०११ रावणस्य आस्थानप्रवेशः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Ravana goes again to the assembly hall, to hold consultations with his ministers, othere important demons and Vibhishana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

11. रावण और उसके सभासदोंका सभाभवनमें एकत्र होना

स बभूव कृशो राजा मैथिलीकाममोहितः ।
असन्मानाच्च सुहृदां पापः पापेन कर्मणा ॥ १ ॥

स बभुव कृशो राजा मैथिलीकाममोहितः । असन्मानाच्च सुहृदाम् पापः पापेन कर्मणाः ॥ ६-११-१

राक्षसोंका राजा रावण मिथिलेशकुमारी सीताके प्रति कामसे मोहित हो रहा था, उसके हितैषी सुहृद् विभीषण आदि उसका अनादर करने लगे थे—उसके कुकृत्योंकी निन्दा करते थे तथा वह सीताहरणरूपी जघन्य पाप-कर्मके कारण पापी घोषित किया गया था—इन सब कारणोंसे वह अत्यन्त कृश (चिन्तायुक्त एवं दुर्बल) हो गया था ॥ १ ॥

राक्षसर राज रावणनु सीतॆय कुरितु काममोहितनागिद्दनु. अवन हितैषि सुहृद् विभीषणा दिगळु अवनन्नु अनादरिसतॊडगिद्दरु. अवन कॆट्ट कॆलसवन्नु निन्दिसुत्तिद्दरु. हागू सीतापहरणरूपी जघन्य पाप-कर्मदिन्द पापि ऎन्दु घोषिसिद्दरु. इदॆल्ल कारणदिन्द अवनु अत्यन्त कृश (चिन्तायुक्त मत्तु दुर्बल)नागिद्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH = that; paapaH = sinful; raajaa = king of demons; maithiliikaamamohitaH = infatuated by his desire for Seetha; babhuuva = became; kR^ishaH = emaciated; asanmaanaacca = despising; suhR^idaam = the kind-hearted; paapena karmaNaa = and by his sinful action.

अनुवादः

That sinful Ravana, infatuated by his desire for Seetha, became emaciated by his sinful action and by his despising of well-disposed people like Vibhishana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतीव कामसम्पन्नो वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
अतीतसमये काले तस्मिन् वै युधि रावणः ।
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च प्राप्तकालममन्यत ॥ २ ॥

अतीव कामसम्पन्नो वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
अतीवसमये काले तस्मिन् वै युधि रावणः ।
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च प्राप्तकालममन्यत ॥

अतीतसमये काले तस्मिन्वे युधि रावणः । अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च प्राप्तकालममन्यत ॥ ६-११-२

वह अत्यन्त कामसे पीड़ित होकर बारंबार विदेहकुमारीका चिन्तन करता था, इसलिये युद्धका अवसर बीत जानेपर भी उसने उस समय मन्त्रियों और सुहृदोंके साथ सलाह करके युद्धको ही समयोचित कर्तव्य माना ॥ २ ॥

अवनु अत्यन्त कामदिन्द पीडितनागि पदेपदे वैदेहियन्नु चिन्तिसुत्तिद्दनु. अदक्कागि युद्धद अवकाश ऒदगिदाग मन्त्रिगळ मत्तु सुहृदयरॊन्दिगॆ सलहॆ पडॆदु युद्धवे समयोचित कर्तव्यवॆन्दु तिळिदनु.॥2॥

स हेमजालविततं मणिविद्रुमभूषितम् ।
उपगम्य विनीताश्वमारुरोह महारथम् ॥ ३ ॥

स हेमजालविततम् मणिविद्रुमभूषितम् । उपगम्य विनीताश्वमारुरोह महार्थम् ॥ ६-११-३

वह सोनेकी जालीसे आच्छादित तथा मणि एवं मूँगोंसे विभूषित एक विशाल रथपर, जिसमें सुशिक्षित घोड़े जुते हुए थे; जा चढ़ा ॥ ३ ॥

अवनु चिन्नद जालरिगळिन्द मुच्चिद, हवळ मणि गळिन्द अलङ्कृतवाद, सुशिक्षित कुदुरॆगळन्नु हूडिद विशाल रथवन्नु एरिदनु.॥3॥

तमास्थाय रथश्रेष्ठं महामेघसमस्वनम् ।
प्रययौ रक्षसां श्रेष्ठो दशग्रीवः सभां प्रति ॥ ४ ॥

तमास्थाय रथश्रेष्ठं महामेघसमस्वनम् ।
प्रययौ राक्षसां श्रेष्ठो दशग्रीवः सभां प्रति ॥

तमास्थाय रथश्रेष्ठो महामेघसमस्वनम् । प्रययौ रक्षसाम् श्रेष्ठो दशग्रीवः सभाम् प्रति ॥ ६-११-४

महान् मेघोंकी गर्जनाके समान घर्घराहट पैदा करनेवाले उस उत्तम रथपर आरूढ़ हो राक्षसशिरोमणि दशग्रीव सभाभवनकी ओर प्रस्थित हुआ ॥ ४ ॥

महामेघगर्जनॆ यन्तॆ शब्दमाडुव आ उत्तम रथदल्लि कुळित राक्षस श्रेष्ठ दशग्रीवनु सभाभवनद कडॆगॆ हॊरटनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dashagriivaH = Ravana; shreSThaH = the excellent; rakSasaam = among demons; aasthaaya = mounted; tam = that; rathashreSTham = most beautiful chariot; mahaameghasmasvanam = with a rattling sound resembling the rumbling of a large cloud; prayayau = and preceeded; sabhaam prati = towards the assembling hall.

अनुवादः

Ravana the excellent among demons ascended that most beautiful chariot, with a rattling sound resembling the rumbling of a large cloud and then proceeded towards the assembly-hall.

स्रोतः: valmikiramayan.net

असिचर्मधरा योधाः सर्वायुधधरास्ततः ।
राक्षसा राक्षसेन्द्रस्य पुरस्तात् सम्प्रतस्थिरे ॥ ५ ॥

असिचर्मधरा योधाः सर्वायुधधरास्तथा ।
राक्षसा राक्षसेन्द्रस्य पुरस्तात् सम्प्रतस्थिरे ॥

उस समय राक्षसराज रावणके आगे-आगे ढाल-तलवार एवं सब प्रकारके आयुध धारण करनेवाले बहुसंख्यक राक्षस योद्धा जा रहे थे ॥ ५ ॥

आग राक्षसराज रावणन मुन्दुगडॆ कत्ति-गुराणि हागू ऎल्ल प्रकारद आयुधगळन्नु धरिसिद असङ्ख्य राक्षस योधरु नडॆयुत्तिद्दरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tataH = then; yodhaaH = warriors; as carmadharaaH = holding swords and shields; raakSasaaH = and demons; sarvaayudhadharaaH = wearing all tpes of weapons; sampratasthire = marched; purastaat = in front; raakSasendrasya = of that king of demons.

अनुवादः

Warriors holding swords and shield as well as demons wearing all types of weapons, marched in front of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानाविकृतवेषाश्च नानाभूषणभूषिताः ।
पार्श्वतः पृष्ठतश्चैनं परिवार्य ययुस्तदा ॥ ६ ॥

इसी तरह भाँति-भाँतिके आभूषणोंसे विभूषित और नाना प्रकारके विकराल वेषवाले अगणित निशाचर उसे दायें-बायें और पीछेकी ओरसे घेरकर चल रहे थे ॥ ६ ॥

इदे रीति बगॆ-बगॆय ऒडवॆगळिन्द अलङ्करिसिकॊण्ड, नाना विधद विकराळ वेषवुळ्ळ अगणित निशाचररु अवनन्नु ऎड-बल-हिन्दॆ ऎल्ल कडॆयिन्द सुत्तुवरिदु होगुत्तिद्दरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. naanaa vikR^ita veSaashca = 9demons) wearing all types of unusual dresses; naanaabharaNa bhuushhitaaH = and adoring various kinds of jewellery; tadaa = then; yayuH = marched; parivaarya = surrounding; enam = him; paarshvataH = from sides; pR^iSThatashcaiva = and even from behind.

अनुवादः

Demons wearing all types of unusual dresses and adoring various kinds of jewellery then marched, duly surrounding him from sides and even behind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथैश्चातिरथाः शीघ्रं मत्तैश्च वरवारणैः ।
अनूत्पेतुर्दशग्रीवमाक्रीडद्भिश्च वाजिभिः ॥ ७ ॥

रथैश्चातिरथा शीघ्रम् मतैश्च वरवारणैः । अमात्पेतुर्दशग्रीवमाक्रीडद्भिश्च वाजिभिः ॥ ६-११-७

रावणके प्रस्थान करते ही बहुत-से अतिरथी वीर रथों, मतवाले गजराजों और खेल-खेलमें तरह-तरहकी चालें दिखानेवाले घोड़ोंपर सवार हो तुरंत उसके पीछे चल दिये ॥ ७ ॥

रावणनु होगुत्तिद्दाग अनेक अतिरथिवीररु रथगळल्लि, मत्तगजगळ मेलॆ, लीलाजालवागि अनेक नडॆगळन्नु तोरिसुत्तिद्द कुदुरॆगळन्नेरि अवन हिन्दॆ-हिन्दॆ सागुत्तिद्दरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. atirathaaH = great chariot-warriors; rathaiH = in chariots; varavaaraNaiH = on excellent elephants; mattaiH = in rut; vaajibhishca = and horses; aakriiDadbhiH = sportively coming in different gaits; anuutpetuH dashagriivam = rushed after Ravana; shiighram = quickly.

अनुवादः

Great chariot-warriors in chariots, on excellent elephants in rut and horses supportively coming in different gaits, rushed after Ravana quickly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गदापरिघहस्ताश्च शक्तितोमरपाणयः ।
परश्वधधराश्चान्ये तथान्ये शूलपाणयः ।
ततस्तूर्यसहस्राणं सञ्जज्ञे निःस्वनो महान् ॥ ८ ॥

गदापरिघहस्ताश्च शक्तितोमर पाणयः ।
परश्वधधराश्चान्ये तथान्ये शूलपाणयः ।
ततस्तूर्यसहस्राणां सञ्जज्ञे निःस्वनो महान् ॥

गदापरिघहस्ताश्च शक्तितोमरपाणयः । परश्वथधराश्चान्ये तथान्ये शूलपाणयः ॥ ६-११-८

किन्हींके हाथोंमें गदा और परिघ शोभा पा रहे थे । कोई शक्ति और तोमर लिये हुए थे । कुछ लोगोंने फरसे धारण कर रखे थे तथा अन्य राक्षसोंके हाथोंमें शूल चमक रहे थे, फिर तो वहाँ सहस्रों वाद्योंका महान् घोष होने लगा ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

8. gadaaparigha hastaashca = with maces and iron bars in their hands; shaktitomarapaaNayaH = with javelins and iron clubs in their hands; parishvathadharaaH = wearing axes; anye = some others; shuulapaaNayaH = with darts in theirs hands.

अनुवादः

Some had maces and iron bars in their hands. Some had javelins and iron clubs. Some were holding axes. Some others had darts in their hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कॆलवर कैगळल्लि गदॆ, परिघ शोभिसुत्तिद्दवु. कॆलवरु शक्ति, तोमर धरिसिद्दरु. कॆलवरु गण्डुकॊडलि हिडिदिद्दरु, इतर राक्षसर कैगळल्लि शूलगळु हॊळॆयुत्तिद्दवु. मत्तॆ अल्लि साविरारु वाद्यगळु मॊळगतॊडगिदवु.॥.॥

तुमुलः शङ्खशब्दश्च सभां गच्छति रावणे ।
स नेमिघोषेण महान् सहसाभिनिनादयन् ॥ ९ ॥
राजमार्गं श्रिया जुष्टं प्रतिपेदे महारथः ।

तुमुलः शङ्खशब्दश्च सभाम् गच्चति रवणे ।

रावणके सभाभवनकी ओर यात्रा करते समय तुमुल शङ्खध्वनि होने लगी । उसका वह विशाल रथ अपने पहियोंकी घर्घराहटसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करता हुआ सहसा शोभाशाली राजमार्गपर जा पहुँचा ॥ ९ १/२ ॥

रावणनु सभाभवनद कडॆगॆ प्रयाणिसुत्तिद्दाग शङ्खध्वनिय तुमुलवे आगतॊडगितु. अवन आ विशालरथवु तन्न गालिगळ घर-घर दनियिन्द ऎल्ल दिक्कुगळु प्रतिध्वनिसुत्ता शोभासम्पन्न राजबीदिगॆ बन्दु तलुपितु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tataH = thereafter; raavaNe = as Ravana; gachchhati = was going; sabhaam = to the assembly hall; mahaan = loud; niHsvanaH = blare; tuuryasahasraaNaam = of thousands of trumpets = tumulaH = and tumultuous; shaNkhashabdashca = noise of couches; samjaN^e = were produced.

अनुवादः

As Ravana was proceeding to the assembly-hall, loud blare of thousands of trumpets along with tumultuous noise of conches were produced.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विमलं चातपत्रं च प्रगृहीतमशोभत ॥ १० ॥
पाण्डुरं राक्षसेन्द्रस्य पूर्णस्ताराधिपो यथा ।

विमलं चातपत्रं च प्रगृहीतामशोभत ।
पाण्डुरं राक्षसेन्द्रस्य पूर्णस्ताराधिपो यथा ।

उस समय राक्षसराज रावणके ऊपर तना हुआ निर्मल श्वेत छत्र पूर्ण चन्द्रमाके समान शोभा पा रहा था ॥ १० १/२ ॥

आग राक्षसराज रावणन तलॆय मेलिद्द श्वेतच्छत्रवु पूर्णचन्द्रनन्तॆ शोभिसुत्तित्तु..॥10॥

पदच्छेदः

10. saH = that; mahaan = excellently; mahaarathaH = great chariot; abhininaadayau = making noise; nemighoSeNa = of the sound of the wheels; sahasaa = soon; pratipade = obtained; raajamaargam = the royal high way; juSTam = possessed; shriyaa = of beauty.

अनुवादः

That excellently great chariot, making noise of the sound of its wheels, soon entered the beautiful royal high-way.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हेममञ्जरिगर्भे च शुद्धस्फटिकविग्रहे ॥ ११ ॥
चामरव्यजने तस्य रेजतुः सव्यदक्षिणे ।

विमलम् चातपत्रम् च पगृहीतमशोभत । पाण्डुरम् राक्षसेन्द्रस्य पूर्णस्तारधिपो यथा ॥ ६-११-११

उसके दाहिने और बायें भागमें शुद्ध स्फटिकके डंडेवाले चँवर और व्यजन, जिनमें सोनेकी मञ्जरियाँ बनी हुई थीं, बड़ी शोभा पा रहे थे ॥ ११ १/२ ॥

अवन ऎडबलदल्लि शुद्ध स्फटिकद हिडियुळ्ळ चिन्नद मञ्जरिगळुळ्ळ चामरगळु तुम्बा शोभिसुत्तिद्दवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. aatapatram = the umbrella; vimalam = which was spot-lessly; paaNDuram = white; ashobhata = shone; puurNa taaraadhipoyathaa = like a full moon; pragR^ihiitam = was held; raakSasandraya = (on the head) of Ravana.

अनुवादः

The spotlessly white umbrella, held on Ravana’s head, shone like a full-moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते कृताञ्जलयः सर्वे रथस्थं पृथिवीस्थिताः ॥ १२ ॥
राक्षसा राक्षसश्रेष्ठं शिरोभिस्तं ववन्दिरे ।

हेमञ्जरिगर्भे च शुद्धस्फटिकविग्रहे । चामरव्यजने तस्य रेजतुः सव्यदक्षिणे ॥ ६-११-१२

मार्गमें पृथ्वीपर खड़े हुए सभी राक्षस दोनों हाथ जोड़ रथपर बैठे हुए राक्षसशिरोमणि रावणकी सिर झुकाकर वन्दना करते थे ॥ १२ १/२ ॥

दारियल्लि इक्कॆडॆगळल्लि निन्तिरुव ऎल्ल राक्षसरु कैमुगिदु रथदल्लि कुळितिरुव राक्षस श्रेष्ठ रावणनन्नु तलॆबागि वन्दिसुत्तिद्दरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tasya savyadakSiNe = on his left and right sides; chaamaravyajane = two fans of yak’s tails; shuddha sphaTika vigrahe = with crystal handles; hemamaNjarigarbhe = and golden fringes; regatuH = were shining.

अनुवादः

On his left and right sides, two fans of yak’s tails with crystal handles and golden fringes were shining.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसैः स्तूयमानः सञ्जयाशीर्भिररिन्दमः ॥ १३ ॥
आससाद महातेजाः सभां विरचितां तदा ।

राक्षसै स्तूयमानः सञ्जयाशीर्भिररिन्दमः ॥
आससाद महातेजाः सभां विरचितां तदा ।

ते कृताञ्जलयः सर्वे रथस्थम् पृथिवीस्थिताः । राक्ष्सा राक्षसश्रेष्ठम् शिरोभिस्तम् ववन्दिरे ॥ ६-११-१३

राक्षसोंद्वारा की गयी स्तुति, जय-जयकार और आशीर्वाद सुनता हुआ शत्रुदमन महातेजस्वी रावण उस समय विश्वकर्माद्वारा निर्मित राजसभामें पहुँचा ॥ १३ १/२ ॥

राक्षसरु माडुत्तिद्द जय-जयकार मत्तु आशीर्वादगळन्नु केळुत्ता शत्रुदमन महा तेजस्वी रावणनु आग विश्वकर्मनिन्द निर्मितवाद राजभवनवन्नु तलुपिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. sarve = all; te raakSasaaH = those demons; vavandire = offered theri salutation; shirobhiH = (by bending) their heads; kR^itaaNjalayaH = and by joining their palsm; tam = to him; raakSasashreSTam = the best of demons; rathastham = mounted on the chariot.

अनुवादः

All those demons standing on ground offered their salutation by bending their heads and joining their palms to his the best of demons, mounted on the chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुवर्णरजतास्तीर्णां विशुद्धस्फटिकान्तराम् ॥ १४ ॥
विराजमानो वपुषा रुक्मपट्टोत्तरच्छदाम् ।
तां पिशाचशतैः षड्‍‍भिरभिगुप्तां सदाप्रभाम् ॥ १५ ॥
प्रविवेश महातेजाः सुकृतां विश्वकर्मणा ।

उस सभाके फर्शमें सोने-चाँदीका काम किया हुआ था तथा बीच-बीचमें विशुद्ध स्फटिक भी जड़ा गया था । उसमें सोनेके कामवाले रेशमी वस्त्रोंकी चादरें बिछी हुई थीं । वह सभा सदा अपनी प्रभासे उद्भासित होती रहती थी । छः सौ पिशाच उसकी रक्षा करते थे । विश्वकर्माने उसे बहुत ही सुन्दर बनाया था । अपने शरीरसे सुशोभित होनेवाले महातेजस्वी रावणने उस सभामें प्रवेश किया ॥ १४-१५ १/२ ॥

आ सभॆय नॆलदल्लि चिन्न-बॆळ्ळिय कॆत्तनॆ माडि, नडु-नडुवॆ शुद्ध स्फटिकगळन्नु जोडिसिद्दरु. अदरल्लि चिन्नद कसूति माडिद रेश्मॆवस्त्रगळन्नु हासिद्दरु. आ सभॆयु तन्नदाव प्रभॆयिन्द हॊळॆयुत्ता इत्तु. आरुनूरु पिशाचिगळु अदन्नु रक्षिसुत्तिद्दरु. विश्वकर्मनु अदन्नु बहळ सुन्दरवागिये रचिसिद्दनु. तन्न शरीर शोभॆयिन्द सुशोभितनाद महातेजस्वी रावणनु अदन्नु प्रवेशिसिदनु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14. tadaa = then; arindamaH = Ravana the harasser of enemies; san = possessing; mahaatejaH = great splendour; stuuyamaanaH = while being praised; raakSasaiH = by demons; jayashiirbhiH = throught cheers of victory; aasasaada = approached; virachitaam = the arranged; sabhaam = assembly.

अनुवादः

Ravana the harasser of enemies, possessing great splendor, while being praised by demons through cheers of victory, approached that organized assembly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यां तु वैदूर्यमयं प्रियकाजिनसंवृतम् ॥ १६ ॥
महत्सोपाश्रयं भेजे रावणः परमासनम् ।
ततः शशासेश्वरवद्दूताल्ँ लघुपराक्रमान् ॥ १७ ॥

तस्यां तु वैदूर्यमयं प्रियकाजिन संवृतम् ॥ महत्सोपाश्रयं भेजे रावणः परमासनम् ।
ततः शशासेश्वरवद्दूतांल्लघुपराक्रमान् ॥

ततः शशासेश्वरवद्दूतान् लघुपराक्रमान् ।

उस सभाभवनमें वैदूर्यमणि (नीलम)-का बना हुआ एक विशाल और उत्तम सिंहासन था, जिसपर अत्यन्त मुलायम चमड़ेवाले ‘प्रियक’ नामक मृगका चर्म बिछा था और उसपर मसनँद भी रखा हुआ था । रावण उसीपर बैठ गया । फिर उसने अपने शीघ्रगामी दूतोंको आज्ञा दी— ॥ १६-१७ ॥

आ सभाभवनदल्लि नीलमणिगळ ऒन्दु विशाल सिंहासनवित्तु. अदर मेलॆ अत्यन्त नयवाद चर्मवुळ्ळ ‘प्रियक’ ऎम्ब मृगद चर्महासित्तु मत्तु अदर मेलॆ ऒरगुव दिम्बु इरिसलागित्तु. रावणनु अदरमेलॆ कुळितु तन्न शीघ्रगामि दूतरिगॆ आज्ञापिसिदनु.॥16-17॥

पदच्छेदः

15;16. mahaatejaaH = Ravana with great splendour; viraajamaanaH = with shining brightly; napuSaa = body; pravivesha = entered; taam = that assembly hall; suvarNarajataastiirNaam = viSuddhasphaTikaantaraam = whose intereior was wrought with pure crystal; rukmapaTTottaraccadaam = carpeted with skins of deer; abhiguptaam = guarded by shaaDbhiH pishaaca shataiH = six hundred evil spirits; sadaaprabhaam = ever shining; sukR^itaam = and well- build; vishvakarmaNaa = by Visvakarma.

अनुवादः

Ravana with great splendour, with his body shining brightly, entered that assembly hall, which was paved with gold and silver, whose interior was wrought with pure crystal, carpeted with skins of deer, guarded by six hundred evil spirits, ever shining and well-constructed by Visvakarma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

17. saH = that; raavaNaH = Ravana; tasyaam = in that hall; bheje = occupied; mahat = big; paramaasanam = (and) excellent throne; vaiduuryamayam = embedded with jewels (cat’s eye gems); priyakaajinasamvR^itam = covered with skin of deer called Priyaka; sopaashrayam = (and) furnished with pillows.

अनुवादः

Ravana, that hall, occupied a big and excellent throne embedded with jewels (cat’s eye gems), covered with skin of deer called Priyaka and furnished with pillows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समानयत मे क्षिप्रमिहैतान् राक्षसानिति ।
कृत्यमस्ति महज्जाने कर्तव्यमिति शत्रुभिः ॥ १८ ॥

समानयत मे क्षिप्रमिं हैतान् राक्षसानिति ।
कृत्यमस्ति महाज्जाने कर्तव्यमिति शत्रुभिः ॥

६-११-१८ कृत्यमस्ति महाज्जाने कर्तव्यमिति शत्रुभिः ।

‘तुमलोग शीघ्र ही यहाँ बैठनेवाले सुविख्यात राक्षसोंको मेरे पास बुला ले आओ; क्योंकि शत्रुओंके साथ करनेयोग्य महान् कार्य मुझपर आ पड़ा है । इस बातको मैं अच्छी तरह समझ रहा हूँ (अतः इसपर विचार करनेके लिये सब सभासदोंका यहाँ आना अत्यन्त आवश्यक है)’ ॥ १८ ॥

नीवु बेगने इल्लि कुळितुकॊळ्ळुव सुविख्यात राक्षसरन्नु नन्न बळिगॆ करॆदुकॊण्डु बन्नि. एकॆन्दरॆ शत्रुगळॊन्दिगॆ माडुव महात्कार्यवु नन्न मेलॆ बिद्दिदॆ. इदन्नु नानु चॆन्नागि तिळियुत्तिद्देनॆ. (आद्दरिन्द इदर कुरितु विचार माडलु सभासदरु इल्लि बरुवुदु अत्यन्त आवश्यकवागिदॆ..॥18॥

पदच्छेदः

18. tataH = thereafter; iishvaravat = as a king; iti = thus; duutaan = his messengers; laghuparaakramaan = who were mering fast; asti = there is; mahat = a gigantic; kR^ityam = work; jaane = I know; kartvayam iti = what is being done; shatrubhiH = by enemies; samaanayata = bring; iha = here; etaan = these; raakSasaan = demons; kSipram = quickly.

अनुवादः

Thereafter Ravana, as a king, ordered his messengers, who were moving fast as follows: “There is a gigantic work before us. I know what the enemies are doing. Therefore, bring all the demons here quickly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसास्तद्वचः श्रुत्वा लङ्कायां परिचक्रमुः ।
अनुगेहमवस्थाय विहारशयनेषु च ।
उद्यानेषु च रक्षांसि चोदयन्तो ह्यभीतवत् ॥ १९ ॥

राक्षसास्तद्वचः शृत्वा लङ्कयां परिचक्रमुः ।
अनुगेहमवस्थाय विहारशयनेषु च ।
उद्यानेषु च रक्षांसि चोदयन्तो ह्यभीतवत् ॥

रावणका यह आदेश सुनकर वे राक्षस लङ्कामें सब ओर चक्कर लगाने लगे । वे एक-एक घर, विहारस्थान, शयनागार और उद्यानमें जा-जाकर बड़ी निर्भयतासे उन सब राक्षसोंको राजसभामें चलनेके लिये प्रेरित करने लगे ॥ १९ ॥

रावणन ई सन्देश केळि आ राक्षसरु लङ्कॆयल्लि ऎल्लॆडॆ सुत्ताडिदरु. अवरु ऒन्दॊन्दु मनॆ, विहार स्थळ, शयनगार, उद्यानवनक्कॆ होगि निर्भयतॆयिन्द आ ऎल्ल राक्षसरन्नु राजसभॆगॆ बरुवन्तॆ प्रेरेपिसतॊडगिदरु.॥19॥

ते रथान्तचरा एके दृप्तानेके दृढान् हयान् ।
नागानेकेऽधिरुरुहुर्जग्मुश्चैके पदातयः ॥ २० ॥

ते रथान्तचारा एके दृप्तानेके दृढान् हयान् ।
नागानेकेऽधिरुरुहुर्जग्मुश्चैके पदातयः ॥

तब उन राक्षसोंमेंसे कोई रथपर चढ़कर चले, कोई मतवाले हाथियोंपर और कोई मजबूत घोड़ोंपर सवार होकर अपने-अपने स्थानसे प्रस्थित हुए । बहुत-से राक्षस पैदल ही चल दिये ॥ २० ॥

आग आ राक्षसरल्लि कॆलवरु रथगळन्नु हत्ति, कॆलवरु मत्तगजगळ मेलॆ, कॆलवरु दृढवाद कुदुरॆगळ मेलॆ हत्ति तम्म तम्म स्थानदिन्द हॊरटरु. अनेक राक्षसरु काल्नडिगॆयिन्द हॊरटरु.॥20॥

पदच्छेदः

19; 20. shrutvaa = hearing;tadvacaH = those words; raakSasaaH = the (messenger) demons; chodayantaH = impelling; rakSaamsi = the demons; avasthaaya = staying; vihaara shayaneSu = in entertainment or in places bed-rooms; udyaaneSuca = or in gardens; paricakramuH = went; abhiitavat = without fear; anugchaam = to every house; laN^kaayaam = in Lanka.

अनुवादः

Hearing those words, the messenger impelled the demons staying in entertainment places, in bedrooms or in gardens and went without fear to every house in Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा पुरी परमाकीर्णा रथकुञ्जरवाजिभिः ।
सम्पतद्भिर्विरुरुचे गरुत्मद्भिरिवाम्बरम् ॥ २१ ॥

सा पुरी परमाकीर्णा रथकुञ्जरवाजिभिः ।
सम्पतद्भिर्विरुरुचे गुरुत्मद्भिरिवाम्बरम् ॥

ते रथान् रुचिरानेके दृप्तानेके दृढान् हयान् । नागनेकेऽधिरुरुहुर्जग्मुश्चैके पदातयः ॥ ६-११-२१

उस समय दौड़ते हुए रथों, हाथियों और घोड़ोंसे व्याप्त हुई वह पुरी बहुसंख्यक गरुड़ोंसे आच्छादित हुए आकाशकी भाँति शोभा पा रही थी ॥ २१ ॥

आ समयदल्लि ओडुत्तिरुव आनॆ-कुदुरॆगळिन्द व्याप्तवाद आ पुरियु असङ्ख्य गरुडरिन्द तुम्बिद आकाशदन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥21॥

पदच्छेदः

21. adhiruruhuH = mounted; te = those demons; eke = some; ruchiraan = beautiful; rathaan = chariots; eke = some; dR^iptaan = wild; dR^iDhaan = and strong hayaan = horses; eke = some; naagaan = elephants; eke = some; jagmuh = wnet; padaatayaH = by foot.

अनुवादः

Some of the demons mounted beautiful chariots; some mounted wild and strong horses and some mounted on elephants. Some others went on foot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वाहनान्यवस्थाय यानानि विविधानि च ।
सभां पद्भिः प्रविविशुः सिंहा गिरिगुहामिव ॥ २२ ॥

सा पुरी परमाकीर्णा रथकुञ्जरवाजिभिः । सम्पतद्भिर्विरुरुचे गरुत्मद्चिरिवामबरम् ॥ ६-११-२२

गन्तव्य स्थानतक पहुँचकर अपने-अपने वाहनों और नाना प्रकारकी सवारियोंको बाहर ही रखकर वे सब सभासद् पैदल ही उस सभाभवनमें प्रविष्ट हुए, मानो बहुत-से सिंह किसी पर्वतकी कन्दरामें घुस रहे हों ॥ २२ ॥

गन्तव्यस्थानक्कॆ तलुपि तम्म तम्म वाहनगळन्नु हॊरगॆये बिट्टु आ ऎल्ल सभासदरु अनेक सिंहगळु पर्वतद गुहॆयन्नु हॊक्कुवन्तॆ काल्नडिगॆयिन्दले सभाभवनवन्नु प्रवेशिसिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. saa purii = that city; paramaakiirNaa = extremely crowded; rathaa kuNjara vaajibhiH = with chariots; elephants and horses; sampatadbhiH = rushing togeher fast; viruruche = appeared; ambaramiva = like the sky; garutmadbhiH = by the birds.

अनुवादः

That city, extremely crowded with chariots elephants and horses rushing fast together, appeared like birds rushing fast in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु राज्ञा ते प्रतिपूजिताः ।
पीठेष्वन्ये बृसीष्वन्ये भूमौ केचिदुपाविशन् ॥ २३ ॥

ते वाहनान्यवस्थाप्य यानानि विविधानि च । सभाम् पद्भिः प्रविविशुः सिम्हा गिरिगुहामिव ॥ ६-११-२३

वहाँ पहुँचकर उन सबने राजाके पाँव पकड़े तथा राजाने भी उनका सत्कार किया । तत्पश्चात् कुछ लोग सोनेके सिंहासनोंपर, कुछ लोग कुशकी चटाइयोंपर और कुछ लोग साधारण बिछौनोंसे ढकी हुई भूमिपर ही बैठ गये ॥ २३ ॥

अल्लिगॆ होगि अवरॆल्लरू राजन कालिगॆ बिद्दरु हागू राजनू अवरन्नु सत्करिसिदनु. बळिक कॆलवरु चिन्नद सिंहासनगळल्लि कॆलवरु दर्भॆय चापॆगळल्लि कॆलवरु साधारण हासिगॆगळ मेलॆ कुळितुकॊण्डरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. avasthaapya = parking; vaahanaani = horses; elephants; vividhaani = and various; yaanaanicha = kinds of vehicles like chariots; te = they; pravivishuH = entered; padbhiH = by foot; sabhaam = the assembly-hall; giriguhaamiva = like a mountain-cave; simhaaH = by lions.

अनुवादः

Parking horses, elephants and various kinds vehicles like chariots, they entered by foot the assembly-hall as a mountain-cave is entered by lions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते समेत्य सभायां वै राक्षसा राजशासनात् ।
यथार्हमुपतस्थुस्ते रावणं राक्षसाधिपम् ॥ २४ ॥

ते समेत्य सभायां वै राक्षसा राजशासनात् ।
यथार्हमुपतस्थुत्वे रावणं राक्षसाधिपम् ॥

राजाकी आज्ञासे उस सभामें एकत्र होकर वे सब राक्षस राक्षसराज रावणके आसपास यथायोग्य आसनोंपर बैठ गये ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

24. gR^ihiitvaa = touching; paadau = the feet; raaN^aH = of the king; pratipuujitaaH = and being greeted in turn; raajJNaa = by the king; anye = some; upaavishan = sat down; piiTheSu = on seats; anye = some others; bR^iiSu = on mats(of Kusa grass); kechit = and others; bhuumau = on the ground.

अनुवादः

Touching the feet of the king and greeted in turn by the king, some sat down on seats, some others on mats (of Kusa grass) and others on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजन आज्ञॆयन्तॆ आ सभॆयल्लि सेरिद आ ऎल्ल राक्षसरु राक्षसराज रावणन अक्कपक्कदल्लि यथायोग्य आसनगळल्लि कुळितरु.॥2.॥

मन्त्रिणश्च यथामुख्या निश्चितार्थेषु पण्डिताः ।
अमात्याश्च गुणोपेताः सर्वज्ञा बुद्धिदर्शनाः ॥ २५ ॥
समीयुस्तत्र शतशः शूराश्च बहवस्तथा ।
सभायां हेमवर्णायां सर्वार्थस्य सुखाय वै ॥ २६ ॥

मन्त्रिणश्च यथामुख्या निश्चितार्थेषु पण्डिताः ।
अमात्याश्च गुणोपेताः सर्वज्ञा बुद्धिदर्शनाः ॥ समीयुस्तत्र शततः शूराश्च बहवस्तथा ।
सभायां हेमवर्णायां सर्वार्थस्य सुखाय वै ॥

यथायोग्य भिन्न-भिन्न विषयोंके लिये उचित सम्मति देनेवाले मुख्य-मुख्य मन्त्री, कर्तव्य-निश्चयमें पाण्डित्यका परिचय देनेवाले सचिव, बुद्धिदर्शी, सर्वज्ञ, सद‍्गुण-सम्पन्न उपमन्त्री तथा और भी बहुत-से शूरवीर सम्पूर्ण अर्थोंके निश्चयके लिये और सुखप्राप्तिके उपायपर विचार करनेके लिये उस सुनहरी कान्तिवाली सभाके भीतर सैकड़ोंकी संख्यामें उपस्थित थे ॥ २५-२६ ॥

बेरॆ बेरॆ विषयगळल्लि यथायोग्य उचित सम्मतिकॊडुव मुख्य मन्त्रिगळु, कर्तव्य निश्चयदल्लि पाण्डित्यद परिचय कॊडुव सचिवरु, बुद्धिदर्शि, सर्वज्ञ, सद्गुण सम्पन्न उपमन्त्रिगळु हागू इन्नू अनेक शूरवीर समस्त अर्थगळ निश्चयक्कागि मत्तु सुखप्राप्तिय उपायद मेलॆ विचार माडलिक्कागि आ स्वर्णकान्तियुळ्ळ सभॆयॊळगॆ नूरारु सङ्ख्यॆयल्लि उपस्थितरागिद्दरु.॥25-26॥

पदच्छेदः

25. sametya = congregating; sabhaayaam = in the assembly-hall; raaja shaasanaat = at the king’s command; te raakSasaaH = those demons; te = they; upasthuH = took their position; yathaarham = (each) according to their rank; raavaNam (round) Ravana; raakSasaadhipam = the king of demons.

अनुवादः

Congregating in the assembly hall at the king’s command, those demons took their position round Ravana the king of demons, each according to their rank.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो महात्मा विपुलं सुयुग्यं
रथं वरं हेमविचित्रिताङ्गम् ।
शुभं समास्थाय ययौ यशस्वी
विभीषणः संसदमग्रजस्य ॥ २७ ॥

ततो महात्मा विपुलं सुयुग्यं
रथं वरं हेमविचित्रिताङ्गम् ।
शुभं समाथाय ययौ यशस्वी
विभीषणः संसदमग्रजस्य ॥

तत्पश्चात् यशस्वी महात्मा विभीषण भी एक सुवर्णजटित, सुन्दर अश्वोंसे युक्त, विशाल, श्रेष्ठ एवं शुभकारक रथपर आरूढ़ हो अपने बड़े भाईकी सभामें जा पहुँचे ॥ २७ ॥

पदच्छेदः

26;27. mantriNashca = ministers; paNditaaH = who were scholars; nishchitaartheshhu = well-versed in deciding actions; guNopetaaH = those endowed with good qualities; sarvajJNaaH = those who were all-knowing; amaatyaashca = king’s ministers; buddhidarshanaaH = who could perceive things by their power of intellect; tathaa = and; bahuvaH = many; shuuraaH = warriors; shatashaH = in hundreds; samiiyuH = gathered; yathaamukhyaaH = according to their importance; sabhaayaam = in assembly hall; hemavarNaayaam- wrapped with gold; sukhaayavai = for felicity; sarvaarthasya = of all actions.

अनुवादः

Ministers who were scholars well versed in deciding action those endowed with good qualities, those who were all-knowing, king’s ministers who could perceive things by their power of intellect and many warriors in hundreds, gathered according to their importance in that assembly hall, wrapped with gold, for providing felicity in all actions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनन्तर यशस्वी महात्मा विभीषणनू कूड ऒन्दु सुवर्णजटित, सुन्दर कुदुरॆगळन्नु हूडिद, विशाल, श्रेष्ठ हागू शुभकर रथदल्लि आरूढनागि अण्णन सभॆगॆ बन्दु तलुपिदनु.॥2.॥

पदच्छेदः

2. tasmi = that; kaale = occasion; yudhi = for war; vai = indeed; atiita samaye = having gone by; raavama = Ravana; amanyata = thought of consultation with; amaatyaishcha = his ministers and; suhR^idbhishca = well-wishers; praapta kaale = to be a fit-time.

अनुवादः

Though the occasion for war was lacking Ravana thought of consulting with his ministers and well-wishers then to be a fit time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पूर्वजायावरजः शशंस
नामाथ पश्चाच्चरणौ ववन्दे ।
शुकः प्रहस्तश्च तथैव तेभ्यो
ददौ यथार्हं पृथगासनानि ॥ २८ ॥

छोटे भाई विभीषणने पहले अपना नाम बताया, फिर बड़े भाईके चरणोंमें मस्तक झुकाया । इसी तरह शुक और प्रहस्तने भी किया । तब रावणने उन सबको यथायोग्य पृथक्-पृथक् आसन दिये ॥ २८ ॥

तम्मनाद विभीषणनु मॊदलिगॆ तन्न हॆसरन्नु हेळिकॊण्डु अण्णन चरणगळल्लि तलॆबागिदनु. अदे रीति शुक मत्तु प्रहस्तनू वन्दिसिदरु. आग रावणनु अवरॆल्लरिगॆ यथायोग्य बेरॆ बेरॆयाद आसनगळन्नु नीडिदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tataH = then; vibhiiSaNaH = Vibhishana; mahaatmaa = the hight-souled; yashasvii = and the inllustrious; aasthaaya = ascended; varam = the excellent; ratham = chariot; vipulam = which was spacious; suyugyam = yoked with good horses; hemavichitritaaN^gam = its various parts decked with gold; shubham = and auspicious; yayau = and drove; samsadam = towards assembly-hall; agrajasya = of his elder brother; Ravana.

अनुवादः

The high-souled and illustrious VibhiShana ascended an excellent auspicious and spacious chariot yoked with good horses with its various parts decked in gold and drove towards the assembly-hall of Ravana his elder brother.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुवर्णनानामणिभूषणानां
सुवाससां संसदि राक्षसानाम् ।
तेषां परार्घ्यागुरुचन्दनानां
स्रजां च गन्धाः प्रववुः समन्तात् ॥ २९ ॥

सुवर्णनानामणिभूषणानां
सुवाससां संसदि राक्षसानाम् ।
तेषां परार्ध्यागुरुचन्दनानां
स्रजां च गन्धाः प्रववुः समन्तात् ॥

स पूर्वजायावरजः शशंस । ना माथ पश्चाच्चरणौ ववन्दे । शुकः प्रहस्तश्च तथैव तेभ्यो । ददौ यथार्हम् प्ऱ्^थगासनानि ॥ ६-११-२९

सुवर्ण एवं नाना प्रकारकी मणियोंके आभूषणोंसे विभूषित उन सुन्दर वस्त्रधारी राक्षसोंकी उस सभामें सब ओर बहुमूल्य अगुरु, चन्दन तथा पुष्पहारोंकी सुगन्ध छा रही थी ॥ २९ ॥

सुवर्ण हागू नाना विधद मणिगळ आभूषणगळिन्द अलङ्कृतराद आ सुन्दर वसधारी राक्षसर अमूल्य अगरु, चन्दन, पुष्पहारगळ परिमळवु आ सभॆयल्लि ऎल्लॆडॆ हरडित्तु.॥29॥

पदच्छेदः

29. atha = thereafter; saH = that; avarajaH = younger brogher; shashamsa = told; naama = his name; pashchaat = then; vavande = saluted; charaNau = the feet; shukaH = Suka; prahastashcha = and Prahasta; tathaiva; (saluted) likewise (Ravana); dadau = gave; aasanaani = seats; tebhyaH = to them; pR^ithak = separately; yathaarham = according to their rank.

अनुवादः

Then, that younger brother Vibhishana told Ravana his name and offered salutation to the feet. Suka and Prahasta followed suit. Ravana gave them suitable seats separately.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चुक्रुशुर्नानृतमाह कश्चित्
सभासदो नापि जजल्पुरुच्चैः ।
संसिद्धार्थाः सर्व एवोग्रवीर्या
भर्तुः सर्वे ददृशुश्चाननं ते ॥ ३० ॥

सुवर्णनानामणिभुषणानाम् । सुवाससाम् संसदि राक्षसानाम् । तेषाम् परार्थ्यगुरुचन्दनानाम् । स्रजाम् च गन्धाः प्रववुः समन्तात् ॥ ६-११-३०

उस समय उस सभाका कोई भी सदस्य असत्य नहीं बोलता था । वे सभी सभासद् न तो चिल्लाते थे और न जोर-जोरसे बातें ही करते थे । वे सब-के-सब सफलमनोरथ एवं भयंकर पराक्रमी थे और सभी अपने स्वामी रावणके मुँहकी ओर देख रहे थे ॥ ३० ॥

आग आ सभॆय याव सदस्यनू सुळ्ळु हेळुत्तिरलिल्ल. आ ऎल्ल सभासदरु बॊब्बॆ हाकदॆ, जोरागि मातनाडु त्तिरलिल्ल. अवरॆल्लरू सल मनोरथरागिद्दु, भयङ्कर पराक्रमिगळागिद्दरु. ऎल्लरू तम्म स्वामि रावणन मुखद कडॆगॆ नोडुत्तिद्दरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. gandhaaH = the aroma; paraarthyaaguru chandanaanaam = of the best aloe and sandal paste; teSaam rakSasaanaam = painted on those demons; srajaamca = and of garlands; suvarNanaanaamaNi = of gold and gems; suvaasasaam = and attired in good clothes; pravavuH = diffused; samantaat = all round; samsadi = in the assembly-hall.

अनुवादः

The aroma of the best aloe and sandal paste painted on the persons as also of garlands worn round the necks of those demons duly adorned with ornaments of gold and gems and attired in excellent clothes diffused all round in the assembly-hall.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रावणः शस्त्रभृतां मनस्विनां
महाबलानां समितौ मनस्वी ।
तस्यां सभायां प्रभया चकाशे
मध्ये वसूनामिव वज्रहस्तः ॥ ३१ ॥

न चुक्रुशुर्नानृतमाह कश्चि । त्सभासदो नापि जजल्पुरुच्चैः । संसिद्धार्थः सर्व एवोग्रवीर्या । भर्तुः सर्वे ददृशुश्चाननम् ते ॥ ६-११-३१

उस सभामें शस्त्रधारी महाबली मनस्वी वीरोंका समागम होनेपर उनके बीचमें बैठा हुआ मनस्वी रावण अपनी प्रभासे उसी प्रकार प्रकाशित हो रहा था, जैसे वसुओंके बीचमें वज्रधारी इन्द्र देदीप्यमान होते हैं ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

31. sabhaasadaH = the assembled persons; na chukrushuH = did not yell loudly; na kashchit = No one; aaha = uttered; anR^itam = untruth; na jajulpuH api = not even talked; uchchaiH = loudly; sarve = all of them; samsiddhaarthaaH = were ready for action; ugraviiryaaH = and were endowed with terrible energy; te sarve = all of them; dadR^ishuH = perceived; bhartuH = their lord’s aanaam = face.

अनुवादः

The assembled persons there did not yell loudly. None uttered untruth or even talked vociferously. All of them were ready for action and were endowed with terrible energy. All of them sat, perceiving their lord’s face.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ सभॆयल्लि शस्त्रधारी महाबलि मनस्वी वीरर समागमवादाग अवर नडुवॆ कुळितिरुव मनस्वी रावणनु तन्न प्रभॆयिन्द वसुगळ नडुवॆ वज्रधारी इन्द्रनु देदीप्यनागिरुवन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥3.॥

पदच्छेदः

3. upagamya = approaching; mahaaratham = a great chariot; hemajaalavitatam = covered by a golden net; maNividruma bhuushhitam = adorned with gems and corals; viniitaashvam = and tied with trained horses; saH = he; aaruruha = ascended (it).

अनुवादः

Approaching a great chariot, covered by a golden net, adorned with gems and corals and yoked with trained horses, Ravana mounted on it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें ग्यारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि हन्नॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥11॥