००५ रामेण सीतास्मरणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Rama recollects the lotus-eyed Seetha and laments much about his separation from her Lakshmana consoles him and there approaches the sun-set.

स्रोतः: valmikiramayan.net

5. श्रीरामका सीताके लिये शोक और विलाप

सा तु नीलेन विधिवत्स्वारक्षा सुसमाहिता ।
सागरस्योत्तरे तीरे साधु सा विनिवेशिता ॥ १ ॥

सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षा सुसमाहिता । सागरस्य उत्तरे तीरे साधु सेना विनिएशिता ॥ ६-५-१

नीलने, जिसकी विधिवत् रक्षाकी व्यवस्था की गयी थी, उस परम सावधान वानर-सेनाको समुद्रके उत्तर तटपर अच्छे ढंगसे ठहराया ॥ १ ॥

विधिवत्तागि रक्षणॆय व्यवस्थॆ माडि आ हॆच्चु जाग्रतवागिरुव वानर सैन्यवन्नु नीलनु समुद्र तीरदल्लि चॆन्नागि नॆलॆगॊळिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saa = that army; saa = he famous one; vidhivat = duly; svaarakSaa = well-protected; niilena = by Neela; viniveshitaa = was kept stationed; saadhu = well; uttare tiire = at the northern shore; saagarasya = of the ocean.

अनुवादः

That famous army, well-protected by Neela, was kept stationed nicely at the northern shore of the ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ तत्र वानरपुङ्गवौ ।
विचेरतुश्च तां सेनां रक्षार्थं सर्वतोदिशम् ॥ २ ॥

मैन्दः च द्विविधः च उभौ तत्र वानर पुम्गवौ । विचेरतुः च ताम् सेनाम् रक्षा अर्थम् सर्वतो दिशम् ॥ ६-५-२

मैन्द और द्विविद—ये दो प्रमुख वानरवीर उस सेनाकी रक्षाके लिये सब ओर विचरते रहते थे ॥ २ ॥

मैन्द मत्तु द्विविद इब्बरु प्रमुख वानरवीररु आ सैन्यद रक्षणॆगागि ऎल्लॆडॆ सुत्ताडुत्ता इद्दरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. ubhau = both; maindaH ca = Maina; dvividashcaiva = and Divida; vaanara pumgavau = the distinguished; tatra = there monkeys; viceratuH = moved; sarvato disham = in all directions; taam senaam = in that army; rakSaa artham = for the purpose of vigilance.

अनुवादः

Both Maina and Dvivida the distinguished monkeys there moved in all directions through that army, for the purpose of vigilance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निविष्टायां तु सेनायां तीरे नदनदीपतेः ।
पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥

निविष्टायां तु सेनायां तीरॆ नदनदीपतेः ।
पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो वचनमब्रवीत् ॥

निविष्टायाम् तु सेनायाम् तीरे नद नदी पतेः । पार्श्वस्थम् लक्ष्मणम् दृष्ट्वा रामो वचनम् अब्रवीत् ॥ ६-५-३

समुद्रके किनारे सेनाका पड़ाव पड़ जानेपर श्रीरामचन्द्रजीने अपने पास बैठे हुए लक्ष्मणकी ओर देखकर कहा— ॥ ३ ॥

समुद्रतीरदल्लि सैन्यद शिबिर हूडिदाग श्रीरामचन्द्रनु तन्न बळि कुळितिरुव लक्ष्मणन कडॆगॆ नोडि इन्तॆन्दनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. senaayaam = (after) the army; niviSTaayaam = was settled; tiire = at the shore; nada nadii pate = of the sea; raamaH = Rama; abraviit = spoke; vachanam = these words; dR^iSTvaa = seeing; lakshmaNam = Lakshmana; paarshvastham = at his side.

अनुवादः

After the army was settled at the sea-shore, Rama spoke to Lakshmana who was by his side (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोकश्च किल कालेन गच्छता ह्यपगच्छति ।
मम चापश्यतः कान्तामहन्यहनि वर्धते ॥ ४ ॥

शोकः च किल कालेन गच्चता हि अपगच्चति । मम च अपश्यतः कान्ताम् अहनि अहनि वर्धते ॥ ६-५-४

‘सुमित्रानन्दन! कहा जाता है कि शोक बीतते हुए समयके साथ स्वयं भी दूर हो जाता है; परंतु मेरा शोक तो अपनी प्राणवल्लभाको न देखनेके कारण दिनोंदिन बढ़ रहा है ॥ ४ ॥

सुमित्रानन्दनने! शोकवु समयकळॆदन्तॆ तानागि दूरवागुत्तदॆ ऎन्दु हेळलागुत्तदॆ. आदरॆ नन्न शोकवादरो नन्न प्राणवल्लभॆयन्नु नोडदॆ दिन-दिनवू हॆच्चुत्तले इदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. kila = It is so said; shokaH = (that) sorrow; apagachchhati = gets vanished; gachchhataaa = at the passing; kaalena = of time; mama cha = but my agony; apashyataH = of not seeing kaantaam = my beloved; vardhate = is getting increased; ahanyahani = day n and day out.

अनुवादः

“It is so said that sorrow gets vanished at the passing of time. But my agony of not seeing my beloved is getting increased every day.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मे दुःखं प्रिया दूरे न मे दुःखं हृतेति च ।
एतदेवानुशोचामि वयोऽस्या ह्यतिवर्तते ॥ ५ ॥

न मॆ दुःखं प्रिया दूरॆ न मे दुःखं हृतेति च ।
एतदेवानुशोचामि वयोऽस्या ह्यतिवर्तते ॥

न मे दुह्खम् प्रिया दूरे न मे दुह्खम् हृता इति च । तद् एव अनुशोचामि वयो अस्या हि अतिवर्तते ॥ ६-५-५

‘मुझे इस बातका दुःख नहीं है कि मेरी प्रिया मुझसे दूर है । उसका अपहरण हुआ—इसका भी दुःख नहीं है । मैं तो बारंबार इसीलिये शोकमें डूबा रहता हूँ कि उसके जीवित रहनेके लिये जो अवधि नियत कर दी गयी है, वह शीघ्रतापूर्वक बीती जा रही है ॥ ५ ॥

नन्न प्रियॆ नन्निन्द दूरवागिद्दाळॆ ऎम्ब दुःख ननगिल्ल. आकॆय अपहरणवागिदॆ ऎम्बुदर दुःखवू ननगिल्ल. आदरॆ आकॆयु बदुकिरलु निश्चितगॊळिसिद अवधियु बेगने मुगियुत्ता इदॆयल्ल इदक्कागि नानु पदे-पदे शोकदल्लि मुळुगिद्देनॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. na = no; duHkham = anguish; me = to me;; priyaa = (that) my beloved; duure = is at a distance; na = No; duHkham = anguish; me = to me; hR^iteti cha = tat she was taken away; asyaaH = Her; vayaH = age; ativartate hi = is indeed passing away; amshochaami = I am repenting; eetadeva = only about this.

अनुवादः

“There is no anguish for me that my beloved is at a distance, nor that she was taken away. Her age is indeed passing away. Only about this, I am repenting.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाहि वात यतः कान्ता तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृश ।
त्वयि मे गात्रसंस्पर्शश्चन्द्रे दृष्टिसमागमः ॥ ६ ॥

वाहि वात यतः कन्या ताम् स्पृष्ट्वा माम् अपि स्पृश । त्वयि मे गात्र संस्पर्शः चन्द्रे दृष्टि समागमः ॥ ६-५-६

‘हवा! तुम वहाँ बह, जहाँ मेरी प्राणवल्लभा है । उसका स्पर्श करके मेरा भी स्पर्श कर । उस दशामें तुझसे जो मेरे अङ्गोंका स्पर्श होगा, वह चन्द्रमासे होनेवाले दृष्टिसंयोगकी भाँति मेरे सारे संतापको दूर करनेवाला और आह्लादजनक होगा ॥ ६ ॥

गाळिये! नन्न प्राणवल्लभॆ इरुवल्लि बीसि, आकॆयन्नु स्पर्शिसि नन्नन्नु स्पर्शिसु. आ स्थितियल्लि नीनु नन्नन्नु स्पर्शिसिदुदु चन्द्रनिन्द आगुव दृष्टिसंयोगदन्तॆ नन्न ऎल्ल सन्तापगळु दूर माडुवुदु हागू आह्लादजनकवागुवुदु.॥6॥

पदच्छेदः

6. vaata = Oh; wind!; vaahi = flow; yataH = from which side; kaantaa = is my beloved; spR^iSTvaa = touch; taam = her; spR^isha = (and) touch; maam api = me too; gaatra sparshaH = contact of her limb; me = to me; tvayi = is obtained through you; dR^iSTisamaagamaH = contact of our eyes; chandre = is through moon."

अनुवादः

“Oh, wind! Flow from the side of my beloved. Touch her and touch me too. It is through you that I get a contact of her limbs. It is through moon that I get a contact of her eyes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तन्मे दहति गात्राणि विषं पीतमिवाशये ।
हा नाथेति प्रिया सा मां ह्रियमाणा यदब्रवीत् ॥ ७ ॥

तन्मे दहति गात्राणि विषं पीतमिवाशयॆ ।
हा नायेति प्रिया सा मां ह्रियमाणा यदब्रवीत् ॥

तन् मे दहति गात्राणि विषम् पीतम् इव आशये । हा नाथ इति प्रिया सा माम् ह्रियमाणा यद् अब्रवीत् ॥ ६-५-७

‘अपहरण होते समय मेरी प्यारी सीताने जो मुझे ‘हा नाथ!’ कहकर पुकारा था, वह पीये हुए उदरस्थित विषकी भाँति मेरे सारे अङ्गोंको दग्ध किये देता है ॥

अपहरणद समय नन्न प्रिय सीतॆयु ‘हानाथ!’ ऎन्दु कूगिद दनियु, नुङ्गिद हॊट्टॆयॊळगॆ इरुव विषदन्तॆ नन्न सर्वाङ्ग वन्नू सुडुत्ता इदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. saa priyaa = that darling; hriyamaaNaa = being carried away; abraviit iti yat = might have cried; haa naathaa iti = Oh; Lord (seeking for help); tat = It; viSam iva = is like poison; piitam = gulped (by me); aashaye = and hovering in my stomach; dahati = scorching; me = my; gaatraaNi = limbs.

अनुवादः

“That darling being carried away; might have cried “Oh, Lord!” Seeking for help. That thought is like poison gulped by me, hovering in my stomach and scorching my limbs.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद्वियोगेन्धनवता तच्चिन्ताविमलार्चिषा ।
रात्रिन्दिवं शरीरं मे दह्यते मदनाग्निना ॥ ८ ॥

तद्विषयोगेन्धनवता तच्चित्ताविमलार्चिषा ।
रात्रिं दिवं शरीरं मे दह्यतॆ मदनाग्निना ॥

तद् वियोग इन्धनवता तच् चिन्ता विपुल अर्चिषा । रात्रिम् दिवम् शरीरम् मे दह्यते मदन अग्निना ॥ ६-५-८

‘प्रियतमाका वियोग ही जिसका ईंधन है, उसकी चिन्ता ही जिसकी दीप्तिमती लपटें हैं, वह प्रेमाग्नि मेरे शरीरको रात-दिन जलाती रहती है ॥ ८ ॥

प्रियतमॆय वियोगवे इदर उरुवलागिदॆ, आकॆय चिन्तॆये अदर ज्वालॆयागिदॆ, आ प्रेमाग्नियु नन्न शरीरवन्नु हगलु-रात्रि सुडुत्ता इदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. me = My; shariiram = body; dahyate = is scorching; raatrim divam = night and day; madanaagninaa = by the fire of passion; tadviyogendhana vataa = holding fuel of my separation from her; tacchintaavimalarchiSaa = and my thoughts of her flaring up into shimmering flames.

अनुवादः

“My body is scorching night and day, by the fire of passion, holding fuel of my separation from her and my thoughts of her flaring into shimmering flames.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवगाह्यार्णवं स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना ।
एवं च प्रज्वलन् कामो न मा सुप्तं जले दहेत् ॥ ९ ॥

अवगाह्यार्णवं स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना ।
एवं च प्रज्वलन् कामो न मा सुप्तं जलॆ दहेत् ॥

अवगाह्य अर्णवम् स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना । कथंचित् प्रज्वलन् कामः समासुप्तम् जले दहेत् ॥ ६-५-९

‘सुमित्रानन्दन! तुम यहीं रहो । मैं तुम्हारे बिना अकेला ही समुद्रके भीतर घुसकर सोऊँगा । इस तरह जलमें शयन करनेपर यह प्रज्वलित प्रेमाग्नि मुझे दग्ध नहीं कर सकेगी ॥ ९ ॥

सुमित्रानन्दन! नीनु इल्ले इरु. नानु निन्नन्नु बिट्टु ऒब्बने समुद्रदॊळगॆ नुग्गि मलगुवॆनु. हीगॆ नीरिनल्लि मलगिदाग ई उरियुव प्रेमाग्नियु नन्नन्नु सुडलारदु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saumitre = OH; Lakshmana!; avagaahya = going deep into; aarNavam = the sea; bhavataa vina = without you; svapasye = I shall fall asleep; prajvalan = flaming; kaamaH = passion; na dahet = will not scorch; maam = me; evam cha = thus; suptam = sleeping; jale = in water.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana! Diving deep into the sea without you, I shall fall asleep. This flaming passion will not thus scorch me, lying down in water.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बह्वेतत् कामयानस्य शक्यमेतेन जीवितुम् ।
यदहं सा च वामोरुरेकां धरणिमाश्रितौ ॥ १० ॥

बह्वेतत् कामयानस्य शक्यमेतेन जीवितुम् ।
यदहं सा च वामोरूरेकां धरणिमाश्रितौ ॥

बह्व् एतत् कामयानस्य शक्यम् एतेन जीवितुम् । यद् अहम् सा च वाम ऊरुर् एकाम् धरणिम् आश्रितौ ॥ ६-५-१०

‘मैं और वह वामोरु सीता एक ही भूतलपर सोते हैं । प्रियतमाके संयोगकी इच्छा रखनेवाले मुझ विरहीके लिये इतना ही बहुत है । इतनेसे भी मैं जीवित रह सकता हूँ ॥ १० ॥

नानु मत्तु आ वामोरु सीतॆयु ऒन्दे नॆलदल्लि मलगुत्तेवॆ. प्रियतमॆय संयोगवन्नु इच्छिसुव विरहियाद ननगॆ इष्टे साकागिदॆ. इदरिन्दले नानु बदुकिरबल्लॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. etat = this; bahu = is great thing; kaamayaanasya = for me who is passionate; iti yat = that; aham = I; saa vaamoruuH = and that Seetha; with charming thighs aashritau = are resting; ekaam = on one and the same; dharaNim = earth; shakyam = I am able; jiivitum = to survive; etena = on this fact.

अनुवादः

“It is enough for me, who is passionate, that Seetha with charming thighs and myself are resting on one the same earth and on this fact I am able to survive.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

केदारस्येवाकेदारः सोदकस्य निरूदकः ।
उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीं यच्छृणोमि ताम् ॥ ११ ॥

केदारस्येव केदारः सोदकस्य निरूदकः ।
उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीं यच्छृणोमि ताम् ॥

केदारस्य इव केदारः स उदकस्य निरूदकः । उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीम् यत् शृणोमि ताम् ॥ ६-५-११

‘जैसे जलसे भरी हुई क्यारीके सम्पर्कसे बिना जलकी क्यारीका धान भी जीवित रहता है—सूखता नहीं है, उसी प्रकार मैं जो यह सुनता हूँ कि सीता अभी जीवित है, इसीसे जी रहा हूँ ॥ ११ ॥

नीरिनिन्द तुम्बिद हॊलद सम्पर्कदिन्द नीरिल्लद हॊलद पैरु कूड सायदॆ बॆळॆयुत्तदॆ; हागॆये सीतॆयु ईगलू बदुकिद्दाळॆ ऎन्दु केळुवुदरिन्दले नानु बदुकिरबल्लॆनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. yat = that; shruNomi = I am hearing; taam = her; jiivantiim = as surviving; jiivaami = I also survive; kedaaraH iva = as a paddy-field; niruudakaH = without water (survives); upasnehena = getting wet; kedaarasya = by another paddy-field; sodakasya = under water.

अनुवादः

“Even as a paddy-field without water survives, by getting wet from a neighboring paddy-field under water, I also survive since I am hearing her as surviving.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा नु खलु सुश्रोणीं शतपत्रायतेक्षणाम् ।
विजित्य शत्रून् द्रक्ष्यामि सीतां स्फीतामिव श्रियम् ॥ १२ ॥

कदा तु खलु सुस्शोणीम् शत पत्र आयत ईक्षणाम् । विजित्य शत्रून् द्रक्ष्यामि सीताम् स्फीताम् इव श्रियम् ॥ ६-५-१२

‘कब वह समय आयेगा, जब शत्रुओंको परास्त करके मैं समृद्धिशालिनी राजलक्ष्मीके समान कमलनयनी सुमध्यमा सीताको देखूँगा ॥ १२ ॥

शत्रुगळन्नु नानु सोलिसि समृद्धशालिनी राज्यलक्ष्मियन्तिरुव कमलनयनी सुन्दर सीतॆयन्नु नोडुव समय यावाग बरुवुदो.॥12॥

पदच्छेदः

12. kadaa khalu = when; drakshhyaami = shall I see; siitaam = Seetha; shushroNiim = with charming hips; shata patraayatekshhaNaam = having long lotus-like eyes; sphiitaam = flourishing; shriyamiva = as prosperity; vijitya = by conquering; shatruun = the enemies.

अनुवादः

“When shall I behold Seetha with charming hips, having long lotus-like eyes flourishing as prosperity, by conquering the enemies?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा सुचारुदन्तोष्ठं तस्याः पद्ममिवाननम् ।
ईषदुन्नाम्य पास्यामि रसायनमिवातुरः ॥ १३ ॥

कदा सुचारूदन्तोष्टं तस्याः पद्ममिवाननम् ।
ईषदुन्नाम्य पास्यामि रसायनमिवातुरः ॥

कदा नु चारु बिम्ब ओष्ठम् तस्याः पद्मम् इव आननम् । ईषद् उन्नम्य पास्यामि रसायनम् इव आतुरः ॥ ६-५-१३

‘जैसे रोगी रसायनका पान करता है, उसी प्रकार मैं कब सुन्दर दाँतों और बिम्बसदृश मनोहर ओठोंसे युक्त सीताके प्रफुल्लकमल-जैसे मुखको कुछ ऊपर उठाकर चूमूँगा ॥

रोगियु रसायन कुडियुवन्तॆये नानु सुन्दर हल्लुगळुळ्ळ मनोहर तुटिगळिन्द कूडिद सीतॆय प्रफुल्ल कमलदन्तह मुखवन्नु स्वल्प मेलक्कॆत्ति चुम्बिसुवॆनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. kadaa = when; unnamya = raising; iishhat = a little; tasyaaH = her; aananam = face; padmamiva = looking like louts; suchaarudantoshhTham = with its beautiful teeth and lips; paasyaami = shall I drink; rasaayanamiva = as a sovereign drink of remedy; aaturaH = by a sick man?”

अनुवादः

“When, gently raising her face looking like louts, with its beautiful teeth and lips, shall I drink as a sick man the sovereign drink of remedy?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ तस्याः सहितौ पीनौ स्तनौ तालफलोपमौ ।
कदा न खलु सोत्कम्पौ श्लिष्यन्त्या मां भजिष्यतः ॥ १४ ॥

तौ तस्याः सहितौ पीनौ स्तनौ ताललोपमौ ।
कदा न खलु सोत्कम्पौ श्लिष्यन्त्या मां भजिष्यतः ॥

तौ तस्याः सम्हतौ पीनौ स्तनौ ताल फल उपमौ । कदा नु खलु स उत्कम्पौ हसन्त्या माम् भजिष्यतः ॥ ६-५-१४

‘मेरा आलिङ्गन करती हुई प्रिया सीताके वे परस्पर सटे हुए, तालफलके समान गोल और मोटे दोनों स्तन कब किंचित् कम्पनके साथ मेरा स्पर्श करेंगे ॥ १४ ॥

नन्नन्नु अलङ्गिसुत्तिरुव सीतॆय परस्पर हॊन्दिकॊण्ड तालफलदन्तॆ गुण्डागि हागू दप्पवागिरुव ऎरडू स्तनगळु कॊञ्च कम्पनदिन्द ननगॆ यावाग स्पर्शिसुववो.॥14॥

पदच्छेदः

14. khalu = when will; tau = those; stanau = breasts; hasantyaaH = which are delightful; sahitau = close; piinau = bulging; sotkampau = and quivering; taalaphalopamau = looking like Palmyra fruits; bhajishhyathaH nu = indeed press; maam = me?

अनुवादः

“When will those breasts which are delightful close, bulging and quivering, looking like palmary fruits, indeed press me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा नूनमसितापाङ्गी रक्षोमध्यगता सती ।
मन्नाथा नाथहीनेव त्रातारं नाधिगच्छति ॥ १५ ॥

सा नूनमसितापाङ्गि रक्षोमध्यगता सती ।
मन्नाथा नाथ हीनेव त्रातारं नाधिगच्छति ॥

सा नूनम् असित अपान्गी रक्षो मध्य गता सती । मन् नाथा नाथ हीना इव त्रातारम् न अधिगच्चति ॥ ६-५-१५

‘कजरारे नेत्रप्रान्तवाली वह सती-साध्वी सीता, जिसका मैं ही नाथ हूँ, आज अनाथकी भाँति राक्षसोंके बीचमें पड़कर निश्चय ही कोई रक्षक नहीं पा रही होगी ॥

काडिगॆयन्तॆ कण्णुळ्ळ सती-साध्वी सीतॆगॆ नानु नाथनागिद्दरू इन्दु अवळु अनाथळन्तॆ राक्षसर नडुवॆ सिलुकि निश्चयवागि यारू रक्षकरिल्लदे इरबहुदु.॥15॥

पदच्छेदः

15. saa = she; asitaapaaN^gii = with dark-cornered eyes; rakshhomadhyagataa satii = who has fallen in the middle of ogres; mannaathaa = though I am her support; nuunam = is certainly; naadhigachchhati = not getting; traataaram = any defender; naatha hiinena = resembling an orphan.

अनुवादः

“She, with dark-cornered eyes, who has fallen into the midst of demons, is surely not getting any defender, she resembling an orphan, though I am her support.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं जनकराजस्य दुहिता मम च प्रिया ।
राक्षसीमध्यगा शेते स्नुषा दशरथस्य च ॥ १६ ॥

कथं जनकराजस्य दुहिता मम च प्रिया ।
राक्षसीमध्यगा शेतॆ स्नुषा दशरथस्य च ॥

कदा विक्षोभ्य रक्षांसि सा विधूय उत्पतिष्यति । राक्षसीमध्यगा शेते स्नुषा दशरथस्य च ॥ ६-५-१६

‘राजा जनककी पुत्री, महाराज दशरथकी पुत्रवधू और मेरी प्रियतमा सीता राक्षसियोंके बीचमें कैसे सोती होगी ॥ १६ ॥

जनकराजन पुत्रि, दशरथ महाराजर सॊसॆ, नन्न प्रियतमॆ सीतॆयु राक्षसियर नडुवॆ हेगॆ मलगुत्तिरबहुदो.॥16॥

पदच्छेदः

16. katham = how; janakaraajasya duhitaa = Seetha; the daughter of king Janaka; mama cha = my; priyaa = darling; dasharathasya cha = and Dasaratha’s; snushhaa = daughter-in-law; shete = is sleeping; raakshhasiimadhyagaa = in the midst of ogresses?

अनुवादः

“How Seetha the daughter of King Janaka, my darling and Dasaratha’s daughter-in-law is sleeping among ogresses?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अविक्षोभ्याणि रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति ।
विधूय जलदान् नीलान् शशिलेखा शरत्स्विव ॥ १७ ॥

अविक्षोभ्याणि रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति ।
विधूय जलदान् नीलान् शशिलेखा शरस्त्विव ॥

अविक्षोभ्याणि रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति । विधूय जलदान् नीलान् शशि लेखा शरत्स्व् इव ॥ ६-५-१७

‘वह समय कब आयेगा, जब कि सीता मेरे द्वारा उन दुर्धर्ष राक्षसोंका विनाश करके उसी प्रकार अपना उद्धार करेगी, जैसे शरत्कालमें चन्द्रलेखा काले बादलोंका निवारण करके उनके आवरणसे मुक्त हो जाती है ॥ १७ ॥

शरत्कालद चन्द्रलेखॆयु करिमोडगळिन्द मुक्तवागुवन्तॆ नानु राक्षसरन्नु विनाशगैदु सीतॆयन्नु उद्धरिसुव समय ऎन्दु बरुवुदो.॥17॥

पदच्छेदः

17. saa = Seetha; utpatishhyati = will come out; vidhuuya = driving away (through my force) avikshhobhyaaNi = the unassailable; rakshhaamsi = demons; vidhuuya = as driving away; niilaan = black; jaladaan = clouds; shasilekhaa = by a digit of the moon; sharat su = in autumn.

अनुवादः

“Seetha will come out, driving away (through my force) the unassailable demons, as driving away black clouds by a digit of the moon, in autumn.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वभावतनुका नूनं शोकेनानशनेन च ।
भूयस्तनुतरा सीता देशकालविपर्ययात् ॥ १८ ॥

स्वभाव तनुका नूनम् शोकेन अनशनेन च । भूयस् तनुतरा सीता देश काल विपर्ययात् ॥ ६-५-१८

‘स्वभावसे ही दुबले-पतले शरीरवाली सीता विपरीत देशकालमें पड़ जानेके कारण निश्चय ही शोक और उपवास करके और भी दुर्बल हो गयी होगी ॥ १८ ॥

स्वाभाविकवागिये तॆळ्ळगॆ शरीरवुळ्ळ सीतॆयु विपरीत देशकालदल्लि सिलुकिद्दरिन्द खण्डितवागि शोक मत्तु उपासमाडि इन्नू तॆळ्ळगॆ आगिरबहुदु.॥18॥

पदच्छेदः

18. siitaa = Seetha; svabhaavatanukaa = who; by nature is slender; nuunam = will undoubtedly; bhuuyaH = further; tanutaraa = become more lean; shokena = because of anguish; anashanena = abstinence from food; desha kaalaviparyayaat = and adverse position of time and place.

अनुवादः

“Seetha, who by nature is slender, will undoubtedly become leaner further because of her anguish, her abstinence from food and her adverse position of time and place.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा नु राक्षसेन्द्रस्य निधायोरसि सायकान् ।
शोकं प्रत्याहरिष्यामि शोकमुत्सृज्य मानसम् ॥ १९ ॥

कदा नु राक्षसेन्द्रस्य निधायोरसि सायकान् ।
शोकं प्रत्याहरिष्यामि शोकमुत्मृज्य मानसम् ॥

कदा नु राक्षस इन्द्रस्य निधाय उरसि सायकान् । सीताम् प्रत्याहरिष्यामि शोकम् उत्सृज्य मानसम् ॥ ६-५-१९

‘मैं राक्षसराज रावणकी छातीमें अपने सायकोंको धँसाकर अपने मानसिक शोकका निराकरण करके कब सीताका शोक दूर करूँगा ॥ १९ ॥

राक्षसराज रावणन ऎदॆगॆ नन्न बाणगळन्नु नॆट्टु, नन्न मानसिक शोकवन्नु निवारिसि ऎन्दु सीतॆय शोकवन्नु दूरगॊळिसुवॆनो.॥19॥

पदच्छेदः

19. kadaam = when; pratyaharishhyaami = shall I bring back; siitaam = Seetha; nidhaaya = having lodged; saayakaan = arrows; raakshasendrasya = in Ravana’s urasi = chest; utsR^ijya = and having abandoned; maanasam = (this) mental; shokam = agony?

अनुवादः

“When shall I bring back Seetha, having lodged arrows in Ravana’s chest and having abandoned this mental agony?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा नु खलु मे साध्वी सीतामरसुतोपमा ।
सोत्कण्ठा कण्ठमालम्ब्य मोक्ष्यत्यानन्दजं जलम् ॥ २० ॥

कदा नु खलु माम् साध्वी सीता अमर सुता उपमा । स उत्कण्ठा कण्ठम् आलम्ब्य मोक्ष्यति आनन्दजम् जलम् ॥ ६-५-२०

‘देवकन्याके समान सुन्दरी मेरी सती-साध्वी सीता कब उत्कण्ठापूर्वक मेरे गलेसे लगकर अपने नेत्रोंसे आनन्दके आँसू बहायेगी ॥ २० ॥

देवकन्यॆयन्तॆ सुन्दरळाद नन्न सती-साध्वी सीतॆयु उत्कण्ठतॆयिन्द नन्नन्नु अप्पिकॊण्डु कण्णुगळिन्द ऎन्दु आनन्दाश्रुगळन्नु सुरिसुवळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. kadaa khalu = when indeed shall; siitaa = Seetha; saadhvii = the virtuous woman; surasutopamaa = similar to the child of a celestial; sotkaNThaa = with an excited longing; aalambya = embrace; me = my; kaNTham = neck; mokshhyati nu = (and) will release; jalam = tears; aanandajam = begotten of joy?

अनुवादः

“When indeed Seetha the virtuous lady similar to the child of a celestial, with an excited longing, will embrace my neck and release tears of joy?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा शोकमिमं घोरं मैथिलीविप्रयोगजम् ।
सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासः शुक्लेतरं यथा ॥ २१ ॥

कदा शोकमिमं घोरं मैथिली विप्रयोगजम् ।
सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासाः शुक्लेतरं यथा ॥

कदा शोकम् इमम् घोरम् मैथिली विप्रयोगजम् । सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासः शुक्ल इतरम् यथा ॥ ६-५-२१

‘ऐसा समय कब आयेगा, जब मैं मिथिलेशकुमारीके वियोगसे होनेवाले इस भयंकर शोकको मलिन वस्त्रकी भाँति सहसा त्याग दूँगा?’ ॥ २१ ॥

मिथिलेश कुमारिय वियोगदिन्द आगुव ई भयङ्कर शोकवन्नु कॊळॆ बट्टॆयन्तॆ कूडले त्यजिसुव समय ऎन्दु बरुवुदो.॥21॥

पदच्छेदः

21. kadaa = when; vipramokshhyaami nu = shall I thrillingly abandon; imam = this; ghoram = terrible; shokam = anguish; maithiliiviprayogajam = born out of my separation from; sahasaa = so Seetha soon; shukletaram vaasam yathaa = as (abandoning) a soiled clothing?

अनुवादः

“When shall I thrillingly abandon this terrible anguish, born out of my separation from Seetha so soon, as we abandon a soiled clothing?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं विलपतस्तस्य तत्र रामस्य धीमतः ।
दिनक्षयान्मन्दवपुर्भास्करोऽस्तमुपागमत् ॥ २२ ॥

एवम् विलपतस् तस्य तत्र रामस्य धीमतः । दिन क्षयान् मन्द वपुर् भास्करो अस्तम् उपागमत् ॥ ६-५-२२

बुद्धिमान् श्रीरामचन्द्रजी वहाँ इस प्रकार विलाप कर ही रहे थे कि दिनका अन्त होनेके कारण मन्द किरणोंवाले सूर्यदेव अस्ताचलको जा पहुँचे ॥ २२ ॥

हगलु मुगिदाग मन्दकिरणगळुळ्ळ सूर्यनु अस्ताचलक्कॆ सरिदरू बुद्धिवन्त श्रीरामनु अल्लि ई प्रकार विलापमाडुत्तले इद्दनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tasya = (while) that; dhiimataH = sagacious; raamasya = Rama; vilapataH = was lamenting; tatra = there; evam- = thus; bhaaskaraH = sun; mandavapuH = sun; dinakshhayaat = due to day-decline; astam upaagataH = approached dusk.

अनुवादः

While that sagacious Rama was lamenting thus there, the sun, the weak-rayed due to day-decline, approached the dusk.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आश्वासितो लक्ष्मणेन रामः सन्ध्यामुपासत ।
स्मरन् कमलपत्राक्षीं सीतां शोकाकुलीकृतः ॥ २३ ॥

आश्वासितो लक्ष्मणेन रामः सन्ध्यामुपासत ।
स्मरन् कमलपत्राक्षिं सीतां शोकाकुलीकृतः ॥

आश्वासितो लक्ष्मणेन रामः संध्याम् उपासत । स्मरन् कमल पत्र अक्षीम् सीताम् शोक आकुली कृतः ॥ ६-५-२३

उस समय लक्ष्मणके धैर्य बँधानेपर शोकसे व्याकुल हुए श्रीरामने कमलनयनी सीताका चिन्तन करते हुए संध्योपासना की ॥ २३ ॥

आग लक्ष्मणनु धैर्यतुम्बिदाग शोकदिन्द व्याकुलनाद श्रीरामनु कमलनयनी सीतॆयन्नु चिन्तिसुत्ता सन्ध्योपासनॆ माडिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. aashvaasitaH = consoled; lakshmaNena = by Lakshmana; raamaH = Rama; shokaakuliikR^itaH = made overcome by anguish; smarau = recollecting; siitaam = Seetha; kamelapatraakshhiim = the lotus-eyes; upaasataH = worshipped; sandhyaam = the evening-twilight.

अनुवादः

Lakshmana consoled Rama who was overwhelmed with anguish, duly recollecting the lotus-eyed Seetha. Thereafter, Rama worshipped the evening-twilight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें पाँचवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऐदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥5॥