००७ रावणेन राक्षसाह्वानम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

The demons inspire Ravana with confidence and eulogise his army’s strength. They suggest that Indrajit alone is enough to kill the army of monkeys together with Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

7. राक्षसोंका रावण और इन्द्रजित् के बल-पराक्रमका वर्णन करते हुए उसे रामपर विजय पानेका विश्वास दिलाना

इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसास्ते महाबलाः ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ १ ॥
द्विषत्पक्षमविज्ञाय नीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः ।

इत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रेण राक्षसास्ते महाबलाः ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे रावणं राक्षसेश्वरम् ॥
द्विषत्पक्षमविज्ञाय नीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः ।

इति उक्ता राक्षस इन्द्रेण राक्षसास्ते महाबलाः । ऊचुः प्रान्जलयः सर्वे रावणम् राक्षस ईश्वरम् ॥ ६-७-१ द्विष्त्पक्ष्ह्मविज्ञाय नीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः ।

राक्षसोंको न तो नीतिका ज्ञान था और न वे शत्रुपक्षके बलाबलको ही समझते थे । वे बलवान् तो बहुत थे; किंतु नीतिकी दृष्टिसे महामूर्ख थे । इसलिये जब राक्षसराज रावणने उनसे पूर्वोक्त बातें कहीं, तब वे सब-के-सब हाथ जोड़कर उससे बोले— ॥ १ १/२ ॥

राक्षसरिगॆ नीतिय ज्ञानविरलिल्ल मत्तु अवरिगॆ शत्रुपक्षद बलाबलवू तिळिदिरलिल्ल. अवरु बलशालि गळागिद्दरू नीतिय दृष्टियिन्द महा मूर्खरागिद्दरु. इदरिन्द राक्षसराज रावणनु हिन्दिनन्तॆ केळिदाग ऎल्लरू कैमुगिदुकॊण्डु अवनल्लि हेळिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1-2a. uktaaH = after spoken; iti = thus; raakSasa indreNa = by Ravana; te raakSasaaste = those demons; mahaabalaH = who were very strong; niitibaahyaaH = who were without moral behaviour; abuddhayaH = who were stupid; sarve = all praaNjalayaH = who lifted up their joined palms; avijJNaaya = ignorant; dviSatpakshham = of the enemy’s side; uuchuH = spoke; raavaNam = to Ravana; raakSaseshvaram = the king of demons.

अनुवादः

Hearing the words of Ravana, those demons who were strong, stupid and without moral conduct, all raising up their joined palms and spoke to Ravana the king of demons, without knowing the strengths of their enemy’s side (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजन् परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टिशकुन्तलम् ॥ २ ॥
सुमहन्नो बलं कस्माद् विषादं भजते भवान् ।

राजन् परिघशकत्यष्टि शूलपट्टिशकुन्तलम् ॥
सुमहन्नो बलं कस्माद् विषादं भजते भवान् ।

राजन् परिघ शक्ति ऋष्टि शूल पट्टस सम्कुलम् ॥ ६-७-२ सुमहन् नो बलम् कस्माद् विषादम् भजते भवान् ।

‘राजन्! हमारे पास परिघ, शक्ति, ऋष्टि, शूल, पट्टिश और भालोंसे लैस बहुत बड़ी सेना मौजूद है; फिर आप विषाद क्यों करते हैं ॥ २ १/२ ॥

महाराज! नम्म बळि परिघ, शक्ति, यष्टि, शूल, पट्टिश, भल्लॆगळिन्द सुसज्जित बहळ दॊड्ड सैन्यविदॆ; हीगिरुवाग नीवेकॆ विषादपडुत्तिरुविरि.॥2॥

पदच्छेदः

2b-3a. raajan = Oh; king; naH balam = our army; parigha shakti R^iSTi shuula paTTasa samkulam = equipped with iron bars; javelins; double-edged swords; darts and sharp-edged spears; sumahat = is very great; kasmaat = why; bhavaan bhajate = are you getting; viSaadam = worry?

अनुवादः

“Oh, king! Our army, equipped with iron bars, javelins, double-edged swords, darts and sharp-edged spears, is very great. Why are you getting worried?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया भोगवतीं गत्वा निर्जिताः पन्नगा युधि ॥ ३ ॥
कैलासशिखरावासी यक्षैर्बहुभिरावृतः ।
सुमहत्कदनं कृत्वा वश्यस्ते धनदः कृतः ॥ ४ ॥

त्वया भोगवर्ति गत्वा निर्जिताः पन्नगा युधि ॥ कैलास शिखरावासी यक्षैर्बहुभिरावृतः ।
सुमहत्कदनं कृत्वा वश्यस्ते धनदः कृतः ॥

त्वया भोगवतीम् गत्वा निर्जताः पन्नगा युधि ॥ ६-७-३ कैलास शिखर आवासी यक्षैर् बहुभिर् आवृतः । सुमहत् कदनम् कृत्वा वश्यस् ते धनदः कृतः ॥ ६-७-४

‘आपने तो भोगवतीपुरीमें जाकर नागोंको भी युद्धमें परास्त कर दिया था । बहुसंख्यक यक्षोंसे घिरे हुए कैलासशिखरके निवासी कुबेरको भी युद्धमें भारी मार-काट मचाकर वशमें कर लिया था ॥ ३-४ ॥

नीवादरो भोगवति पुरिगॆ होगि नागगळन्नु युद्धदल्लि सोलिसिरुविरि. असङ्ख्य यक्षरिन्द सुत्तुवरिद कैलासशिखरद निवासि कुबेरनन्नु युद्धदल्लि कादाडि तन्न वशपडिसिकॊण्डिरुविरि.॥3-4॥

पदच्छेदः

3b-4. gatvaa = after proceeding; bhogavatiim = to Bhogavati city (the abode of Nagas in Patala; one of the seven regions under the earth); pannagaaH = the serpents; nirjataaH = were defeated; tvayaa = by you; dhanadaH = Kubera (the bestower of riches); kailaasa shikhara aavaasii = who resides on the peak of Mount Kailasa; aavR^itaH = surrounded by; bahubhiH = many; yakshhaiH = Yakshas (a class of demi-gods); * kR^itvaa* = having done; sumahat = a very great; kadanam = battle; vashyaH = surrendered; te = to you.

अनुवादः

“After proceeding to Bhogavati city (the abode of Nagas in Patala one of the seven regions under the earth), the serpents there were defeated by you. Kubera (the bestower of riches) who resides on the peak of Mount Kailasa, surrounded by many yakshas (a class of demi-gods) surrendered to you after doing a great battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स महेश्वरसख्येन श्लाघमानस्त्वया विभो ।
निर्जितः समरे रोषाल्लोकपालो महाबलः ॥ ५ ॥

स महेश्वरसख्येन श्लाघमानस्तया विभो ।
निर्जितः समरे रोषाल्लोकपालो महाबलः ॥

स महाईश्वर सख्येन श्लाघमानस् त्वया विभो । निर्जितः समरे रोषाल् लोक पालो महाबलः ॥ ६-७-५

‘प्रभो! महाबली लोकपाल कुबेर महादेवजीके साथ मित्रता होनेके कारण आपके साथ बड़ी स्पर्धा रखते थे; परंतु आपने समराङ्गणमें रोषपूर्वक उन्हें हरा दिया ॥ ५ ॥

प्रभो! महाबलि लोकपाल कुबेरनु महादेवनॊन्दिगॆ मित्रतॆ इद्दुदरिन्द निम्मॊन्दिगॆ भारी स्पर्धिसुत्तिद्दनु; आदरॆ नीवु समराङ्गणदल्लि अवनन्नु रोषदिन्द सोलिसिदिरि.॥5॥

पदच्छेदः

5. vibho = “Oh; Lord; roSaal = by your rage; saH = that Kubera; shlaaghamaanaH = who was praising himself; maheshvara sakhyena = for his friendship with Lord Shiva (the Supreme Lord); loka paalaH = a guardian of the world; mahaabalaH = with great strength; nirjitaH = was defeated samare = in battle; tvayaa = by you.

अनुवादः

“Oh, Lord! By your rage, Kubera who was boasting himself for his friendship with Lord Shiva (the Supreme Lord) and said to be a guardian of the world possessing great strength, was defeated by you in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनिपात्य च यक्षौघान् विक्षोभ्य विनिगृह्य च ।
त्वया कैलासशिखराद् विमानमिदमाहृतम् ॥ ६ ॥

विनिहत्य च यक्षौघान् विक्षोभ्य च विगृह्य च । त्वया कैलास शिखराद् विमानम् इदम् आहृतम् ॥ ६-७-६

‘यक्षोंकी सेनाको विचलित करके बंदी बना लिया और कितनोंको धराशायी करके कैलासशिखरसे आप उनका यह विमान छीन लाये थे ॥ ६ ॥

यक्षर सैन्यवन्नु विचलितगॊळिसि सॆरॆहिडिदु ऎष्टो यक्षरन्नु धराशायियागिसि, कैलास शिखरदिन्द नीवु अवन विमानवन्नु कसिदुकॊण्डिरुविरि.॥6॥

पदच्छेदः

6. vinihatya = throwing down; yakSaughaan = a group of Yakshas; vikSobhya = and taking them into prison; idam = this; vimaanam = aerial car (Pushpak); aahR^itam = was procured; tvayaa = by you; kailaasa sikharaat = from Mount Kailasa.

अनुवादः

“Throwing down a group of Yakshas, after causing a flutter among them and taking them in prison, this aerial car (Pushpak) was procured by you from Mount Kailasa.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मयेन दानवेन्द्रेण त्वद्भयात् सख्यमिच्छता ।
दुहिता तव भार्यार्थे दत्ता राक्षसपुङ्गव ॥ ७ ॥

मयेन दानव इन्द्रेण त्वद् भयात् सख्यम् इच्चता । दुहिता तव भार्या अर्थे दत्ता राक्षस पुम्गव ॥ ६-७-७

‘राक्षसशिरोमणे! दानवराज मयने आपसे भयभीत होकर ही आपको अपना मित्र बना लेनेकी इच्छा की और इसी उद्देश्यसे आपको धर्मपत्नीके रूपमें अपनी पुत्री समर्पित कर दी ॥ ७ ॥

राक्षस शिरोमणिये! दानवराज मयनु निमगॆ हॆदरिये निम्मॊन्दिगॆ मित्रतॆयन्नु माडिकॊण्डु तन्न पुत्रियन्नु निम्म धर्मपत्नियागि अर्पिसिदनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. raakSasa pumgava = Oh; the best of demons; mayena = by Maya; daanava indreNa = the lord of demons; duhitaa = his daughter (Mandodari); dattaa = was give; tava = to you; bharyaa arthe = as wife; tvad bhayaat = due to fear from you; icchataa = and desiring; sakhyam = friendship.

अनुवादः

“Oh, the best of ogres! By Maya, the lord of demons, Mandodari his daughter was given to you in marriage, due to fear from you and duly desiring your friendship.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दानवेन्द्रो महाबाहो वीर्योत्सिक्तो दुरासदः ।
विगृह्य वशमानीतः कुम्भीनस्याः सुखावहः ॥ ८ ॥

दानव इन्द्रो मधुर् नाम वीर्य उत्सिक्तो दुरासदः । विगृह्य वशम् आनीतः कुम्भीनस्याः सुख आवहः ॥ ६-७-८

‘महाबाहो! अपने पराक्रमका घमंड रखनेवाले दुर्जय दानवराज मधुको भी, जो आपकी बहिन कुम्भीनसीको सुख देनेवाला उसका पति है, आपने युद्ध छेड़कर वशमें कर लिया ॥ ८ ॥

महाबाहो! निम्म तङ्गि कुम्भीनसिगॆ सुख कॊडुव आकॆय पतियु, तन्न पराक्रमद गर्ववुळ्ळ दुर्जय दानवराज मधुवन्नु नीवु युद्धदल्लि वशपडिसिकॊण्डिरुविरि.॥8॥

पदच्छेदः

8. mahaabaaho = Oh; mighty armed; kumbhiinasyaaH = Kumbhinasa’s; sukha aavahaH = husband; daanava indraH = a king of demons; viirya utsiktaH = who was proud of his valour; duraasadaH = and who was difficult to be defeated; aaniitaH = was taken into; vasham = (your) subjugation; vigR^ihya = having warred against him.

अनुवादः

Oh, mighty armed! Madhu Kumbhinasa’s (your sister’s) husband, another ruler of demons, who was proud of his valour and who was difficult to be defeated, was taken into your subjugation, your having won a battle against him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्जितास्ते महाबाहो नागा गत्वा रसातलम् ।
वासुकिस्तक्षकः शङ्खो जटी च वशमाहृताः ॥ ९ ॥

निर्जितास् ते महाबाहो नागा गत्वा रसा तलम् । वासुकिस् तक्षकः शन्खो जटी च वशम् आहृताः ॥ ६-७-९

‘विशालबाहु वीर! आपने रसातलपर चढ़ाई करके वासुकि, तक्षक, शङ्ख और जटी आदि नागोंको युद्धमें जीता और अपने अधीन कर लिया ॥ ९ ॥

विशालबाहुविरा! नीवु रसातलक्कॆ आक्रमणमाडि वासुकि, तक्षक, शङ्ख मत्तु जटी मॊदलाद नागगळन्नु युद्धदल्लि गॆद्दु, अवरन्नु निमगॆ अधीनवागिसिकॊण्डिरि.॥9॥

पदच्छेदः

9. mahaabaaho = Oh; mighty armed! Gatvaa = after going; rasaa talam = to Rasatala (the penultimate subterranean region); naagaaH = the serpent-demons; vaasukiH = Vasuki; takSakaH = Takshaka; shankhaH = Sankha; jaTii ca = and Jati; nirjitaaH = were conquered; te = by you; aahR^itaaH = and were captivated; vasham = as your subject.

अनुवादः

“Oh, mighty armed! After moving down to rasatala (the penultimate subterranean region), the you conquered serpent-demons Vasukim Takshaka, Saukha and Jati were conquered by you and captivated as your subjects.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अक्षया बलवन्तश्च शूरा लब्धवराः पुनः ।
त्वया संवत्सरं युद्‍ध्वा समरे दानवा विभो ॥ १० ॥
स्वबलं समुपाश्रित्य नीता वशमरिन्दम ।
मायाश्चाधिगतास्तत्र बह्व्यो वै राक्षसाधिप ॥ ११ ॥

अक्षया बलवन्तश्च शूरा लब्धवराः पुनः ।
त्वया संवत्सरं युद्ध्वा समरे दानवा विभो ॥ स्वबलं समुपाश्रित्य नीता वशमरिन्दम ।
मायाश्चाधिगतास्तत्र बह्वयो वै राक्षसाधिप ॥

अक्षया बलवन्तः च शूरा लब्ध वराः पुनः । त्वया सम्वत्सरम् युद्ध्वा समरे दानवा विभो ॥ ६-७-१० स्व बलम् समुपाश्रित्य नीता वशम् अरिम् दम । मायाः च अधिगतास् तत्र बहवो राक्षस अधिप ॥ ६-७-११

‘प्रभो! शत्रुदमन राक्षसराज! दानवलोग बड़े ही बलवान्, किसीसे नष्ट न होनेवाले, शूरवीर तथा वर पाकर अद्भुत शक्तिसे सम्पन्न हो गये थे; परंतु आपने समराङ्गणमें एक वर्षतक युद्ध करके अपने ही बलके भरोसे उन सबको अपने अधीन कर लिया और वहाँ उनसे बहुत-सी मायाएँ भी प्राप्त कीं ॥ १०-११ ॥

प्रभो! शत्रुदमन राक्षसराजा! दानवरु बहळ बलिष्ठरागिद्दु, यारिन्दलू सोलदिरुव शूरवीररागिद्दु, वर पडॆदु अद्भुत शक्तिसम्पन्नरागिद्दरु, आदरॆ नीवु रणरङ्गदल्लि ऒन्दु वर्षद तनक युद्धमाडि तन्न बलद भरवसॆयिन्द अवरॆल्लरन्नु तम्म अधीनवागिसिकॊण्डिरि मत्तु अवरिन्द अनेक मायॆगळन्नु पडॆदुकॊण्डिरि.॥10-11॥

पदच्छेदः

10-11. arindamau = Oh; annihilator of enemies; raakSasa adhipa = commander of demons; vibho = Oh; Lord; yuddhvaa = after performing battle; samvatsaram = for a year; tvayaa = by you; daanavaaH = demons; akSayaaH = who were beyond destruction; balavantaH ca = mighty and; shuuraaH = valiant; punaH = and; labdhavaraaH = who obtained boons; vasham niitaaH = were defeated; samupaashritya = taking resort; sva balam = to your own strength; samare = in the combat; bahvyaH = several; maayaashcha = fascinating tricks also; adhigataaH = were obtained from them.

अनुवादः

“Oh, annihilator of enemies, Commander of demons and the Lord! You after performing a battle for a year by you mighty demons who were beyond destruction, who were valiant and who obtained boons (for immortality) were defeated using your own strength in combat. Several fascinating tricks also were learnt from them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूराश्च बलवन्तश्च वरुणस्य सुता रणे ।
निर्जितास्ते महाभाग चतुर्विधबलानुगाः ॥ १२ ॥

शूराः च बलवन्तः च वरुणस्य सुता रणे । निर्जितास् ते महाबाग चतुर् विध बल अनुगाः ॥ ६-७-१२

‘महाभाग! आपने वरुणके शूरवीर और बलवान् पुत्रोंको भी उनकी चतुरंगिणी सेनासहित युद्धमें परास्त कर दिया था ॥ १२ ॥

महाभाग! नीवु वरुणन शूरवीर, बलिष्ठ पुत्ररन्नु अवर चतुरङ्ग सैन्यसहित युद्धदल्लि सोलिसि बिट्टिद्दीरि.॥12॥

पदच्छेदः

12. mahaabhaaga = Oh; the illustrious; varuNasya = Varuna’s; sutaaH = sons; shuuraaH ca = the valiant ones; balavantaH cha = the strong ones; catur vidha bala anugaaH = who were followed by an army having four limbs (viz. elephants; chariots; cavalry; and infantry); nirjitaaH = were defeated; te = by you; raNe = in a battle.

अनुवादः

“Oh, illustrious king! Varuna’s sons, valiant strong and who were followed by an army having four limbs (viz. elephants, chariots, cavalry and infantry) were defeated by you in a battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृत्युदण्डमहाग्राहं शाल्मलीद्रुममण्डितम् ।
कालपाशमहावीचिं यमकिङ्करपन्नगम् ॥ १३ ॥
महाज्वरेण दुर्धर्षं यमलोकमहार्णवम् ।
अवगाह्य त्वया राजन् यमस्य बलसागरम् ॥ १४ ॥
जयश्च विपुलः प्राप्तो मृत्युश्च प्रतिषेधितः ।
सुयुद्धेन च ते सर्वे लोकस्तत्र सुतोषिताः ॥ १५ ॥

मृत्यु दण्ड महाग्राहम् शाल्मलि द्वीप मण्डितम् । कालपाशमहाईचिम् यमकिम्करपन्नगम् ॥ ६-७-१३ महाज्वरेण दुर्धर्षम् यमलोकमहार्णवम् । अवगाह्य त्वया राजन् यमस्य बल सागरम् ॥ ६-७-१४ जयः च विप्लुलः प्राप्तो मृत्युः च प्रतिषेधितः । सुयुद्धेन च ते सर्वे लोकास् तत्र सुतोषिताः ॥ ६-७-१५

‘राजन्! मृत्युका दण्ड ही जिसमें महान् ग्राहके समान है, जो यम-यातना-सम्बन्धी शाल्मलि आदि वृक्षोंसे मण्डित है, कालपाशरूपी उत्ताल तरङ्गें जिसकी शोभा बढ़ाती हैं, यमदूतरूपी सर्प जिसमें निवास करते हैं तथा जो महान् ज्वरके कारण दुर्जय है, उस यमलोकरूपी महासागरमें प्रवेश करके आपने यमराजकी सागर-जैसी सेनाको मथ डाला, मृत्युको रोक दिया और महान् विजय प्राप्त की । यही नहीं, युद्धकी उत्तम कलासे आपने वहाँके सब लोगोंको पूर्ण संतुष्ट कर दिया था ॥ १३—१५ ॥

राजने! मृत्युदण्डवे महा मॊसळॆगळन्तिरुव, यम-यातना सम्बन्धी शाल्मली मॊदलाद वृक्षगळिन्द कूडिद कालपाशरूपी उत्ताल तरङ्गगळिन्द हॆच्चु शोभिसुव, यम दूतरूपी सर्पगळु वासवागिरुव, महा नॆरॆयिन्दागि दुर्जयवाद आ यमलोकरूपी महासागरदल्लि प्रवेशिसि नीवु यमराजन सागरदन्तह सैन्यवन्नु नाशमाडि मृत्युवन्नु तडॆदु महाविजयवन्नु पडॆदिरि. इष्टे अल्ल युद्धद उत्तम कलॆयिन्द नीवु अल्लिय ऎल्लरन्नु पूर्ण सन्तुष्टगॊळिसिदिरि.॥13-15॥

पदच्छेदः

13-15. raajan = Oh; king; avagaahya = after entering; yamalokamahaarNavam = a great ocean in the shape of Yama’s realm; mR^ityu daNDa mahaagraaham = with a huge alligator in the form of Death’s rod of punishment; shaalmali druma maNDitam = adorned with silk cotton trees (bristling with thorns to be used as weapons); kaalapashamahaaviicim = turbulent with a huge wave in the shape of the noose of Kala (Time spirit); yamakimkarapannagam = with serpents in the form of Yama’s servants; durdharSam = and difficult to be conquered; mahaa jvareNa = on account of mighty Jvara (spirit presiding over fevers); saagaram = (and churning) the sea; bala saagaram = in the form of Yama’s forces; viplulaH = a great; jayaH ca = victory; praaptaH = was obtained; mR^ityuH ca = and Death; pratiSedhitaH = warded off; tvayaa = by you; sarve = all lokaH = the people; tatra = there; sutoSitaaH = were delighted; te suyuddhena = by your good battle.

अनुवादः

Oh, king! After entering a great ocean in the shape of Yama’s realm, with a huge alligator in the form of death’s rod of punishment, adorned with silk-cotton trees (bristling with thorns to be used a weapons), turbulent with a huge wave in the shape of noose of Kala (Time Spirit), with serpents in the form of Yama’s servants and difficult to be conquered on account of mighty Jvara (Spirit presiding over fevers), and churning the sea in the form of Yama’s forces, a great victory was obtained and death warded off by you. All the people there were delighted to see your good battle."

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षत्रियैर्बहुभिर्वीरैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
आसीद् वसुमती पूर्णा महद्भिरिव पादपैः ॥ १६ ॥

क्षत्रियैर् बहुभिर् वीरैः शक्र तुल्य पराक्रमैः । आसीद् वसुमती पूर्णा महद्भिर् इव पादपैः ॥ ६-७-१६

‘पहले यह पृथ्वी विशाल वृक्षोंकी भाँति इन्द्रतुल्य पराक्रमी बहुसंख्यक क्षत्रिय वीरोंसे भरी हुई थी ॥ १६ ॥

मॊदलु ई पृथिवियु विशालवृक्षगळन्तॆ इन्द्रतुल्य पराक्रमि अनेक क्षत्रियवीररिन्द तुम्बि होगित्तु.॥16॥

पदच्छेदः

16. vasumatii = the earth; aasiit = was; puurNaa = filled; madadbhiH paadapaiH iva = as with big trees; bahubhiH = with many; kSatviyaiH = warriors; viiraiH = who were strong; shakra tulya paraakramaiH = with a courage equal to that of Devendra (Lord of celestials).

अनुवादः

“The earth was filled, like with big trees, with many warriors who were strong with a courage equal to that Devendra (Lord of celestials).

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां वीर्यगुणोत्साहैर्न समो राघवो रणे ।
प्रसह्य ते त्वया राजन् हताः समरदुर्जयाः ॥ १७ ॥

तेषाम् वीर्य गुण उत्साहैर् न समो राघवो रणे । प्रसह्य ते त्वया राजन् हताः परम दुर्जयाः ॥ ६-७-१७

‘उन वीरोंमें जो पराक्रम, गुण और उत्साह थे, उनकी दृष्टिसे राम रणभूमिमें उनके समान कदापि नहीं है; राजन्! जब आपने उन समरदुर्जय वीरोंको भी बलपूर्वक मार डाला, तब रामपर विजय पाना आपके लिये कौन बड़ी बात है? ॥ १७ ॥

आ वीरर पराक्रम, गुण मत्तु उत्साहद दृष्टियिन्द रामनु रणरङ्गदल्लि अवरिगॆ समान ऎन्दिगू आगलारनु. राजने! नीवु आ समरदुर्जय वीररन्नु बलपूर्वक कॊन्दुहाकिदाग रामनन्नु गॆल्लुवुदु निमगॆ याव दॊड्ड मातु.॥17॥

पदच्छेदः

17. raajan = Oh; king; raaghavaH = Rama; na = was not; samaH = equal; teSaam = to them; raNe = in combat; viirya guNa utsaahaiH = by their valour; excellence and energy; te = those warriors; samo raNe durjayaaH = who were difficult to be overcome in a battle; prasahya = were over powered; hataaH = and killed; tvayaa = by you.”

अनुवादः

“Oh, King! Rama was not equal to them in combat, by their valour excellence and energy. Those warriors, who were difficult to be overcome in battle, were overpowered and killed by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिष्ठ वा किं महाराज श्रमेण तव वानरान् ।
अयमेको महाबाहुरिन्द्रजित् क्षपयिष्यति ॥ १८ ॥

तिष्ठ वा किम् महाराज श्रमेण तव वानरान् । अयमेको महारज इन्द्रजित् क्षपयिष्यति ॥ ६-७-१८

‘अथवा महाराज! आप चुपचाप यहीं बैठे रहें । आपको परिश्रम करनेकी क्या आवश्यकता है । अकेले ये महाबाहु इन्द्रजित् ही सब वानरोंका संहार कर डालेंगे ॥ १८ ॥

महाराज! इल्लदिद्दरॆ नीवु सुम्मनॆ इल्ले कुळितुकॊण्डिरि. नीवु यावुदे परिश्रम माडबेडि. ई महाबाहु इन्द्रजितनु ऒब्बण्टिगनागिये ऎल्ल वानररन्नु संहरिसुवनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. mahaaraaja = Oh; emperor; vaa = or; tiSTha = you stay; kim = why; shrameNa = by exertion; tava = to you? Mahaaraaja = Oh; emperor! Ayam = this; indrajit = Indrajit; ekaH = alone; kshapayiSyati = can destroy; vaanaraan = the monkeys.

अनुवादः

Oh, emperor! Why exertion to you? You remain here. Oh, emperor! This Indrajit alone can destroy the monkeys."

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन च महाराज माहेश्वरमनुत्तमम् ।
इष्ट्वा यज्ञं वरो लब्धो लोके परमदुर्लभः ॥ १९ ॥

अनेन च महाराज महेश्वरमनुत्तमम् ।
इष्ट्वा यज्ञं वरो लब्धो लोके परमदुर्लभः ॥

अनेन हि महाराज महेश्वरमनुत्तमम् । इष्ट्वा यज्ञम् वरो लब्धो लोके परमदुर्लभः ॥ ६-७-१९

‘महाराज! इन्होंने परम उत्तम माहेश्वर यज्ञका अनुष्ठान करके वह वर प्राप्त किया है, जो संसारमें दूसरेके लिये अत्यन्त दुर्लभ है ॥ १९ ॥

राजने! इवनु परमोत्तम माहेश्वर यज्ञानुष्ठान माडि जगत्तिनल्लि बेरॆयवरिगॆ अत्यन्त दुर्लभवाद वरवन्नु पडॆदुकॊण्डिरुवनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. mahaaraja = Oh; emperor; iSTvaa = after performing; anuttamam = an excellent; yajJNam = sacrifice; mahesvaram = to propitiate Mahesvara (the great Lord; shiva); varaH = a boon; parama durlabhaH = very rare to be obtained; loke = in the world; labdhaH hi = was indeed acquired; anena = by him."

अनुवादः

“Oh, emperor! After performing an excellent sacrifice to propitiate Mahesvara (the great lord shiva), a boon very rare to be obtained in the world, was acquired by him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शक्तितोमरमीनं च विनिकीर्णान्त्रशैवलम् ।
गजकच्छपसम्बाधमश्वमण्डूकसङ्कुलम् ॥ २० ॥
रुद्रादित्यमहाग्राहं मरुद्वसुमहोरगम् ।
रथाश्वगजतोयौघं पदातिपुलिनं महत् ॥ २१ ॥
अनेन हि समासाद्य देवानां बलसागरम् ।
गृहीतो दैवतपतिर्लङ्कां चापि प्रवेशितः ॥ २२ ॥

शक्तितोमरमीनं च विनिकीर्णान्त्रशैवलम् ।
गजकच्छपसम्बाधमश्चमण्डूकसङ्कुलम् ॥ रुद्रादित्यमहाग्राहं मरुद् वसुमहोरगम् ।
रथाश्वगजोयौघं पदातिपुलिनं महत् ॥ अनेन हि समासाद्य देवानां बलसागरम् ।
गृहीतो दैवतपतिर्लङ्कां चापि प्रवेशितः ॥

शक्तितोमरमीनम् च विनिकीर्णान्त्रशैवलम् । गजकच्चपसम्बाधंश्वमण्डूकसम्कुलम् ॥ ६-७-२० रुद्रादित्यमहाग्राहम् मरुद्वसुमहोरगम् । रथश्वगजतोयौघम् पदातिपुलिनम् महत् ॥ ६-७-२१ अनेन हि समासाद्य देवानाम् बलसागम् । गृहीतो दैवतपतिर्लङ्काम् चापि प्रवेशितः ॥ ६-७-२२

‘देवताओंकी सेना समुद्रके समान थी । शक्ति और तोमर ही उसमें मत्स्य थे । निकालकर फेंकी हुई आँतें सेवारका काम देती थीं । हाथी ही उस सैन्य-सागरमें कछुओंके समान भरे थे । घोड़े मेढकोंके समान उसमें सब ओर व्याप्त थे । रुद्रगण और आदित्यगण उस सेनारूपी समुद्रके बड़े-बड़े ग्राह थे । मरुद‍्गण और वसुगण वहाँके विशाल नाग थे । रथ, हाथी और घोड़े जलराशिके समान थे और पैदल सैनिक उसके विशाल तट थे; परंतु इस इन्द्रजित् ने देवताओंके उस सैन्य-समुद्रमें घुसकर देवराज इन्द्रको कैद कर लिया और उन्हें लङ्कापुरीमें लाकर बंद कर दिया ॥ २०—२२ ॥

समुद्रदन्तॆ इद्द देवतॆगळ सैन्यदल्लि शक्ति मत्तु तोमरगळे अदर मीनुगळागिद्दवु. कित्तु ऎसॆद करुळुगळे पाचियागित्तु, आनॆगळे आ सैन्यसागरद आमॆगळागिद्दवु. कुदुरॆगळे कप्पॆगळन्तॆ अदरल्लि ऎल्लॆडॆ व्याप्तवागिद्दवु. रुद्रगण मत्तु आदित्यगणरु आ सैन्यरूपी समुद्रद दॊड्ड दॊड्ड मॊसळॆगळागिद्दवु. मरुद्गण हागू वसुगणरु अल्लिय विशाल नागगळागिद्दवु. रथगळु, आनॆ-कुदुरॆगळु जलराशियन्तॆ इत्तु. कालाळुगळु अदर विशाल दडगळागिद्दवु. आदरॆ ई इन्द्रजितनु देवतॆगळ आ सैन्य समुद्रदल्लि हॊक्कु देवेन्द्रनन्नु सॆरॆहिडिदु लङ्कॆगॆ तन्दु बन्धिसिट्टिद्दनु.॥20-22॥

पदच्छेदः

20-22. samaasaadya = Approaching; mahat = the huge; balasaagaram = ocean of army; devaanaam = celestials; shaktitomaramiinam ca = whose fist are lances and spheres; vinikiirNaantrashaivalam = and guts thrown asunder as duck-weeds; gajakacchapasambaadhaam = whose turtles are the elephants; ashvamanDuuka samkulam = whose frogs are the teeming horses; rudraadityamahaagraaham = infested with alligators in the form of (eleven) Rudras (gods of destruction) and (twelve) Adityas (sons of Aditi); marudvasumahoragam = with huge serpents in the form of (forty nine) maruts (winds gods) and (eight) Vasus; rathashvagajatoyaugham = having chariots; horses and elephants for its volume of waters; padaatipulinam = the sandy banks its infantry; daivatapatiH = Devendra (Lord of celestials); gR^ihiitaH = was captured; anena = by him; praveshitaH caapi = and was impelled to enter; laN^kaam = Lanka (as a detenu).

अनुवादः

“Approaching that huge ocean of army of celestials, whose fish are lanes and spheres, whose guts thrown asunder as duck-weeds, whose turtles are the elephants, whose frogs are the teeming horses, infested with alligators in the form of (eleven) Rudras (gods of destruction) and (twelve) Adityas (sons of Aditi), with huge serpents in the form of (forty nine) Maruts (wind gods) and (eight) Vasus, having chariots horses and elephants for its volume of waters and the sandy elephants for its volume of waters and the sandy banks its infantry, Devendra (Lord of celestials) was captured by him and was impelled to come to Lanka (as a detenu).

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितामहनियोगाच्च मुक्तः शम्बरवृत्रहा ।
गतस्त्रिविष्टपं राजन् सर्वदेवनमस्कृतः ॥ २३ ॥

पितामहनियोगाच्च मुक्तः शम्बुरवृत्रहा ।
गतस्त्रिविष्टपं राजन् सर्वदेव नमस्कृतः ॥

पीतामहनियोगाच्च मुक्तः शम्बरवृत्रहा । गतस्त्रिविष्टपम् राजन् सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ६-७-२३

‘राजन्! फिर ब्रह्माजीके कहनेसे इन्होंने शम्बर और वृत्रासुरको मारनेवाले सर्वदेववन्दित इन्द्रको मुक्त किया । तब वे स्वर्गलोकमें गये ॥ २३ ॥

राजने! मत्तॆ ब्रह्मदेवरु हेळिद्दरिन्द इवनु शम्बर मत्तु वृत्रासुररन्नु कॊन्द सर्वदेव वन्दित इन्द्रनन्नु मुक्तगॊळिसिदनु. आग अवनु स्वर्गलोकक्कॆ हॊरटुहोदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. raajan = Oh; king; muktaH = having been released; piitaamahaniyogaacca = by the orders of Lord Brahma (your grand-father); shambaravR^itrahaa = Devendra who killed demons called Shambara and Vritra; sarvadevanamaskR^itaH = and who was adored by all celestials; gataH = went (back); tritviSTapam = to heaven.

अनुवादः

“Oh, king! Having been released by the orders of your grand father Brahma, Devendra who killed demons called Shambara and Vrita and who was adored by all celestials, went back to heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेव त्वं महाराज विसृजेन्द्रजितं सुतम् ।
यावद् वानरसेनां तां सरामां नयति क्षयम् ॥ २४ ॥

तमेव त्वं महाराज विसृजेन्द्रजितं सुतम् ।
यावद् वानर सेनां तां सरमां नयति क्षयम् ॥

तमेव त्वम् महाराज विसृजेन्द्रजितम् सुतम् । यावद्वानरसेनाम् ताम् परामाम् नयति क्ष्हयम् ॥ ६-७-२४

‘अतः महाराज! इस कामके लिये आप राजकुमार इन्द्रजित् को ही भेजिये, जिससे ये रामसहित वानर-सेनाका यहाँ आनेसे पहले ही संहार कर डालें ॥ २४ ॥

आद्दरिन्द महाराजा ! ई कार्यक्कागि नीवु राजकुमार इन्द्रजितुवन्ने कळिसिरि. इवनु ई रामन सहित वानर सैन्यवु इल्लिगॆ बरुव मॊदले संहार माडिबिडुवनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. mahaaraaja = Oh; emperor; tvam = you; visR^ija = send; tam = that; indrajitameva = Indrajit alone; taam = that; vaanara senaam = army of monkeys; paraamaam = together with Rama; yaavadnayati = will be brought; kSayam = to an end.

अनुवादः

“Oh, emperor! You send that Indrajit alone, so that the army of monkeys together with Rama will be brought to an end.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजन्नापदयुक्तेयमागता प्राकृताज्जनात् ।
हृदि नैव त्वया कार्या त्वं वधिष्यसि राघवम् ॥ २५ ॥

राजन्नापदयुक्तेयमागता प्रकृताज्जनात् ।
हृदि नैव त्वया कार्या त्वं विधिष्यसि राघवम् ॥

राजन् न आपद् अयुक्ता इयम् आगता प्राकृताज् जनात् । हृदि न एव त्वया कार्या त्वम् वधिष्यसि राघवम् ॥ ६-७-२५

‘राजन्! साधारण नर और वानरोंसे प्राप्त हुई इस आपत्तिके विषयमें चिन्ता करना आपके लिये उचित नहीं है । आपको तो अपने हृदयमें इसे स्थान ही नहीं देना चाहिये । आप अवश्य ही रामका वध कर डालेंगे’ ॥

राजने! साधारण नर मत्तु वानररिन्द प्राप्तवाद ई आपत्तिन विषयदल्लि चिन्तिसुवुदु निमगॆ उचितवल्ल. नीवु इदक्कॆ मनस्सिनल्लि स्थानवन्ने कॊडबेडि. नीवु खण्डितवागि रामनन्नु वधिसिबिडुविरि.॥25॥

पदच्छेदः

25. raajan = Oh; king; iyam = this; ayuktaa = unbefitting; aapad = danger; aagataa = has come; janaat = from a man; praakR^itaaj = who is ordinary; naiva kaaryaa = It is not to be kept; tvayaa = by you; hR^idi = in mind; tvam = you; vadhiSyasi = will kill; raaghavam = Rama.

अनुवादः

“Oh, king! This unbefitting danger has come froma a man who is ordinary. It is not to be kept by you in mind, you will kill Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सातवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि एळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥7॥