०१० रावण-विभीषणसंवादः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Vibhishana, the half-brother of Ravana, lists out bad omens occurring in the city and in the gynaeceum and advises Ravana to restore Seetha to Rama as an atonement t these evil forces. Ravana turns a deaf ear to Vibhishana’s counsel and sends him away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

10. विभीषणका रावणके महलमें जाना, उसे अपशकुनोंका भय दिखाकर सीताको लौटा देनेके लिये प्रार्थना करना और रावणका उनकी बात न मानकर उन्हें वहाँसे विदा कर देना

ततः प्रत्युषसि प्राप्ते प्राप्तधर्मार्थनिश्चयः ।
राक्षसाधिपतेर्वेश्म भीमकर्मा विभीषणः ॥ १ ॥
शैलाग्रचयसङ्काशं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
सुविभक्तमहाकक्षं महाजनपरिग्रहम् ॥ २ ॥
मतिमद्भिर्महामात्रैरनुरक्तैरधिष्ठितम् ।
राक्षसैराप्तपर्याप्तैः सर्वतः परिरक्षितम् ॥ ३ ॥
मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्व्याकुलीकृतमारुतम् ।
शङ्खघोषमहाघोषं तूर्यसम्बाधनादितम् ॥ ४ ॥
प्रमदाजनसम्बाधं प्रजल्पितमहापथम् ।
तप्तकाञ्चननिर्यूहं भूषणोत्तमभूषितम् ॥ ५ ॥
गन्धर्वाणामिवावासमालयं मरुतामिव ।
रत्नसञ्चयसम्बाधं भवनं भोगिनामिव ॥ ६ ॥
तं महाभ्रमिवादित्यस्तेजोविस्तृतरश्मिवान् ।
अग्रजस्यालयं वीरः प्रविवेश महाद्युतिः ॥ ७ ॥

ततः प्रत्युषसि प्राप्ते प्राप्तधर्मार्थनिश्चयः ।
राक्षसाधिपतेर्वेश्म भीमकर्मा विभीषणः ॥ शैलाग्रचयसङ्काशं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
सुविभक्तमहाकक्षं महाजनपरिग्रहम् ॥ मतिमद्भिर्महामात्रैरनुरक्तैरधिष्ठितम् ।
राक्षसैराप्तपर्याप्त्यैः सर्वतः परिरक्षितम् ॥ मत्तमातङ्ग निःश्वासैर्व्याकुलीकृतमारुतम् ।
शङ्खघोषमहाघोषं तूर्यसम्बाधनादितम् ॥ प्रमदाजनसम्बाधं प्रजप्पितमहापथम् ।
तप्तकाञ्चननिर्यूहं भूषणोत्तमभूषितम् ॥ गन्धर्वाणामिवावासमालयं मरुतामिव ।
रत्नसञ्चयसम्बाधं भवनं भोगिनामिव ॥ तं महाभ्रमिवादित्यस्तेजोविस्तृतरश्मिवान् ।
अग्रजस्यालयं वीरः प्रविवेश महाद्युतिः ॥

दूसरे दिन सबेरा होते ही धर्म और अर्थके तत्त्वको जाननेवाले भीमकर्मा महातेजस्वी वीर विभीषण अपने बड़े भाई राक्षसराज रावणके घर गये । वह घर अनेक प्रासादोंके कारण पर्वतशिखरोंके समूहकी भाँति शोभा पाता था । उसकी ऊँचाई भी पहाड़की चोटीको लज्जित करती थी । उसमें अलग-अलग बड़ी-बड़ी कक्षाएँ (ड्योढ़ियाँ) सुन्दर ढंगसे बनी हुई थीं । बहुतेरे श्रेष्ठ पुरुषोंका वहाँ आना-जाना लगा रहता था । अनेकानेक बुद्धिमान् महामन्त्री, जो राजाके प्रति अनुराग रखनेवाले थे, उसमें बैठे थे । विश्वसनीय, हितैषी तथा कार्यसाधनमें कुशल बहुसंख्यक राक्षस सब ओरसे उस भवनकी रक्षा करते थे । वहाँकी वायु मतवाले हाथियोंके निःश्वाससे मिश्रित हो बवंडर-सी जान पड़ती थी । शङ्खध्वनिके समान राक्षसोंका गम्भीर घोष वहाँ गूँजता रहता था । नाना प्रकारके वाद्योंके मनोरम शब्द उस भवनको निनादित करते थे । रूप और यौवनके मदसे मतवाली युवतियोंकी वहाँ भीड़-सी लगती रहती थी । वहाँके बड़े-बड़े मार्ग लोगोंके वार्तालापसे मुखरित जान पड़ते थे । उसके फाटक तपाये हुए सुवर्णके बने हुए थे । उत्तम सजावटकी वस्तुओंसे वह महल अच्छी तरह सजा हुआ था, अतएव वह गन्धर्वोंके आवास और देवताओंके निवासस्थान-सा मनोरम प्रतीत होता था । रत्नराशिसे परिपूर्ण होनेके कारण वह नागभवनके समान उद्भासित होता था । जैसे तेजसे विस्तृत किरणोंवाले सूर्य महान् मेघोंकी घटामें प्रवेश करते हैं, उसी प्रकार तेजस्वी विभीषणने रावणके उस भवनमें पदार्पण किया ॥ १—७ ॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter; vibhiiSaNaH = Vibhishana; praapta dharmaartha nishcayaH = who arrived at a settlement about virtue; pleasure and wealth; bhiimakarmaa = and who was terrible in his act; praapte = on arrival of; pratyuSasi = the dawn; veshma = (entered) the palace; raakSasaadhipateH = of Ravana.

अनुवादः

Vibhishana, who always arrived at a settlement in matters of virtue, pleasure and wealth and who was terrible in his act, on arrival of the dawn, entered the palace of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3. adhiSThitam = It was inhabited; mahaamatraiH = by prime ministers; matimadbhiH = who were intelligent; anuraktaiH = and beloved; parirakSitam = It was guarded; sarvataH = on all sides; raakSasaiH = by demons; aapta paryaaptaiH = who were trust-worthy and efficient.

अनुवादः

It was inhabited by prime ministers, who were intelligent and beloved. It was guarded on all sides by demons, who were trust worthy and efficient.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

4. matta maatamga niHshvaasaiH = by the sighing breaths of elephants in rut; vyaakuliikR^ita maarutam = the air was filled; shaNkha ghoSa mahaaghoSam = with a tumultuous noise produced by the sounds of couches; tuurya sambaadha naaditaam = made to resound; by a set of musical instruments.

अनुवादः

The air was filled with the sighing breaths of elephants in rut, with tumultuous noise produced by the blowing of conches and made to resound by an ensemble of musical instruments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

5 pramadaajana sambaadhaam = filled with women-folk; prajalpita mahaapatham = with principal pasaages having spoken words; taptakaaNcana niryuuham = with turrets made of pure gold; bhuuSaNottama bhuuSitam = adorned with excellent decorations.

अनुवादः

The palace was filled with a number of women-folk. It was having principal passages in which spoken words were heard. It was having turrets made of pure gold and adorned with excellent decors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मरुदिन बॆळगागुत्तले धर्म मत्तु अर्थतत्त्ववन्नु तिळिद भीमकर्मा महातेजस्वी वीर विभीषणनु तन्न अण्ण राक्षसराज रावणन अरमनॆगॆ होदनु. आ भवनवु अनेक प्रासादगळिन्द पर्वत शिखरगळ समूहगळन्तॆ शोभिसुत्तित्तु. अदर ऎत्तरवु बॆट्टद तुदियन्नु नाचिसुत्तित्तु. अदरल्लिन बेरॆ-बेरॆ कक्षॆगळन्नु सुन्दरवागि रचिसिद्दरु. अनेक श्रेष्ठपुरुषरु अल्लिगॆ बन्दु होगुत्ता इद्दरु. राजन कुरितु अनुरागवुळ्ळ बहळष्टु बुद्धिवन्त महामन्त्रिगळु अदरल्लि कुळित्तिद्दरु. विश्वासि हितैषि हागू कार्य कुशल राक्षसरु बहुसङ्ख्यॆयल्लि ऎल्लॆडॆगळिन्द आ भवनवन्नु रक्षिसुत्तिद्दरु. अल्लिय वायुवु मत्त गजगळ निःश्वासदिन्द मिश्रितवागि बिरुगाळियन्तॆ अनिसुत्तित्तु. शङ्खध्वनियन्तॆ राक्षसर गम्भीरघोषवु अल्लि निनादिसुत्तित्तु. नाना प्रकारद वाद्यगळ मनोरम शब्दवु आ भवनदल्लि प्रतिध्वनिसुत्तित्तु. रूप-यौवन मददिन्द उन्मत्तराद युवतियर गद्दलवे अल्लित्तु. अल्लिय दॊड्ड दॊड्ड राजबीदिगळु जनर वार्तालापदिन्द तुम्बि तुळुकुत्तिद्दवु. अदर बागिलुगळु काद चिन्नदिन्द रचिसिद्दरू उत्तम अलङ्कारिक वस्तुगळिन्द आ भवनवन्नु चॆन्नागि अणिगॊळिसिद्दरु. आद्दरिन्द अदु गन्धर्वर अवास मत्तु देवतॆगळ निवासस्थानदन्तॆ मनोहरवागि अनिसुत्तित्तु. रत्नराशिगळिन्द परिपूर्णवाद्दरिन्द अदु नागभवनदन्तॆ हॊळॆयुत्तित्तु. विस्तृत किरणगळुळ्ळ सूर्यनु महामेघराशियल्लि प्रवेशिसुवन्तॆ तेजस्वी विभीषणनु रावणन आ भवनदल्लि कालिरिसिदनु.॥1-7॥

पदच्छेदः

6 aavaasam iva = It was like an abode; gandharvaaNaam = of Gandharvas; aalayam iva = like a palace marutaam = of Marus; ratna samhaya sambaadhaam = filled with a collection of jewels; bhavanam iva = resembling a house; bhoginaam = of serpents.

अनुवादः

The palace was like an abode of Gandharvas (celestial musicians) and of Maruts (strom-gods) filled with a collection of jewels resembling a house of Nagas (serpent-gods).

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. viiraH = the valiant Vbhishana; mahaadyutiH = with great splendour; pravivesha = entered; tam aalayam = that mansion; agrajasya = of his elder brother; Ravana; mahaabhramiva = like a large cloud; aadityaH = by Sun; tejovistR^ita rashmimaan = with rays outstretched with splendour.

अनुवादः

The valiant Vibhishana with great splendour entered that mansion of his elder brother, Ravana, like the sun with rays outstretched with splendour entering a big cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुण्यान् पुण्याहघोषांश्च वेदविद्भिरुदाहृतान् ।
शुश्राव सुमहातेजा भ्रातुर्विजयसंश्रितान् ॥ ८ ॥

पुण्यान् पुण्याहघोषांश्च वेदिविद्भिरुदाहृतान् । शुश्राव सुमहातेजा भ्रातुर्विजयसंश्रितान् ॥ ६-१०-८

वहाँ पहुँचकर उन महातेजस्वी विभीषणने अपने भाईकी विजयके उद्देश्यसे वेदवेत्ता ब्राह्मणोंद्वारा किये गये पुण्याहवाचनके पवित्र घोष सुने ॥ ८ ॥

अल्लिगॆ होगि आ महातेजस्वी विभीषणनु तन्न अण्णन विजयद उद्देशदिन्द वेदवेत्ता ब्राह्मणरु माडिद पुण्याह वाचनद पवित्र घोषवन्नु केळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. sumahaatejaaH = Vibhishana; with very great radiance; shushraava ca = heard; puNyaan = the auspicious; puNyaaha ghoSaan = sounds of felicitous recital of prayers; udaahR^itaam = uttered; vedavidbhiH = by the knowers of Veda; vijaya samshritaan = relating to victory; bhraatuH = of his brother.

अनुवादः

Vibhishana with great radiance, heard the auspicious sounds of felicitous recital of prayers uttered by the knowers of Vedas (scriptural texts), wishing for the victory of his brother.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूजितान् दधिपात्रैश्च सर्पिभिः सुमनोक्षतैः ।
मन्त्रवेदविदो विप्रान् ददर्श स महाबलः ॥ ९ ॥

पूजितान् दधिपात्रैश्च सर्पिर्भिः सुमनोक्षतैः । मन्त्रवेदविदो विप्रान् ददर्श स महाबलः ॥ ६-१०-९

तत्पश्चात् उन महाबली विभीषणने वेदमन्त्रोंके ज्ञाता ब्राह्मणोंका दर्शन किया, जिनके हाथोंमें दही और घीके पात्र थे । फूलों और अक्षतोंसे उन सबकी पूजा की गयी थी ॥ ९ ॥

अनन्तर आ महाबली विभीषणनु वेदमन्त्रगळ ज्ञानी ब्राह्मणरन्नु दर्शिसिदनु. अवर कैगळल्लि मॊसरु, तुप्पद पात्रॆ गळिद्दवु. हूवुगळु मत्तु अक्षतॆगळिन्द अवरॆल्लरन्नू पूजिसिद्दरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saH = he; mahaabalaH = with great strength; dadarsha = saw; vipraan = Brahmins; mantra veda vidaH = who knew Mantras (sacred texts) and Brahmanas; puujitaan = respected and offered with; dadhipaatraishca = pots filled with curd; sarpirbhiH = with clarified butter; sumanokSataiH = with flowers and unbroken grains of rice.

अनुवादः

Vibhishana of great strength, saw Brahmins who know Mantras (sacred texts) and Brahmanas, respected and offered with pots filled of curd, clarified butter as well as with flowers and unbroken rice.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पूज्यमानो रक्षोभिर्दीप्यमानं स्वतेजसा ।
आसनस्थं महाबाहुर्ववन्दे धनदानुजम् ॥ १० ॥

स पूज्यमानो रक्षोभिर्दिप्यमानं स्वतेजसा ।
आसनस्थं महाबाहुर्ववन्दे दनदानुजम् ॥

स पूज्यमानो रक्षोभिद्दीप्यमानम् स्वतेजसा । असवस्थम् महाबाहुर्ववन्दे धनदानुजम् ॥ ६-१०-१०

वहाँ जानेपर राक्षसोंने उनका स्वागत-सत्कार किया । फिर उन महाबाहु विभीषणने अपने तेजसे देदीप्यमान और सिंहासनपर विराजमान कुबेरके छोटे भाई रावणको प्रणाम किया ॥ १० ॥

अल्लिगॆ होदाग राक्षसरु अवनन्नु स्वागत-सत्कार माडिदनु. मत्तॆ आ महाबाहु विभीषणनु तन्न तेजदिन्द देदिप्यमानवाद, सिंहासनदल्लि कुळितु कुबेरन तम्म रावणनिगॆ वन्दिसिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. mahaabaahuH = the mighty armed; saH = Vibhishana; puujyamaanaH = being adored; rakSobhiH = by demons; diipyamaanam = and shining; svategasaa = by his own splendour; vavande = offered salutation; dhanadaanuham = to Ravana the younger brother Kubera (Lord of riches); aasanastham = who was on the throne.

अनुवादः

The mighty armed Vibhishana, being adored by the deomons and shining by his own splendour, offered salutation to Ravana the younger brother of Kubera (the lord of riches), who occupied the throne.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजदृष्टिसम्पन्नमासनं हेमभूषितम् ।
जगाम समुदाचारं प्रयुज्याचारकोविदः ॥ ११ ॥

तदनन्तर शिष्टाचारके ज्ञाता विभीषण ‘विजयतां महाराजः’ (महाराजकी जय हो) इत्यादि रूपसे राजाके प्रति परम्पराप्राप्त शुभाशंसासूचक वचनका प्रयोग करके राजाके द्वारा दृष्टिके संकेतसे बताये गये सुवर्णभूषित सिंहासनपर बैठ गये ॥ ११ ॥

बळिक शिष्टाचारवन्नु बल्ल विभीषणनु ‘विजयतां महाराजः’ (महाराजर जयवागलि) मुन्ताद राजन कुरितु परम्पराप्राप्त शुभशंससूचक वचनगळन्नु प्रयोगिसि, राजनु कण्सन्नॆ माडिद सुवर्णभूषित सिंहासनदल्लि कुळितनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. prayujya = employing; samudaacaaram = customary formalities; saH = Vibhishana; aachara kovidaH = who knew the code of conduct; jagaama = obtained; aasanam = a seat; hemabhuuSitam = adorned with gold; raaja dR^iSTi sampannam = endowed to him by a glance of the king.

अनुवादः

Practicing customary formalities, Vibhishana who knew the code of conduct, obtained a seat adorned with gold, as endowed to him by a glance of the king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रावणं महात्मानं विजने मन्त्रिसन्निधौ ।
उवाच हितमत्यर्थं वचनं हेतुनिश्चितम् ॥ १२ ॥
प्रसाद्य भ्रातरं ज्येष्ठं सान्त्वेनोपस्थितक्रमः ।
देशकालार्थसंवादि दृष्टलोकपरावरः ॥ १३ ॥

स रावणं महात्मानं विजने मन्त्रिसन्निधौ ।
उवाच हितमत्यर्थं वचनं हेतुनिश्चितम् ॥ प्रसाद्य भ्रातरं ज्येष्ठं सान्त्वोनोपस्थितक्रमः ।
देशकालार्थसंवादि दृष्टलोक परावरः ॥

विभीषण जगत् की भली-बुरी बातोंको अच्छी तरह जानते थे । उन्होंने प्रणाम आदि व्यवहारका यथार्थरूपसे निर्वाह करके सान्त्वनापूर्ण वचनोंद्वारा अपने बड़े भाई महामना रावणको प्रसन्न किया और उससे एकान्तमें मन्त्रियोंके निकट देश, काल और प्रयोजनके अनुरूप, युक्तियोंद्वारा निश्चित तथा अत्यन्त हितकारक बात कही— ॥ १२-१३ ॥

विभीषणनु जगत्तिन ऒळ्ळॆय - कॆट्ट मातुगळन्नु चॆन्नागि अरितिद्दनु. अवनु नमस्कारादि व्यवहारवन्नु यथार्थवागि निर्वहिसि सान्त्वनपूर्ण मातुगळिन्द तन्न अण्ण महामना रावणनन्नु सन्तोषगॊळिसि प्रयोजनक्कनुरूप युक्तिगळिन्द निश्चित हागू अत्यन्त हितवाद मातन्नु हेळिदनु .॥12-13॥

पदच्छेदः

12. mantra samnidhau = in the presence of ministers; vijane = and in privation; saH = Vibhishana; uvaacha = spoke; raavaNam = to Ravana; mahaatmaanam = the powerful; vachanam = the words; hetunishcitam = convinced of reason; atyartham = and very much; hitam = beneficial.

अनुवादः

In the presence of ministers and in privation, Vibhishana spoke to powerful Ravana the words convinced of reason and which were very much beneficial.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. dR^iSTa lokaparaaparaH = Vibhishana; who could behold good and evil things in the world; prasaadya = having sought the favour; jyeSTham bhraataram = from his elder (half-) brother; saantvenaa = by means of soothing words; upasthita kramaH = arranged in order; deshakaalartha samvaadi = spoke in consonance with place; time and purpose.

अनुवादः

Vibhishana, who could discriminate between good and evil things in the world, having sought the favour from his eldest (half-) brother by means of soothing words arranged in an order, spoke in consonance with place, time and purpose.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदाप्रभृति वैदेही सम्प्राप्तेह परन्तप ।
तदाप्रभृति दृश्यन्ते निमित्तान्यशुभानि नः ॥ १४ ॥

यदा प्रभृति वैदेही सम्प्राप्तेह परतप । तदा प्रभृति दृश्यन्ते निमित्तान्यशुभानि नः ॥ ६-१०-१४

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले महाराज! जबसे विदेहकुमारी सीता यहाँ आयी हैं, तभीसे हमलोगोंको अनेक प्रकारके अमङ्गलसूचक अपशकुन दिखायी दे रहे हैं ॥ १४ ॥

परन्तपने! विदेहकुमारि सीतॆयु इल्लिगॆ बन्दन्दिनिन्द नमगॆ अनेक प्रकारद अमङ्गल सूचक अपशकुनगळु कण्डुबरुत्तिवॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. paramtapa = O; annihilator of enemies; yadaa prabhR^iti = since when; vaidehii = Seetha; sampraaptaa = came; iha = here; tadaa prabhR^iti = since then; ashubhaani = inauspicious; nimittaani = omnes; dR^ishyante = are being seen; naH = by us.

अनुवादः

“O, annihilator of enemies! We are seeing inauspicious omens, since Seetha arrived here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सस्फुलिङ्गः सधूमार्चिः सधूमकलुषोदयः ।
मन्त्रसन्धुक्षितोऽप्यग्निर्न सम्यगभिवर्धते ॥ १५ ॥

सस्फुलिङ्गः सधूमार्चिः सधूमकलुषोदयः ।
मन्त्रसन्धुक्षितोऽप्यग्निर्न सम्यगभिवर्धतॆ ॥

सस्फुलिज्~गः सधूमार्चिह् सधूमकलुषोदयः । मन्त्रसम्घहुतोऽप्यग्निर्न सम्यगभिवर्धते ॥ ६-१०-१५

‘मन्त्रोंद्वारा विधिपूर्वक धधकानेपर भी आग अच्छी तरह प्रज्वलित नहीं हो रही है । उससे चिनगारियाँ निकलने लगती हैं । उसकी लपटके साथ धुआँ उठने लगता है और मन्थनकालमें जब अग्नि प्रकट होती है, उस समय भी वह धूएँसे मलिन ही रहती है ॥ १५ ॥

विधिपूर्वक मन्त्रगळ मूलक उरिसिदरू अग्नियु चॆन्नागि उरियुवुदिल्ल अदरिन्द किडिगळे सिडियुत्तिवॆ. अदर ज्वालॆयॊन्दिगॆ हॊगॆये एळुत्तदॆ. मन्थन कालदल्लियू अदु हॊगॆयिन्द मलिनवागिरुत्तदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. mantra samghahutaH api = even if the sacrificial fire is fed with oblations while uttering a set of proper Mantras (scared texts); agniH = the fire; naabhivardhate = is not flaring up; samyak = well; sasphuliN^gaH = with rising sparks; sadhuumaarahiH = with flames containing smoke; sadhuumakaluSodayaH = cming forth polluted with soot.

अनुवादः

“Even if the sacrificial fire is fed with oblations while uttering a proper set of Mantras (Spiritual texts), the fire is not flaring up well, emitting sparks, its flames are enveloped in smoke and are coming forth, polluted with soot.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निष्टेष्वग्निशालासु तथा ब्रह्मस्थलीषु च ।
सरीसृपाणि दृश्यन्ते हव्येषु च पिपीलिकाः ॥ १६ ॥

अग्निष्टेष्वग्निशालासु तथा ब्रह्मस्थलीषु च ।
सरिसृपाणि दृश्यन्ते हव्येषु च पिपीलिकाः ॥

अग्निष्ठेष्वग्निशालासु तथा ब्रह्मस्थलीषु च । परीपृपाणि दृश्यन्ते हव्येषु च पिपीलिकाः ॥ ६-१०-१६

‘रसोई-घरोंमें, अग्निशालाओंमें तथा वेदाध्ययनके स्थानोंमें भी साँप देखे जाते हैं और हवन-सामग्रियोंमें चीटियाँ पड़ी दिखायी देती हैं ॥ १६ ॥

अडिगॆमनॆयल्लि, यज्ञशालॆयल्लि, वेदाध्ययनद स्थळदल्लियू हावुगळु कण्डुबरुत्तवॆ. हवन सामग्रिगळल्लि इरुवॆगळु तुम्बिकॊण्डिरुत्तवॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. sariisR^ipaaNi = serpents; dR^ishyanti = are seen; agniSTheSu = at the corner of the sacrificial post which is nearest the fires; agnishaalaasu = in houses keeping sacrificial fire; tathaa = and; brahma sthaliiSu ca = in places where sacred studies are made; pipiilikaaH = ants (are seen); havyeSu = in things to be offered as oblations.

अनुवादः

“Serpents are seen at the corner of the sacrificial post which is nearest the fire, also in houses keeping sacrificial fire and in places where sacred studies are made. Ants are seen in things to be offered as oblations.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गवां पयांसि स्कन्नानि विमदा वरकुञ्जराः ।
दीनमश्वाः प्रहेषन्ते नवग्रासाभिनन्दिनः ॥ १७ ॥

गवां पयांसि स्कन्नानि विमदा वरकुञ्जराः ।
दीनमश्वाः प्रहेशन्ते नवग्रासाभिनन्दिनः ॥

गवाम् पयांसि स्कन्नानि विमदा वरकुञ्जराः । दीनमश्वाः प्रहेषन्ते न च ग्रासाभिनन्दिनः ॥ ६-१०-१७

‘गायोंका दूध सूख गया है, बड़े-बड़े गजराज मदरहित हो गये हैं, घोड़े नये ग्राससे आनन्दित (भोजनसे संतुष्ट) होनेपर भी दीनतापूर्ण स्वरमें हिनहिनाते हैं ॥ १७ ॥

हसुगळ हालु इङ्गिहोगिदॆ. दॊड्ड-दॊड्ड आनॆगळु मदरहितवागिवॆ. कुदुरॆगळु हॊस हुल्लु तिन्दु सन्तुष्टरादरू दीनस्वरदल्लि कॆनॆयुत्तवॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. payaamsi = milk; gavaam = of cows; skannaani = is getting curdled; varakuNjaraaH = excellent elephants; vimadaaH = are bereft of rut; ashraaH = horses; praheSante = are neighing; diinam = miserably; na ca = and not; graasaabhinanditaH = rejoicing at grass.

अनुवादः

“Cow’s milk is getting curdled. Excellent elephants are bereft of rut. Horses are neighing miserably and are not rejoiced in eating grass.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

खरोष्ट्राश्वतरा राजन् भिन्नरोमाः स्रवन्ति च ।
न स्वभावेऽवतिष्ठन्ते विधानैरपि चिन्तिताः ॥ १८ ॥

खरोष्ट्राश्वतरा राजन्भिन्न्रोमाः स्रवन्ति च । न स्वभावेऽवतिष्ठन्ते विधानैरपि चिन्तताः ॥ ६-१०-१८

‘राजन्! गधों, ऊँटों और खच्चरोंके रोंगटे खड़े हो जाते हैं । उनके नेत्रोंसे आँसू गिरने लगते हैं । विधिपूर्वक चिकित्सा की जानेपर भी वे पूर्णतः स्वस्थ हो नहीं पाते हैं ॥ १८ ॥

राजने! कत्तॆ, ऒण्टॆ, हेसरगत्तॆ इवुगळ रोम निमिरिनिन्तिवॆ. अवुगळु कण्णीरु सुरिसुत्तिवॆ. विधिवत्तागि चिकित्सॆमाडिदरू अवु पूर्णवागि गुणमुखरागुवुदिल्ल.॥18॥

पदच्छेदः

18. raajan = O; king; kharoSTraashvataraaH = donkeys; camels and mules; sravantica = shed tears; bhinna romaaH = losing their hair; chintitaaH.api = and even if treated vidhaanaiH = as per medical procedures; na avatiSThante = do not stand; svabhaave = to their nature.

अनुवादः

“O, king! Donkeys, camels and mules shed tears, losing their hair and even if treated asper medical procedures are not getting cured.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वायसाः सङ्घशः क्रूरा व्याहरन्ति समन्ततः ।
समवेताश्च दृश्यन्ते विमानाग्रेषु सङ्घशः ॥ १९ ॥

वायासाः सङ्घशः क्रूरा व्याहरन्ति समन्ततः ।
समवेताश्च दृश्यन्ते विमानाग्रेषु सङ्घशः ॥

वायसाः सघशः क्रूरा व्याहरन्ति समन्ततः । समवेताश्च दृश्यन्ते विमानाग्रेषु सम्घशः ॥ ६-१०-१९

‘क्रूर कौए झुंड-के-झुंड एकत्र होकर कर्कश स्वरमें काँव-काँव करने लगते हैं तथा वे सतमहले मकानोंपर समूह-के-समूह इकट्ठे हुए देखे जाते हैं ॥ १९ ॥

क्रूर कागॆगळु गुम्पु-गुम्पागि सेरि कर्कश स्वरदिन्द कूगुत्तवॆ हागू एळु अन्तस्थिन भवनगळ मेलॆ अवुगळ समूहगळे कण्डुबरुत्तवॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19.kruuraaH vaayasaaH = crows; samghashaH = in flocks; vyaaharanti = are crying; kruuraaH = crudly; samastataH = from all sides; dR^shyante = are being seen; samghashaH = in crowds; samavetaaH = assembled together; vimanaagreSu = on house-tops.

अनुवादः

“Crows in flocks are crying cruelly from all sides and are seen in crowds assembled together on house-tops.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृध्राश्च परिलीयन्ते पुरीमुपरि पिण्डिताः ।
उपपन्नाश्च सन्ध्ये द्वे व्याहरन्त्यशिवं शिवाः ॥ २० ॥

गृध्राश्च परिलीयन्ते पुरीमुपरि पिण्डिताः ।
उपपन्नाश्च सन्ध्ये द्वे व्याहारन्त्यशिवं शिवाः ॥

लङ्कापुरीके ऊपर झुंड-के-झुंड गीध उसका स्पर्श करते हुए-से मड़राते रहते हैं । दोनों संध्याओंके समय सियारिनें नगरके समीप आकर अमङ्गलसूचक शब्द करती हैं ॥ २० ॥

लङ्कापुरिय मेलॆ हद्दुगळु गुम्पुगुम्पागि अदन्नु स्पर्शिसुत्ता हाराडुत्ता इवॆ. ऎरडू सन्ध्यॆगळल्लि नरिगळु नगरद समीप बन्दु अमङ्गलसूचक शब्दमाडुत्तिवॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. gR^idhraashca = vultures; pariliiyante = fly to and from paripiNDitaaH = in circles; puriimupari = over the city; shivaaH = jackals; vyaaharanti = are crying; ashivam = inauspiciously; upasannaaH = at the approach; dve sandhye = of both dawn and dusk.

अनुवादः

“Vultures fly to and fro in circles over the city. Jackals are crying inauspiciously at the approach of both dawn and the dusk.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रव्यादानां मृगाणां च पुरीद्वारेषु सङ्घशः ।
श्रूयन्ते विपुला घोषाः सविस्फूर्जितनिःस्वनाः ॥ २१ ॥

क्रव्यादानाम् मृगाणाम् च पुरीद्वारेषु सज्~घशः । श्रूयन्ते विपुला घोषाः सविस्फूर्जितनिःस्वनाः ॥ ६-१०-२१

‘नगरके सभी फाटकोंपर समूह-के-समूह एकत्र हुए मांसभक्षी पशुओंके जोर-जोरसे किये जानेवाले चीत्कार बिजलीकी गड़गड़ाहटके समान सुनायी पड़ते हैं ॥ २१ ॥

नगरद ऎल्ल बागिलुगळ मेलॆ तण्डोपतण्डवागि मांसभक्षि पशुगळु जोरागि कूगुव चीत्कारवु सिडिलिन शब्ददन्तॆ केळि बरुत्तिदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. puriidvaareSu = at city-gates; shruuyante = are heard; vipulaaH = loud; ghoSaaH = cries; kravyaadaanaam = of carnivorons; mR^igaaNaam = animals; saNghashaH = gathered in groups; savisphuurjita niHsvanaaH = with thundering noise.

अनुवादः

“At city-gates are heard loud cries of carnivorous animals gathered in groups, with thundering noise.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेवं प्रस्तुते कार्ये प्रायश्चित्तमिदं क्षमम् ।
रोचये वीर वैदेही राघवाय प्रदीयताम् ॥ २२ ॥

तदेवं प्रस्तुते कार्ये प्रायश्चित्तमिदं क्षयम् ।
रोचयॆ वीर वैदेही राघवाय प्रदीयताम् ॥

तदेवम् प्रस्तुते कार्ते प्रायश्चित्तमिदम् क्षमम् । रोचये वीर वैदेही राघवाय प्रदीयताम् ॥ ६-१०-२२

‘वीरवर! ऐसी परिस्थितिमें मुझे तो यही प्रायश्चित्त अच्छा जान पड़ता है कि विदेहकुमारी सीता श्रीरामचन्द्रजीको लौटा दी जायँ ॥ २२ ॥

वीरवरने! इन्तह परिस्थितियल्लि वैदेहि सीतॆयन्नु श्रीरामचन्द्रनिगॆ मरळिसुवुदे प्रायश्चित्तवॆन्दु ननगॆ अनिसुत्तदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. viira = O; brave man; tat = hence; kaarye = (when) the actions of evil forces; prastute = are happening; evam = in this way; idam = this; praayashcittam = atonement; kSama = is appropriate; rocaye = I like it; vaidehi = (that) Seetha; pradiiyataam = be given away; raaghavaaya = to Rama.

अनुवादः

“O, brave man! Hence, when the actions of evil forces are happening in this way, this atonement is appropriate that Seetha be given away to Rama and I like it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं च यदि वा मोहाल्लोभाद् वा व्याहृतं मया ।
तत्रापि च महाराज न दोषं कर्तुमर्हसि ॥ २३ ॥

इदं च यदी मोहाल्लोभाद् वा व्याहृतं मया ।
तत्रापि च महाराज न दोषं कर्तुमर्हसि ॥

इदम् च यदि वामोहाल्लोभाद्वा व्याहृतम् मया । तत्राप् च महाराज न दोषम् कर्तुमर्हसि ॥ ६-१०-२३

‘महाराज! यदि यह बात मैंने मोह या लोभसे कही हो तो भी आपको मुझमें दोषदृष्टि नहीं करनी चाहिये ॥

महाराजा! ई मातु नानु मोह अथवा लोभदिन्द हेळिद्दरू नीवु नन्नल्लि दोषदृष्टि इरिसबारदु.॥23॥

पदच्छेदः

23. mahaaraja = O; emperor; mayaa vyahR^itam yadi = if I am speaking; idam = this; mohaadvaa = because of infatuation; lobhaadvaa = or greed; tatraapi = in that case also; naarhasi = you ought not; kartum = to find; doSam = fault (with me).

अनुवादः

“O, emperor! If I am speaking this because of infatuation or greed, in that case also, you ought not to find fault with me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं हि दोषः सर्वस्य जनस्यास्योपलक्ष्यते ।
रक्षसां राक्षसीनां च पुरस्यान्तःपुरस्य च ॥ २४ ॥

अयम् हि दोषः सर्वस्य जनस्याप्योपलक्ष्यते । रक्षसाम् राक्षसीनाम् च पुरस्यान्तः पुरस्य च ॥ ६-१०-२४

‘सीताका अपहरण तथा इससे होनेवाला अपशकुनरूपी दोष यहाँकी सारी जनता, राक्षस-राक्षसी तथा नगर और अन्तःपुर—सभीके लिये उपलक्षित होता है ॥ २४ ॥

सीतापहरण हागू अदरिन्द आगुत्तिरुव अपशकुनरूपी दोषगळु इल्लिय ऎल्ल जनतॆ, राक्षस-राक्षसियरु, नगर मत्तु अन्तःपुर ऎल्लरिगॆ कुरितागि इदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. ayam = these; doSaH = bad omens; upalakSyate hi = are being seeing indeed; rakSasaam = by demons; raakSasiinaamca = by lady-demons; purasya = of the city; antaHpuraasya = and of the gynaeceum; sarvasya = and all; asya = these; janasya = people.

अनुवादः

“These bad omens are being seen indeed by demons and lady-demons of the city and of the gynaeceum as well as all these people here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रापणे चास्य मन्त्रस्य निवृत्ताः सर्वमन्त्रिणः ।
अवश्यं च मया वाच्यं यद् दृष्टमथवा श्रुतम् ।
सम्प्रधार्य यथान्यायं तद् भवान् कर्तुमर्हति ॥ २५ ॥

प्रापणे चास्य मन्त्रस्य निवृताः सर्वमन्त्रिणः ।
अवश्यं च मया वाच्यं यद्दृष्टमथवा श्रुतम् ।
सम्प्रधार्य यथान्यायं तद् भवान् कर्तुमर्हति ॥

प्रापणे चास्य मन्त्रस्य निवृत्ताः सर्वमन्त्रिणः । अवश्यम् च मया वाच्यम् यद्दृष्टमथवा श्रुतम् ॥ ६-१०-२५ सम्विधाय यथान्यायम् तद्भवान् कर्तुमर्हति ।

‘यह बात आपके कानोंतक पहुँचानेमें प्रायः सभी मन्त्री संकोच करते हैं; परंतु जो बात मैंने देखी या सुनी है वह मुझे तो आपके आगे अवश्य निवेदन कर देनी चाहिये; अतः उसपर यथोचित विचार करके आप जैसा उचित समझें, वैसा करें’ ॥ २५ ॥

पदच्छेदः

25. sarva mantriNaH = all the ministers; nivR^ittaaH = have abstained; praapaNe = to pass; asya = this; mantrasya = counsel; yat = whatever; dR^iSTam = is seen; athavaa = or; shrutam = heard (it); vaacyam = is to be told; avashyam = surely; mayaa = by me; tat = hence; bhavaan = you; arhati = ought; kartum = to do; yathaanyaayam = according to fitness of things; samvidhaaya = for the occasion.

अनुवादः

“All your ministers have abstained to pass this counsel to you. Whatever is seen or heard, it is to be told certainly by me. Hence, you ought to do according to a justification of things for the occasion.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ई मातन्नु निम्म किविगॆ हाकलु प्रायशः ऎल्ल मन्त्रिगळु सङ्कोचपडुत्तारॆ. आदरॆ नानु नोडिद, केळिद सङ्गतियन्नु निम्म मुन्दॆ निवेदिसुवुदु ननगॆ अवश्यकतॆ इवॆ. आद्दरिन्द इदर कुरितु यथोचित विचारमाडि निमगॆ उचितवागि कण्डन्तॆ माडिरि..॥2.॥

इति स्वमन्त्रिणां मध्ये भ्राता भ्रातरमूचिवान् ।
रावणं रक्षसां श्रेष्ठं पथ्यमेतद् विभीषणः ॥ २६ ॥

इति स्वमन्त्रिणां मध्ये भ्राता भ्रातरमूचिवान् ।
रावणं राक्षसां श्रेष्ठं पथ्यमेतद् विभीषणः ॥

इस प्रकार भाई विभीषणने अपने मन्त्रियोंके बीचमें बड़े भाई राक्षसराज रावणसे ये हितकारी वचन कहे ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

26. vibhishaNaH = Vibhishana; bhraataa = (the half-)brother; uucivaan = spoke; iti = these; pathyam = beneficial; etat = words; raavaNam = to Ravana; rakSasaam shreSTham = the best among demons; svamantriNaam = in the midst of ministers; bhraataram = of his (half-) brother

अनुवादः

Vibhishana, the half- bother spoke these beneficial words to Ravana, the best among demons in the midst of his half-brother’s ministers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ई प्रकार विभीषणनु मन्त्रिगळ नडुवॆ तन्न अण्ण राक्षसराज रावणनल्लि हीगॆ हितकर मातन्नु हेळिदनु.॥2.॥

हितं महार्थं मृदु हेतुसंहितं
व्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमम् ।
निशम्य तद्वाक्यमुपस्थितज्वरः
प्रसङ्गवानुत्तरमेतदब्रवीत् ॥ २७ ॥
भयं न पश्यामि कुतश्चिदप्यहं
न राघवः प्राप्स्यति जातु मैथिलीम् ।
सुरैः सहेन्द्रैरपि सङ्गरे कथं
ममाग्रतः स्थास्यति लक्ष्मणाग्रजः ॥ २८ ॥

हितं महार्थं मृदु हेतुसंहितं
व्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमम् ।
निशम्य तद्वाक्यमुपस्थितज्वरः
प्रसङ्गवानुत्तरमेतदब्रवीत् ॥ भयं न पश्यामि कुतश्चिदप्यहं
न राघवः प्राप्स्यति जातु मैथिलीम् ।
सुरैः सहेन्द्रैरपि सङ्गरॆ कथं
ममाग्रतः स्थास्यति लक्ष्मणाग्रजः ॥

विभीषणकी ये हितकर, महान् अर्थकी साधक, कोमल, युक्तिसंगत तथा भूत, भविष्य और वर्तमानकालमें भी कार्यसाधनमें समर्थ बातें सुनकर रावणको बुखार चढ़ आया । श्रीरामके साथ वैर बढ़ानेमें उसकी आसक्ति हो गयी थी । इसलिये उसने इस प्रकार उत्तर दिया—‘विभीषण! मैं तो कहींसे भी कोई भय नहीं देखता । राम मिथिलेशकुमारी सीताको कभी नहीं पा सकते । इन्द्रसहित देवताओंकी सहायता प्राप्त कर लेनेपर भी लक्ष्मणके बड़े भाई राम मेरे सामने संग्राममें कैसे टिक सकेंगे?’ ॥

पदच्छेदः

27. prasaNgavaan = Ravana; who had evil inclination; nishamya = heard; tat = those; vaakyam = words; hitam = which were beneficial; mahaartam = very well-meaning; mR^idu = soft; hetusamhitam = conformable to reason; vyatiitakaalaayati sampratikSamam = and suitable for the past future and the present times; upasthitajvaraH = got enraged; abraviit = uttered; etat = this; uttaram = reply.

अनुवादः

Ravana, who had evil inclination, heard those words, which were beneficial very well-meant, soft, conformable to reason and suitable for the past future and present times, got enraged and uttered this reply.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणन ई हितकर, महान् अर्थसाधक, कोमल, युक्तिसङ्गत, भूत-भविष्य मत्तु वर्तमान गळल्लियू कार्यसाधनॆयल्लि समर्थवाद मातन्नु केळि रावणनिगॆ मैबिसि एरितु. श्रीराम नॊन्दिगॆ वैर बॆळॆसुवुदरल्ले अवनिगॆ आसक्ति इत्तु. अदक्कागि अवनु ई प्रकार उत्तरिसिदनु-विभीषणने! नानादरो ऎल्लियू भय नोडुत्तिल्ल. रामनु सीतॆयन्नु ऎन्दिगू पडॆयलारनु. इन्द्रन सहित देवतॆगळ सहाय पडॆदरू लक्ष्मणन अण्ण रामनु नन्न ऎदुरिगॆ सङ्ग्रामदल्लि हीगॆ निल्लबल्लनु.॥27-2.॥

पदच्छेदः

28. na pashyaami = I do not see; bhayam = fear; bhayam = fear; kutashchidapi = from whom so ever; raamaH = Rama; napraapsyati = cannot obtain; maithiliim = Seetha; jaatu = by any means; katham = how; lakshmaNaagrajaH = Rama; sthaasyati = can stand; agrataH = before me; sangare = in battle; shendraiH = even along with Indra; surairapi = together with celestials also?

अनुवादः

“I do not see any fear from whom so ever. Rama cannot obtain Seetha by any means. How Rama even along with Indra and the celestials can stand before me in battle?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्त्वा सुरसैन्यनाशनो
महाबलः संयति चण्डविक्रमः ।
दशाननो भ्रातरमाप्तवादिनं
विसर्जयामास तदा विभीषणम् ॥ २९ ॥

इत्येवमुक्र्वा सुरसैन्यनाशनो । महाबलः सम्यति चण्डविक्रमः । दशाननो भ्रातरमाप्तवादिनम् । विसर्जयामास तदा विभीषणम् ॥ ६-१०-२९

ऐसा कहकर देवसेनाके नाशक और समराङ्गणमें प्रचण्ड पराक्रम प्रकट करनेवाले महाबली दशाननने अपने यथार्थवादी भाई विभीषणको तत्काल विदा कर दिया ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

29. dasgaababaH = Ravana; surasainya raashanaH = who annihilates the army of celestials; mahaabalaH = (and) very powerful; chaNDavikramaH = with an impetuous valour; ityevam = thus; uktvaa = spoke; tadaa = then; visarjayaamaasa = sent away; vibhiiSaNam = Vibhishana; aaptavaadinam = who spoke honestly.

अनुवादः

Ravana, who annihilated the army of celestials and who was very powerful with an impetuous valour, thus spoke and then sent away Vibhishana, who had spoken honestly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगॆ हेळि देव सैन्यद नाशक मत्तु समराङ्गणदल्लि प्रचण्ड पराक्रम प्रकटिसुव महाबलि दशानननु यथार्थवादि तम्मनाद विभीषणनन्नु कूडले बीळ्कॊट्टनु.॥2.॥

पदच्छेदः

2. shailaagracayasankaasham = looking like a multitude of mountain-tops; unnatam = elevated; shaila shR^ingamiva = like a mountain-peak; suvibhakta mahaakakSam = well-divided into large apartments mahaajana parigraham = occupied by eminent men.

अनुवादः

Ravana’s palace was looking like a mass of rocks, elevated like a mountain-peak, well-divided into spacious apartments and occupied by eminent men.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे दशमः सर्गः ॥ १० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें दसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि हत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥10॥