्भिसिदरू नानु निन्न शत्रुगळ संहार माडि, ऎल्लवन्नु सरियागिसुवॆनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. anagha = O; irreproachable brother!; tasmaat = therefore; hatvaa = by killing; tava = your; shatruum = enemies; samiikarishhyaami = I shall neutralise; apratimam = the dishonourable; karma = act; samaarabdham = undertaken; tvayaa = by you; paraiH = in relation to your enemies."

अनुवादः

“O, irreproachable brother! Therefore by killing your enemies, I shall neutralize the dishonourable act undertaken by you in relation to your enemies.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव निशाचर ।
यदि शक्रविवस्वन्तौ यदि पावकमारुतौ ।
तावहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि ॥ ३६ ॥

‘निशाचर! तुम्हारे शत्रु यदि इन्द्र, सूर्य, अग्नि, वायु, कुबेर और वरुण भी हों तो मैं उनके साथ युद्ध करूँगा और तुम्हारे सभी शत्रुओंको उखाड़ फेंकूँगा ॥ ३६ ॥

निशाचरने! निन्न शत्रु इन्द्र, सूर्य, अग्नि, वायु, कुबेर, वरुण इवरु यारागिद्दरू नानु अवरॊन्दिगॆ युद्धमाडि, निन्न शत्रुगळन्नु कित्तु बिसाडुवॆनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. nishaachara = O; ranger of night!; aham = I; utsaadayishhyaami = shall destroy; tava = your; shatruun = enemies; aham = I; yodhayishhyaami = shall do battle with; tau = the two brother; yadi = even if (they are); shakravivasvautau = Indra and the sun-god; yadi paavakamaarutau = even if god of fire and the wind-god; kubera varuNaavapi = or Kubera (the god of riches) and Varuna (the god of water).

अनुवादः

“O, ranger of night! I shall destroy your enemies. I shall do battle with the two brothers, even if they are Indra and the sun-god or the god of fire and the wind-god or Kubera (the god of riches) and Varuna (the god of water).

स्रोतः: valmikiramayan.net

गिरिमात्रशरीरस्य महापरिघयोधिनः ।
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाद् वै पुरन्दरः ॥ ३७ ॥

‘मैं पर्वतके समान विशाल एवं तीखी दाढ़ोंसे युक्त शरीर धारण करके महान् परिघ हाथमें ले समरभूमिमें जूझता हुआ जब गर्जना करूँगा, उस समय देवराज इन्द्र भी भयभीत हो जायँगे ॥ ३७ ॥

पर्वतदन्तह विशाल हागू तीक्ष्णदाडॆगळिन्द कूडिद शरीरवन्नु धरिसिद नानु महापरिघवन्नु कैयल्लॆत्तिकॊण्डु समराङ्गणदल्लि कादाडुत्ता गर्जिसिदाग देवेन्द्रनू कूड भयभीत नागुवनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. purandaraH = even Indra; bibhiiyat vai = indeed will be afraid of me; girimaatra shariirasya = with a mountain-sized body; tiikshhNadamsTrasya = fiery teeth; nardataH = making a roaring sound; mahaaparigha yodhinaH = attacking with an immense bludgeon.”

अनुवादः

“Entering the combat with a mountain-sized body and fiery teeth, roaring the while and attacking with an immense bludgeon, I shall strike terror in Indra himself!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुनर्मां स द्वितीयेन शरेण निहनिष्यति ।
ततोऽहं तस्य पास्यामि रुधिरं काममाश्वस ॥ ३८ ॥

‘राम मुझे एक बाणसे मारकर दूसरे बाणसे मारने लगेंगे, उसी बीचमें मैं उनका खून पी लूँगा । इसलिये तुम पूर्णतः निश्चिन्त हो जाओ ॥ ३८ ॥

रामनु ननगॆ ऒन्दु बाण हॊडॆदु इन्नॊन्दु बाणवन्नु हॊडॆयतॊडगुव नडुवॆये नानु अवन रक्तवन्नु कुडिदु बिडुवॆनु. अदक्कागि नीनु पूर्णवागि निश्चिन्तनागु.॥38॥

पदच्छेदः

38. saH = (before) that Rama; nihanishhyati = strikes; maam = me; punaH = once more; dvitiiyena = with a second; shareNa = arrow; tataH = immediately; paasyaami = I shall drink; tasya = his; rudhiram = blood; aashvasa = cheer-up; kaamam = freely."

अनुवादः

“Even before Rama strikes me once more with a second arrow, I shall drink his blood. Cheer up freely.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वधेन वै दाशरथेः सुखावहं
जयं तवाहर्तुमहं यतिष्ये ।
हत्वा च रामं सह लक्ष्मणेन
खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान् ॥ ३९ ॥

वधेव वै दाशरथेह् सुखावहम् । जयम् तवाहर्तुमहम् तयिष्ये । हत्वा च रामम् सह लक्ष्मणेन । खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान् ॥ ६-१२-३९

‘मैं दशरथनन्दन श्रीरामका वध करके तुम्हारे लिये सुखदायिनी विजय सुलभ करानेका प्रयत्न करूँगा । लक्ष्मणसहित रामको मारकर समस्त वानरयूथपतियोंको खा जाऊँगा ॥ ३९ ॥

नानु दशरथनन्दन श्रीरामनन्नु वधिसि निनगॆ सुखदायक विजयवन्नु सुलभगॊळिसुव प्रयत्न माडुवॆनु. लक्ष्मण सहित रामनन्नु कॊन्दु समस्त वानरयूथपतिगळन्नु तिन्दु बिडुवनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. aham = I; yatiSve = shall try; aahartum = to fetch; jayam = victory; sukhavaham = which brings pleasure; tava = to you; vadhena = by killing; daasharadhena = of Rama; hatvaa = by killing; raamam = Rama; lakshhmaNena iha = along with lakshmana; khaadaami = I shall eat awa; sarvaan = all hariyuuthamukhyaan = the leaders of monkey- troops.”

अनुवादः

“I shall try to fetch victory, which brings pleasure to you, by the killing of Rama. By exterminating Rama along with Lakshmana, I shall devour all the leaders of monkey-troops.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं
कुरुष्व कार्याणि हितानि विज्वरः ।
मया तु रामे गमिते यमक्षयं
चिराय सीता वशगा भविष्यति ॥ ४० ॥

रमस्व कामम् पिब चाग्र्यवारुणीम् । कुरुष्व कार्वाणि हितानि विज्वरः । मया तु रामे गमिते यमक्षयम् । चिराय सीता वशगा भविष्यति ॥ ६-१२-४०

‘तुम मौजसे विहार करो । उत्तम वारुणीका पान करो और निश्चिन्त होकर अपने लिये हितकर कार्य करते रहो । मेरे द्वारा रामके यमलोक भेज दिये जानेपर सीता चिरकालके लिये तुम्हारे अधीन हो जायगी’ ॥ ४० ॥

नीनु आनन्दवागि विहरिसु. उत्तम वारुणियन्नु कुडिदु, निश्चिन्तनागि तन्न हितकर कार्यवन्नु माडुत्ता इरु. नानु रामनन्नु यमलोकक्कॆ कळिसिद बळिक सीतॆयु चिरकाल निन्न अधीनळागुवळु.॥40॥

पदच्छेदः

40. ramasva = enjoy yourself; kaamam = freely; piba = drink; agryavaaruNiim = excellent of your desire; vijvaraH = without anxiety; raame = Rama; gamite = having been despatched; yamakshhayam = to the abode of death; mayaa = by me; siita = Seetha; bhavishhyati = will be; vashaga = at your disposal; chiraaya = forever."

अनुवादः

“Enjoy yourself freely. Drink excellent of wines to the extent of your desire without any anxiety. Rama, having been dispatched by me to the abode of death, Seetha will be at your disposal forever.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि हन्नॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥12॥