००४ रामेण लङ्काप्रस्थाने मुहूर्तनियोजनम्

**Book VI

Yuddha Kanda - Book Of War**

After hearing the report of Hanuma, Rama fixes an auspicious hour for the departure of his forces to Lanka and perceives good omens. The Army reaches the shores of the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

4. श्रीराम आदिके साथ वानर-सेनाका प्रस्थान और समुद्र-तटपर उसका पड़ाव

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ॥ १ ॥

शृत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।
ततोऽब्रविन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ॥

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यम् यथावद् अनुपूर्वशः । ततो अब्रवीन् महातेजा रामः सत्य पराक्रमः ॥ ६-४-१

हनुमान् जी के वचनोंको क्रमशः यथावत् -रूपसे सुनकर सत्यपराक्रमी महातेजस्वी भगवान् श्रीरामने कहा— ॥ १ ॥

हनुमन्तन मातन्नु आमूलाग्रवागि केळि सत्यपराक्रमि महातेजस्वी भगवान् श्रीरामनु इन्तॆन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raamaH = Rama; mhaatejaaH = a very bright man; satyaparaakramaH = a true warrior; yathaavat = duly; shrutvaa = having heard; vaakyam = the words; hanumataH = of Hanuman; anupuurashaH = from the beginning; tataH = thereafter; abraviit = spoke (as follows).

अनुवादः

Rama, a very bright man and a true warrior, having duly heard the words of Hanuman from the beginning, thereafter spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

यन्निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।
क्षिप्रमेनां वधिष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ २ ॥

यन्निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।
क्षिप्रमेनां वधिष्यामि सत्यमेतद् ब्रिवीमि ते ॥

याम् निवेदयसे लंकाम् पुरीम् भीमस्य रक्षसः । क्षिप्रम् एनाम् वधिष्यामि सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ ६-४-२

‘हनुमन्! मैं तुमसे सच कहता हूँ—तुमने उस भयानक राक्षसकी जिस लङ्कापुरीका वर्णन किया है, उसे मैं शीघ्र ही नष्ट कर डालूँगा ॥ २ ॥

हनुमन्तने! नीनु वर्णिसिद भयानक राक्षसर आ लङ्कॆयन्नु नानु बेगने नाशमाडि बिडुवॆनॆन्दु सत्यवागि हेळुत्तेनॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. mathisya = I shall destroy; kshhipram = quickly; puriim = the city; laN^kaam = of Lanka; bhiimasya = of the terrible; rakshasaH = ogre; yaam = of which; nivedayase = you inform; braviimi = I am telling; te = you; etat = this; satyam = really.

अनुवादः

“I shall destroy quickly Lanka, the city of that terrible ogre (Ravana), of which you just informed I am really telling this.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचय ।
युक्तो मुहूर्ते विजये प्राप्तो मध्यं दिवाकरः ॥ ३ ॥

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरेचय ।
युक्तो मुहूर्ते विजये प्राप्तो मध्यं दिवारकः ॥

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणम् अभिरोचये । युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यम् दिवा करः ॥ ६-४-३

‘सुग्रीव! तुम इसी मुहूर्तमें प्रस्थानकी तैयारी करो । सूर्यदेव दिनके मध्य भागमें जा पहुँचे हैं । इसलिये इस विजय* नामक मुहूर्तमें हमारी यात्रा उपयुक्त होगी ॥ ३ ॥

\* दिनमें दोपहरीके समय अभिजित् मुहूर्त होता है, इसीको विजय-मुहूर्त भी कहते हैं । यह यात्राके लिये बहुत उत्तम माना गया है । यद्यपि—‘भुक्तौ दक्षिणयात्रायां प्रतिष्ठायां द्विजन्मनि । आधाने च ध्वजारोहे मृत्युदः स्यात् सदाभिजित् ॥’ इस ज्योतिष-रत्नाकरके वचनके अनुसार उक्त मुहूर्तमें दक्षिणयात्रा निषिद्ध है, तथापि किष्किन्धासे लङ्का दक्षिणपूर्वके कोणमें होनेके कारण वह दोष यहाँ नहीं प्राप्त होता है ।

सुग्रीवने! सूर्यनु नडुनॆत्तिगॆ बन्दिरुवनु, ई विजय ऎम्ब मुहूर्तवु नम्म प्रयाणक्कॆ उपयुक्तवागिदॆ, अदक्कागि इदे मुहूर्तदल्लि हॊरडुव सिद्धतॆ माडु.॥3॥

पदच्छेदः

3. Sugreeva = Oh; Sugreeva! Abhirochaya = be pleased; prayaaNam = for our march; asmin = at this; muhuurte = moment; yukto = a suitable; muhuurtaH = moment; vijayaH = for success; divaakaraH = the sun; praaptaH = reached; madhyam = the mid-day.

अनुवादः

“Be pleased to approve our march at this moment, a suitable moment for success. The sun reached the mid-day.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतां हृत्वा तु तद् यातु क्वासौ यास्यति जीवितः ।
सीता श्रुत्वाभियानं मे आशामेष्यति जीविते ।
जीवितान्तेऽमृतं स्पृष्ट्वा पीत्वामृतमिवातुरः ॥ ४ ॥

सीताम् गृत्वा तु तद्यातु क्वासौ यास्यति जीवितः । सीता श्रुत्वाभियानम् मे आशामेष्यति जीविते ॥ ६-४-४ जीवितान्तेऽ मृतम् स्पृष्ट्वा पीत्वा विषमिवातुरः ।

‘रावण सीताको हरकर ले जाय; किंतु वह जीवित बचकर कहाँ जायगा? सिद्ध आदिके मुँहसे लङ्कापर मेरी चढ़ाईका समाचार सुनकर सीताको अपने जीवनकी आशा बँध जायगी; ठीक उसी तरह जैसे जीवनका अन्त उपस्थित होनेपर यदि रोगी अमृतका (अमृतत्वके साधनभूत दिव्य ओषधिका) स्पर्श कर ले अथवा अमृतोपम द्रवभूत ओषधिको पी ले तो उसे जीनेकी आशा हो जाती है ॥ ४ ॥

रावणनु सीतॆयन्नु कद्दुकॊण्डु ऎल्लिगॆ होदरू, अवनु जीवन्तवागिरलारनु. सिद्धादिगळिन्द लङ्कॆय मेलॆ नन्न आक्रमणद समाचारवन्नु केळि जीवनद अन्त्य समीपिसिदाग रोगिय अमृतवन्नु स्पर्शिसिदरॆ, इल्लवे अमृतोपम औषधियन्नु कडिदरॆ बदुकुव आसॆ उण्टागुवन्तॆ सीतॆयु बदुकिरुव आसॆ तळॆयुवळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tat = let that ogre; yaatu = go (to his abode); hR^itam = after kidnapping; siitaam = Seetha; kva = where; asau yaasyati = will he go; jiivitaH = alive? shrutvaa = hearing; me = of my; abhiyaanam = march; siitaa = Seetha; yaasyati = will get back; aashaam = her hope; aashaam = her hope; jiivite = in life; spR^isTvaa iva = like touching; amR^itam = ambrosia; aaturaH = by a sick man; piitvaa = having drunk; vishham = poison; jiivitaante = at the end of his life.”

अनुवादः

“Let that ogre go (to his abode) after kidnapping Seetha. Where will he go alive? Hearing of my march to Lanka, Seetha will get back her hope in life, like a sick man having drunk poison touches ambrosia at the end of his life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तराफाल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।
अभिप्रयाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥ ५ ॥

उत्तरा फल्गुनी हि अद्य श्वस् तु हस्तेन योक्ष्यते ॥ ६-४-५ अभिप्रयाम सुग्रीव सर्व अनीक समावृताः ।

‘आज उत्तराफाल्गुनी नामक नक्षत्र है । कल चन्द्रमाका हस्त नक्षत्रसे योग होगा । इसलिये सुग्रीव! हमलोग आज ही सारी सेनाओंके साथ यात्रा कर दें ॥

इन्दु उत्तराल्गुणि ऎम्ब नक्षत्रविदॆ. नाळॆ हस्तनक्षत्रदॊन्दिगॆ चन्द्रन योगवागुवुदु. अदक्कागि सुग्रीवने! नावु इन्दे ऎल्ल सैन्यदॊन्दिगॆ प्रयाण माडोण.॥5॥

पदच्छेदः

5. adya = this; uttaraa phalguniihi = northern planet of Phalguni; yokshhyate = will be in conjunction; hastena = with the Hasta star; shvastu = tomorrow; abhiprayaama = let us depart; sarvaaniikasamaavR^itaH = with all the troops accompanying us; sugriiva = Oh; Sugreeva!

अनुवादः

“This northern planet of Phalguni will be in conjunction with the Hasta star tomorrow. Hence, let us depart today itself with all the troops accompanying us, Oh, Sugreeva!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति वै ।
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ॥ ६ ॥

निमित्तानि च धन्यानि यानि प्रादुर् भवन्ति मे ॥ ६-४-६ निहत्य रावणम् सीताम् आनयिष्यामि जानकीम् ।

‘इस समय जो शकुन प्रकट हो रहे हैं और जिन्हें मैं देख रहा हूँ, उनसे यह विश्वास होता है कि मैं अवश्य ही रावणका वध करके जनकनन्दिनी सीताको ले आऊँगा ॥ ६ ॥

ईग प्रकटवाद शकुन गळन्नु नोडिदरॆ, नानु अवश्यवागि रावणनन्नु वधिसि जनकनन्दिनी सीतॆयन्नु करॆतरुवॆ ऎन्दु विश्वास उण्टागुत्तिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. pashyaami = by seeing; nimittaani = the omens; yaani = which; praadurbhavanti = are becoming visible ; aanayishhyaami = I shall bring; siitaam = Seetha; jaanakiim = the daughter of Janaka; nihatya = by killing; raavaNam = Ravana.

अनुवादः

“By seeing the omens which are becoming visible, I deduce that I shall bring back Seetha the daughter of Janaka, by killing Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिमं मम ।
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥ ७ ॥

उपरिष्टाद्द् हि नयनम् स्फुरमाणम् इदम् मम ॥ ६-४-७ विजयम् समनुप्राप्तम् शंसति इव मनो रथम् ।

‘इसके सिवा मेरी दाहिनी आँखका ऊपरी भाग फड़क रहा है । वह भी मानो मेरी विजय-प्राप्ति और मनोरथसिद्धिको सूचित कर रहा है’ ॥ ७ ॥

इदल्लदॆ नन्न बलगण्णु अदरुत्तिदॆ. अदू कूड नन्न विजयप्राप्तियन्नु मत्तु मनोरथ सिद्धियन्नु सूचिसुत्तिदॆ.॥7॥

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्थकोविदः ॥ ८ ॥

ततो वाबरराहेब कज्श्मणेन सुपूजितः ॥ ६-४-८ उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्थकोविदः ।

यह सुनकर वानरराज सुग्रीव तथा लक्ष्मणने भी उनका बड़ा आदर किया । तत्पश्चात् अर्थवेत्ता (नीतिनिपुण) धर्मात्मा श्रीरामने फिर कहा— ॥ ८ ॥

इदन्नु केळि वानरराज सुग्रीव मत्तु लक्ष्मणरू अदन्नु तुम्बा आदरिसिदरु. बळिक नीतिनिपुण धर्मात्मा श्रीरामनु हेळिदनु.॥8॥

अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।
वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ ९ ॥

अग्रे यातु बलस्य अस्य नीलो मार्गम् अवेक्षितुम् ॥ ६-४-९ वृतः शत सहस्रेण वानराणाम् तरस्विनाम् ।

‘इस सेनाके आगे-आगे एक लाख वेगवान् वानरोंसे घिरे हुए सेनापति नील मार्ग देखनेके लिये चलें ॥ ९ ॥

ई सैन्यद मुन्दुगडॆ ऒन्दु लक्ष शीघ्रगामि वानररिन्द ऒडगूडि सेनापति नीलनु मार्गतोरिसलु हॊरडलि.॥9॥

पदच्छेदः

9. niilaH = (let) Nila; vR^itaH = accompanied by; shatasahasreNa = a hundred thousand; tarasvinaam = strength; vaanaraaNaam = of monkeys; yaatu = go; agre = before; asya = this; balasya = army; avekshhitum = to explore; maargam = the way.

अनुवादः

“Let general Nila accompanied by strength of hundred thousand warriors go before the army, to explore the way.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥ १० ॥

फल मूलवता नील शीत कानन वारिणा । पथा मधुमता च आशु सेनाम् सेना पते नय ॥ ६-४-१०

‘सेनापति नील! तुम सारी सेनाको ऐसे मार्गसे शीघ्रतापूर्वक ले चलो, जिसमें फल-मूलकी अधिकता हो, शीतल छायासे युक्त सघन वन हो, ठंडा जल मिल सके और मधु भी उपलब्ध हो सके ॥ १० ॥

सेनापति नीलने! नीनु समस्त सैन्यवन्नु-फल-मूलगळु धाराळवागि इरुव, नॆरळु उळ्ळ निबिडवाद वनगळिरुव, तण्णीरु मत्तु जेनु सिगुव मार्गद मूलक बेगनॆ नडॆसिकॊण्डु होगु.॥10॥

पदच्छेदः

10. niila = Oh; Nila; senaapate = the army-general! naya = steer; senaam = the army; aashu = speedily; pathaa = by the path; phalamuulavataa = abound with fruits and roots; shiitakaananavaariNaa = cool woods and fresh water; madhumataa = and honey.

अनुवादः

“Oh Nila the chief of Army! Steer the army speedily by the path, abound with fruits and roots, cool woods and fresh water and honey.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दूषयेयुर्दुरात्मानः पथि मूलफलोदकम् ।
राक्षसाः पथि रक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥ ११ ॥

दूषयेयुर् दुरात्मानः पथि मूल फल उदकम् ॥ ६-४-११ राक्षसाः परिरक्षेथास् तेभ्यस् त्वम् नित्यम् उद्यतः ।

‘सम्भव है दुरात्मा राक्षस रास्तेके फल-मूल और जलको विष आदिसे दूषित कर दें, अतः तुम मार्गमें सतत सावधान रहकर उनसे इन वस्तुओंकी रक्षा करना ॥

दुरात्मा राक्षसनु दारियल्लिन फल-मूल-जलगळन्नु विषदिन्द दूषितगॊळिसुव सम्भवविरुत्तदॆ; आद्दरिन्द नीनु मार्गदल्लि सतत ऎच्चरवागिद्दु, आ वस्तुगळन्नु रक्षिसबेकु.॥11॥

पदच्छेदः

11. raakshhaasaaH = the demons; duraatmanaH = who are evil minded; duushhayeyuH = will spoil; muulaphalodakam = the roots; fruits and water; pathi = in the path; tvam = you; nityam = always; udyataH = try; parirakshhedhaaH = to protect; tebhyaH = from them.

अनुवादः

“The evil-minded demons may spoil the roots, fruits and water in the path-way. You always try to be on you guard.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ॥ १२ ॥

निम्नेषु वन दुर्गेषु वनेषु च वन ओकसः ॥ ६-४-१२ अभिप्लुत्य अभिपश्येयुः परेषाम् निहतम् बलम् ।

‘वानरोंको चाहिये कि जहाँ गड्ढे, दुर्गम वन और साधारण जंगल हों, वहाँ सब ओर कूद-फाँदकर यह देखते रहें कि कहीं शत्रुओंकी सेना तो नहीं छिपी है (ऐसा न हो कि हम आगे निकल जायँ और शत्रु अकस्मात् पीछेसे आक्रमण कर दे) ॥ १२ ॥

दुर्गमवन, हॊण्डगळु, साधारण काडु इरुवल्लि वानरु नॆगॆयुत्ता-ओडिहोगि ऎल्लादरू शत्रुगळ सैन्य अडगिल्लवल्ल ऎन्दु नोडलि. (नावु मुन्दॆ होदाग शत्रुगळु हिन्दिनिन्द आक्रमिसुवन्तॆ आगबारदु..॥12॥

पदच्छेदः

12. vanaukasaH = (let) the monkeys; abhiplutya = jump; nimneshhu = into low grounds; vanadurgeshhu = into places made inaccessible by forest-grores; vaneshhu cha = and into thickets; abhipashyeyuH = and notice; balam = the army; pareshhaam = of the enemies; nihitam = stationed there.

अनुवादः

“Let the monkeys jump into law grounds, into places made inaccessible by forest-grores and into thickets and notice whether any rival forces are stationed there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत्तु फल्गु बलं किञ्चित् तदत्रैवोपपद्यताम् ।
एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ॥ १३ ॥

‘जिस सेनामें बाल, वृद्ध आदिके कारण दुर्बलता हो, वह यहाँ किष्किन्धामें ही रह जाय; क्योंकि हमारा यह युद्धरूपी कृत्य बड़ा भयंकर है, अतः इसके लिये बल-विक्रमसम्पन्न सेनाको ही यात्रा करनी चाहिये ॥ १३ ॥

सैन्यदल्लिरुव बालकरु, वृद्धरू मॊदलाद दुर्बलरु किष्किन्धॆयल्ले उळियलि. एकॆन्दरॆ नम्म युद्धरूपी कार्यवु बहळ भयङ्करवागिदॆ. आद्दरिन्द इदक्कागि बल-विक्रम सम्पन्न सैन्यवे प्रयाण माडबेकु.॥13॥

पदच्छेदः

13. yat kimchit = whatever little; phalgu = of feeble; balam = force; tat = let it; upapadyataat = be present; atraiva = here itself; etat = this; naH = our; kR^ityam = operation; ghoram hi = is indeed dreadful; prayujyataam = let is be discharged; vikrameNa = daringly."

अनुवादः

“Let whatever little of feeble forces stay back in Kishkindha, as our operation will indeed be dreadful. It has to be discharged daringly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।
कपिसिंहाः प्रकर्षन्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १४ ॥

सागरौघनिभं भीममग्रानिकं महाबलाः ।
कपिसिंहाः प्रकर्षन्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥

सागर ओघ निभम् भीमम् अग्र अनीकम् महाबलाः ॥ ६-४-१४ कपि सिम्हा प्रकर्षन्तु शतशो अथ सहस्रशः ।

‘सैकड़ों और हजारों महाबली कपिकेसरी वीर महासागरकी जलराशिके समान भयंकर एवं अपार वानर-सेनाके अग्रभागको अपने साथ आगे बढ़ाये चलें ॥ १४ ॥

नूरारु, साविरारु महाबल कपिकेसरी वीररु महासागरद जलराशियन्तॆ भयङ्कर हागू अपार वानर सैन्यद मुन्दुगडॆ नडॆसिकॊण्डु होगलि.॥14॥

पदच्छेदः

14. kapisimhaaH = let the best of monkeys; mahaabalaaH = with great strength; shatashaH = in hundreds; atha = and; sahasrashaH = in thousands; prakarshhantu = lead; bhiimam = the formidable; agraaniikam = front of the army; saagaraughanibham = which is akin to an oceanic stream."

अनुवादः

“Let the best of monkeys with great strength in hundreds and thousands lead the formidable of the army, which is akin to an oceanic stream.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजश्च गिरिसङ्काशो गवयश्च महाबलः ।
गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्त इवर्षभः ॥ १५ ॥

गजश्च गिरिसङ्काशो गवयश्च महाबलः ।
गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्त इवार्षभः ॥

गजः च गिरि सम्काशो गवयः च महाबलः ॥ ६-४-१५ गव अक्षः च अग्रतो यान्तु गवाम् दृप्ता इव ऋषभाः ।

‘पर्वतके समान विशालकाय गज, महाबली गवय तथा मतवाले साँड़की भाँति पराक्रमी गवाक्ष सेनाके आगे-आगे चलें ॥ १५ ॥

पर्वतदन्तह विशालकाय गज, महाबलि गवय, मत्तगूळियन्तॆ पराक्रमि गवाक्ष इवरु सैन्यद मुन्दॆ मुन्दॆ नडॆयलि.॥15॥

पदच्छेदः

15. gajashcha = (Let) Gaja; girisamkaashaH = who is equal to a mountain; gavayashcha = Gavaya; mahaabalaH = a very strong man; gavaakshhashcha = and Gavaksha; yaatu = march; agrataH = in front; gavaam iva = as in front of cows; dR^ipataH = a majestic; R^ishhabhaH = full.

अनुवादः

“Let Gaja, equal to a mountain, Gavaya a very strong warrior and Gavaksha march in front, as a majestic bull marches in front of a cow-herd.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां पतिः ।
पालयन् दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ॥ १६ ॥

यातु वानर वाहिन्या वानरः प्लवताम् पतिः ॥ ६-४-१६ पालयन् दक्षिणम् पार्श्वम् ऋषभो वानर ऋषभः ।

‘उछल-कूदकर चलनेवाले कपियोंके पालक वानरशिरोमणि ऋषभ इस वानर-सेनाके दाहिने भागकी रक्षा करते हुए चलें ॥ १६ ॥

हारुत्ता, नॆगॆयुत्ता नडॆयुव कपिगळ पालक वानर श्रेष्ठ ऋषभनु ई वानर सैन्यद बलभागवन्नु रक्षिसुत्ता नडॆयलि.॥16॥

पदच्छेदः

16. R^ishhabhaH vaanaraH = Let the monkey called Rishabha; plavataam patiH = lord of the simians; vaanararshhabhaH = and the best of the primates; yaatu = march forward; paalayan = guarding; dakshhinam = the right; paarshvam = side; vaanaravaahinyaaH = of the army of simians.

अनुवादः

“Let the monkey called Rishabha, Lord of the simians and the best of the primates march forward, duly guarding the right side of the army of the simians.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
यातु वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ १७ ॥

गन्ध हस्ती इव दुर्धर्षस् तरस्वी गन्ध मादनः ॥ ६-४-१७ यातु वानर वाहिन्याः सव्यम् पार्श्वम् अधिष्ठितः ।

‘गन्धहस्तीके समान दुर्जय और वेगशाली वानर गन्धमादन इस वानर-वाहिनीके वामभागमें रहकर इसकी रक्षा करते हुए आगे बढ़ें ॥ १७ ॥

गन्धहस्तियन्तॆ दुर्जय मत्तु वेगशाली वानर गन्धमादननु ई कपि सैन्यद ऎडभागदल्लिद्दु रक्षिसुत्ता नडॆयलि.॥17॥

पदच्छेदः

17. gandhamaadanaH = Let Gandhamaadna; tarasvii = with a strength; durdharshhaH = unconquerable; gandhahastiiva = like an elephant in rut; yaatu = proceed; adhishhThitaH = duly guarding; savyam = the left; paarshvam = side; vaanaravaahinyaaH = of the army of monkeys.

अनुवादः

“Let Gandhamadana, with a strength unconquerable like an elephant in rut, proceed duly guarding the left side of the army of monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।
अधिरुह्य हनूमन्तमैरावतमिवेश्वरः ॥ १८ ॥

यास्यामि बल मध्ये अहम् बल ओघम् अभिहर्षयन् ॥ ६-४-१८ अधिरुह्य हनूमन्तम् ऐरावतम् इव ईश्वरः ।

‘जैसे देवराज इन्द्र ऐरावत हाथीपर आरूढ़ होते हैं, उसी प्रकार मैं हनुमान् के कंधेपर चढ़कर सेनाके बीचमें रहकर सारी सेनाका हर्ष बढ़ाता हुआ चलूँगा ॥ १८ ॥

देवेन्द्रनु ऐरावत आनॆयन्नेरि होगुवन्तॆ नानु हनुमन्तन हॆगलेरि सैन्यद नडुवॆ इद्दु, इडी सैन्यद हर्षवन्नु हॆच्चिसुत्ता नडॆयुवॆनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. aham = I; adhiruhya = mounted; hanuumantam = on (the shoulders of) Hanuman; airaavatamiva = like on Airavata; iishvaraH = Indra; yaasyaami = will march; balamadhye = in the centre of my troops; abhiharshhayan = cheering balangham = the multitude of army.

अनुवादः

“I myself, mounted on the shoulders of Hanuman, like Indra on Airavata, will march in the centre of my troops, duly cheering the multitude of army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्तकोपमः ।
सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥ १९ ॥

अन्गदेन एष सम्यातु लक्ष्मणः च अन्तक उपमः ॥ ६-४-१९ सार्वभौमेन भूत ईशो द्रविण अधिपतिस् यथा ।

‘जैसे धनाध्यक्ष कुबेर सार्वभौम नामक दिग्गजकी पीठपर बैठकर यात्रा करते हैं, उसी प्रकार कालके समान पराक्रमी लक्ष्मण अंगदपर आरूढ़ होकर यात्रा करें ॥ १९ ॥

धनाध्यक्ष कुबेरनु सार्वभौम ऎम्ब दिग्गजवन्नेरि प्रयाणिसुवन्तॆ कालनन्तॆ पराक्रमि लक्ष्मणनु अङ्गदन हॆगलेरि प्रयाण माडलि.॥19॥

पदच्छेदः

19. eshhaH lakshhmaNashcha = Let this Lakshmana; antakopamaH = like of the lord of Death; samyaatu = march; aNgadena = on the shoulders of Angada; saarvabhaumena yathaa = like on an elephant called Sarvabhauma; draviNaadhipatiH = Kubera the lord of Riches; bhuteshaH = and the sovereign of beings.

अनुवादः

“Let this Lakshmana, resembling the lord of Death, march on the shoulders of Angada like Kubera the lord of riches and the sovereign of beings marches on an elephant called Sarvabhauma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋक्षराजो महाबाहुः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥ २० ॥

जाम्बवामः च सुषेणः च वेग दर्शी च वानरः ॥ ६-४-२० ऋक्ष राजो महासत्त्वः कुक्षिम् रक्षन्तु ते त्रयः ।

‘महाबाहु ऋक्षराज जाम्बवान्, सुषेण और वानर वेगदर्शी—ये तीनों वानर सेनाके पृष्ठभागकी रक्षा करें’ ॥

महाबाहु ऋक्षराज जाम्बवन्तनु सुषेण मत्तु वेगदर्शि वानर इवरु मूवरू वानर सैन्यद हिम्भागवन्नु रक्षिसलि.॥20॥

पदच्छेदः

20. mahaasattvaH = let the highly strong; jaambavaanshcha = Jambavan; R^iksharaajaH = the lord of the bears; sushhenashcha = Sushena; vaanaraashcha = and the monkey; vegadarshhii = called Vegadarshi; te = those; trayaH = three; rakshhantu = guard; kukshim = the middle part.

अनुवादः

Let the highly strong, Jambavan with Sushena and the monkey called Vegadarshi, all three, guard the middle part of the army."

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
व्यादिदेश महावीर्यो वानरान् वानरर्षभः ॥ २१ ॥

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनी पतिः ॥ ६-४-२१ व्यादिदेश महावीर्यान् वानरान् वानर ऱ्षभः ।

रघुनाथजीका यह वचन सुनकर महापराक्रमी वानरशिरोमणि सेनापति सुग्रीवने उन वानरोंको यथोचित आज्ञा दी ॥ २१ ॥

रघुनाथन ई मातन्नु केळि महापराक्रमि वानर शिरोमणि सेनापति सुग्रीवनु आ वानररिगॆ यथोचितवागि आज्ञापिसिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. shrutvaa = having heard; vachaH = the words; raaghavasya = of Rama; sugriivaH = Sugreeva; vaahiniipatiH = commander of the forces; vaanararshhabhaH = the lion among monkeys; mahaaviiryaH = with great valour; vyaadidesha = gave orders; vaanaraam = to the monkeys.

अनुवादः

“Hearing the words of Rama, Sugreeva with great valour, the commander of forces and the lion among monkeys gave orders to the monkeys accordingly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वानरगणाः सर्वे समुत्पत्य महौजसः ।
गुहाभ्यः शिखरेभ्यश्च आशु पुप्लुविरे तदा ॥ २२ ॥

ते वानर गणाः सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ॥ ६-४-२२ गुहाभ्यः शिखरेभ्यः च आशु पुप्लुविरे तदा ।

तब वे समस्त महाबली वानरगण अपनी गुफाओं और शिखरोंसे शीघ्र ही निकलकर उछलते-कूदते हुए चलने लगे ॥ २२ ॥

आग आ समस्त महाबलि वानररु तम्म गुहॆगळिन्द, शिखर गळिन्द शीघ्रवागि हॊरटु नॆगॆयुत्ता, हारुत्ता नडॆयतॊडगिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tadaa = then; sarve = all; te = those; vanaragaNaaH = troops of monkeys; mahaujanaaH = with great speed; samutpatya = together raised up; aashu = and quickly; pupluvire = bounced; guhaabhyaH = from caves; shikharebhyashcha = and peaks of mountains.

अनुवादः

Then, all those troops of monkeys with great speed together raised up and quickly bounced from caves and mountain-tops.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ २३ ॥

ततो वानर राजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ॥ ६-४-२३ जगाम रामो धर्म आत्मा ससैन्यो दक्षिणाम् दिशम् ।

तत्पश्चात् वानरराज सुग्रीव और लक्ष्मणके सादर अनुरोध करनेपर सेनासहित धर्मात्मा श्रीरामचन्द्रजी दक्षिण दिशाकी ओर प्रस्थित हुए ॥ २३ ॥

अनन्तर वानरराज सुग्रीव मत्तु लक्ष्मणरु आदरदिन्द ऒत्तायिसिदाग सैन्यसहित धर्मात्मा श्रीरामचन्द्रनु दक्षिण दिक्किगॆ हॊरटनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tataH = thereafter; raamaH = Rama; dharmaatmaa = the virtuous man; pujitaH = treated respectfully; vaanara raajena = by Sugreeva; lakshmaNena cha = and Lakshmana; jagaama = went; dakshhinam disham = towards southern direction; sa sainyaH = along with army.

अनुवादः

Thereafter Rama the virtuous man, treated respectfully by Sugreeva and Lakshmana, moved towards southern direction, along with the army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।
वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥ २४ ॥

शतैः शत सहस्रैः च कोटीभिर् अयुतैर् अपि ॥ ६-४-२४ वारणाभिः च हरिभिर् ययौ परिव्ऱ्तस् तदा ।

उस समय सैकड़ों, हजारों, लाखों और करोड़ों वानरोंसे, जो हाथीके समान विशालकाय थे, घिरे हुए श्रीरघुनाथजी आगे बढ़ने लगे ॥ २४ ॥

पदच्छेदः

24. tadaa = at that time; yayau = (Rama) went; parivR^itaH = surrounded; haribhiH = by monkeys; vaaraNaabhaiH = looking like elephants; shataiH = (numbering) the hundreds; shatasahasraiH = hundreds of thousands; kotibhishcha = and in crores.

अनुवादः

At that time, Rama went surrounded by monkeys, looking like elephants, numbering in hundreds, hundreds of thousands and crores.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणापि पालिताः ॥ २५ ॥

तम् यान्तम् अनुयाति स्म महती हरि वाहिनी ॥ ६-४-२५ हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेण अभिपालिताः ।

यात्रा करते हुए श्रीरामके पीछे वह विशाल वानरवाहिनी चलने लगी । उस सेनाके सभी वीर सुग्रीवसे पालित होनेके कारण हृष्ट-पुष्ट एवं प्रसन्न थे ॥ २५ ॥

प्रयाणिसुत्तिद्द श्रीराम हिन्दॆ आ विशाल वानर वाहिनी नडॆयतॊडगितु. आ सैन्यद ऎल्ल वीररु सुग्रीवनिन्द पालिसल्पट्टिद्दरिन्द हृष्ट-पुष्ट हागू प्रसन्नरागिद्दरु.॥25॥

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
क्ष्वेलन्तो निनदन्तश्च जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ॥ २६ ॥

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
क्ष्वेलन्तो विनदन्तश्च जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ॥

आप्लवन्तः प्लवन्तः च गर्जन्तः च प्लवम् गमाः ॥ ६-४-२६ क्ष्वेलन्तो निनदन्तः च जग्मुर् वै दक्षिणाम् दिशम् ।

उनमेंसे कुछ वानर उस सेनाकी रक्षाके लिये उछलते-कूदते हुए चारों ओर चक्कर लगाते थे, कुछ मार्गशोधनके लिये कूदते-फाँदते आगे बढ़ जाते थे, कुछ वानर मेघोंके समान गर्जते, कुछ सिंहोंके समान दहाड़ते और कुछ किलकारियाँ भरते हुए दक्षिण दिशाकी ओर अग्रसर हो रहे थे ॥ २६ ॥

अवरल्लि कॆलवु वानररु आ सैन्यवन्नु रक्षिसुत्ता नॆगॆयुत्ता -कुणियुत्ता ऎल्लॆडॆ सुत्ताडुत्तिद्दरु. कॆलवु मार्गशोधकरु कुणियुत्ता मुन्दॆ होगुत्तिद्दरु. कॆलवरु मेघदन्तॆ गुडुगुट्टुत्ता, कॆलवरु सिंहदन्तॆ गर्जिसुत्ता, कॆलवरु किरुचाडुत्ता दक्षिण दिक्किनत्त मुन्दुवरिदरु.॥25-26॥

पदच्छेदः

25. saa = that; mahatii = extensive; harivaahinii = army of monkeys; anuyaantii = followed; tam = Rama; yaantam = who was marching (along) sarve = all those (monkeys) paalitaaH = maintained; sugriiveNa = by Sugreeva; hR^ishhTaaH = were rejoicing; pramuditaaH = with delight

अनुवादः

That extensive army of monkeys followed Rama who was marching in the lead. All those monkeys maintained by Sugreeva were rejoicing with delight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

26. plavangamaaH = the monkeys; plavantaH = jumping; aaplavantaH = overwhelmingly; garjantashcha = with roaring sound; kshhveLantaH = jest fully; ninadantashcha = playing (musical instruments) jagmuH vai = marched; dakshhinamdisham = towards southern direction.

अनुवादः

The monkeys, jumping overwhelmingly with roaring sound and jest fully playing musical instruments (like trumpets) marched towards southern direction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भक्षयन्तः सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।
उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥ २७ ॥

वे सुगन्धित मधु पीते और मीठे फल खाते हुए मञ्जरी-पुञ्ज धारण करनेवाले विशाल वृक्षोंको उखाड़कर कंधोंपर लिये चल रहे थे ॥ २७ ॥

अवरु सुगन्धित मधुवन्नु कुडियुत्ता, मधुर फलगळन्नु तिन्नुत्ता, हूवुगुच्चगळुळ्ळ विशालवृक्षगळन्नु कित्तु हॆगलल्लिरिसिकॊण्डु नडॆयुत्तिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. bhakshhayantaH = eating; sugandhiini = good-smelling; * madhuuni* = honeys; phalaanicha = and fruits; udvahantaH = carrying; mahaavR^ikshhaan = large branches; maJNjariipuJNjadhaariNaH = bearing clusters of blossoms in multitude.

अनुवादः

They marched on, eating good-smelling honeys and fruits and carrying large branches bearing clusters of blossoms in multitude.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहन्ति क्षिपन्ति च ।
पतन्तश्चोत्पतन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥ २८ ॥

अन्योन्यं सहसादृप्ता निर्वहन्ति क्षिपन्ति च ।
पततश्चोत्पतन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥

अन्योन्यम् सहसा दृष्टा निर्वहन्ति क्षिपन्ति च ॥ ६-४-२८ पतन्तः च उत्पतन्ति अन्ये पातयन्ति अपरे परान् ।

कुछ मतवाले वानर विनोदके लिये एक दूसरेको ढो रहे थे । कोई अपने ऊपर चढ़े हुए वानरको झटककर दूर फेंक देते थे । कोई चलते-चलते ऊपरको उछल पड़ते थे और दूसरे वानर दूसरों-दूसरोंको ऊपरसे धक्के देकर नीचे गिरा देते थे ॥ २८ ॥

कॆलवु मदमत्त वानररु विनोदक्कागि ऒब्बरन्नु मत्तॊब्बरन्नु हॊत्तुकॊण्डिद्दरु. कॆलवरु तम्म मेलॆ एरिद वानररन्नु दूरक्कॆ तळ्ळि बिडुत्तिद्दरु. कॆलवरु नडॆयुत्ता मेलक्कॆ नॆगॆयुत्तिद्दरु हागू मत्तॊब्ब वानररिगॆ ढिक्कि हॊडॆदु कॆळक्कॆ बीळिसुत्तिद्दरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. dR^iptaaH = wild monkeys; nirvahanti = would lift up; * kshhipanti* = and throw; anyonyam = one another; sahasaa = all of a sudden; anye = some others; patntaH cha = were hanging down and utpatanti = flying upwards; apare = some others; paatayanti = were throwing down; paraan = others.

अनुवादः

Wild monkeys would lift up and throw one another all of a sudden. Some others were hanging down and flying upwards. Some other monkeys were throwing down others.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणो नो निहन्तव्यः सर्वे च रजनीचराः ।
इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ॥ २९ ॥

श्रीरघुनाथजीके समीप चलते हुए वानर यह कहते हुए गर्जना करते थे कि ‘हमें रावणको मार डालना चाहिये । समस्त निशाचरोंका भी संहार कर देना चाहिये’ ॥

श्रीरघुनाथन सनिहदल्लि नडॆयुत्तिद्दाग - ‘नावु रावणनन्नु कॊल्लबेकु. समस्त निशाचररन्नु संहारमाडबेकु’ ऎन्दु गर्जिसुत्तिद्दरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. harayaH = monkeys; samiipataH = nearer; raaghavasya = to Rama; iti garjanti = were roaring thus; naH = to us; raavanaH = Ravana; nihantavyaH = is worthy of killing; rajaniicharaashcha = and also demons; sarve = entirely.

अनुवादः

Monkeys close to Rama were thus shouting, “To us, Ravana is worthy of killing and also the entire demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरस्तादृषभो नीलो वीरः कुमुद एव च ।
पन्थानं शोधयन्ति स्म वानरैर्बहुभिः सह ॥ ३० ॥

पुरस्ताद् ऋषभ्हो वीरो नीलः कुमुद एव च ॥ ६-४-३० पथानम् शोधयन्ति स्म वानरैर् बहुभिः सह ।

सबसे आगे ऋषभ, नील और वीर कुमुद—ये बहुसंख्यक वानरोंके साथ रास्ता ठीक करते जाते थे ॥ ३० ॥

ऎल्लरिगिन्त मुन्दॆ ऋषभ, नील मत्तु वीर कुमुद इवरु असङ्ख्यवानररॊन्दिगॆ दारियन्नु सरिपडिसुत्ता होगुत्तिद्दरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. R^ishhbhaH = Rishabaha; niilaH = Nila; kumuda eva cha = and also Kumuda; viiraH = the courageous; bahubhiH vaanaraiH = along with many monkeys; shodhayanti = were clearing up; paNthaanam = the path; purastaat = ahead.

अनुवादः

Rishabha, Nila, and the courageous Kumuda along with many monkeys were clearing up the path ahead.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।
बलिभिर्बहुभिर्भीमैर्वृतः शत्रुनिबर्हणः ॥ ३१ ॥

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ॥ ६-४-३१ बहुभिर् बलिभिर् भीमैर् व्ऱ्ताः शत्रु निबर्हणः ।

सेनाके मध्यभागमें राजा सुग्रीव, श्रीराम और लक्ष्मण—ये तीनों शत्रुसूदन वीर अनेक बलशाली एवं भयंकर वानरोंसे घिरे हुए चल रहे थे ॥ ३१ ॥

सैन्यद मध्य भागदल्लि शत्रुसूदनराद राजा सुग्रीव, श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरु अनेक बलशालि हागू भयङ्कर वानररिन्द सुत्तुवरॆदु सागुत्तिद्दरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. raajaa = the king; sugriivaH = Sugreeva; raamaH = Rama; lakshmaNa eva cha = and Lakshmana; shatrunibarhaNaaH = the destroyers of enemies; vR^itaH = were moving; madhye = in the centre; bahubhiH = along with many monkeys; balibhiH = which are robust; bhiimaaH = and terrible.

अनुवादः

Sugreeva the king of monkeys, Rama and Lakshmana the destroyers of enemies were moving in the centre along with many robust and terrible monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरिः शतबलिर्वीरः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।
सर्वामेको ह्यवष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥ ३२ ॥

हरिः शत बलिर् वीरः कोटीभिर् दशभिर् वृतः ॥ ६-४-३२ सर्वाम् एको हि अवष्टभ्य ररक्ष हरि वाहिनीम् ।

शतबलि नामका एक वीर वानर दस करोड़ वानरोंके साथ अकेला ही सारी सेनाको अपने नियन्त्रणमें रखकर उसकी रक्षा करता था ॥ ३२ ॥

शतबलि ऎम्ब ओर्व वीरवानरनु हत्तुकोटि वानररॊन्दिगॆ इडी सैन्यवन्नु नियन्त्रिसुत्ता अदन्नु रक्षिसुत्तिद्दनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. viiraH = the heroic; shatabaliH = Satabali; hariH = the monkey; vR^itaH = who was accompanied by; dashabhiH = ten; kotibhiH = crores (of monkeys) avashhTabhya = standing firmly; ekaH = alone; abhirakshhati = guarded; harivaahiniim = the army of monkeys.

अनुवादः

The heroic monkey satabali who was accompanied by ten crores of monkeys, standing alone firmly, guarded the whole army of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।
अर्कश्च बहुभिः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥ ३३ ॥

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।
अर्कश्च बहुभिः पार्श्चमेकं तस्याभिरक्षति ॥

कोटी शत परीवारः केसरी पनसो गजः ॥ ६-४-३३ अर्कः च अतिबलः पार्श्वम् एकम् तस्य अभिरक्षति ।

सौ करोड़ वानरोंसे घिरे हुए केसरी और पनस—ये सेनाके एक (दक्षिण) भागकी तथा बहुत-से वानर सैनिकोंको साथ लिये गज और अर्क—ये उस वानर-सेनाके दूसरे (वाम) भागकी रक्षा करते थे ॥ ३३ ॥

नूरु कोटि वानररिन्द सुत्तुवरिद केसरि मत्तु पनस इवरु सैन्यद दक्षिणभागवन्नु रक्षिसुत्ता, अनेक वानर सैनिकरॊन्दिगॆ गज मत्तु अर्क इवरु आ सैन्यद इन्नॊन्दु ऎडभागवन्नु रक्षिसुत्तिद्दरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. kesarii = Kesari; kotiishatapariivaaraH = with a retinue of a hundred crore; pansaH = Panasa; gajaH = Gaja; arkashcha = and Arka; bahubhiH = along with many monkeys; abhirakshhati = were protecting; ekam = one; paarshvam = flank (of that army).

अनुवादः

Kesari with a retinue of a hundred crore, Panasa, Gaja and Arka along with many monkeys were protecting one flank of that army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः ॥ ३४ ॥

सुषेणो जाम्बवामः चैव ऋक्षैर् बहुभिर् आवृतः ॥ ६-४-३४ सुग्रीवम् पुरतः कृत्वा जघनम् सम्ररक्षतुः ।

बहुसंख्यक भालुओंसे घिरे हुए सुषेण और जाम्बवान्—ये दोनों सुग्रीवको आगे करके सेनाके पिछले भागकी रक्षा कर रहे थे ॥ ३४ ॥

असङ्ख्य करडिगळिन्द सुत्तुवरिद सुषेण मत्तु जाम्बवन्त सुग्रीवनन्नु मुन्दु माडि सैन्यद हिम्भागवन्नु रक्षिसुत्तिद्दरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. sushheNaH = Sushena; jaambavashchaiva = and Jambavanta; aavR^itaH = surrounded; bahubhiH = by many; R^ikshhaiH = bears; kR^itvaa = keeping; sugriivam = Sugreeva; purataH = in front; samrarakshhatuH = protected; jaghanam = the hinder part of the army.

अनुवादः

Keeping Sugreeva in front, Sushena and Jambavanta surrounded by many bears, protected the hinder part of that army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।
सम्पतन् प्लवतां श्रेष्ठस्तद् बलं पर्यवारयत् ॥ ३५ ॥

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।
सम्पतन् प्लवतां शेष्ठस्तद् बलं पर्यवारयत् ॥

तेषाम् सेना पतिर् वीरो नीलो वानर पुम्गवः ॥ ६-४-३५ सम्पतन् पतताम् श्रेष्ठस् तद् बलम् पर्यपालयत् ।

उन सबके सेनापति कपिश्रेष्ठ वानरशिरोमणि वीरवर नील उस सेनाकी सब ओरसे रक्षा एवं नियन्त्रण कर रहे थे ॥ ३५ ॥

अवरॆल्लर सेनापति कपिश्रेष्ठ वानरशिरोमणि वीर नळनु आ सैन्यवन्नु ऎल्लॆडॆगळिन्द रक्षिसुत्ता, नियन्त्रिसुत्तिद्दनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. niilaH = Nila; teshhaam = their; senaapatiH = chief of the army; viiraH = the brave; vaanarapuN^gavaH = the best among monkeys; samyataH = the self-controlled; shreshhThah = the foremost; charataam = among movable beings; paryapaalayat = was protecting in every direction; tat = that; balam = army.

अनुवादः

Nila their chief of the army, the brave and the best among monkeys, the self controlled and the foremost among movable beings, was protecting atha army in every direction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दरीमुखः प्रजङ्घश्च जम्भोऽथ रभसः कपिः ।
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ॥ ३६ ॥

वलीमुखः प्रजङ्घश्च जम्भोऽथ रभसः कपिः ॥ ६-४-३६ सर्वतः च ययुर् वीरास् त्वरयन्तः प्लवम् गमान् ।

दरीमुख, प्रजङ्घ, जम्भ और रभस—ये वीर सब ओरसे वानरोंको शीघ्र आगे बढ़नेकी प्रेरणा देते हुए चल रहे थे ॥ ३६ ॥

दधिमुख, प्रजङ्घ, जम्भ मत्तु रभस - ई वीररु ऎल्ल कडॆगळिन्द वानररन्नु बेगने मुन्दुवरियुवन्तॆ प्रेरेपिसुत्ता नडॆयुत्तिद्दरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. valiimuukhaH = Valimukha; prajaNghashcha = Prajangha; * jambhaH* = Jambha; atha = and; rabhasaH = Rabhasa; kapiH = the monkey; yayuH = were moving; sarvataH = on all sides; tvarayantaH = urging forward; plavaN^gamaan = the monkeys.

अनुवादः

Valimukha, Prajangha, Jambha and Rabhasa the monkey were moving on all sides, urging the monkeys forward.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्ति बलदर्पिताः ।
अपश्यन्त गिरिश्रेष्ठं सह्यं गिरिशतायुतम् ॥ ३७ ॥

एवं ते हरिशार्दूल गच्छन्ति बलदर्पिताः ।
अपश्यन्त गिरिश्रेष्ठं सह्यं गिरिशतायुतम् ॥

इस प्रकार वे बलोन्मत्त कपि-केसरी वीर बराबर आगे बढ़ते गये । चलते-चलते उन्होंने पर्वतश्रेष्ठ सह्यगिरिको देखा, जिसके आस-पास और भी सैकड़ों पर्वत थे ॥ ३७ ॥

ई प्रकार आ बलोन्मत्त कपि केसरिगळु सरियागि मुन्दुवरियुत्तिद्दरु. नडॆयुत्ता नडॆयुत्ता सुत्तलू नूरारु पर्वतगळुळ्ळ पर्वत श्रेष्ठ सह्याद्रियन्नु नोडिदरु.॥37॥

सरांसि च सुफुल्लानि तटाकानि वराणि च ।
रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ॥ ३८ ॥
वर्जयन् नागराभ्याशांस्तथा जनपदानपि ।
सागरौघनिभं भीमं तद् वानरबलं महत् ॥ ३९ ॥
निःससर्प महाघोरं भीमघोषमिवार्णवम् ।

रास्तेमें उन्हें बहुत-से सुन्दर सरोवर और तालाब दिखायी दिये, जिनमें मनोहर कमल खिले हुए थे । श्रीरामचन्द्रजीकी आज्ञा थी कि रास्तेमें कोई किसी प्रकारका उपद्रव न करे । भयंकर कोपवाले श्रीरामचन्द्रजीके इस आदेशको जानकर समुद्रके जलप्रवाहकी भाँति अपार एवं भयंकर दिखायी देनेवाली वह विशाल वानरसेना भयभीत-सी होकर नगरोंके समीपवर्ती स्थानों और जनपदोंको दूरसे ही छोड़ती चली जा रही थी । विकट गर्जना करनेके कारण भयानक शब्दवाले समुद्रकी भाँति वह महाघोर जान पड़ती थी ॥ ३८-३९ १/२ ॥

दारियल्लि अवरिगॆ अनेक मनोहर कमलगळु अरळिद सुन्दर सरोवरगळु कण्डु बन्दवु. दारियल्लि यारू यावुदे उपद्रवमाडबारदॆन्दु श्रीरामन आज्ञॆयित्तु. भयङ्कर कोपवुळ्ळ श्रीरामचन्द्रन ई आदेशवन्नु तिळिदु समुद्रद प्रवाहदन्तॆ अपार हागू भयङ्करवागि कण्डुबरुव ई विशाल वानर सैन्यवु भयगॊण्डु नगरगळ बळिय स्थानगळ्नु मत्तु देशगळन्नु दूरगळिन्दले बिडुत्ता होगुत्तित्तु. विकट गर्जनॆयिन्दागि भयङ्कर शब्दवुळ्ळ समुद्रदन्तॆ अदु महाघोरवागि अनिसुत्तित्तु.॥38-39॥

पदच्छेदः

37;38. te = those; harishaarduulaH = foremost among the monkeys; baladarpitaaH = proud of their strength; evam = thus; gachchhantaH = marching; apashyanta = saw; sahyam = the Sahya mountain; girishreshhTam = the best of mountains; girishataayutam = joined with many small mountains; saraamsi = lakes; suphullaani = fully abounding in flowers; varaaNi = eminent; taTaakaani cha = ponds.

अनुवादः

Those foremost among the monkeys, proud of their strength, thus marching with the army, saw the Sahya mountain the best of mountains joined with many small mountains, lakes fully abounding in flowers and eminent ponds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुञ्जराः ॥ ४० ॥
तूर्णमापुप्लुवुः सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ।

वे सभी शूरवीर कपिकुञ्जर हाँके गये अच्छे घोड़ोंकी भाँति उछलते-कूदते हुए तुरंत ही दशरथनन्दन श्रीरामके पास पहुँच जाते थे ॥ ४० १/२ ॥

आ ऎल्ल शूरवीर कपिकुञ्जररु पळगिसिद उत्तम कुदुरॆगळन्तॆ नॆगॆयुत्ता, कुणियुत्ता कूडले दशरथनन्दन श्रीरामन बळिगॆ तलुपुत्तिद्दरु.॥40॥

पदच्छेदः

39;40. tat = that; mahat = large; vaanarabalam = army of monkeys; bhiimam = terrific; saagaraughanibham = like an ocean-flood; jJNyaatvaa = cognizing; shaasanam = the command; raamasya = of Rama; bhiima kopasya = which is frightfully enraged; bhiitavat = having terror-stricken; varjayat = abandoning; nagaraabhyaashaan = the vicinity of towns; tathaa = and; janapadaanapi = and even villages; niHsasarpa = marched; aarNavam iva = like an ocean; mahaaghoram = highly terrific; mahaaghoshham = with great hoaring sound.

अनुवादः

That large army of monkeys, terrific like an ocean-flood cognizing the command of Rama which is frightfully enraging, having terror-stricken, abandoning the vicinity of towns and even villages, marched like a highly dreadful ocean with a great hoaring sound.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ॥ ४१ ॥
महद्भ्यामिव संस्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ।

तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास् ते कपि कुन्जराः । तूर्णम् आपुप्लुवुः सर्वे सद् अश्वा इव चोदिताः ॥ ६-४-४१

हनुमान् और अंगद—इन दो वानर वीरोंद्वारा ढोये जाते हुए वे नरश्रेष्ठ श्रीराम और लक्ष्मण शुक्र और बृहस्पति—इन दो महाग्रहोंसे संयुक्त हुए चन्द्रमा और सूर्यके समान शोभा पा रहे थे ॥ ४१ १/२ ॥

हनुमन्त मत्तु अङ्गद इवरु हॊरुत्तिद्द नरश्रेष्ठ श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरु महाग्रहराद शुक्र मत्तु बृहस्पतियवरिन्द कूडिद चन्द्र-सूर्यरन्तॆ शोभिसुत्तिद्दरु.॥41॥

पदच्छेदः

41. sarve = All; te = those; kapikuJNjaraaH = prominent monkeys; shuuraaH = which are valiant; aapupluvaH = were overwhelmingly jumping ahead; sadashvaaH iva = like fine horses; choditaaH = being whipped; paarshve = at the side; tasya daasharatheH = of that Rama.

अनुवादः

All those prominent and valiant monkeys were overwhelmingly jumping ahead, like fine horses being whipped, at the side of that Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ॥ ४२ ॥
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ॥
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।

कपिभ्याम् उह्यमानौ तौ शुशुभते नर ऋषभौ । महद्भ्याम् इव संस्पृष्टौ ग्राहाभ्याम् चन्द्र भास्करौ ॥ ६-४-४२

उस समय वानरराज सुग्रीव और लक्ष्मणसे सम्मानित हुए धर्मात्मा श्रीराम सेनासहित दक्षिण दिशाकी ओर बढ़े जा रहे थे ॥ ४२ १/२ ॥

आग वानरराज सुग्रीव मत्तु लक्ष्मणनिन्द सम्मानितनाद धर्मात्मा श्रीरामनु सैन्य सहित दक्षिणद कडॆगॆ मुन्दरियुत्तिद्दनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. tau = those; narashhabhau = best among men (Rama and Lakshmana); uhyamaanau = being carried (on their shoulders); kapibhyaam = by two monkeys (Hanuman and Angada); shushubhaate = were effulgent; Chandra bhaaskarau = like the moon and the sun; samspR^ishhTau = having coming together in contact; mahadbhyaam = with two large; grahabhyaam = planets (Jupiter and Venus).

अनुवादः

Rama and Lakshmana the best among men being carried on shoulders by Hanuman and Angada the two monkeys, were effulgent like the moon and the sun having come together in contact with two large planets (Jupiter and Venus).

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणः शुभया गिरा ॥ ४३ ॥
उवाच परिपूर्णार्थं पूर्णार्थप्रतिभानवान् ।

लक्ष्मणजी अंगदके कंधेपर बैठे हुए थे । वे शकुनोंके द्वारा कार्यसिद्धिकी बात अच्छी तरह जान लेते थे । उन्होंने पूर्णकाम भगवान् श्रीरामसे मङ्गलमयी वाणीमें कहा— ॥ ४३ १/२ ॥

अङ्गदन हॆगल मेलॆ कुळित लक्ष्मणनु शकुनगळिन्द कार्य सिद्धिय मातन्नु चॆन्नागि तिळियुत्तिद्दनु. अवनु पूर्णकाम भगवान् श्रीरामनल्लि मङ्गलमय वाणियल्लि हेळिदनु.॥43॥

हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ॥ ४४ ॥
समृद्धार्थः समृद्धार्थामयोध्यां प्रतियास्यसि ।
महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ॥ ४५ ॥
शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येवार्थसिद्धये ।

हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ॥ समृद्धार्थः समृद्धार्थामयोध्यां प्रतियास्यसि ।
महान्ती च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ॥
शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येवार्थसिद्धये ।

‘रघुनन्दन! मुझे पृथ्वी और आकाशमें बहुत अच्छे-अच्छे शकुन दिखायी देते हैं । ये सब आपके मनोरथकी सिद्धिको सूचित करते हैं । इनसे निश्चय होता है कि आप शीघ्र ही रावणको मारकर हरी हुई सीताजीको प्राप्त करेंगे और सफलमनोरथ होकर समृद्धिशालिनी अयोध्याको पधारेंगे ॥ ४४-४५ १/२ ॥

रघुनन्दन! ननगॆ भूमियल्लि मत्तु आकाशदल्लि अनेक ऒळ्ळॊळ्ळॆय शकुनगळु काणुत्तिवॆ. इवॆल्लवू निम्म मनोरथ सिद्धियन्नु सूचिसुत्तवॆ. नीनु बेगने रावणनन्नु कॊन्दु, कळॆदु होद सीतॆयन्नु पडॆयुविरि मत्तु सफल मनोरथरागि समृद्धशालि अयोध्यॆयन्नु प्रवेशिसुवॆ.॥44-45॥

पदच्छेदः

43. tataH = thereafter; raamaH = Rama; dharmaatmaa = the virtuous man; pujitaH = treat respectfully; vaanara raajena = by Sugreeva; * lakshmaNena cha* = and Lakshmana; jagaama = went; dakshhinam disham = towards southern direction; sa sainyaH = along with army; 44. lakshmaNaH = Lakshmana; * puurNaarthapratibhaanavaan* = with a fully meaningful presence of mind; aN^gadagataH = sitting on angada; uvaacha = spoke; shubhayaa = (the following) auspicious; giraa = words; paripuurNaartham = which were fully meaningful; am raamam = to that Rama.

अनुवादः

Thereafter, Rama the virtuous man, treated respectfully by Sugreeva and Lakshmana, moved towards southern direction, along with the army. Lakshmana, with a fully meaningful presence of mind, sitting on Angada, spoke the following auspicious words which were fully meaningful, to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

45. hatvaa = killing; raavanam = Ravana; kshhipram = fast; avaapya cha = and obtaining; vaidehiim = Seetha; hR^itaam = who was taken away; pratiyaasyasi = you will proceed; ayodhyaam = to Ayodhya; samR^iddhaartham = which is abundantly rich; samR^iddhaarthaH = having accomplished your purpose.

अनुवादः

“Killing Ravana fast and obtaining Seetha who was taken away, you will proceed to Ayodhya which is abundant by rich, having accomplished your purpose.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुवाति शिवो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः ॥ ४६ ॥
पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।
प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा विमलश्च दिवाकरः ॥ ४७ ॥
उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।
ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्धाश्च परमर्षयः ।
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥ ४८ ॥

अनुवाति शुभो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः ॥ पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।
प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा विमलश्च दिवाकरः ॥ उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।
ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्धाश्च परमर्षयः ।
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥

‘देखिये सेनाके पीछे शीतल, मन्द, हितकर और सुखमय समीर चल रहा है । ये पशु और पक्षी पूर्ण मधुर स्वरमें अपनी-अपनी बोली बोल रहे हैं । सब दिशाएँ प्रसन्न हैं । सूर्यदेव निर्मल दिखायी दे रहे हैं । भृगुनन्दन शुक्र भी अपनी उज्ज्वल प्रभासे प्रकाशित हो आपके पीछेकी दिशामें प्रकाशित हो रहे हैं । जहाँ सप्तर्षियोंका समुदाय शोभा पाता है, वह ध्रुवतारा भी निर्मल दिखायी देता है । शुद्ध और प्रकाशमान समस्त सप्तर्षिगण ध्रुवको अपने दाहिने रखकर उनकी परिक्रमा करते हैं ॥ ४६—४८ ॥

पदच्छेदः

46. pashyaami = I am seeing; sarvaaNi = all; mahaanti = grand; shubhaanyeva = good; nimittaani = omens; artha siddhaye = self-evident; tava = for you; divi = in the sky; bhuumaucha = and the earth; raaghava = Oh; Rama! vaayuH = the wind; shivaH = which is favorable beneficial; mR^iduhitaH = gentle; sukhaH = and comfortable; anuvaati = is blowing alongside.

अनुवादः

“I am seeing all grand good omens in the sky and the earth self-evident of your fulfillment, Oh Rama! The wind which is favorable, gentle beneficial and comfortable to the army is blowing alongside.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नोडु, सैन्यद हिन्दॆ शीतल, मन्द, हितवाद मत्तु सुखमय वायु बीसुत्ता इवॆ. ई पशु मत्तु पक्षिगळु पूर्ण मधुरस्वरदल्लि कूगुत्तिवॆ. ऎल्ल दिक्कु दिक्कुगळु प्रसन्नवागिवॆ. सूर्यनु निर्मलवागि कण्डु बरुत्तिरुवनु. भृगनन्दन शुक्रनू तन्न उज्वल प्रभॆयिन्द हॊळॆयुत्तिद्दु नम्म हिन्दिन दिक्किनल्लि प्रकाशिसुत्तिरुवनु. सप्तऋषिगळिन्द शोभिसुव ध्रुव नक्षत्रवू निर्मलवागि काणुत्तिदॆ. शुद्ध मत्तु प्रकाशमान समस्त सप्तऋषिगळु ध्रुवनिगॆ प्रदक्षिणॆ माडुत्ता इद्दारॆ.॥46-48॥

पदच्छेदः

47. ete = these; mR^igadvijaaH = beasts and birds; pravadanti = are uttering; puurNavalgusvaraaH = sonorous and sweet sounds; sarvaaH = all; * dishashcha* = the quarters; prasannaaH = are bright; divaakarashcha = even the sun; vimalaH = is clear.

अनुवादः

“These beasts and birds are uttering sonorous and sweet sounds. All the quarters are looking bright. Even the sun is clear.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिः सपुरोहितः ।
पितामहः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ ४९ ॥

‘हमारे साथ ही महामना इक्ष्वाकुवंशियोंके पितामह राजर्षि त्रिशंकु अपने पुरोहित वसिष्ठजीके साथ हमलोगोंके सामने ही निर्मल कान्तिसे प्रकाशित हो रहे हैं ॥ ४९ ॥

नम्म जॊतॆगे महामना इक्ष्वाकु वंशीयर पितामह राजर्षि त्रिशङ्कु तन्न पुरोहित वसिष्ठरॊन्दिगॆ नम्म ऎदुरिगे निर्मल कान्तियिन्द प्रकाशिसुत्तिरुवनु.॥49॥

पदच्छेदः

48;49. ushanaacha = the planet of Venus; prasannaarchiH = with its bright light; bhaargavaH = born from the sage Bhrigu ( a mind-born son of Brahma the creator) anugataH = is hanging behind; tvaam = you; brahmaraashiH = Dhruva; the very bright pole-star (which is recognized by the contiguity of the stars presided over by the seven Brahman Rishis); vishuddhaH = is becoming clear; sarve = all; shuddhaaH = the pure; paramrshayaH = great sages; archishhmantaH = having bright light; prakaashante = are shining; pradashhiNam = going round from left to right; dhR^ivam = of Dhruva star.

अनुवादः

“The planet of Venus with its bright light, born from the sage Bhrigu (a mind-born son of Brahma the creator) is hanging behind you. Dhruva, the very bright pole-star (which is recognized by the contiguity of the stars presided over by the seven Brahmana sages) is becoming clear. All the pure great sages having bright light are shining are shining around Dhruva star.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपद्रवे ।
नक्षत्रं परमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ ५० ॥

त्रिशन्कुर् विमलो भाति राज ऋषिः सपुरोहितः ॥ ६-४-५० पितामह वरो अस्माकम् इष्क्वाकूणाम् महात्मनाम् ।

‘हम महामनस्वी इक्ष्वाकुवंशियोंके लिये जो सबसे उत्तम है, वह विशाखा नामक युगल नक्षत्र निर्मल एवं उपद्रवशून्य (मंगल आदि दुष्ट ग्रहोंकी आक्रान्तिसे रहित) होकर प्रकाशित हो रहा है ॥ ५० ॥

महामनस्वी इक्ष्वाकुवंशियराद नमगॆ ऎल्लक्किन्त उत्तमवाद विशाखा ऎम्ब युगल नक्षत्रवु निर्मल हागू उपद्रवशून्य (मङ्गळने आदि दुष्टग्रहगळिन्द आक्रान्तनागदॆ) नागि प्रकाशिसुत्तिरुवनु.॥50॥

पदच्छेदः

50. raajarshhiH = the royal sage; trishaN^kuH = Trishanku; asmaakam = our; pitaamahaH = paternal grand father; mahaatmanaam = the high-souled; ikshhvaakuuNaam = Ikshvakus; vimalaH- is purely; bhaati = shining; puraH = in front; sapurohitaH = along with his family- priest.

अनुवादः

“The royal sage Trishanku, our paternal grand father, born in the high-souled Ikshvaku dynasty, is purely shining (as a star) in front, along with his family-priest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैर्ऋतं नैर्ऋतानां च नक्षत्रमतिपीड्यते ।
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ॥ ५१ ॥

नैर्ऋतं नैर्ऋतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ॥

विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपद्रवे ॥ ६-४-५१ नक्षत्रम् परम् अस्माकम् इक्ष्वाकूणाम् महात्मनाम् ।

‘राक्षसोंका नक्षत्र मूल, जिसके देवता निर्ऋति हैं, अत्यन्त पीड़ित हो रहा है । उस मूलके नियामक धूमकेतुसे आक्रान्त होकर वह संतापका भागी हो रहा है ॥ ५१ ॥

राक्षसर नक्षत्रवाद मूला, अदर देवतॆ निऋतियु अत्यन्त पीडितवागिदॆ. आ मूला नक्षत्रद नियामक धूमकेतुविनिन्द आक्रान्तवागि सन्तापक्कॆ भागियागुत्तिदॆ.॥51॥

पदच्छेदः

51. vishaakhe = Vishakha stars; prakaashete = are shining; vimale = clearly; nirupadrave = without any evil influence; param = (this) supreme; nakshhatram = constellation; asmaakam ikshhvaakuuNaam = is of our Ikshvakus; mahaatmanaam = the high-souled.

अनुवादः

“Visakha stars are shining clearly without any evil influence. This supreme constellation is of our Ikshvakus, the high-souled.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वं चैतद् विनाशाय राक्षसानामुपस्थितम् ।
काले कालगृहीतानां नक्षत्रं ग्रहपीडितम् ॥ ५२ ॥

नैरृतम् नैरृतानाम् च नक्षत्रम् अभिपीड्यते ॥ ६-४-५२ मूलम् मूलवता स्प्ऱ्ष्टम् धूप्यते धूम केतुना ।

‘यह सब कुछ राक्षसोंके विनाशके लिये ही उपस्थित हुआ है; क्योंकि जो लोग कालपाशमें बँधे होते हैं, उन्हींका नक्षत्र समयानुसार ग्रहोंसे पीड़ित होता है ॥

इदॆल्लवू राक्षसर विनाशक्कागिये उपस्थितवागिदॆ. एकॆन्दरॆ कालपाशदल्लि बन्धितरादवर नक्षत्रवु समयानुसार ग्रहगळिन्द पीडितवागुत्ता इरुत्तदॆ.॥52॥

पदच्छेदः

52. nairR^itam = the Mula constellation; nairR^itaanaam = of the titans; abhipiiDyate = is badly aspected; muulaH spR^ishhTaH = in that Mula is touched; dhuumaketunaa = by a comet risen; muulavataa = with a tail of light; * dhuupyate* = and tormented by it.

अनुवादः

“The Mula constellation of the titans is badly aspected, in that it is touched by a comet risen with a tail of light and tormented by it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसन्नाः सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।
प्रवान्ति नाधिका गन्धा यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥ ५३ ॥

सरम् च एतद् विनाशाय राक्षसानाम् उपस्थितम् ॥ ६-४-५३ काले काल गृहीतानाम् नकत्रम् ग्रह पीडितम् ।

‘जल स्वच्छ और उत्तम रससे पूर्ण दिखायी देता है, जंगलोंमें पर्याप्त फल उपलब्ध होते हैं, सुगन्धित वायु अधिक तीव्रगतिसे नहीं बह रही है और वृक्षोंमें ऋतुओंके अनुसार फूल लगे हुए हैं ॥ ५३ ॥

जलवु स्वच्छ मत्तु उत्तम रसदिन्द पूर्णवागि काणुत्तिदॆ, काडिनल्लि साकष्टु फलगळु दॊरॆयुत्तिवॆ. सुगन्धित वायु हॆच्चु तीव्रवागि बीसुत्तिल्ल. वृक्षगळल्लि ऋतुगळनु सार हूवुगळु अरळिवॆ.॥53॥

पदच्छेदः

53. sarvam = all; etat = this; upasthitam = has appeared; vinaashaaya = for the destruction; raakshasaanaam = of titans; nakshhatram = the star; kaalagR^ihiitaanaam = seized by death; grahapiiDitam = is oppressed by a planet; kaale = in its last hour.

अनुवादः

“All this has come for the destruction of the titans, for, the star seized by death is oppressed by a planet in its last hour.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।
देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये ।
एवमार्य समीक्ष्यैतत् प्रीतो भवितुमर्हसि ॥ ५४ ॥

व्यॆढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तोऽधिकं प्रभो ।
देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामॆ तारकामये ।
एवमार्यं समीक्षैतत् प्रीतो भवितुमर्हसि ॥

प्रसन्नाः सुरसाः च आपो वनानि फलवन्ति च । प्रवान्ति अभ्यधिकम् गन्धा यथा ऋतु कुसुमा द्रुमाः ॥ ६-४-५४

‘प्रभो! व्यूहबद्ध वानरी सेना बड़ी शोभासम्पन्न जान पड़ती है । तारकामय संग्रामके अवसरपर देवताओंकी सेनाएँ जिस तरह उत्साहसे सम्पन्न थीं, इसी प्रकार आज ये वानर-सेनाएँ भी हैं । आर्य! ऐसे शुभ लक्षण देखकर आपको प्रसन्न होना चाहिये’ ॥ ५४ ॥

प्रभो! व्यूहबद्ध वानर सैन्यवु बहळ शोभासम्पन्नवागि अनिसुत्तिदॆ. तारकामय सङ्ग्रामद सन्दर्भदल्लि देवतॆगळ सैन्यवु उत्साह सम्पन्नवागिद्दन्तॆ इन्दु ई वानर सैन्यवू इदॆ. आर्य! इन्तह शुभ लक्षणवन्नु नोडि नीनु सन्तोषपडबेकु.॥54॥

पदच्छेदः

54. aapaH = the waters; prasannaaH = are crystal-clear; surasaashcha = having good taste; vanaani = the woodlands; phalavanticha = are laden with fruit; gandhaaH = the fragrant air; na pravaanti = is not blowing; adhikaaH = much; drumaaH = trees; yathartukusumaaH = are bearing flowers according to the season.

अनुवादः

“The waters are crystal-clear, with good taste. The woodlands are laden with fruit. The fragrant air is not blowing much. Trees are bearing seasonal flowers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत् ।
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम हरिवाहिनी ॥ ५५ ॥

व्यूढानि कपि सैन्यानि प्रकाशन्ते अधिकम् प्रभो । देवानाम् इव सैन्यानि सम्ग्रामे तारकामये ॥ ६-४-५५ एवम् आर्य समीक्ष्य एतान् प्रीतो भवितुम् अर्हसि ।

अपने भाई श्रीरामको आश्वासन देते हुए हर्षसे भरे सुमित्राकुमार लक्ष्मण जब इस प्रकार कह रहे थे, उस समय वानरोंकी सेना वहाँकी सारी भूमिको घेरकर आगे बढ़ने लगी ॥ ५५ ॥

तन्नण्ण श्रीरामनिगॆ आश्वासनॆयन्नु कॊडुत्ता हर्षगॊण्ड सुमित्राकुमार लक्ष्मणनु ई प्रकार हेळुत्तिद्दाग वानरर सैन्यवु अल्लिय प्रदेशवन्नु तुम्बि मुन्दुवरियतॊडगितु.॥55॥

पदच्छेदः

55. kapisainyaani = the armies of monkeys; vyuuDhaani = formed into squadrons; adhikam = are highly; prakaashante = glittering; sainyaaniiva = like armies; devaanaam = of celestials; samgraame = in a battle; taarakaamaye = in which the demon Taraka was killed; aarya = Oh; venerable one! Arhasi = you are fit; bhavitum = to become; priitaH = delighted; samiikshya = on seeing; etat = this; evam = in such a manner.

अनुवादः

“The armies of monkeys formed into different squadrons are looking highly splendid like the armies of celestials in the battle in which the demon Taraka was killed, Oh venerable one! Be pleased to see these good omens in this manner.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋक्षवानरशार्दूलैर्नखद्रंष्ट्रायुधैरपि ।
कराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरैरुद्धतं रजः ॥ ५६ ॥

उस सेनामें कुछ रीछ थे और कुछ सिंहके समान पराक्रमी वानर । नख और दाँत ही उनके शस्त्र थे । वे सभी वानर सैनिक हाथों और पैरोंकी अंगुलियोंसे बड़ी धूल उड़ा रहे थे ॥ ५६ ॥

आ सैन्यदल्लि कॆलवु करडिगळिद्दवु. कॆलवु सिंहदन्तॆ पराक्रमि वानररिद्दरु. उगुरु, हल्लुगळे अवर आयुधवागित्तु. आ ऎल्ल वानर सैनिकरु कै-कालुगळिन्द धूळन्नु हारिसुत्तिद्दरु.॥56॥

भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।
सपर्वतवनाकाशं दक्षिणां हरिवाहिनी ॥ ५७ ॥
छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।

उनकी उड़ायी हुई उस भयंकर धूलने सूर्यकी प्रभाको ढककर सम्पूर्ण जगत् को छिपा-सा दिया । वह भयानक वानरसेना पर्वत, वन और आकाशसहित दक्षिण दिशाको आच्छादित-सी करती हुई उसी तरह आगे बढ़ रही थी, जैसे मेघोंकी घटा आकाशको ढककर अग्रसर होती है ॥ ५७ १/२ ॥

अवरु हारिसिद धूळिनिन्द सूर्यनु मरॆयागि होदनु. मेघगळु आकाशवन्नु मुच्चि मुन्दुवरियुवन्तॆ आ भयङ्कर वानर सैन्यवु वन, पर्वत, आकाश सहित दक्षिण दिक्कन्नु आच्छादिसि मुन्दॆ होगुत्तित्तु.॥57॥

पदच्छेदः

56;57. hR^ishhTaH = the delighted; saumitriH = Lakshmana; * abraviit* = spoke; iti = thus; aashvaasya = cheering up; bhraataram = his brother; atha = then; harivaahinii = the army of monkeys; R^ikshhavaanara shaarduulaiH = consisting of excellent bears and monkeys; nakhadamshhTraayudhaiH api = having very nails and teeth as weapons; jagaama = marched; aavR^itya = covering; kR^itsnaam = the entire; mahiim = earth.

अनुवादः

The delighted Lakshmana spoke thus, cheering up his brother. Then, the army of monkeys consisting of excellent bears and monkeys having their very nails and teeth as weapons, marched ahead, covering the entire earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तरन्त्याश्च सेनायाः सततं बहुयोजनम् ॥ ५८ ॥
नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ।

वह वानरी सेना जब किसी नदीको पार करती थी, उस समय लगातार कई योजनोंतक उसकी समस्त धाराएँ उलटी बहने लगती थीं ॥ ५८ १/२ ॥

आ वानर सैन्यवु यावुदादरू नदियन्नु दाटुवाग अनेक योजन दवरॆगॆ आ नदिय प्रवाह हिन्दक्कॆ हरियुत्तित्तु.॥58॥

सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वतान् ॥ ५९ ॥
समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।
मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक् चाधश्च साविशत् ॥ ६० ॥
समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।

सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वतान् ॥ समान् भूमिप्रदेशांश्च विनानि फलवन्ति च ।
मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक् चाधश्च साविशत् ॥
समावृत्य वहीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।

वह विशाल सेना निर्मल जलवाले सरोवर, वृक्षोंसे ढके हुए पर्वत, भूमिके समतल प्रदेश और फलोंसे भरे हुए वन—इन सभी स्थानोंके मध्यमें, इधर-उधर तथा ऊपर-नीचे सब ओरकी सारी भूमिको घेरकर चल रही थी ॥ ५९-६० १/२ ॥

आ विशाल सैन्यवु निर्मल नीरुळ्ळ सरोवर, वृक्षगळिन्द तुम्बिरुव पर्वत, समतट्टाद प्रदेश मत्तु हण्णुगळिन्द तुम्बिरुव वन-ई ऎल्ल स्थानगळन्नु अत्त-इत्त, कॆळगॆ-मेलॆ ऎल्ल प्रदेशगळन्नु आवरिसि नडॆयुत्तित्तु.॥59-60॥

पदच्छेदः

58;59. bhiimam = the aweful; rajaH = dust; uddhatam = raised; karaagraiH = by nails; charaNaagraiH = and elaws; vaanariaH = of monkeys; nivaarya = obscured; prabhaam = the splendor; savituH = of the sun; antardadhe = covered; lokam = the earth; saparvatavanaakaasham = comprising of mountains; forests and the atmosphere; bhiimaa = the colossal; harivaahinii = monkey-army; yayau = advanced; chhadayantii = encompassing; dakshhinam = the southern region; dyaamiva = like the sky; ambudasamtatiH = a mass of cloud.

अनुवादः

The aweful dust raised by nails and claws of monkeys obscured the splendor of the sun and also covered the earth comprising of mountains forests and the atmosphere. The colossal monkey-army advanced, encompassing the southern region like a mass of cloud enveloping the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

60. senayaaH uttarantyaaH = while the army was crossing; sarvaaNi = the entire; nadiisrotaamsi = river-currents; satatam = uninterruptedly; sasyandaH = they flowed; vipariitavat = invertedly; bahuyojanam = for a distance of many yojanas.

अनुवादः

While the army was crossing the entire river-currents uninterruptedly, the currents flowed invertedly for a distance of many yojanas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते हृष्टवदनाः सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ॥ ६१ ॥
हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।

ते हृष्ट्वदनाः सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ॥
हरयो राघवस्यार्थे समारोपित विक्रमाः ।

सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वतान् । समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ॥ ६-४-६१ मध्येन च समन्ताच्च वनानि फलवन्ति च ।

उस सेनाके सभी वानर प्रसन्नमुख तथा वायुके समान वेगवाले थे । रघुनाथजीकी कार्यसिद्धिके लिये उनका पराक्रम उबला पड़ता था ॥ ६१ १/२ ॥

आ सैन्यद ऎल्ल वानररु प्रसन्नवदनरागि, वायुविनन्तॆ वेगशालिगळागिद्दरु. रघुनाथन कार्यसिद्धिगागि अवर पराक्रम उक्कि हरियुत्तित्तु.॥61॥

पदच्छेदः

61. mahatii = the mighty; chamuuH = army; samaavishat = entered thoroughly; saraamsi = into lakes; vimalaambhaamsi = containing clear water; parvataamshcha = mountains; drumaakiirNaan = full of trees; samaan bhuumi pradeshaamshcha = the plain-landed territories; vanaanicha = and woodlands; phalavanti = laden with fruits; saa = that army (entered); madhyena = from the middle; samantaat = from the four sides; tiryak = from across; adhashcha = and from under.

अनुवादः

The mighty army entered thoroughly into lakes containing clear water, mountains full of trees, plain-landed territories and forests laden with fruits from the middle, from the four sides, from across and from under.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हर्षं वीर्यं बलोद्रेकान् दर्शयन्तः परस्परम् ॥ ६२ ॥
यौवनोत्सेकजाद् दर्पाद् विविधांश्चक्रुरध्वनि ।

समावृत्य महीम् कृत्स्नाम् जगाम महती चमूः ॥ ६-४-६२ ते हृष्टवदनाह् सर्वे जग्मुर्मारुतरम्हसः ।

वे जवानीके जोश और अभिमानजनित दर्पके कारण रास्तेमें एक-दूसरेको उत्साह, पराक्रम तथा नाना प्रकारके बल-सम्बन्धी उत्कर्ष दिखा रहे थे ॥ ६२ १/२ ॥

अवरु यौवनद उत्साह मत्तु अभिमानजनित दर्पदिन्दागि परस्पर उत्साह, पराक्रम हागू नाना रीतिय बल-सम्बन्धी उत्कर्षवन्नु तोरिसुत्तिद्दरु.॥62॥

पदच्छेदः

62. mahatii = the gigantic; chamuuH = army; jagaama = marched; sammavR^itya = thoroughly covering; mahiim = the earth; te sarve = all of them; maarutaramhasaH = with a wind-like speed; jagmuH = went on; hR^ishhTavadanaaH = manifesting a joy in their faces.

अनुवादः

The gigantic army marched, thoroughly covering the land. All of them with a wind-like aped went on, manifesting a joy in their faces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र केचिद् द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ॥ ६३ ॥
केचित् किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ।
प्रास्फोटयंश्च पुच्छानि सन्निजघ्नुः पदान्यपि ॥ ६४ ॥

तत्र केचित् ध्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ॥ केचित् किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ।
प्रास्फोटयंश्च पुच्छानि सन्निजघ्नुः पदान्यपि ॥

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ॥ ६-४-६३ हर्षम् वीर्यम् बलोद्रेकाद्दर्शयन्तः परस्परम् । यौवनोत्सेकजाद्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ॥ ६-४-६४

उनमेंसे कोई तो बड़ी तेजीसे भूतलपर चलते थे और दूसरे उछलकर आकाशमें उड़ जाते थे । कितने ही वनवासी वानर किलकारियाँ भरते, पृथ्वीपर अपनी पूँछ फटकारते और पैर पटकते थे ॥ ६३-६४ ॥

अवरल्लि कॆलवरु वेगवागि नॆलदल्लि नडॆयुत्तिद्दरॆ, कॆलवरु आकाश मार्गदल्लि हारिहोगुत्तिद्दरु. ऎष्टो वनवासी वानररु किरिचुत्ता, नॆलक्कॆ तम्म बालवन्नु अप्पळिसुत्ता, कालुगळन्नु अप्पळिसुत्तिद्दरु.॥63-64॥

पदच्छेदः

63;64. raaghavasyaarthe = for the sake of Rama; harayaH = the monkeys; samaaropita vikramaaH = with fully elevated pace; parasparam = mutually (vied with each other); darshayantaH = showed; balaodrekaat = high spirits; harshham = vigor; viiryam = and prowess; darpaat = out of pride; yauvanotsekajaat = born of prime youth; chakruH = (some made; vividhaan = various gestures; adhvani = on the way.

अनुवादः

For the sake of Rama, the monkeys with fully elevated pace vied with each other in high spirits, vigor and prowess. Out of pride born of prime youth, some made various gestures on the way.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भुजान् विक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ।
आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ॥ ६५ ॥

कितने ही अपनी बाँहें फैलाकर पर्वत-शिखरों और वृक्षोंको तोड़ डालते थे तथा पर्वतोंपर विचरनेवाले बहुतेरे वानर पहाड़ोंकी चोटियोंपर चढ़ जाते थे ॥ ६५ ॥

कॆलवरु तम्म बाहुगळन्नु चाचि पर्वत-शिखरगळन्नु मत्तु मरगळन्नु कित्तुहाकुत्तिद्दरु. पर्वतगळल्लि सञ्चरिसुव अनेक वानररु बॆट्टगळ तुदिगॆ हत्तुत्तिद्दरु.॥65॥

पदच्छेदः

65. kechit = some; vangocharaaH = wild; vaanaaraH = monkeys; tatra = there; jagmuH = went; drutam = rapidly; tathaa = in that manner; apare = some others; utpetushcha = hovered high; kachit = some; chakruH = made; kilakilaam = noises; sounding “kila! Kila!”.

अनुवादः

Some wild monkeys there walked very speedily. In that manner, some others hovered highly. Some made noises, sounding “kila! kila!”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महानादान् प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिरे ।
ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ॥ ६६ ॥

प्रास्फोटयंश्च पुच्छानि सम्निजघ्नः पदान्यपि । भुजान्विक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जरे ॥ ६-४-६६

कोई बड़े जोरसे गर्जते और कोई सिंहनाद करते थे । कितने ही अपनी जाँघोंके वेगसे अनेकानेक लता-समूहोंको मसल डालते थे ॥ ६६ ॥

कॆलवरु जोरागि गर्जिसिदरॆ, कॆलवरु सिंहनाद माडुत्तिद्दरु. कॆलवरु तम्म तॊडॆगळ वेगदिन्द अनेक गिड-बळ्ळिगळन्नु हॊसकिहाकुत्तिद्दरु.॥66॥

पदच्छेदः

66. praasphotayan = (some) lashed; puchchhaani = tails; samnijaghnuH api = (some) even stamped; padaani = their feet; anye = some others; vikshhipya = stretching; bhujaan = their arms; babhaJNjire = broke off; shailaamshcha = rocks and; drumaan = trees.

अनुवादः

Some monkeys lashed their tails. Some even stamped their feet. Some others, stretching their arms, broke off rocks and trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुः शिलाद्रुमैः ।
ततः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ॥ ६७ ॥
वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ।

आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणाम् गिरिगोचराः । महानादान् प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिते ॥ ६-४-६७

वे सभी वानर बड़े पराक्रमी थे । अँगड़ाई लेते हुए पत्थरकी चट्टानों और बड़े-बड़े वृक्षोंसे खेल करते थे । उन सहस्रों, लाखों और करोड़ों वानरोंसे घिरी हुई सारी पृथ्वी बड़ी शोभा पाती थी ॥ ६७ १/२ ॥

आ ऎल्ल वानररु बहळ पराक्रमिगळागिद्दरु. आलस्यवन्नु होगलाडिसलु मैमुरियुत्त बण्डॆ गळॊन्दिगॆ, दॊड्ड दॊड्ड मरगळॊन्दिगॆ आडुत्तिद्दरु. आ साविरारु कोटि वानररिन्द तुम्बिद इडी पृथ्वियु बहळ शोभिसुत्तित्तु.॥67॥

पदच्छेदः

67. girigocharaaH = (some) monkeys; aarohantashcha = ascended; shriN^gaaNi = the peaks; giriiNaam = of mountains; pramuJNchanti = and uttered; mahaanaadaan = huge noises; anye = some others; prachakrire = made; kshhveDaam = lion’s roars.

अनुवादः

Some monkeys ascended mountain-peaks and uttered huge noises. Some others made lion’s roars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ॥ ६८ ॥
प्रहृष्टमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ।
वानरास्त्वरिता यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
प्रमोक्षयिषवः सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ॥ ६९ ॥

इस प्रकार वह विशाल वानरसेना दिन-रात चलती रही । सुग्रीवसे सुरक्षित सभी वानर हृष्ट-पुष्ट और प्रसन्न थे । सभी बड़ी उतावलीके साथ चल रहे थे । सभी युद्धका अभिनन्दन करनेवाले थे और सभी सीताजीको रावणकी कैदसे छुड़ाना चाहते थे । इसलिये उन्होंने रास्तेमें कहीं दो घड़ी भी विश्राम नहीं लिया ॥

हीगॆ आ विशाल वानर सैन्यवु हगलु-रात्रि नडॆयुत्ता इत्तु. सुग्रीवनिन्द रक्षितराद ऎल्ल वानररु हृष्ट- पुष्ट मत्तु सन्तोषवागिद्दरु. ऎल्लरू उत्साहदिन्द नडॆयुत्तिद्दरु. ऎल्लरू युद्धवन्नु अभिनन्दिसुत्ता, सीतॆयन्नु रावणन बन्धनदिन्द बिडिसलु बयसुत्तिद्दरु. अदक्कागि अवरु दारियल्लि ऎल्लियू मुहूर्त मात्रवू विश्रान्ति पडॆयलिल्ल.॥68-69॥

पदच्छेदः

68. mamR^iduH = (some) were crushing; anekashaH = many; lataajaalaani = webs of creepers; uuruvegaiH = by the jerks of their thighs; vikraantaaH = the valiant monkeys; vichikriiDuH = played; shilaadrumaiH = with rocks and trees; jR^imbhamaaNaaH = by stretching their limbs.

अनुवादः

Some monkeys were crushing many webs of creepers by the jerks of their thighs. The valiant monkeys also played with rocks and trees, by stretching their limbs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

69. tataH = in that place; mahii = the land; parivR^itaa = was covered; shriimat = splendidly; shatasahasraishcha = by hundred of thousands; sahasrashaH = by thousands; kotibhiH = (and) crores; vaanaraaNaam = of monkeys; sughoraaNaam = who were very dreadful.

अनुवादः

In that place, the land was covered splendidly by hundreds of thousands, by thousands and crores of monkeys, who were looking very dreadful.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पादपसम्बाधं नानावनसमायुतम् ।
सह्यपर्वतमासाद्य वानरास्ते समारुहन् ॥ ७० ॥

चलते-चलते घने वृक्षोंसे व्याप्त और अनेकानेक काननोंसे संयुक्त सह्य पर्वतके पास पहुँचकर वे सब वानर उसके ऊपर चढ़ गये ॥ ७० ॥

नडॆयुत्ता दट्ट वृक्षगळिन्द व्याप्तवाद, अनेकानेक काडुगळिन्द कूडिद सह्यपर्वतद बळिगॆ बन्दु अवरॆल्ल वानररू अदर मेलॆ हत्तिदरु.॥70॥

काननानि विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च ।
पश्यन्नपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च ॥ ७१ ॥

काननानि विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च ।
पश्चन्नपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च ॥

श्रीरामचन्द्रजी सह्य और मलयके विचित्र काननों, नदियों तथा झरनोंकी शोभा देखते हुए यात्रा कर रहे थे ॥

श्रीरामचन्द्रनु सह्य मत्तु मलयाचलद विचित्र वनगळन्नु, नदिगळन्नु हागू जलपातगळ शोभॆयन्नु नोडुत्ता प्रयाणिसुत्तिद्दनु.॥71॥

पदच्छेदः

70;71. saa harivaahinii = that monkey-army; mahatii = which was extensive; yaatisma = was marching; divaaraatram = day and night; sarve = all; vaanaraaH = the monkeys; abhipaalitaaH = ruled; sugriiveNa = by Sugreeva; prahR^ishhTamuditaaH = were exceedingly pleased and cheerful; sarve = all; yaanti = were going; tvaritaaH = quickly; yuddhaabhinandinaH = rejoicing for war; siitaam pramokshhayishhavaH = those monkeys desirous of Seetha’s release; naavasan = did not halt; kvaapi = anywhere even muhuurtam = for a moment.

अनुवादः

That extensive monkey-army was marching day and night. All the monkeys ruled by Sugreeva were exceedingly pleased and cheerful. All were marching quickly, rejoicing for war. Those monkeys desirous of Seetha’s release, did not halt even for a moment anywhere.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चम्पकांस्तिलकांश्चूतानशोकान् सिन्दुवारकान् ।
तिनिशान् करवीरांश्च भञ्जन्ति स्म प्लवङ्गमाः ॥ ७२ ॥

ततः पादप सम्बाधम् नाना मृग समाकुलम् । सह्य पर्वतम् आसेदुर् मलयम् च मही धरम् ॥ ६-४-७२

वे वानर मार्गमें मिले हुए चम्पा, तिलक, आम, अशोक, सिन्दुवार, तिनिश और करवीर आदि वृक्षोंको तोड़ देते थे ॥ ७२ ॥

आ वानररु दारियल्लि सिक्किद सम्पिगॆ, तिलक, मावु, अशोक, सिन्दुवार, करवीर मॊदलाद मरगळन्नु मुरिदुबिडुत्तिद्दरु.॥72॥

पदच्छेदः

72. tataH = then; te vaanaraaH = those monkeys; aasaadya = reached; samaaruhan = and climbed up; sahyapaarvatam = mountain called sahya; paadapaasambaadham = with thick canopy of trees; naanaamR^igasamaayutam = and filled with many kinds of beasts.

अनुवादः

Then, those monkeys reached and climbed up a mountain called sahya with a full canopy of trees and filled with many kinds of beasts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्कोलांश्च करञ्जांश्च प्लक्षन्यग्रोधपादपान् ।
जम्बूकामलकान् नीपान् भञ्जन्ति स्म प्लवङ्गमाः ॥ ७३ ॥

काननानि विचित्राणि नदी प्रस्रवणानि च । पश्यन्न् अपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च ॥ ६-४-७३

उछल-उछलकर चलनेवाले वे वानरसैनिक रास्तेके अंकोल, करंज, पाकड़, बरगद, जामुन, आँवले और नीप आदि वृक्षोंको भी तोड़ डालते थे ॥ ७३ ॥

नॆगॆयुत्ता नडॆयुव आ वानर सैनिकरु दारिय अङ्कोल, करञ्ज, आल, जम्बू, नॆल्लि मत्तु कदम्ब मॊदलाद वृक्षगळन्नु मुरिदु हाकुत्तिद्दरु.॥73॥

पदच्छेदः

73. raamaH api = Rama too; yayau = went; pashyan = seeing; vichitraaNi = the wonderful; kaanaraani = woods; nadiiprasravaNaani = streams and cascades; sahyasya = of Sahya; malayasya cha = and Malaya mountains.

अनुवादः

Rama too went along, seeing the wonderful woods, streams and cascades of Sahya and Malaya mountains.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ॥ ७४ ॥

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेग प्रचलीताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ॥

चम्पकांस् तिलकामः चूतान् अशोकान् सिन्दु वारकान् । तिनिशान् करवीरामः च तिमिशान् भन्जन्ति स्म प्लवम् गमाः ॥ ६-४-७४

रमणीय पत्थरोंपर उगे हुए नाना प्रकारके जंगली वृक्ष वायुके झोंकेसे झूम-झूमकर उन वानरोंपर फूलोंकी वर्षा करते थे ॥ ७४ ॥

पदच्छेदः

74. plavangamaaH = the monkeys; bhajanti sma = enjoyed; champakaan = Champaka; tilakaan = Tilaka; chuutaan = mango; prasekaan = praseka; * sinduvaarakaan* = Sinduvaara; tinishaan = Tinisa; karaviiraamshcha = and Karavira trees.

अनुवादः

The monkeys enjoyed the fruits of Champaka, Tilaka, mango, Praseka, Sindnvaara Timisa and Karaveera trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रमणीय बण्डॆगळ मेलॆ हुट्टिद अनेक रीतिय काडु मरगळु गाळिगॆ तूराडुत्ता आ वानरर मेलॆ हूवुगळ मळॆगरॆयुत्तिद्दवु.॥7.॥

मारुतः सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ ७५ ॥

अशोकांश्च करञ्जांश्च प्लक्षन्य्ग्रोधपादपान् । जम्बूकामलकान्नागान् भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ॥ ६-४-७५

मधुसे सुगन्धित वनोंमें गुनगुनाते हुए भौंरोंके साथ चन्दनके समान शीतल, मन्द, सुगन्ध वायु चल रही थी ॥ ७५ ॥

पदच्छेदः

75. plavangamaaH = the monkeys; bhajanti sma = enjoyed; ashokaan = Ashoka; karJNjuumshcha = Karanja; plakshha = Plaksa; nyagrodha = Nyagrodha; paadapaan = trees; jambuka = Jambu; amalakaan = myrobalan; naagaan = and Naga trees.

अनुवादः

The monkeys enjoyed Ashoka, Karanja, Plaksa, Nyagrodha, Jambu, myrobalan and Naga trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मधुविनिन्द सुगन्धितवाद वनगळल्लि झॆङ्करिसुव दुम्भिगळ जॊतॆगॆ सुगन्धितवाद शीतल, मन्दानिलवु बीसुत्तित्तु.॥7.॥

अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्तु विभूषितः ।
धातुभ्यः प्रसृतो रेणुर्वायुवेगेन घट्टितः ॥ ७६ ॥
सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ।

वह पर्वतराज गैरिक आदि धातुओंसे विभूषित हो बड़ी शोभा पा रहा था । उन धातुओंसे फैली हुई धूल वायुके वेगसे उड़कर उस विशाल वानरसेनाको सब ओरसे आच्छादित कर देती थी ॥ ७६ १/२ ॥

पदच्छेदः

76. vividhaaH = different kinds; kaanana drumaaH = of forest trees; prastareshhu = standing on plateaus; ramyeshhu = which were lovely; vaayuvega prachalitaa = shaken by gust of winds; avakiranti = poured out; pushhpaiH = flowers; taan = on those monkeys.

अनुवादः

Various kinds of forest-trees standing on enchanting plateaus, being shaken by gust of winds, poured out flowers on those monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ पर्वतराजवु गैरिकादि धातुगळिन्द अलङ्कृतवागि बहळ शोभिसुत्तित्तु. आ धातुगळिन्द हरडिद धूळु वायुवेगदिन्द हारि आ विशाल वानर सैन्यवन्नॆल्ल मुच्चिबिट्टित्तु.॥7.॥

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वतः सम्प्रपुष्पिताः ॥ ७७ ॥
केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ॥ ७८ ॥

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वतः सम्प्रपुष्पिताः ॥ केतक्यः सिन्धुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।
मधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ॥

मारुतः सुखसंस्पर्शोओ वाति चन्दनशीतलः । षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ ६-४-७७ अधिकम् शैलराजस्तु धातुभिस्तु विभूसितः । धातुभ्यः प्रसृतो रेणुर्वायुवेगेन घुट्टितः ॥ ६-४-७८ सुमहद्वानरानीकम् चादयामास सर्वतः ।

रमणीय पर्वतशिखरोंपर सब ओर खिली हुई केतकी, सिन्दुवार और वासन्ती लताएँ बड़ी मनोरम जान पड़ती थीं । प्रफुल्ल माधवी लताएँ सुगन्धसे भरी थीं और कुन्दकी झाड़ियाँ भी फूलोंसे लदी हुई थीं ॥ ७७-७८ ॥

रमणीय पर्वतशिखरगळ मेलॆ ऎल्लॆडॆ अरळिद कॆदगॆ, जाजि, वासन्ती बळ्ळिगळु बहळ मनोहरवागि इद्दवु. अरळिद मल्लिगॆय बळ्ळिगळु परिमळदिन्द तुम्बिद्दवु. कुन्द पुष्पगळ गिडगळु हूवुगळिन्द तुम्बि नळिनळिसुत्तिद्दवु.॥77-78॥

पदच्छेदः

77. sukhasamprashaH = a soft-touching; maarutaH = breeze; * chandanashiitalaH* = (while) the bees; anukuujadbhiH = hummed; madhugandhishhu = in the nectar-scented; vaneshhu = woods.

अनुवादः

A soft-touching breeze, refreshing as a sandal, blew while the bees hummed in the nectar-scented woods.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

78. shailaraajastu = (that) royal mountain; adhikam = was highly; vibhuushhitaH = adorned; dhaatubhiH = with minerals of red colour; reNuH = the dust; ghattitaH = blown; dhaatubhyaH = from the minerals; vaayu vegena = by the velocity of wind; prasR^itaH = coming forth; sarvataH = from all sides; chhaadayaamaasa = obscured; sumahat = the huge; vaanaraaniikam = monkey-army.

अनुवादः

That royal Sahya Mountain was highly adorned with red-coloured metal. The dust blown from that metal by the velocity of wind, coming forth from all sides, obscured the huge monkey-army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा ।
रञ्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ॥ ७९ ॥

चिरिबिल्व, मधूक (महुआ), वञ्जुल, बकुल, रंजक, तिलक और नागकेसरके वृक्ष भी वहाँ खिले हुए थे ॥

काडुबिल्व, इप्पॆमर, अशोक, रञ्जक, तिलक, नागकेसर मॊदलाद वृक्षगळु हूवुगळिन्द तुम्बिद्दवु.॥7.॥

पदच्छेदः

7. idam = this; mama = my; nayanam = eye; sphuramaaNam = which is twitching; uparishhTaat = is proclaiming as it were; manoratham = my desire; vijayam = of victory; samanupraaptam = coming nearer.”

अनुवादः

“My eye which is twitching on the upper lid, is proclaiming as it were, my desire of victory coming nearer.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चूताः पाटलिकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।
मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशपाः कुटजास्तथा ॥ ८० ॥
हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।
नीलाशोकाश्च सरला अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ॥ ८१ ॥

आम, पाडर और कोविदार भी फूलोंसे लदे थे । मुचुलिन्द, अर्जुन, शिंशपा, कुटज, हिंताल, तिनिश, चूर्णक, कदम्ब, नीलाशोक, सरल, अंकोल और पद्मक भी सुन्दर फूलोंसे सुशोभित थे ॥ ८०-८१ ॥

मावु, पादरि, कोविदारगळू हूवुगळिन्द तुम्बिद्दवु. अर्जुन, शिंशिषा, कुटज, हिन्ताल, चूर्णक, कदम्ब, निलाशोक, सरल, अङ्कोल मत्तु पद्मक वृक्षगळू कूड सुन्दर पुष्पगळिन्द सुशोभितवागिद्दवु.॥80-81॥

प्रीयमाणैः प्लवङ्गैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृताः ।
वाप्यस्तस्मिन् गिरौ रम्याः पल्वलानि तथैव च ॥ ८२ ॥
चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।
प्लवैः क्रौञ्चैश्च सङ्कीर्णा वराहमृगसेविताः ॥ ८३ ॥

प्रियमाणैः प्लवङ्गैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृताः ।
वाप्यस्तस्मिन् गिरौ रम्याः पल्वलानि तथैव च ॥ चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।
प्लवै क्रौञ्चैश्च सङ्कीर्णा वराहमृगसेविताः ॥

प्रसन्नतासे भरे हुए वानरोंने उन सब वृक्षोंको घेर लिया था । उस पर्वतपर बहुत-सी रमणीय बावड़ियाँ तथा छोटे-छोटे जलाशय थे, जहाँ चकवे विचरते और जलकुक्कुट निवास करते थे । जलकाक और क्रौञ्च भरे हुए थे तथा सूअर और हिरन उनमें पानी पीते थे ॥

सन्तोष गॊण्ड आ वानररु आ ऎल्ल वृक्षगळन्नु आवरिसिबिट्टिद्दवु. आ पर्वतदल्लि अनेक रमणीय कल्याणिगळु, सण्ण-पुट्ट जलाशयगळु इद्दवु. अवुगळल्लि चक्रवाक, नीरुकोळिगळु विहरिसुत्तिद्दवु. नीरु कागॆ मत्तु क्रौञ्चगळू तुम्बिद्दवु हागू हन्दिगळु, जिङ्कॆगळु अवुगळल्लि नीरु कुडियुत्तिद्दवु.॥82-83॥

ऋक्षैस्तरक्षुभिः सिंहैः शार्दूलैश्च भयावहैः ।
व्यालैश्च बहुभिर्भीमैः सेव्यमानाः समन्ततः ॥ ८४ ॥

रीछ, तरक्षु (लकड़बग्घे), सिंह, भयंकर बाघ तथा बहुसंख्यक दुष्ट हाथी, जो बड़े भीषण थे, सब ओरसे आ-आकर उन जलाशयोंका सेवन करते थे ॥ ८४ ॥

पदच्छेदः

79-84. ramyeshhu giriprastheshhu = on the lovely mountain-slopes; * sarvataH* = on all sides; samprapushhpitaaH = in blossom; sinduvaaraashcha = and sinduvara trees; manoramaaH = the charming; vaasantyaH = Vasanti; maadhavyaH = Madhavi creepers; pushhpitaaH = with flowers; gandha puurNaaH = full of scent; gulmaashcha = clumps; kunda = of jasmine; chiribilvaa = Chiribilva; madhukaashcha = Madhuka; vaNjula = Vanjula; tathaa = and; vakulaaH = Vakula; raNjakaaH = ranjaka; Tilakaashchaiva = and Tilaka; naagavR^ikshha = Nagavriksha; pushhpitaaH = in flower; chuutaaH = Mango; paatalikaashchaiva = patalika; kovidaaraashcha = Kovidara; pushhpitaaH = in flower; muchulinda = Muchulinda; arjunaashchaiva = Arjuna; shimshapaaH = Simsapa; tathaa = and; kuutajaaH = Kutaja; hintaalaaH = Hintala; tinishaashchaiva; and Tinisa; chuurNakaaH = Churna; tathaa = and; nipakaaH = Nipa; niilaashokaaH = blue Ashoka; saralaaH = Sarala; aN^kolaaH = Ankola; tathaa = and; padmakaaH = Padmaka; sarve = all those; paryaakuliikR^itaH = were crawled in excitement; plavaNgaiH = by the monkeys; priyamaNaiH = who were delighted.

अनुवादः

On the lovely mountain slopes, in blossom on all sides, Ketaki and Sindhuvara trees, the charming Vasanti, Madhavi creepers with flowers full of scent, clumps of jasmine, Chiribila, Madhuka, Vanjula and Vakula, Ranjanka and Tilaka, Nyavriksha all in flower, Mango, Patalike, Kovidara in flower, Muchulinda, Arjuna, Simsapa and Kutaja, Hintala, Timisa, Chirna and Nipa, blue Ashoka, Sarala, Ankola and Padmaka all these trees were crawled in excitement by the monkeys who were delighted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

करडि, चिरतॆ, सिंह, भयङ्कर हुलि भारी भीषणराद असङ्ख्य दुष्ट आनॆगळु ऎल्ल कडॆगळिन्द बन्दु-बन्दु आ जलाशयगळन्नु सेविसुत्तिद्दरु.॥8.॥

पदच्छेदः

8. tataH = Then; raamaH = Rama; dharmaatmaa = the virtuous man; arthakovidaH = versed in moral law; supuujitaaH = well adored; vaanararaajena = by Sugreeva the king of monkeys; lakshmaNena = and Lakshmana; punarapi = again; uvaacha = spoke (as follows).

अनुवादः

Then Rama the virtuous man versed in moral law, who was well-adored by Sugreeva the king of monkeys and Lakshmana, again spoke as follows:-

स्रोतः: valmikiramayan.net

पद्मैः सौगन्धिकैः फुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।
वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ॥ ८५ ॥

खिले हुए सुगन्धित कमल, कुमुद, उत्पल तथा जलमें होनेवाले भाँति-भाँतिके अन्य पुष्पोंसे वहाँके जलाशय बड़े रमणीय दिखायी देते थे ॥ ८५ ॥

अरळिद सुगन्धित कमल, कुमुद, उत्पल हागू नीरिनल्लि अरळुव बगॆ-बगॆय इतर पुष्पगळिन्द अल्लिय सरोवरगळु तुम्बा रमणीयवागि काणुत्तिद्दवु.॥85॥

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।
स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ॥ ८६ ॥

उस पर्वतके शिखरोंपर नाना प्रकारके पक्षी कलरव करते थे । वानर उन जलाशयोंमें नहाते, पानी पीते और जलमें क्रीड़ा करते थे ॥ ८६ ॥

आ पर्वतद शिखरगळल्लि नाना रीतिय पक्षिगळु कलरव माडुत्तिद्दवु. वानररु आ जलाशयगळल्लि मिन्दु, नीरु कुडियुत्ता, जलक्रीडॆयाडुत्तिद्दवु.॥86॥

अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।
फलान्यमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ॥ ८७ ॥
बभञ्जुर्वानरास्तत्र पादपानां मदोत्कटाः ।
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ॥ ८८ ॥
ययुः पिबन्तः स्वस्थास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ।

अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।
फलान्यमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ॥ बभञ्जुर्वानरस्तत्र पादपानां मदोत्कटाः ।
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ॥
ययुः पिबन्तः स्वस्थास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ।

वे आपसमें एक-दूसरेपर पानी भी उछालते थे । कुछ वानर पर्वतपर चढ़कर वहाँके वृक्षोंके अमृततुल्य मीठे फलों, मूलों और फूलोंको तोड़ते थे । मधुके समान वर्णवाले कितने ही मदमत्त वानर वृक्षोंमें लटके और एक-एक द्रोण शहदसे भरे हुए मधुके छत्तोंको तोड़कर उनका मधु पी लेते और स्वस्थ (संतुष्ट) होकर चलते थे ॥ ८७-८८ १/२ ॥

अवु परस्पर नीरन्नु ऎरचिकॊळ्ळुत्तिद्दवु. कॆलवु वानररु पर्वतद मेलॆ हत्ति अल्लिय मरगळ अमृततुल्य सहियाद फल-मूलगळन्नु हूवुगळन्नु कीळुत्तिद्दरु. जेनिन बण्णवुळ्ळ ऎष्टो उन्मत्त वानररु मरगळल्लि तूगुत्तिद्द जेनिन हॊट्टुगळिन्द जेननन्नु दॊन्नॆगळल्लि कित्तु अदन्नु कुडियुत्ता सन्तोषवागि नडॆयुत्तिद्दवु.॥87-88॥

पदच्छेदः

85-87. tatra = there (were); ramyaaH = delightful; vaapyaH = wells with stairs; tathaiva cha = and palvalaanicha = ponds; tasmin girau = in that mountain; chakravaakaanucharitaaH = sought after by chakravaka birds; kaaraNdavamishhevitaaH = visited by karandava birds; samikiirNaaH = crowded with; plavaiH = water-fowls; kraunchaishcha = and cranes; varaaha mR^igasevitaaH = frequented by boars and deer; sevyamaanaaH = visited; samantataH = on all sides; R^ikshhaiH = by bears; tarakshhubhiH = hyenas; simhaiH = lions; bahubhiH = by many; bhiimaaH = dreadful; shaarduulaishcha = tigers; ramyaaH = beautiful; jalaashayaaH = reservoirs of water; phullaiH = with blossoming; padmaiH = blue lotuses; saugandhikaiH = water lilies; tathaa = and; utpalaiH = black water lilies; vividhaiH = and various kinds; vaarijaiH = and various kinds; vaarijaiH = of aquatic; pushpaiH = flowers.

अनुवादः

There were delightful wells with stairs and ponds in that mountain, sought after by chakravaka birds, frequented by karandava birds, crowded with water-fowls and cranes, visited by boars and deer, haunted on all sides by bears, hyenas, lions and many dreadful tigers. There were beautiful reservoirs of water with blossoming blue lotuses, water lilies, white water lilies, black water lilies and various other kinds of aquatic flowers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्तस्तथा लताः ॥ ८९ ॥
विधमन्तो गिरिवरान् प्रययुः प्लवगर्षभाः ।

पेड़ोंको तोड़ते, लताओंको खींचते और बड़े-बड़े पर्वतोंको प्रतिध्वनित करते हुए वे श्रेष्ठ वानर तीव्र गतिसे आगे बढ़ रहे थे ॥ ८९ १/२ ॥

मरगळन्नु मुरियुत्ता, बळ्ळिगळन्नु कीळुत्ता, दॊड्ड दॊड्ड पर्वतगळन्नु प्रतिध्वनिसुत्ता, आ श्रेष्ठवानररु तीव्रगतियागि मुन्दरियुत्तिद्दवु.॥89॥

पदच्छेदः

88-89. naanaadvijagaNaaH = various kinds of birds; kuujanti = sang; tasya saanushhu = in those mountain-peaks; vaanaraaH = monkeys; snaatvaa = bathed; jale = in water; piitvaa = drank; udakaani = water; kriidaani = (and) played; vaanaraaH = the monkeys; aaruhya = ascended; shiilam = the mountain; plaavayanti sma = and drenched with water; anyauyam = one over the other.

अनुवादः

Various kinds of birds sang in those mountain-peaks. Monkeys bathed in water, drank those waters and played. They ascended the mountain and got drenched in water, by sprinkling water by one over the other among themselves.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधु दर्पिताः ॥ ९० ॥
अन्ये वृक्षान् प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ।

फलानि अमृत गन्धीनि मूलानि कुसुमानि च । बुभुजुर् वानरास् तत्र पादपानाम् बल उत्कटाः ॥ ६-४-९०

दूसरे वानर दर्पमें भरकर वृक्षोंसे मधुके छत्ते उतार लेते और जोर-जोरसे गर्जना करते थे । कुछ वानर वृक्षोंपर चढ़ जाते और कुछ मधु पीने लगते थे ॥ ९० १/२ ॥

इतर वानररु दर्पदिन्द मरगळिन्द जेनुगूडुगळन्नु कीळुत्ता जोरागि गर्जिसुत्तिद्दवु. कॆलवु वानररु मरगळन्नु हत्ति जेनु कुडियुत्तिद्दवु.॥90॥

पदच्छेदः

90. vaanaraaH = monkeys; madotkaTaaH = in mad rut; babhaJNguH = plucked; amR^itagandhiini = sweet-smelling; phalaani = fruits; muulaani = roots; kusumaani cha = and flowers; tatra = there.

अनुवादः

Monkeys in mad rut plucked sweet-smelling fruits, roots and flowers there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरिपुङ्गवैः ।
यथा कमलकेदारैः पक्वैरिव वसुन्धरा ॥ ९१ ॥

द्रोण मात्र प्रमाणानि लम्बमानानि वानराः । ययुः पिबन्तो हृष्टास् ते मधूनि मधु पिन्गलाः ॥ ६-४-९१

उन वानरशिरोमणियोंसे भरी हुई वहाँकी भूमि पके हुए बालवाले कलमी धानोंकी क्यारियोंसे ढकी हुई धरतीके समान सुशोभित हो रही थी ॥ ९१ ॥

आ वानर शिरोमणिगळिन्द तुम्बिद अल्लिय भूमियु बॆळॆदुनिन्त धान्यद हॊलगळन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥91॥

पदच्छेदः

91. te vaanaraaH = those monkeys; madhupiN^galaaH = in reddish-brown colour as honey; pibantaH = drinking; madhuuni = honey; lambamaanaani = from hanging honeycombs; droNamaatra pramaaNaani = weighing about a maund each; yayuH = went on; svasthaaH = cheerfully.

अनुवादः

Those monkeys, in reddish brown colour like honey, drinking honey from honey-combs weighing about a maund each, went on cheerfully.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।
आरुरोह महाबाहुः शिखरं द्रुमभूषितम् ॥ ९२ ॥

पादपान् अवभन्जन्तो विकर्षन्तस् तथा लताः । विधमन्तो गिरि वरान् प्रययुः प्लवग ऋषभाः ॥ ६-४-९२

कमलनयन महाबाहु श्रीरामचन्द्रजी महेन्द्र पर्वतके पास पहुँचकर भाँति-भाँतिके वृक्षोंसे सुशोभित उसके शिखरपर चढ़ गये ॥ ९२ ॥

कमलनयन महाबाहु श्रीरामनु महेन्द्र पर्वतद बळिगॆ होगि, बगॆ-बगॆय वृक्षगळिन्द सुशोभित अदर शिखरवन्नु एरिदनु.॥92॥

पदच्छेदः

92. plavagarshhabhaaH = those foremost among the monkeys; prayayuH = marched; avabhaJNjantaH = breaking off; paadapaan = trees; tathaa = and vikarshhantaH = pulling along; lataaH = creepers; vidhamantaH = throwing away; * girivaraan* = excellent mountains.

अनुवादः

Those foremost among the monkeys marched, breaking off trees, pulling along creepers and throwing away excellent mountains.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत् सलिलाशयम् ॥ ९३ ॥

वृक्षेभ्यो अन्ये तु कपयो नर्दन्तो मधु दर्पिताः । अन्ये वृक्षान् प्रपद्यन्ते प्रपतन्ति अपि च अपरे ॥ ६-४-९३

महेन्द्र पर्वतके शिखरपर आरूढ़ हो दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामने कछुओं और मत्स्योंसे भरे हुए समुद्रको देखा ॥ ९३ ॥

महेन्द्र पर्वतद शिखरद मेलॆ हत्तिद दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामनु आमॆगळिन्द मत्तु मीनुगळिन्द तुम्बिद समुद्रवन्नु नोडिदनु.॥93॥

पदच्छेदः

93. anye = some other; kapayaH = monkeys; madhudarpitaaH = well-pleased with honey; vR^ikshhebhyaH = from trees; nadantaH = yelled loudly; anye = some others; prapadyante = reached; vR^ikshhaan = trees(to get honey); apare = some others; prapibanti = were drinking excessively.

अनुवादः

Some other monkeys, well-pleased with honey got from trees, yelled loudly. Some others reached trees to get honey. Some others were drinking honey excessively.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भीमनिःस्वनम् ॥ ९४ ॥

बभूव वसुधा तैस् तु सम्पूर्णा हरि पुम्गवैः । यथा कमल केदारैः पक्वैर् इव वसुम् धरा ॥ ६-४-९४

इस प्रकार वे सह्य तथा मलयको लाँघकर क्रमशः महेन्द्र पर्वतके समीपवर्ती समुद्रके तटपर जा पहुँचे, जहाँ बड़ा भयंकर शब्द हो रहा था ॥ ९४ ॥

ई प्रकार अवरु सह्य हागू मलयाचलवन्नु दाटि क्रमवागि महेन्द्र पर्वतद समीप भयङ्कर शब्दमाडुत्तिद्द समुद्रतीरक्कॆ बन्दु तलुपिदरु.॥94॥

पदच्छेदः

94. vasundharaa = the earth; sampuurNaa = filled; taiH haripuNgavaiH = with those excellent monkeys; babhuuva = was; vasundharaa yathaiva = like land; kalamakedaaraiH = (filled with) fields of paddy; pakvaiH = which were ripened.

अनुवादः

The earth filled with those excellent monkeys, was like land filled with ripened fields of paddy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।
रामो रमयतां श्रेष्ठः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ॥ ९५ ॥

महाइन्द्रम् अथ सम्प्राप्य रामो राजीव लोचनः । अध्यारोहन् महाबाहुः शिखरम् द्रुम भूषितम् ॥ ६-४-९५

उस पर्वतसे उतरकर भक्तोंके मनको रमानेवालोंमें श्रेष्ठ भगवान् श्रीराम सुग्रीव और लक्ष्मणके साथ शीघ्र ही सागर-तटवर्ती परम उत्तम वनमें जा पहुँचे ॥ ९५ ॥

आ पर्वतदिन्द इळिदु भक्तर मनस्सन्नु रमिसुवुदरल्लि श्रेष्ठनाद श्रीरामनु सुग्रीव मत्तु लक्ष्मणरॊन्दिगॆ अवसरवागि समुद्रतीरद परमोत्तम वनवन्नु हॊक्कनु.॥95॥

पदच्छेदः

95. atha = then; raamaH = Rama; raajiivalochanaH = the lotus-eyed; mahaa baahuH = and the mighty armed; sampraapya = reached; mahendram = Mahendra mountain; aaruroha = ascended; shikharam = (its) top; druma bhuushhitaam = adorned with trees.

अनुवादः

Then, the lotus-eyed and the mighty-armed Rama reached Mahendra mountain and ascended its top, adorned with trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ धौतोपलतलां तोयौघैः सहसोत्थितैः ।
वेलामासाद्य विपुलां रामो वचनमब्रवीत् ॥ ९६ ॥

ततः शिखरम् आरुह्य रामो दशरथ आत्मजः । कूर्म मीन समाकीर्णम् अपश्यत् सलिल आशयम् ॥ ६-४-९६

जहाँ सहसा उठी हुई जलकी तरङ्गोंसे प्रस्तरकी शिलाएँ धुल गयी थीं, उस विस्तृत सिन्धुतटपर पहुँचकर श्रीरामने कहा— ॥ ९६ ॥

आगलॆ ऎद्द अलॆगळिन्द तीरद शिलॆगळु तॊळॆदिद्दवु, आ विस्तारवाद सिन्धुतीरक्कॆ तलुपि श्रीरामनु हेळिदनु.॥96॥

पदच्छेदः

96. tataH = Then; raamaH = Rama; dasharathaatmajaH = son of Dasaratha; aaruuhya = mounted; shikharam = the peak; apashyat = and saw; salilaakulam = an ocean ruffled with water; kuurma mina samaakiirNam = scattered well with turtles and fishes.

अनुवादः

Then, Rama the son of Dasartha mounted the peak and saw an ocean ruffled with water and scattered well with turtles and fishes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते वयमनुप्राप्ताः सुग्रीव वरुणालयम् ।
इहेदानीं विचिन्ता सा या नः पूर्वमुपस्थिता ॥ ९७ ॥

ते सह्यम् समतिक्रम्य मलयम् च महागिरिम् । आसेदुर् आनुपूर्व्येण समुद्रम् भीम निह्स्वनम् ॥ ६-४-९७

‘सुग्रीव! लो, हम सब लोग समुद्रके किनारे तो आ गये । अब यहाँ मनमें फिर वही चिन्ता उत्पन्न हो गयी, जो हमारे सामने पहले उपस्थित थी ॥ ९७ ॥

सुग्रीवने! नोडु, नावॆल्लरू समुद्र तीरक्कॆ बन्दुबिट्टॆवु. ईग मॊदले नम्म मनस्सिनल्लिद्द अदे चिन्तॆयु उण्टागिदॆ.॥97॥

पदच्छेदः

97. te = they; samatikramya = crossed; sahyam = Sahya mountain; maalyam cha = and Malaya; mahaagirim = the large mountain; aanupuurvyeNa = (and) systematically; aaseduH = approached; samudram = the ocean; bhiimaniHsvanam = having terrific sound.

अनुवादः

They crossed Sahya mountain and Malaya mountain and systematically approached the ocean having terrific sound.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतः परमतीरोऽयं सागरः सरितां पतिः ।
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥ ९८ ॥

अतः परमतीरोऽयं सगारः सरितां पतिः ।
न चायमानुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥

अवरुह्य जगाम आशु वेला वनम् अनुत्तमम् । रामो रमयताम् श्रेष्ठः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ॥ ६-४-९८

‘इससे आगे तो यह सरिताओंका स्वामी महासागर ही विद्यमान है, जिसका कहीं पार नहीं दिखायी देता । अब बिना किसी समुचित उपायके सागरको पार करना असम्भव है ॥ ९८ ॥

मुन्दादरो आचॆय दडवे काणदिरुव, सरितॆगळ स्वामि महासागरवे इदॆ. ईग सरियाद यावुदे उपायविल्लदॆ समुद्रवन्नु दाटुवुदु असम्भववागिदॆ.॥98॥

पदच्छेदः

98. raamaH = Rama; shreshhTaH = the foremost; ramayataam = of those who entrance the mind; sasugriivaH = along with Sugreeva; sa lakshmaNaH = and Lakshmana; avaruhya = descended; aashu = quickly; jagaama = and went; anuttamam = to the excellent; velaavanam = woodland adjoining the sea.

अनुवादः

Rama the foremost of those who entrance the mind, together with Sugreeva and Lakshmana quickly descended the mountain and went to the excellent woodland adjoining the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ॥ ९९ ॥

अथ धौत उपल तलाम् तोय ओघैः सहसा उत्थितैः । वेलाम् आसाद्य विपुलाम् रामो वचनम् अब्रवीत् ॥ ६-४-९९

‘इसलिये यहीं सेनाका पड़ाव पड़ जाय और हमलोग यहाँ बैठकर यह विचार आरम्भ करें कि किस प्रकार यह वानर-सेना समुद्रके उस पारतक पहुँच सकती है’ ॥ ९९ ॥

आद्दरिन्द सैन्यवु इल्ले बीडु बिडलि. नावॆल्ल इल्लि कुळितु याव रीतियिन्द ई वानर सैन्यवु समुद्रवन्नु दाटबल्लदु ऎन्दु विचारमाडुवा.॥99॥

पदच्छेदः

99. atha = then; raamaH = Rama; aasaadya = reached; vipulaam = the extensive; velaam = ocean; dhautopalatalaam = with rocks underneath washed by floods of water risen vehemently and spoke these words.

अनुवादः

Then Rama reached the extensive ocean with rocks underneath washed by floods of water risen vehemently and spoke these words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतीव स महाबाहुः सीताहरणकर्शितः ।
रामः सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत् तदा ॥ १०० ॥

एते वयम् अनुप्राप्ताः सुग्रीव वरुण आलयम् । इह इदानीम् विचिन्ता सा या न पूर्वम् समुत्थिता ॥ ६-४-१००

इस प्रकार सीताहरणके शोकसे दुर्बल हुए महाबाहु श्रीरामने समुद्रके किनारे पहुँचकर उस समय सारी सेनाको वहाँ ठहरनेकी आज्ञा दी ॥ १०० ॥

ई प्रकार सीतापहारद शोकदिन्द दुर्बलनाद महाबाहु श्रीरामनु समुद्रद तीरक्कॆ तलुपि ऎल्ल सैन्यक्कॆ अल्ले उळियुवन्तॆ अप्पणॆ माडिदनु.॥100॥

पदच्छेदः

100. Sugreeva = “Oh; Sugreeva! ete vayam = (these) we; samanupraaptaa = reached; varuNaalayam = the sea; saa = that; vichintaa = anxious thinking; yaa = which; puurvam = (we had) earlier; upasthitaa = has come; idaaniim = now; naH = to us; iha = here.

अनुवादः

“Oh, Sugreeva! We have reached the abode of Varuna. We should consider now the matter (of how to cross the ocean) with which we were formerly preoccupied.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वाः सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।
सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नः सागरस्येह लङ्घने ॥ १०१ ॥

अतः परम् अतीरो अयम् सागरः सरिताम् पति । न च अयम् अनुपायेन शक्यस् तरितुम् अर्णवः ॥ ६-४-१०१

वे बोले—‘कपिश्रेष्ठ! समस्त सेनाओंको समुद्रके तटपर ठहराया जाय । अब यहाँ हमारे लिये समुद्र-लङ्घनके उपायपर विचार करनेका अवसर प्राप्त हुआ है ॥ १०१ ॥

अवनु हेळिदनु - कपिश्रेष्ठरे! समस्त सैन्यगळन्नु समुद्रतीरदल्लि नॆलॆगॊळिसलागुवुदु. ईग इल्लि नमगॆ समुद्रोल्लङ्घद उपायद कुरितु योचिसुव काल बन्दिदॆ.॥101॥

पदच्छेदः

101. ayam saagaraH = this ocean; saritaam patiH = the lord of rivers; atiiraH = has no shore; ataHparam = beyond; ayam = this; aarNavaH = ocean; ashakyam = is impossible; taritum = to cross; anupaayena = without a strategy.

अनुवादः

“This ocean, the lord of Rivers, is shore less beyond. This sea is impossible to be crossed without a proper strategy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित् कुतो व्रजेत् ।
गच्छन्तु वानराः शूरा ज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥ १०२ ॥

तद् इह एव निवेशो अस्तु मन्त्रः प्रस्तूयताम् इह । यथा इदम् वानर बलम् परम् पारम् अवाप्नुयात् ॥ ६-४-१०२

‘इस समय कोई भी सेनापति किसी भी कारणसे अपनी-अपनी सेनाको छोड़कर कहीं अन्यत्र न जाय । समस्त शूरवीर वानर-सेनाकी रक्षाके लिये यथास्थान चले जायँ । सबको यह जान लेना चाहिये कि हमलोगोंपर राक्षसोंकी मायासे गुप्त भय आ सकता है’ ॥ १०२ ॥

ईग यावने सेनापतियू यावुदे कारणदिन्द तन्न सैन्यवन्नु बिट्टु ऎल्लिगू होगबारदु. ऎल्ल शूरवीर वानर सेनापतिगळु सैन्यद रक्षणॆगागि सरियाद स्थानगळल्लि इरबेकु. नम्म मेलॆ राक्षसर मायॆयिन्द गुप्तभय बरबल्लदु, इदन्नु नावॆल्लरू तिळिदुकॊळ्ळबेकु.॥102॥

पदच्छेदः

102. tat = for that reason; ihaiva = let here only; astu = be; niveshaH = the military assembly; prastuuyataam = let us discuss; iha = here; mantraH = the plan; yathaa = how; idam = this; vaanarabalam = monkey-army; avaapnuyaat = will reach; param paaram = the other shore.

अनुवादः

“For this reason, let the military be assembled here only. Here, let us discuss the plan how this military of monkeys will reach the other shore.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः ।
सेनां निवेशयत् तीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥ १०३ ॥

रामस्य वचनं शृत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः ।
सेनां निवेशयत् तीरेसागरस्य द्रुमायुते ॥

इति इव स महाबाहुः सीता हरण कर्शितः । रामः सागरम् आसाद्य वासम् आज्ञापयत् तदा ॥ ६-४-१०३

श्रीरामचन्द्रजीका यह वचन सुनकर लक्ष्मणसहित सुग्रीवने वृक्षावलियोंसे सुशोभित सागर-तटपर सेनाको ठहरा दिया ॥ १०३ ॥

श्रीरामचन्द्रन ई मातन्नु केळि लक्ष्मण सहित सुग्रीवनु वृक्षगळिन्द सुशोभित सागर तटदल्लि सैन्यवन्नु निल्लिसिदनु.॥103॥

पदच्छेदः

103. saH raamaH = that Rama; mahaabaahuH = the mighty armed; siitaapaharaNakarshitaH = emaciated due to taking away of Seetha; tadaa = then; aasaadya = reached; saagaram = the sea; aaJNyaapayat = and orderd; iiva = thus vasam = for the halt (there).

अनुवादः

Rama, the mighty armed, emaciated due to taking away of Seetha, then reached the sea and ordered thus for the halt of the army there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विरराज समीपस्थं सागरस्य च तद् बलम् ।
मधुपाण्डुजलः श्रीमान् द्वितीय इव सागरः ॥ १०४ ॥

सर्वाः सेना निवेश्यन्ताम् वेलायाम् हरिपुङ्गव । सम्प्राप्तो मन्त्र कालो नः सागरस्य इह लन्घने ॥ ६-४-१०४

समुद्रके पास ठहरी हुई वह विशाल वानर-सेना मधुके समान पिङ्गलवर्णके जलसे भरे हुए दूसरे सागरकी-सी शोभा धारण करती थी ॥ १०४ ॥

समुद्रतीरदल्लि बीडु बिट्ट विशाल सैन्यवु जेनिनन्तॆ पिङ्गलवर्णद जलदिन्द तुम्बिद मत्तॊन्दु सागरदन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥104॥

पदच्छेदः

104. haripuNgava = Sugreeva! sarvaaH = (let) all; senaaH = the army; niveshyantaam = be stationed; velaayaam = at the sea-shore; iha = here; naH = for us; mantrakaalaH = the time for thinking; sampraaptaH = has come; laN^ghane = (about) crossing; saagarasya = of the ocean.

अनुवादः

“Let all the army be stationed at the sea-shore, Sugreeva! Here, the time has come for us to think about the subject of crossing the ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।
निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥ १०५ ॥

स्वाम् स्वाम् सेनाम् समुत्स्ऱ्ज्य मा च कश्चित् कुतो व्रजेत् । गच्चन्तु वानराः शूरा ज्ञेयम् चन्नम् भयम् च नः ॥ ६-४-१०५

सागर-तटवर्ती वनमें पहुँचकर वे सभी श्रेष्ठ वानर समुद्रके उस पार जानेकी अभिलाषा मनमें लिये वहीं ठहर गये ॥ १०५ ॥

सागर तटद वनक्कॆ सागिद आ ऎल्ल श्रेष्ठ वानररु समुद्रवन्नु दाटुव अभिलाषॆयन्निट्टुकॊण्डु अल्ले उळिदुकॊण्डरु.॥105॥

पदच्छेदः

105. maa cha kashchit = let not anyone; vrajet = slip away; kutaH = in any direction; samutsR^ijya = leaving; svaam svaam = his own respective; senaam = army; JNeyamcha = It should be known; chhannam = (whether there is) hidden; bhayam = danger; naH = for us; shuuraaH = (let) valiant; * vanaraaH* = monkeys; gacchhantu = go.

अनुवादः

“Let not anyone slip away in any direction, leaving his respective unit of army. Let valiant monkeys make a more and it should be known whether there is a hidden danger for us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिःस्वनः ।
अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ॥ १०६ ॥

रामस्य वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवः सह लक्ष्मणः । सेनाम् न्यवेशयत् तीरे सागरस्य द्रुम आयुते ॥ ६-४-१०६

वहाँ डेरा डालते हुए उन श्रीराम आदिकी सेनाओंके संचरणसे जो महान् कोलाहल हुआ, वह महासागरकी गम्भीर गर्जनाको भी दबाकर सुनायी देने लगा ॥ १०६ ॥

अल्लि नॆलॆसिद श्रीरामादिगळ सैन्यद सञ्चरणदिन्द उण्टाद कोलाहलवु महासागरद गर्जनॆयन्नु मीरि केळिसुत्तित्तु.॥106॥

पदच्छेदः

106. shrutvaa = hearing; raamasya = Rama’s; vachanam = words; sugriivaH = Sugreeva; sahalakshhmaNaH = along with Lakshmana; niveshayat = halted; senaam = the army; saagarasya tire = at the sea-shore; drumaaynte = stretched with trees.

अनुवादः

Hearing Rama’s words, Sugreeva along with Lakshmana made the army to halt at the sea-shore, stretched with trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।
त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराभवत् ॥ १०७ ॥

विरराज समीपस्थम् सागरस्य तु तद् बलम् । मधु पाण्डु जलः श्रीमान् द्वितीय इव सागरः ॥ ६-४-१०७

सुग्रीवद्वारा सुरक्षित वह वानरोंकी विशाल सेना श्रीरामचन्द्रजीके कार्य-साधनमें तत्पर हो रीछ, लंगूर और वानरोंके भेदसे तीन भागोंमें विभक्त होकर ठहर गयी ॥

सुग्रीवनिन्द सुरक्षितवाद आ वानरर विशालसैन्यवु श्रीरामचन्द्रन कार्यसाधनॆयल्लि तत्परवागि करडिगळु, गोलाङ्गुलरु, वानररु हीगॆ मूरु भागगळल्लि विभक्तवागि उळकॊण्डित्तु.॥107॥

पदच्छेदः

107. tat = that; balam = army; samiipastham = sationed at the vicinity; saagarasya = of the ocean; viraraaja = shined; dvitiiya saagaraH iva = like a second ocean; shriimaan = splendid; madhupaaNdujalaH = with yellowish white honey-coloured water.

अनुवादः

That army, stationed at the vicinity of the ocean, shined like a second ocean splendid with yellowish white honey-coloured water.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥ १०८ ॥

वेला वनम् उपागम्य ततस् ते हरि पुम्गवाः । विनिविष्टाः परम् पारम् कान्क्षमाणा महाउदधेः ॥ ६-४-१०८

महासागरके तटपर पहुँचकर वह वानर-सेना वायुके वेगसे कम्पित हुए समुद्रकी शोभा देखती हुई बड़े हर्षका अनुभव करती थी ॥ १०८ ॥

महासागरदिन्द तीरक्कॆ तलुपिद आ वानर सैन्यवु वायुवेगदिन्द अल्लोलकल्लोलवाद समुद्रद शोभॆयन्नु नोडुत्ता तुम्बा हर्षगॊण्डित्तु.॥108॥

पदच्छेदः

108. tataH = there; te = those; haripuNgavaiH = foremost of monkeys; upaagamya = reached; velaavanam = the woodlands at shore; nivishhTaashcha = and settled down; kaankshhamaaNaaH = desiring; parampaaram = the other shore; mahodadhe = of the vast sea.

अनुवादः

There, those foremost of monkeys reached the woodlands at the shore and settled down, desiring to reach the other shore of the vast sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ॥ १०९ ॥

जिसका दूसरा तट बहुत दूर था और बीचमें कोई आश्रय नहीं था तथा जिसमें राक्षसोंके समुदाय निवास करते थे, उस वरुणालय समुद्रको देखते हुए वे वानर-यूथपति उसके तटपर बैठे रहे ॥ १०९ ॥

मत्तॊन्दु दडवु बहळ दूरवागिद्द, नडुविनल्लि यावुदे आश्रयविल्लद, राक्षसर समुदाय वासिसुत्तिद्द आ वरुणालय समुद्रवन्नु नोडुत्ता आ वानर यूथपतिगळु अदर तीरदल्लि कुळिते इद्दरु.॥109॥

पदच्छेदः

109. teshhaam = (while) those monkeys; nivishamaanaanaam = were halting there; sainya samnaahaniHsvanaH = the sound created out of their movement; prashushruve = was well-heard; antardhaaya = concealing; mahaanaadam = the roar; aarNavasya = of the sea.

अनुवादः

While all the monkeys were halting there, the noise created out of their movement was dominantly heard, concealing the roar of the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चण्डनक्रग्राहघोरं क्षपादौ दिवसक्षये ।
हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ॥ ११० ॥
चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ॥ १११ ॥

चण्डनक्रग्राहघोरं क्षपादौ दिवसक्षये ।
हसन्तमिव फेनೖघृर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ॥ चन्द्रोदयॆ समुद्भूतं प्रतिचन्द्र समाकुलम् ।
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ॥

सा महाअर्णवम् आसाद्य ह्ऱ्ष्टा वानर वाहिनी । त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराभवत् ॥ ६-४-११० सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी । वायु वेग समाधूतम् पश्यमाना महाअर्णवम् ॥ ६-४-१११

क्रोधमें भरे हुए नाकोंके कारण समुद्र बड़ा भयंकर दिखायी देता था । दिनके अन्त और रातके आरम्भमें—प्रदोषके समय चन्द्रोदय होनेपर उसमें ज्वार आ गया था । उस समय वह फेन-समूहोंके कारण हँसता और उत्ताल तरङ्गोंके कारण नाचता-सा प्रतीत होता था । चन्द्रमाके प्रतिविम्बोंसे भरा-सा जान पड़ता था । प्रचण्ड वायुके समान वेगशाली बड़े-बड़े ग्राहोंसे और तिमि नामक महामत्स्योंको भी निगल जानेवाले महाभयंकर जल-जन्तुओंसे व्याप्त दिखायी देता था ॥ ११०-१११ ॥

क्रोधगॊण्ड मॊसळॆगळिन्द समुद्रवु भयङ्करवागि काणुत्तित्तु. सञ्जॆय प्रदोषकालदल्लि चन्द्रोदयवादाग समुद्रक्कॆ भरत बन्दित्तु. आग अदु नॊरॆयिन्द कूडिद्दरिन्द नगुत्ता, उत्ताल तरङ्गगळिन्द कुणियुत्तिदॆयो ऎन्दॆनिसुत्तित्तु. चन्द्रन प्रतिबम्बगळिन्दागि तुम्बिरुवन्तॆ काणुत्तित्तु. प्रचण्ड वायुवेगदन्तॆ दॊड्ड दॊड्ड मॊसळॆगळन्नु मत्तु तिमि ऎम्ब मीनुगळन्नु नुङ्गि हाकुव महाभयङ्कर जलजन्तुगळिन्द तुम्बिरुवन्तॆ तोरुत्तित्तु.॥110-111॥

पदच्छेदः

110. saa = that; dhvajinii = army; vaanaraaNaam = of the monkeys; abhipaalitaaH = ruled; sugriiveNa = by Sugreeva; nivishhTaa = stationed; tridhaa = as three divisions; abhavat = were dedicated; arthaparaa = to the cause; raamasya = of Rama.

अनुवादः

That army of the monkeys ruled by Sugreeva, stationed as three divisios (viz. 1. bears 2. long tailed monkes and 3. monkeys) looked fully dedicated to the cause of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

111. saa = that; harivaahinii = army of monkeys; aasaadya = reached; mahaarNavam = the mighty ocean; hR^ishhTaam = (and) was delighted; * pashyamaanaa* = to see; mahaarNavam = the mighty ocean; vaayuvega samaadhuutam = being diffused by the velocity of wind.

अनुवादः

That army of monkeys reached the mighty ocean and was delighted to behold the mighty ocean being diffused by the velocity of wind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।
अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ॥ ११२ ॥

दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।
अवगाढं महासत्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ॥

दूर पारम् असम्बाधम् रक्षो गण निषेवितम् । पश्यन्तो वरुण आवासम् निषेदुर् हरि यूथपाः ॥ ६-४-११२

वह वरुणालय प्रदीप्त फणोंवाले सर्पों, विशालकाय जलचरों और नाना पर्वतोंसे व्याप्त जान पड़ता था ॥ ११२ ॥

आ वरुणालयवु उरियुव हॆडॆगळुळ्ळ सर्पगळिन्द, विशालकाय जलजन्तुगळिन्द हागू नाना पर्वतगळिन्द व्याप्तवादन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥112॥

पदच्छेदः

112. pashyantaH = seeing; varuNaavaasam = the abode of Varuna (sea); asambaadham = which was boundless; duurapaaram = and having the opposite shore far off; rakshhogaNanishhevitam = inhabited by a number of demons; hariyuuthapaaH = the monkey- troups; nishheduH = sat down (there).

अनुवादः

Seeing the sea, the abode of Varuna, which was boundless and having the opposite shore far off, inhabitd by a number of demons, the monkey-troups sat down there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाधमसुरालयम् ।
मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रहृष्टा जलराशयः ॥ ११३ ॥

चण्ड नक्र ग्रहम् घोरम् क्षपा आदौ दिवस क्षये । हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ॥ ६-४-११३

राक्षसोंका निवासभूत वह अगाध महासागर अत्यन्त दुर्गम था । उसे पार करनेका कोई मार्ग या साधन दुर्लभ था । उसमें वायुकी प्रेरणासे उठी हुई चञ्चल तरङ्गें, जो मगरों और विशालकाय सर्पोंसे व्याप्त थीं, बड़े उल्लाससे ऊपरको उठती और नीचेको उतर आती थीं ॥ ११३ ॥

राक्षसर निवासभूत आ अगाध महासागरवु अत्यन्त दुर्गमवागित्तु. अदन्नु दाटलु यावुदे दारि अथवा साधनॆ दुर्लभवागित्तु. वायुवेगदिन्द अदरल्लि एळुव चञ्चल अलॆगळु मॊसळॆगळिन्द मत्तु विशालकाय सर्पगळिन्द व्याप्तवागिद्दु बहळ उल्लासदिन्द मेलक्कॆद्दु, कॆळक्कॆ इळियुत्तिद्दवु.॥113॥

पदच्छेदः

113. divasakshhaye = at the end of the day; kshhapaadau = and at the beginning of the night; phenaaghaiH = with its foaming waves; hasanamiva = (that ocean) appeared to laugh; nR^ityantamiva = and dance; ghoram = with ferocity; chaN^danakragraham = of fierce alligators and crocodiles.

अनुवादः

Rendered appalling by the ferocity of fierce alligators and crocodiles, that ocen with its foaming waves at the end of the day and at the beginning of the night, appeared to laugh and dance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम् ।
सुरारिनिलयं घोरं पातालविषयं सदा ॥ ११४ ॥
सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषमदृश्यत ॥ ११५ ॥

अग्निचूर्णामवाविद्धं भास्वराम्बु महोरगम् ।
सुरारिनिलयं घोरं पातालविषयं सदा ॥ सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषमदृश्यत ॥

चन्द्र उदये समाधूतम् प्रतिचन्द्र समाकुलम् । चण्ड अनिल महाग्राहैः कीर्णम् तिमि तिमिम्गिलैः ॥ ६-४-११४ दीप्त भोगैर् इव आक्रीर्णम् भुजम्गैर् वरुण आलयम् । अवगाढम् महासत्तैर् नाना शैल समाकुलम् ॥ ६-४-११५ सुदुर्गम् द्रुगम् अमार्गम् तम् अगाधम् असुर आलयम् ।

समुद्रके जल-कण बड़े चमकीले दिखायी देते थे । उन्हें देखकर ऐसा जान पड़ता था मानो सागरमें आगकी चिनगारियाँ बिखेर दी गयी हों । (फैले हुए नक्षत्रोंके कारण आकाश भी वैसा ही दिखायी देता था ।) समुद्रमें बड़े-बड़े सर्प थे (आकाशमें भी राहु आदि सर्पाकार ही देखे जाते थे) । समुद्र देवद्रोही दैत्यों और राक्षसोंका आवास-स्थान था (आकाश भी वैसा ही था; क्योंकि वहाँ भी उनका संचरण देखा जाता था) । दोनों ही देखनेमें भयंकर और पातालके समान गम्भीर थे । इस प्रकार समुद्र आकाशके समान और आकाश समुद्रके समान जान पड़ता था । समुद्र और आकाशमें कोई अन्तर नहीं दिखायी देता था ॥ ११४-११५ ॥

समुद्रद जलकणगळु तुम्बा हॊळॆयुवन्तॆ काणुत्तित्तु. अदन्नु नोडिदरॆ सागरदल्लि बॆङ्किय किडिगळे चॆल्लिबिट्टिवॆयो ऎम्बन्तॆ अनिसुत्तित्तु. (हरडिद नक्षत्रगळिन्द आकाशवू हागॆये कण्डुबरुत्तित्तु.) समुद्रदल्लि दॊड्ड दॊड्ड सर्पगळिद्दवु. (आकाशदल्लियू राहु मॊदलाद सर्पाकारवे नोडलागुत्तित्तु.) समुद्रवु देवद्रोहि दैत्यर मत्तु राक्षसर आवास स्थानवागित्तु. (आकाशवू हागॆये इत्तु. एकॆन्दरॆ अल्लियू अवर सञ्चरणवित्तु.) ऎरडू नोडलु भयङ्कर मत्तु पाताळदन्तॆ गम्भीरवागिद्दवु. हीगॆ समुद्रवु आकाश दन्तॆ हागू आकाशवु समुद्रदन्तॆ अनिसुत्तित्तु. समुद्र मत्तु आकाशदल्लि यावुदे अन्तरविरलिल्ल.॥114-115॥

पदच्छेदः

114. samudbhuutam = (the ocean) surged; chandrodaye = when the moon rose; pratichandra samaakulam = the image of moon was reflected limitlessly in it; * kiirNam* = (It was) full of chaNDaanilamahaagraahaiH = huge alligators swift as fierce winds; timitimNgalaiH = whales and great fish.

अनुवादः

The ocean surged, when the moon rose. The image of moon was reflected limitlessly in it. The sea was full of huge alligators swift as fierce winds along with whales and great fish.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

115. varuNaalayam = the sea; abode of Varuna; aakiirNam = was filled with bhujaNgaiH = serpants; diiptabhogairiva = bestowed with flaming hoods; avagaaDham = plunged; mahaasattvaiH = with mighty aquatic creatures; naanaashaila samaakulam = abounding; in various types of mountains; sudurgam = too difficult to cross; durgamaargam = with a path; tam agaadham = which is inaccessible suffocatingly fathomless; asuraalayam = and an abode of demons.

अनुवादः

That sea, the abode of Varuna was filled with serpents bestowed with flaming hoods, plunged with mighty aquatic creatures, abounding in various types of mountains, too difficult to cross, with an inaccessible path, suffocationly fathomless and an abode of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्पृक्तं नभसाप्यम्भः सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।
तादृग्रूपे स्म दृश्येते तारारत्नसमाकुले ॥ ११६ ॥

मकरैर् नाग भोगैः च विगाढा वात लोहिताः ॥ ६-४-११६ उत्पेतुः च निपेतुः च प्रवृद्धा जल राशयः ।

जल आकाशसे मिला हुआ था और आकाश जलसे, आकाशमें तारे छिटके हुए थे और समुद्रमें मोती । इसलिये दोनों एक-से दिखायी देते थे ॥ ११६ ॥

जलवु आकाशदॊन्दिगॆ सेरिहोगित्तु हागू आकाश नीरिनॊन्दिगॆ. आकाशदल्लि नक्षत्रगळु चॆल्लिहोगिद्दरॆ, समुद्रदल्लि मुत्तुगळु चॆल्लिद्दवु. अदरिन्द ऎरडू ऒन्दे रीति काणुत्तित्तु.॥116॥

पदच्छेदः

116. pravR^iddhaa = increasing; jalaraashayaH = waves; makaraaH = (in which) sharks; naagabhogaishcha = and bodies of serpants; vigaaDhaaH = swarmed; utpetushcha = rose; nipetushcha = and fell; vaatalolitaaH = whipped into motion by the breeze.

अनुवादः

Increasing waves of the sea in which sharks and bodies of serpents swarmed, rose and fell whipped into motion by the breeze.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।
विशेषो न द्वयोरासीत् सागरस्याम्बरस्य च ॥ ११७ ॥

अग्नि चूर्णम् इव आविद्धम् भास्कर अम्बु मनो रगम् ॥ ६-४-११७ सुर अरि विषयम् घोरम् पाताल विषमम् सदा ।

आकाशमें मेघोंकी घटा घिर आयी थी और समुद्र तरङ्गमालाओंसे व्याप्त हो रहा था । अतः समुद्र और आकाश दोनोंमें कोई अन्तर नहीं रह गया था ॥ ११७ ॥

आकाशदल्लि मोडगळु तुम्बिद्दवु, समुद्रवु तरङ्ग मालॆगळिन्द व्याप्तवागित्तु. आद्दरिन्द समुद्र मत्तु आकाशदल्लि यावुदे अन्तर उळियलिल्ल.॥117॥

पदच्छेदः

117. aaviddha agnichuurNamiva = emitting (whirled) sparkles; bhaasvaraambumahoragam = shining with large water-snakes; sadaa = forever; suraarinilayam = abode of enemies of gods; paataalavishhamam = (the sea reaches upto) the uneven patala (subterranean region)

अनुवादः

Emitting whirled sparkles, shining with large water-snakes, a fearful abode of enemies of gods forever, the sea reaches upto the uneven Patala (subterranean region).

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यैरहताः सक्ताः सस्वनुर्भीमनिःस्वनाः ।
ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाम्बरे ॥ ११८ ॥

सागरम् च अम्बर प्रख्यम् अम्बरम् सागर उपमम् । सागरम् च अम्बरम् च इति निर्विशेषम् अदृश्यत ॥ ६-४-११८

परस्पर टकराकर और सटकर सिन्धुराजकी लहरें आकाशमें बजनेवाली देवताओंकी बड़ी-बड़ी भेरियोंके समान भयानक शब्द करती थीं ॥ ११८ ॥

सिन्धुराजन अलॆगळु परस्पर डिक्किहॊडॆदु आकाशदल्लि मॊळगुव देवतॆगळ दॊड्ड-दॊड्ड भेरिगळन्तॆ भयानक शब्द माडुत्तिद्दवु.॥118॥

पदच्छेदः

118. saagaram = the ocean; ambaraprakhyam = looked like the sky; ambaram = the sky; saagaropamam = looked like the ocean; saagaram cha = the ocean; adR^ishyata = appeared; ambaramcheti = like the sky; nirvisheshham = without distinction.

अनुवादः

The ocean looked like the sky. The sky looked like the ocean. The ocean and the sky looked alike without any distinction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रत्नौघजलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥ ११९ ॥

सम्पृक्तम् नभसा हि अम्भः सम्प्ऱ्क्तम् च नभो अम्भसा ॥ ६-४-११९ ताद्ऱ्ग् रूपे स्म द्ऱ्श्येते तारा रत्न समाकुले ।

वायुसे प्रेरित हो रत्नोंको उछालनेवाली जलकी तरङ्गोंके कलकल नादसे युक्त और जल-जन्तुओंसे भरा हुआ समुद्र इस प्रकार ऊपरको उछल रहा था, मानो रोषसे भरा हुआ हो ॥ ११९ ॥

वायुविनिन्द प्रेरितवागि रत्नगळन्नु चॆल्लुत्तिद्द अलॆगळ निनादयुक्त मत्तु जलजन्तुगळिन्द तुम्बिद समुद्रवु हीगॆ मेलक्केळुत्ता रोषगॊण्डन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥119॥

पदच्छेदः

119. ambhaH = the water; sampR^iktam = blended; nabhasaa = with the sky; nabhaH = the sky; sampR^iktam = blended; ambhasaa = the water; taaraaratnasamaakule = filled with stars (abore) and the pearls (below) both the sky and the sea; dR^ishyate = looked; tadR^igruupe = with the same splendour.

अनुवादः

The water blended with sky and the sky blended with water. Filled with stars above and the pearls below, both the sky and the sea looked with the same splendour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददृशुस्ते महात्मानो वाताहतजलाशयम् ।
अनिलोद्‍धूतमाकाशे प्रवलान्तमिवोर्मिभिः ॥ १२० ॥

समुत्पतित मेघस्य वीच्चि माला आकुलस्य च । विशेषो न द्वयोर् आसीत् सागरस्य अम्बरस्य च ॥ ६-४-१२०

उन महामनस्वी वानरवीरोंने देखा, समुद्र वायुके थपेड़े खाकर पवनकी प्रेरणासे आकाशमें ऊँचे उठकर उत्ताल तरङ्गोंके द्वारा नृत्य-सा कर रहा था ॥ १२० ॥

समुद्रवु वायुविन हॊडॆतक्कॆ आकाशदवरॆगॆ मेलक्कॆद्दु उत्ताल तरङ्गगळिन्द नृत्यमाडुवन्तॆ, आ महामनस्वी वानरवीररु नोडिदरु.॥120॥

पदच्छेदः

120. naasiit = there was no; visheshhaH = distinction; dvayoH = between the two; saagarasya = of the sea; viichimaalaakulasya = filled with a row of waves; ambarasyacha = and of the sky; samitpatitameghasya = with a row of falling clouds.

अनुवादः

There was no distinction between the two, of the sea filled with a row of waves and of the sky with a row of falling clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुः स्थिताः ।
भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ॥ १२१ ॥

अन्योन्यैर् आहताः सक्ताः सस्वनुर् भीम निह्स्वनाः ॥ ६-४-१२१ ऊर्मयः सिन्धु राजस्य महाभेर्य इव आहवे ।

तदनन्तर वहाँ खड़े हुए वानरोंने यह भी देखा कि चक्कर काटते हुए तरङ्ग-समूहोंके कल-कल नादसे युक्त महासागर अत्यन्त चञ्चल-सा हो गया है । यह देखकर उन्हें बड़ा आश्चर्य हुआ ॥ १२१ ॥

अनन्तर अल्लि निन्तिद्द वानररु सुत्तुत्तिरुव तरङ्ग समूहगळ कल-कलनाददिन्द कूडिद महासागरवु अत्यन्त चञ्चलवागिदॆयो ऎम्बन्तॆ नोडिदरु. इदन्नु नोडि अवरिगॆ तुम्बा आश्चर्यवायितु.॥121॥

पदच्छेदः

121. uurmayaH = the waves; sindhuraajasya = of the ocean; * saktaaH* = together; aahataaH = banging; anyonyaiH = one another; bhiimaniHsvanaaH = with a terrific resonce; sasvanuH = sounded; mahaabherya iva = like a kettle drum; ambare = in the sky.

अनुवादः

The waves of the ocean together banging one another with a terrific resonance, sounded like a kettle-drum in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें चौथा सर्ग पूरा हुआ ॥ ४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि मूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥3॥