००३ हनुमता लङ्कावर्णनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

On hearing the words of Sugreeva, Rama requests Hanuma to describe Lanka in detail. Hanuma gives a detailed description of Lanka as he saw it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

3. हनुमान् जी का लङ्काके दुर्ग, फाटक, सेना-विभाग और संक्रम आदिका वर्णन करके भगवान् श्रीरामसे सेनाको कूच करनेकी आज्ञा देनेके लिये प्रार्थना करना

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत् ।
प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ १ ॥

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परम अर्थवित् । प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तम् अथ अब्रवीत् ॥ ६-३-१

सुग्रीवके ये युक्तियुक्त और उत्तम अभिप्रायसे पूर्ण वचन सुनकर श्रीरामचन्द्रजीने उन्हें स्वीकार किया और फिर हनुमान् जी से कहा— ॥ १ ॥

सुग्रीवन ई युक्तियुक्तवाद उत्तम मातन्नु केळि श्रीरामचन्द्रनु अदन्नु स्वीकरिसि, मत्तॆ हनुमन्तनल्लि हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; hetumat = the well-founded; paramaarthavat = and highly meaningful; vachaH = words; sugriivasya = of Sugreeva; kaakutsthoH = Rama; pratijagraaha = concurred with him; atha = (and) then; abraviit = spoke; hanuumantam = to Hanuman(as follows)

अनुवादः

Hearing the well-founded and highly reasonable words of Sugreeva, Rama concurred with him and spoke then to Hanuma as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तपसा सेतुबन्धेन सागरोच्छोषणेन च ।
सर्वथापि समर्थोऽस्मि सागरस्यास्य लङ्घने ॥ २ ॥

तरसा सेतु बन्धेन सागर उच्चोषणेन वा । सर्वथा सुसमर्थो अस्मि सागरस्य अस्य लन्घने ॥ ६-३-२

‘मैं तपस्यासे पुल बाँधकर और समुद्रको सुखाकर सब प्रकारसे महासागरको लाँघ जानेमें समर्थ हूँ ॥ २ ॥

नानु तपस्सिनिन्द सेतुवॆ कट्टि, समुद्रवन्नु ऒणगिसि, ऎल्ल रीतियिन्द महासागरवन्नु दाटि होगलु समर्थनागिद्देनॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. asmi = I am; samarthoH = competent of; laN^ghane = crossing; asya saagarasya = this ocean; sarvathaapi = by all means; tapasaa = either by austerity; setubandhena = or by forming a bridge; saagarochchhoshhaNena = or by drying up the ocean.

अनुवादः

“I am competent of crossing this ocean by all means, either by way of austerity or by forming a bridge or by drying up the ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कति दुर्गाणि दुर्गाया लङ्कायास्तद् ब्रवीष्व मे ।
ज्ञातुमिच्छामि तत् सर्वं दर्शनादिव वानर ॥ ३ ॥

कति दुर्गाणि दुर्गाया लंकायास् तद् ब्रवीहि मे । ज्ञातुम् इच्चामि तत् सर्वम् दर्शनाद् इव वानर ॥ ६-३-३

‘वानरवीर! तुम मुझे यह तो बताओ कि उस दुर्गम लङ्कापुरीके कितने दुर्ग हैं । मैं देखे हुएके समान उसका सारा विवरण स्पष्टरूपसे जानना चाहता हूँ ॥ ३ ॥

वानरवीरने! आ दुर्गम लङ्कापुरियल्लि ऎष्टु दुर्गगळिवॆ? कण्णिगॆ कट्टुवन्तॆ ऎल्लवन्नु स्पष्टवागि तिळिसु. अदन्नु तिळियलु नानु बयसुत्तिरुवॆनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. braviishhva = tell; me = me; durgaaNi = citadels; laN^kaayaaH = in Lanka; durgaayaaH = are difficult of access; vaanara = Oh Hanuman! ichchhaami = I desire; jJNaatum = to know; tat = that; darshanaadiva = as though perceived with an eye.

अनुवादः

“Tell me how many citadels in Lanka are difficult of access, Oh, Hanuma! I desire to know all that, as though viewed with an eye.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलस्य परिमाणं च द्वारदुर्गक्रियामपि ।
गुप्तिकर्म च लङ्काया रक्षसां सदनानि च ॥ ४ ॥
यथासुखं यथावच्च लङ्कायामसि दृष्टवान् ।
सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो ह्यसि ॥ ५ ॥

बलस्य परिमाणं च द्वारदुर्गक्रियामपि ।
गुप्तिकर्म च लङ्काया रक्षसां सदनानि च ॥ यथासुखं यथावच्च लङ्कायामसिदृष्टवान् ।
सर्वमाचक्ष्व तत्वेन सर्वथा कुशले ह्यसि ॥

बलस्य परिमाणम् च द्वार दुर्ग क्रियाम् अपि । गुप्ति कर्म च लंकाया रक्षसाम् सदनानि च ॥ ६-३-४ यथा सुखम् यथावच् च लंकायाम् असि दृष्टवान् । सरम् आचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो हि असि ॥ ६-३-५

‘तुमने रावणकी सेनाका परिमाण, पुरीके दरवाजोंको दुर्गम बनानेके साधन, लङ्काकी रक्षाके उपाय तथा राक्षसोंके भवन—इन सबको सुखपूर्वक यथावत्-रूपसे वहाँ देखा है । अतः इन सबका ठीक-ठीक वर्णन करो; क्योंकि तुम सब प्रकारसे कुशल हो’ ॥ ४-५ ॥

नीनु रावणन सैन्यद परिमाण, पुरिय बागिलुगळु दुर्गमवाद साधनॆगळु, लङ्कॆय रक्षणॆय उपाय हागू राक्षसर भवनगळु- इदॆल्लवन्नु सुखवागि यथावत्तागि नोडिरुवॆ. आद्दरिन्द अदॆल्लवन्नू सरियागि तिळिसु; एकॆन्दरॆ नीनु ऎल्ल विधदिन्द कुशलनागिरुवॆ.॥4-5॥

पदच्छेदः

4;5. asi = you were; dR^ishhTavaan = the on looker; yathaa sukham = as per your convenience; yathaavachcha = exactly; parimaaNam cha = the size; balasya = of the army; dvaaradurga kriyaam api = fortification of the gates and citadels; laN^kaayaaH guptikarmacha = the way in which Lanka was guarded; sadanaani cha = and the mansions; rakshasaam = of ogres; sarvema = every thing; aachakshhva = tell; tattvena = in accordance with facts; asi hi = you are indeed; kushalaH = skilled; sarvathaa = in all ways.

अनुवादः

“You had the opportunity to catch a glimpse of the size of the army, the fortification-details of the gates and citadels, the way in which Lanka was guarded and the various mansions of ogres. Describe everything in accordance with facts, for you are skilled in all ways.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा रामस्य वचनं हनूमान् मारुतात्मजः ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो रामं पुनरथाब्रवीत् ॥ ६ ॥

शृत्वा रामस्य वचनं हनूमान् मारुतात्मजः ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो रामं पुनरथाब्रवीत् ॥

श्रुत्वा रामस्य वचनम् हनूमान् मारुत आत्मजः । वाक्यम् वाक्यविदाम् श्रेष्ठो रामम् पुनर् अथ अब्रवीत् ॥ ६-३-६

श्रीरघुनाथजीका यह वचन सुनकर वाणीके मर्मको समझनेवाले विद्वानोंमें श्रेष्ठ पवनकुमार हनुमान् ने श्रीरामसे फिर कहा— ॥ ६ ॥

श्रीरघुनाथन ई मातन्नु केळि मातिन मर्मज्ञनाद, विद्वांसरल्लि श्रेष्ठनाद, पवनकुमार हनुमन्तनु श्रीरामनल्लि पुनः हेळिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. shrutvaa = hearing; raamasya = Rama’s; vachanam = words; hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; shreshhThah = and who was excellent; vaakyavidaam = in the art of expression; atha = forthwith; abraviit = spoke; punaH = once more; raamam = to Rama (as follows):

अनुवादः

Hearing the words of Rama, Hanuma the son of wind-god, who was excellent in the art of expression, forthwith spoke once more to Rama as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये दुर्गकर्म विधानतः ।
गुप्ता पुरी यथा लङ्का रक्षिता च यथा बलैः ॥ ७ ॥
राक्षसाश्च यथा स्निग्धा रावणस्य च तेजसा ।
परां समृद्धिं लङ्कायाः सागरस्य च भीमताम् ॥ ८ ॥
विभागं च बलौघस्य निर्देशं वाहनस्य च ।
एवमुक्त्वा कपिश्रेष्ठः कथयामास तत्त्वतः ॥ ९ ॥

श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये दुर्गकर्म विधानतः ।
गुप्ता पुरी यथा लङ्का रक्षिता च यथा बलैः ॥ राक्षसाश्च यथा स्निग्धा रावणस्य च तेजसा ।
परां समृद्धिं लङ्कायाः सागरस्य च भीमताम् ॥ विभागं च बलौघस्य निर्देशं विहनस्य च ।
एवमुक्त्वा कपिश्रेष्ठः कथयामास तत्वतः ॥

श्रूयताम् सर्वम् आख्यास्ये दुर्ग कर्म विधानतः । गुप्ता पुरी यथा लंका रक्षिता च यथा बलैः ॥ ६-३-७ राक्षसाश्च यथा स्निग्धा रावणस्य च तेजसा । पराम् समृद्धिम् लंकायाः सागरस्य च भीमताम् ॥ ६-३-८ विभागम् च बल ओघस्य निर्देशम् वाहनस्य च । एवमुक्त्वा कपिश्रेष्ठः कथयामास तत्ववित् ॥ ६-३-९

‘भगवन्! सुनिये । मैं सब बातें बता रहा हूँ । लङ्काके दुर्ग किस विधिसे बने हैं, किस प्रकार लङ्कापुरीकी रक्षाकी व्यवस्था की गयी है, किस तरह वह सेनाओंसे सुरक्षित है, रावणके तेजसे प्रभावित हो राक्षस उसके प्रति कैसा स्नेह रखते हैं, लङ्काकी समृद्धि कितनी उत्तम है, समुद्र कितना भयंकर है, पैदल सैनिकोंका विभाग करके कहाँ कितने सैनिक रखे गये हैं और वहाँके वाहनोंकी कितनी संख्या है—इन सब बातोंका मैं वर्णन करूँगा । ऐसा कहकर कपिश्रेष्ठ हनुमान् ने वहाँकी बातोंको ठीक-ठीक बताना आरम्भ किया ॥ ७—९ ॥

भगवन्तने! ऎल्लवन्नु नानु हेळुवॆनु, केळु. लङ्कॆय दुर्गगळु हेगॆ निर्माणगॊण्डिवॆ? लङ्कापुरिय रक्षणॆ हेगॆ माडलागिदॆ? हेगॆ अदु सैन्यदिन्द सुरक्षितवागिदॆ? रावणन तेजदिन्द प्रभावितराद राक्षसरु अवन कुरितु हेगॆ स्नेहविरिसिरुवरु? लङ्कॆय समृद्धि ऎष्टु उत्तमवागिदॆ? समुद्रवु ऎष्टु भयङ्करवागिदॆ? कालाळु सैनिकरु ऎल्लॆल्लि निल्लिसिरुवरु? अल्लिय वाहनगळ सङ्ख्यॆ ऎष्टु? इदॆल्लवन्नु नानु वर्णिसुवॆनु. हीगॆ हेळि कपिश्रेष्ठ हनुमन्तनु अल्लिय सङ्गतियन्नु सरियागि तिळिसलु प्रारम्भिसिदनु.॥7-9॥

पदच्छेदः

7. shruuyataam = let it be listened! aakhyaasye = I shall tell (you); sarvam = everything; yathaa = how; laN^kaa purii = the city of Lanka; guptaa = has been defended; durgakarma vidhaanataH = by the various methods of fortifications; yathaa = (and) how; rakshhitaacha = (it) has been guarded; balaiH = by the troops.

अनुवादः

“Listen to me! I shall tell you everything-how the city of Lanka has been defended by the various methods of fortification and how it has been guarded by the troops.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8;9. nirdeshamcha = (I shall tell You) the details; yathaa = how; raakshhaasaaH = ogres; snigdhaaH = are attached (to their king); paraam = the excellent; samR^iddhim = prosperity; laN^kaayaaH = of Lanka; tejasaa = (generated) by the glory; raavaNasya = of Ravana; bhiimataam = the awfulness; saagarasya = of the ocean; vibhaagam = the division; balaughasya = of the body of his force; vaahanasya = (and) of animals like horses and elephants (carrying his forces other than infantry); uktvaa = saying so; kapishreshhThaH- Hanuma the foremost among monkeys; tattvavit = who knew the truth; kathayaamaasa = told; evam = thus.

अनुवादः

“I shall tell you the details of how the ogres are attached to their king, the excellent prosperity of Lanka generated by the glory of Ravana, the awfulness of the ocean, the division of the body of his forces and of animals like horses and elephants carrying his forces other than the infantry.” Saying so, Hanuma the foremost among monkeys, who knew the truth narrated as follows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृष्टप्रमुदिता लङ्का मत्तद्विपसमाकुला ।
महती रथसम्पूर्णा रक्षोगणनिषेविता ॥ १० ॥

हृष्टप्रमुदिता लङ्का सत्तद्विपसमाकुला ।
महती रथसम्पूर्णा रक्षोगणनिषेविता ॥

प्रहृष्टा मुदिता लंका मत्त द्विप समाकुला । महती रथ सम्पूर्णा रक्षो गण समाकुला ॥ ६-३-१०

‘प्रभो! लङ्कापुरी हर्ष और आमोद-प्रमोदसे पूर्ण है । वह विशाल पुरी मतवाले हाथियोंसे व्याप्त तथा असंख्य रथोंसे भरी हुई है । राक्षसोंके समुदाय सदा उसमें निवास करते हैं ॥ १० ॥

प्रभो लङ्कापुरियु हर्ष, आमोद-प्रमोदगळिन्द तुम्बिदॆ. आ विशालपुरियु मत्तगजगळिन्द व्याप्तवागिद्दु, असङ्ख्य रथगळिन्द तुम्बिद्दु, राक्षसर समुदायगळु अदरल्लि वासिसुत्तवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. mahatii = the great; laN^kaa = Lanka; hR^ishhTa pramuditaa = was rejoiced and gayful; matta dvipasamaakulaa = full of elephants in rut; rathaa sampuurNaa = abounding in chariots; rakshhogaNa nishhevitaa = and inhabited by gangs of ogres.

अनुवादः

“The great Lanka was rejoiced and gayful, full of elephants in rut, abounding in chariots and inhabited by gangs of ogres.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृढबद्धकपाटानि महापरिघवन्ति च ।
चत्वारि विपुलान्यस्या द्वाराणि सुमहान्ति च ॥ ११ ॥

दृढ बद्ध कवाटानि महापरिघवन्ति च । चत्वारि विपुलान्यस्या द्वाराणि सुमहान्ति ॥ ६-३-११

‘उस पुरीके चार बड़े-बड़े दरवाजे हैं, जो बहुत लंबे-चौड़े हैं । उनमें बहुत मजबूत किवाड़ लगे हैं और मोटी-मोटी अर्गलाएँ हैं ॥ ११ ॥

आ पुरिगॆ बहळ अगल-ऎत्तरवाद नाल्कु द्वारगळिवॆ. अवुगळल्लि बलवाद बागिलुगळिद्दु, दॊड्ड-दॊड्डदाद अगणिगळिन्द भद्रपडिसिवॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. chatvaari = four; sumahaanti = fairly big; vipulaani = and extensive; dvaaraaNi = gates; asyaaH = of the this Lanka; dR^iDhabaddhakapaaTaani = are fitted with strong doors; mahaaparighavanti = with huge beans for locking the gates.

अनुवादः

“Four fairly big and extensive gates are fitted with strong doors along with huge beams for locking those gates.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्रेषूपलयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च ।
आगतं प्रतिसैन्यं तैस्तत्र प्रतिनिवार्यते ॥ १२ ॥

तत्रेषूपलयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च ।
अगतं प्रतिसैन्यं तैस्तत्र प्रतिनिवार्यते ॥

तत्रेषूपयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च । आगतम् पर सैन्यम् तैस् तत्र प्रतिनिवार्यते ॥ ६-३-१२

‘उन दरवाजोंपर बड़े विशाल और प्रबल यन्त्र लगे हैं । जो तीर और पत्थरोंके गोले बरसाते हैं । उनके द्वारा आक्रमण करनेवाली शत्रुसेनाको आगे बढ़नेसे रोका जाता है ॥ १२ ॥

आ द्वारगळल्लि विशाल वाद, दॊड्डदाद प्रबल यन्त्रगळन्निट्टिरुवरु. अवु कब्बिणद गुण्डुगळन्नु, बाणगळन्नु मळॆगरॆयुत्तवॆ. इदरिन्द शत्रुसैन्यवु मुन्दक्कॆ बरदन्तॆ तडॆयुत्तवॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. tatra = there; balavanti = strong; mahaanti cha = and mighty; isshuupalayantraaNi = ballista capable of hurling darts and stones; pratisainyam = the enemy troops; aagatam = which come; tatra = there; pratinivaaryate = are warded off; taiH = by those catapults.

अनुवादः

“Strong and mighty ballista capable of hurling darts and stones have been attached to them. The enemy troops which arrive there are warded off by those catapults at the very gates.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वारेषु संस्कृता भीमाः कालायसमयाः शिताः ।
शतशो रचिता वीरैः शतघ्न्यो रक्षसां गणैः ॥ १३ ॥

द्वारेषु संस्कृता भीमाः काल आयस मयाः शिताः । शतशो रोचिता वीरैः शतघ्न्यो रक्षसाम् गणैः ॥ ६-३-१३

‘जिन्हें वीर राक्षसगणोंने बनाया है, जो काले लोहेकी बनी हुई, भयंकर और तीखी हैं तथा जिनका अच्छी तरह संस्कार किया गया है, ऐसी सैकड़ों शतघ्नियाँ* (लोहेके काँटोंसे भरी हुई चार हाथ लंबी गदाएँ) उन दरवाजोंपर सजाकर रखी गयी हैं ॥ १३ ॥

\* शतघ्नी च चतुर्हस्ता लोहकंटकिनी गदा । इति वैजयन्ती ।

वीर राक्षसरु कब्बिणदिन्द तयारिसिद भयङ्कर हागू हरितवाद, चॆन्नागि संस्करिसिद नूरारु शतघ्निगळु (कब्बिणद मुळ्ळुगळिन्द तुम्बिद नाल्कु मॊळ उद्दद गदॆ) आ बागिलुगळल्लि इरिसिरुवरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. bhiimaaH = Dangerous; shitaaH = sharp edged; shataghnyaH = Sataghnis; kaalaayasa mayaaH = made of iron; rachitaaH = forged; gaNaiH = by hordes; rakshasaam = of ogres; samskR^itaH = have been kept in readiness; shatashaH = in hundreds; dvaareshhu = at the gates.

अनुवादः

“Dangerous and sharp edged Sataghnis made of iron, forged by hordes of ogres, have been kept in readiness in hundreds at the gates.

टिप्पनी

Comment: Sataghnis are four forearms in length bristled with iron spikes and are so called because they are supposed to kill hundreds at a time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सौवर्णस्तु महांस्तस्याः प्राकारो दुष्प्रधर्षणः ।
मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविरचितान्तरः ॥ १४ ॥

सौवर्णः च महांस् तस्याः प्राकारो दुष्प्रधर्षणः । मणि विद्रुम वैदूर्य मुक्ता विचरित अन्तरः ॥ ६-३-१४

‘उस पुरीके चारों ओर सोनेका बना हुआ बहुत ऊँचा परकोटा है, जिसको तोड़ना बहुत ही कठिन है । उसमें मणि, मूँगे, नीलम और मोतियोंका काम किया गया है ॥ १४ ॥

आ पुरिय सुत्तलू बङ्गारदिन्द माडिद ऎत्तरवाद गोडॆ इदॆ, अदन्नु मुरियुवुदु बहळ कठिणवागिदॆ. अदरल्लि मणि, हवळ, नील, मुत्तुगळन्नु जोडिसि अलङ्करिसिरुवरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. mahaa praakaaraH = A great rampart; sauvarNaH = of gold; tasyaaH = (encircle) that Lanka; dushhpadharshhaNaH = which is difficult to assail with violence; maNividrumavaiduuryamuktaavirachitaantaraH = and is inlaid at intervals with gems; corals; cat’s eyes and pearls.

अनुवादः

“A great rampart made of gold, which is difficult to assail with violence and is inlaid at intervals with gems, corals, cat’s eyes and pearls, encircle that Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वतश्च महाभीमाः शीततोया महाशुभाः ।
अगाधा ग्राहवत्यश्च परिखा मीनसेविताः ॥ १५ ॥

सर्वतः च महाभीमाः शीत तोया महाशुभाः । अगाधा ग्राहवत्यः च परिखा मीन सेविताः ॥ ६-३-१५

‘परकोटोंके चारों ओर महाभयंकर, शत्रुओंका महान् अमङ्गल करनेवाली, ठंडे जलसे भरी हुई और अगाध गहराईसे युक्त कई खाइयाँ बनी हुई हैं, जिनमें ग्राह और बड़े-बड़े मत्स्य निवास करते हैं ॥ १५ ॥

कोटॆय सुत्तलू महाभयङ्कर शत्रुगळिगॆ अमङ्गलकरवाद, तण्णीरिनिन्द तुम्बिद बहळ आळवाद कन्दकगळिद्दु, अदरल्लि दॊड्ड दॊड्ड मीनु, मॊसळॆगळु तुम्बिवॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. mahaabhiimaaH = most fearful; agaadhaaH = and fathomless; parikhaaH = deep trenches; mahaa shubhaiH = of great splendor; shiitatoyaaH = filled with cold water; graahavatyashcha = infested with alligators; mina sevitaaH = and inhabited by fishes; sarvataH = (are there) all round (the city).

अनुवादः

“Most awe-inspiring and fathomless moats (deep trenches) of great splendor, filled with cold water, infested with alligators and inhabited by fishes are there all round the city.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वारेषु तासां चत्वारः सङ्क्रमाः परमायताः ।
यन्त्रैरुपेता बहुभिर्महद्भिर्गृहपङ्क्तिभिः ॥ १६ ॥

द्वारेषु तासां चत्वारः सङ्क्रमाः परमायाताः ।
यन्त्रैरूपेता बहुभिर्महद्भिर्गृहपङ्क्तिभिः ॥

द्वारेषु तासाम् चत्वारः सम्क्रमाः परम आयताः । यन्त्रैर् उपेता बहुभिर् महद्भिर् दृढ संधिभिः ॥ ६-३-१६

‘उक्त चारों दरवाजोंके सामने उन खाइयोंपर मचानोंके रूपमें चार संक्रम* (लकड़ीके पुल) हैं, जो बहुत ही विस्तृत हैं । उनमें बहुत-से बड़े-बड़े यन्त्र लगे हुए हैं और उनके आस-पास परकोटेपर बने हुए मकानोंकी पंक्तियाँ हैं ॥ १६ ॥

\* मालूम होता है ‘संक्रम’ इस प्रकारके पुल थे, जिन्हें जब आवश्यकता होती, तभी यन्त्रोंद्वारा गिरा दिया जाता था । इसीसे शत्रुकी सेना आनेपर उसे खाईमें गिरा देनेकी बात कही गयी है ।

मेलॆ हेळिद नाल्कु बागिलुगळ ऎदुरिगॆ कन्दकगळन्नु दाटलु बहळ विस्तृतवाद नाल्कु सङ्क्रम (मरद सेतुवॆ)गळिवॆ. अवुगळल्लि अनेक दॊड्ड-दॊड्ड यन्त्रगळन्नु जोडिसिरुवरु. प्राकारद बळियल्ले मनॆगळ सालुगळन्नु कट्टिरुवरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. dvaareshhu = in front of the gateways; chatvaaraH = (there are) four; paramaayataaH = very extensive; taasaam samkramaaH = draw-bridges; bahubhiH = equipped with numerous; yantraiH = engines; upetaaH = and furnished with; mahadbhiH = considerable; buildings (built on the rampart and meant for those entrusted with the duty of guarding the entrances).

अनुवादः

“Anterior to the gateways, there are four very extensive draw-bridges, equipped with numerous engines and furnished with many rows of buildings (built on the rampart and meant for those entrusted with the duty of guarding the entrances).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रायन्ते सङ्क्रमास्तत्र परसैन्यागते सति ।
यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्ते परिखासु समन्ततः ॥ १७ ॥

त्रायन्ते सम्क्रमास् तत्र पर सैन्य आगमे सति । यन्त्रैस् तैर् अवकीर्यन्ते परिखासु समन्ततः ॥ ६-३-१७

‘जब शत्रुकी सेना आती है, तब यन्त्रोंके द्वारा उन संक्रमोंकी रक्षा की जाती है तथा उन यन्त्रोंके द्वारा ही उन्हें सब ओर खाइयोंमें गिरा दिया जाता है और वहाँ पहुँची हुई शत्रु-सेनाओंको भी सब ओर फेंक दिया जाता है ॥ १७ ॥

शत्रुगळ सैन्यगळु बन्दाग यन्त्रगळिन्द आ सेतुवॆगळन्नु रक्षिसलागुत्तदॆ हागू यन्त्रगळिन्दले अवरन्नु कन्दकगळल्लि कॆडुहलागुत्तदॆ मत्तु अल्लिगॆ बन्दिरुव सैन्यवन्नु दूरक्कॆ ऎसॆयलागुत्तदॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. parasainyaagatesati = on the arrival of hostile force; tatra = there; samkramaaH = are protected; taiH = by the aforesaid; yantraiH = engines; avakiiryante = (and the battalions) are flung; parikhaasu = into the moats; samantataH = on every side.

अनुवादः

“Against the approach of the enemy forces there, the draw-bridges are protected by the aforesaid engines and the enemy-battalions are flung into the moats on every side.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकस्त्वकम्प्यो बलवान् सङ्क्रमः सुमहादृढः ।
काञ्चनैर्बहुभिः स्तम्भैर्वेदिकाभिश्च शोभितः ॥ १८ ॥

एकस् त्व् अकम्प्यो बलवान् सम्क्रमः सुमहादृढः । काञ्चनैर् बहुभिः स्तम्भैर् वेदिकाभिः च शोभितः ॥ ६-३-१८

‘उनमेंसे एक संक्रम तो बड़ा ही सुदृढ़ और अभेद्य है । वहाँ बहुत बड़ी सेना रहती है और वह सोनेके अनेक खंभों तथा चबूतरोंसे सुशोभित है ॥ १८ ॥

अवुगळल्लि ऒन्दु सङ्क्रमवादरो बहळ सुदृढ मत्तु अभेद्यवागिदॆ. अल्लि बहळ दॊड्ड सैन्य इरुत्तदॆ. अदु चिन्नद अनेक कम्बगळिन्द, बुरुजुगळिन्द सुशोभितवागिदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. ekaH = the principal; samkramastu = draw-bridge; akampyaH = which is unshakable; sumahaadR^iDhaH = firmly fastened very well; balavaan = and strong; shobhitaH = is embellished with bahubhiH = numerous; kaaJNchanaiH = gold; stambhaiH = pillars vedikaabhishcha = and pedestals.

अनुवादः

“The most important draw-bridge which is unshakable, firmly fastened very well and strong, is dazzling with numerous gold pillars and pedestals.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वयं प्रकृतिमापन्नो युयुत्सू राम रावणः ।
उत्थितश्चाप्रमत्तश्च बलानामनुदर्शने ॥ १९ ॥

स्वयं प्रकृतिमापन्नोयुयुत्सू राम रावणः ।
उत्थ्थितश्चाप्रमत्तश्च बलानामनुदर्शने ॥

स्वयम् प्रकृति सम्पन्नो युयुत्सू राम रावणः । उत्थितः च अप्रमत्तः च बलानाम् अनुदर्शने ॥ ६-३-१९

‘रघुनाथजी! रावण युद्धके लिये उत्सुक होता हुआ स्वयं कभी क्षुब्ध नहीं होता—स्वस्थ एवं धीर बना रहता है । वह सेनाओंके बारंबार निरीक्षणके लिये सदा सावधान एवं उद्यत रहता है ॥ १९ ॥

रघुनाथने! रावणनु युद्धक्कागि ऎन्दू क्षुब्धनागिरुवुदिल्ल, स्वस्थ मत्तु धीरनागिरुत्तानॆ. अवनु सैन्यगळन्नु पदे-पदे निरीक्षिसुत्ता सदा ऎच्चरवागि इरुत्तानॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. raavaNaH = Ravana; yuyutsuH = inclined to war; aapannaH = endowed with; prakR^itam = powers of the state; svayam = himself; apramattashcha = remains alert; utthitashcha = and in readiness; anudarshane = to review; balaanaam = the forces; raama = Oh; Rama!

अनुवादः

“Ravana, inclined to war and endowed with powers of the state, himself remains alert and in readiness to review the forces, Oh, Rama!”

टिप्पनी

Seven powers of the state are usually enumerated, viz. king, minister, allies, treasure, army, territory and fortresses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लङ्का पुनर्निरालम्बा देवदुर्गा भयावहा ।
नादेयं पार्वतं वान्यं कृत्रिमं च चतुर्विधम् ॥ २० ॥

लङ्का पुनर्निरालम्बा देवदुर्गा भायावहा ।
नादेयं पार्वतं वान्यं कृत्रिमं च चतुर्विधम् ॥

लंका पुरी निरालम्बा देव दुर्गा भय आवहा । न अदेयम् पार्वतम् वन्यम् कृत्रिमम् च चतुर् विधम् ॥ ६-३-२०

‘लङ्कापर चढ़ाई करनेके लिये कोई अवलम्ब नहीं है । वह पुरी देवताओंके लिये भी दुर्गम और बड़ी भयावनी है । उसके चारों ओर नदी, पर्वत, वन और कृत्रिम (खाई, परकोटा आदि)—ये चार प्रकारके दुर्ग हैं ॥ २० ॥

लङ्कॆयन्नु आक्रमिसलु यावुदे अवलम्बनॆ इल्ल. अदु देवतॆगळिगू दुर्गम मत्तु भयानकवागिदॆ. अदर सुत्तलू नदी, पर्वत, वन मत्तु कृत्रिम (कन्दकगळु-प्राकारगळु) हीगॆ नाल्कु प्रकारद दुर्गगळिवॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. laN^kaa punaH = “Lanka again; niraalamba = is impregnable; devadurgaa = a celestial citadel; bhayaavahaa = that inspires terror; naadeyam = surrounded by flowing water; paarvatam = built on a mountain; chaturvidham = with its four fold defenses; vaanyam = consisting of forest; kR^ittimamcha = and by artificial fortification.

अनुवादः

“Lanka therefore is impregnable, it is a celestial citadel, that inspires terror. Surrounded by water and built on a mountain, it has four fold defenses including forest and artificial fortification.”

टिप्पनी

Comment: Fourfold defences, defence by water, mountain, forest or by artificial means.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्थिता पारे समुद्रस्य दूरपारस्य राघव ।
नौपथश्चापि नास्त्यत्र निरुद्देशश्च सर्वतः ॥ २१ ॥

स्थिता पारे समुद्रस्य दूर पारस्य राघव । नौ पथः च अपि न अस्ति अत्र निरादेशः च सर्वतः ॥ ६-३-२१

‘रघुनन्दन! वह बहुत दूरतक फैले हुए समुद्रके दक्षिण किनारेपर बसी हुई है । वहाँ जानेके लिये नावका भी मार्ग नहीं है; क्योंकि उसमें लक्ष्यका भी किसी प्रकार पता रहना सम्भव नहीं है ॥ २१ ॥

रघुनन्दन! अदु बहळ दूरदवरॆगॆ चाचिद समुद्रद दक्षिण तीरदल्लि नॆलॆसिदॆ. अल्लिगॆ होगलु नावॆय मार्गवू इल्ल. एकॆन्दरॆ अदर गुरिय दिक्के तिळियुवुदिल्ल.॥21॥

पदच्छेदः

21. sthitaa = (Lanka) is situated; pare = on the other side; samudrasya = of the ocean; duurapaarasya = which is difficult of access; raaghava = Oh Rama! naasti = there is no; naupathashcha = reach for vessels; atra = there; sarvashaH = on all sides; niraadeshashcha = there is no communication.”

अनुवादः

“Lanka is situated on the other side of the ocean, which is difficult of access, Oh Rama! It offers no passage for vehicles either and there is no proper communication from all sides.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलाग्रे रचिता दुर्गा सा पूर्देवपुरोपमा ।
वाजिवारणसम्पूर्णा लङ्का परमदुर्जया ॥ २२ ॥

शैल अग्रे रचिता दुर्गा सा पूर् देव पुर उपमा । वाजि वारण सम्पूर्णा लंका परम दुर्जया ॥ ६-३-२२

‘वह दुर्गम पुरी पर्वतके शिखरपर बसायी गयी है और देवपुरीके समान सुन्दर दिखायी देती है, हाथी, घोड़ोंसे भरी हुई वह लङ्का अत्यन्त दुर्जय है ॥ २२ ॥

आ दुर्गम पुरियु पर्वतद शिखरदल्लि नॆलॆसिदॆ हागू देवपुरियन्तॆ सुन्दरवागि कण्डुबरुत्तदॆ. आनॆ, कुदुरॆगळिन्द तुम्बिद आ लङ्कॆयु अत्यन्त दुर्जयवागिदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. saa = that; puuH = city (of Lanka); deva puropamaa = resembling the City of Gods; rachitaa = is built; shailaagre = on a mountain peak; durgaaH = (and is inaccessible; saa = that; laN^kaa = Lanka; vaajivaaraNa sampuurNaa = is abound with horses and elephants; paramadurjayaa = and is extremely difficult to conquer.

अनुवादः

“That city of Lanka, resembling the city of Gods, is built on a mountain peak and is inaccessible. That Lanka is abound with horses and elephants and is extremely difficult to conquer.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिखाश्च शतघ्न्यश्च यन्त्राणि विविधानि च ।
शोभयन्ति पुरीं लङ्कां रावणस्य दुरात्मनः ॥ २३ ॥

परिघाः च शतघ्न्यः च यन्त्राणि विविधानि च । शोभयन्ति पुरीम् लंकाम् रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६-३-२३

‘खाइयाँ, शतघ्नियाँ और तरह-तरहके यन्त्र दुरात्मा रावणकी उस लङ्कानगरीकी शोभा बढ़ाते हैं ॥ २३ ॥

कन्दकगळू, शतघ्निगळू, बगॆ-बगॆय यन्त्रगळु दुरात्मा रावणन आ लङ्कॆय शोभॆ हॆच्चिसिवॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. parikhaashcha = deep trenches; shataghnyashcha = and Sataghnis too; yantraaNi cha = as well as engines; vividhaani = of various kinds; shobhayanti = adorn; laN^kaam = Lanka; puriim = the city; raavaNasya = of Ravana; duraatmanaH = the evil-minded.

अनुवादः

Deep trenches and Sataghnis too as well as engines of war of every kind adorn Lanka the city of wicked Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयुतं रक्षसामत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम् ।
शूलहस्ता दुराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः ॥ २४ ॥

अयुतं रक्षसामत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम् ।
शूलहस्ता दूराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः ॥

अयुतम् रक्षसाम् अत्र पश्चिम द्वारम् आश्रितम् । शूल हस्ता दुराधर्षाः सर्वे खड्ग अग्र योधिनः ॥ ६-३-२४

‘लङ्काके पूर्वद्वारपर दस हजार राक्षस रहते हैं, जो सब-के-सब हाथोंमें शूल धारण करते हैं । वे अत्यन्त दुर्जय और युद्धके मुहानेपर तलवारोंसे जूझनेवाले हैं ॥

लङ्कॆय पूर्वद बागिलल्लि कैगळल्लि शूलगळन्नु धरिसिद हत्तु साविर राक्षसरु इरुत्तारॆ. अवरु अत्यन्त दुर्जयरू, युद्धदल्लि खड्गगळिन्द कादाडुववरागिद्दारॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. ayutam = ten thousand; rakshasaam = ogres; sarve = all; shuulahastaaH = carrying darts in their hands; khadgaagrayodhinaH = warriors contending with swords; duraadharshhaaH = who are difficult to assail; samaashritam = are positioned; puurvam dvaaram = at the eastern gate.

अनुवादः

“Ten thousand ogres all carrying darts in their hands and warriors contending with swords, who are difficult to assail, are positioned at the eastern gate.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नियुतं रक्षसामत्र दक्षिणद्वारमाश्रितम् ।
चतुरङ्गेण सैन्येन योधास्तत्राप्यनुत्तमाः ॥ २५ ॥

नियुतम् रक्षसाम् अत्र दक्षिण द्वारम् आश्रितम् । चतुर् अन्गेण सैन्येन योधास् तत्र अपि अनुत्तमाः ॥ ६-३-२५

‘लङ्काके दक्षिण द्वारपर चतुरंगिणी सेनाके साथ एक लाख राक्षस योद्धा डटे रहते हैं । वहाँके सैनिक भी बड़े बहादुर हैं ॥ २५ ॥

लङ्कॆय दक्षिण द्वारदल्लि चतुरङ्ग सैन्यदॊन्दिगॆ ऒन्दु लक्ष राक्षस योधरु सिद्धरागिद्दारॆ. आ सैनिकरू बहळ पराक्रमशालिगळागिद्दारॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. niyutam = one hundred thousand; rakshasaam = of ogres; aashritam = are positioned; atra = there; dakshhiNa dvaaram = at the southern gate; tatraapi = there also; yodhaaH = warriors; anuttamaaH = unsurpassed by others; sainyena = constitute the army; chaturaN^geNa = with its four limbs(viz. horses; foot soldiers; elephants and chariots).

अनुवादः

“One hundred thousand of ogres, with an army of four limbs (viz. horses, foot soldiers, elephants and chariots) are positioned at the southern gate of the city. Warriors unsurpassed by others constitute that army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रयुतं रक्षसामत्र पश्चिमद्वारमाश्रितम् ।
चर्मखड्गधराः सर्वे तथा सर्वास्त्रकोविदाः ॥ २६ ॥

प्रयुतं रक्षसामात्र पश्चिमद्वारमाश्रितम् ।
चर्मखड्गधराः सर्वे तथा सर्वास्त्रकोविदाः ॥

प्रयुतम् रक्षसाम् अत्र पूर्व द्वारम् समाश्रितम् । चर्म खड्ग धराः सर्वे तथा सर्व अस्त्र कोविदाः ॥ ६-३-२६

‘पुरीके पश्चिम द्वारपर दस लाख राक्षस निवास करते हैं । वे सब-के-सब ढाल और तलवार धारण करते हैं तथा सम्पूर्ण अस्त्रोंके ज्ञानमें निपुण हैं ॥ २६ ॥

पुरिय पश्चिमद बागिलल्लि कत्ति-गुराणिगळन्नु हिडिदु हत्तु लक्ष राक्षसरु वासिसुत्तारॆ. अवरॆल्लरू समस्त अस्त्रगळ ज्ञानिगळागिद्दारॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. prayutam = one million; rakshasaam = ogres; atra = there; aashritam = are positioned; pashchima dvaaram = at the western gate; sarve = all of them; charmakhaDgadharaaH = carry shields and swords; tathaa = and; sarvaastrakovidaH = proficient in the use of all mystic missiles.

अनुवादः

One million troops arrived with shields and swords as well as proficient in the use of all mystic missiles, are positioned at the western gate."

स्रोतः: valmikiramayan.net

न्यर्बुदं रक्षसामत्र उत्तरद्वारमाश्रितम् ।
रथिनश्चाश्ववाहाश्च कुलपुत्राः सुपूजिताः ॥ २७ ॥

न्यर्बुदम् रक्षसाम् अत्र उत्तर द्वारम् आश्रितम् । रथिनः च अश्व वाहाः च कुल पुत्राः सुपूजिताः ॥ ६-३-२७

‘उस पुरीके उत्तर द्वारपर एक अर्बुद (दस करोड़) राक्षस रहते हैं । जिनमेंसे कुछ तो रथी हैं और कुछ घुड़सवार । वे सभी उत्तम कुलमें उत्पन्न और अपनी वीरताके लिये प्रशंसित हैं ॥ २७ ॥

आ पुरिय उत्तर द्वारदल्लि हत्तु कोटि राक्षसरिद्दारॆ. अवरल्लि कॆलवरु रथिगळु, कॆलवरु अश्वारोहिगळिद्दारॆ. अवरॆल्लरू उत्तम कुलोत्पन्नरू, प्रशंसनीय वीररागिद्दारॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. nyarbudam = a hundred millions; rakshasaam = of ogres; atra = there; aashritam = are positioned; uttaradvaaram = at the northern gate; rathinaH = (they are) car-warriors; ashvavaahaashcha = horse-soldiers; kulaputraaH = sons of noble families; supuujitaaH = and greatly honored."

अनुवादः

“A hundred millions of ogres, who are mounted in chariots or who ride on hoses, sons of distinguished families and greatly honored, are positioned there at the northern gate.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शतशोऽथ सहस्राणि मध्यमं स्कन्धमाश्रिताः ।
यातुधाना दुराधर्षाः साग्रकोटिश्च रक्षसाम् ॥ २८ ॥

शतम् शत सहस्राणाम् मध्यमम् गुल्मम् आश्रितम् । यातु धाना दुराधर्षाः साग्र कोटिः च रक्षसाम् ॥ ६-३-२८

‘लङ्काके मध्यभागकी छावनीमें सैकड़ों सहस्र दुर्जय राक्षस रहते हैं, जिनकी संख्या एक करोड़से अधिक है ॥ २८ ॥

लङ्कॆय मध्यभागदल्लि नूरारु साविर दुर्जय राक्षसरिद्दारॆ. अवर सङ्ख्यॆ ऒन्दु कोटिगू हॆच्चागिदॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. atha = moreover; yaatudhaanaaH = ogres; shatashaH sahasraaNi = hundreds of thousands in number; duraadarshhaaH = difficult to assail; saagrakoTishcha = aggregating to one and quarter of a crore; rakshasaam = of ogres; aashritaaH = are positioned; madhyamaskandham = at the central division."

अनुवादः

“Moreover, ogres hundreds of thousands in number, difficult to attack, aggregating to one and quarter of a crore of ogres are positioned at the central division.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते मया सङ्क्रमा भग्नाः परिखाश्चावपूरिताः ।
दग्धा च नगरी लङ्का प्राकाराश्चावसादिताः ।
बलैकदेशः क्षपितो राक्षसानां महात्मनाम् ॥ २९ ॥

ते मया सम्क्रमा भग्नाः परिखाः च अवपूरिताः । दग्धा च नगरी लंका प्राकाराः च अवसादिताः ॥ ६-३-२९ बलैकदेशः क्षपितो राक्षसानाम् महात्मनाम् ।

‘किंतु मैंने उन सब संक्रमोंको तोड़ डाला है, खाइयाँ पाट दी हैं, लङ्कापुरीको जला दिया है और उसके परकोटोंको भी धराशायी कर दिया है । इतना ही नहीं, वहाँके विशालकाय राक्षसोंकी सेनाका एक चौथाई भाग नष्ट कर डाला है ॥ २९ ॥

आदरॆ नानु आ ऎल्ल सेतुवॆगळन्नु मुरिदुबिट्टिरुवॆ, कन्दकगळन्नु मुच्चिबिट्टिद्देनॆ, लङ्कॆयन्नु सुट्टुबिट्टिरुवॆ. अदर प्राकारगळन्नु कॆडहिद्देनॆ. इष्टे अल्ल, अल्लि विशाल सैन्यद नाल्कनॆय ऒन्दु भागवन्नु नाशमाडि बिट्टिरुवॆनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. te = those; samkramaaH = bridges; bhagnaaH = were broken; mayaa = by me; parikhaashcha = moats also; avapuuritaaH = filled up (with the wreckage); laN^kaa nagariim = the city of Lanka; daghaacha = was burnt; praakaaraashcha = defensive walls; avasaaditaaH = pulled down; balaikadeshaH = a part of the army; mahaatmanaam = of the gigantic; raakshasaanaam = ogres; kshapitaH = were destroyed.

अनुवादः

“Those bridges were broken by me and the moats were filled up (with the wreckage). The city of Lanka was burnt by me and the defensive walls were pulled down. A part of the army of the gigantic ogres was destroyed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

येन केन तु मार्गेण तराम वरुणालयम् ।
हतेति नगरी लङ्का वानरैरुपधार्यताम् ॥ ३० ॥

येन केन तु मार्गेण तराम वरुण आलयम् ॥ ६-३-३० हता इति नगरी लंकाम् वानरैर् अवधार्यताम् ।

‘हमलोग किसी-न-किसी मार्ग या उपायसे एक बार समुद्रको पार कर लें; फिर तो लङ्काको वानरोंके द्वारा नष्ट हुई ही समझिये ॥ ३० ॥

नावॆल्लरू यावुदादरू उपायदिन्द ऒम्मॆ समुद्रवन्नु दाटि होदरॆ, लङ्कॆयु वानररिन्द नाशवायितॆन्दे तिळियिरि.॥30॥

पदच्छेदः

30. yena kena tu maargeNa = by some way or other; taraama = we shall cross; varuNaalayam = the ocean; laN^kaanagarii = the city of Lanka; upadhaaryataam = should be assumed; hataa iti = as destroyed; vaanaraiH = by the monkeys.“By some way or other; let us cross the ocean. The city of Lanka should be assumed then as destroyed by the monkeys.”

अनुवादः

“By some way or other, let us cross the ocean. The city of Lanka should be assumed then as destroyed by the monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदो द्विविदो मैन्दो जाम्बवान् पनसो नलः ।
नीलः सेनापतिश्चैव बलशेषेण किं तव ॥ ३१ ॥

‘अङ्गद, द्विविद, मैन्द, जाम्बवान्, पनस, नल और सेनापति नील—इतने ही वानर लङ्काविजय करनेके लिये पर्याप्त हैं । बाकी सेना लेकर आपको क्या करना है? ॥

अङ्गद, द्विविद, मैन्द, जाम्बवन्त, पनस, नल, सेनापति नील-इष्टॆ वानररु लङ्कॆयन्नु जयिसलु सालुवष्टिद्दारॆ. उळिद सैन्यदिन्द एनु माडुवुदिदॆ.॥31॥

प्लवमाना हि गत्वा त्वां रावणस्य महापुरीम् ।
सपर्वतवनां भित्त्वा सखातां च सतोरणाम् ।
सप्राकारां सभवनामानयिष्यन्ति राघव ॥ ३२ ॥

प्लवमाना हि गत्वा त्वां रावणस्य महापुरीम् ।
सपर्वतवानां भित्त्वा सखातां च सतोरणाम् ।
सप्राकारां सभवनामानयिष्यन्ति राघव ॥

‘रघुनन्दन! ये अङ्गद आदि वीर आकाशमें उछलते-कूदते हुए रावणकी महापुरी लङ्कामें पहुँचकर उसे पर्वत, वन, खाई, दरवाजे, परकोटे और मकानोंसहित नष्ट करके सीताजीको यहाँ ले आयेंगे ॥ ३२ ॥

रघुनन्दन! ई अङ्गदने आदि वीररु आकाशमार्गदिन्द हारि होगि रावणन लङ्कॆयन्नु वन, पर्वत, कन्दक, बागिलु गळन्नु प्राकारगळन्नु, मनॆगळ सहित नाश माडि सीतॆयन्नु इल्लिगॆ करॆदुकॊण्डु बरुवरु.॥32॥

एवमाज्ञापय क्षिप्रं बलानां सर्वसङ्ग्रहम् ।
मुहूर्तेन तु युक्तेन प्रस्थानमभिरोचय ॥ ३३ ॥

‘ऐसा समझकर आप शीघ्र ही समस्त सैनिकोंको सम्पूर्ण आवश्यक वस्तुओंका संग्रह करके कूच करनेकी आज्ञा दीजिये और उचित मुहूर्तसे प्रस्थानकी इच्छा कीजिये’ ॥ ३३ ॥

हीगॆ तिळिदु नीनु शीघ्रवागि समस्त सैनिकरिगॆ अवश्यक वस्तुगळॊन्दिगॆ हॊरडलु आज्ञॆ माडु मत्तु उचित मुहूर्तदल्लि प्रस्थानवन्नु माडु.॥33॥

पदच्छेदः

31;32;33. raaghava = Oh; Rama! kim = what is the use; balasheshhaNa = for the rest of the forces; tava = to you? aN^gadaH = Angada; dividaH = Divida; maindaH = Mainda; analaH = Anala; niilashchaiva = and Nila alone; senaapatiH = the commander-in-chief; gatvaa = by reaching; taam = that; raavaNasya mahaapuriim = great city of Ravana; plavamaanaaH = leaping; bhitvaa = and storming (it) saparvatavanaam = with its mountains and woods; sakhaataam = with moats; satoraNaam = with arch-ways; sapraakaaraam = with protective walls; sabhavanaam = with buildings; aanayishhyanti = and recover (Seetha).

अनुवादः

“Oh, Rama! What is the use for the rest of the forces to you? Angada, Divida, Mainda, Jambavan, Panasa, Anala and Nila the commander-in-chief alone, by reaching that great city of Ravana leaping and storming Lanka with its mountains and woods, moats and archways, protective walls and buildings, will recover Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें तीसरा सर्ग पूरा हुआ ॥ ३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि मूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥3॥