०६६ राम-हनुमत्संवादः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Rama, presses the jewel for the head, dispatched by Seetha on his bosom and speaks to Sugreeva, telling him that by seeing that excellent jewel he obtains the sight of Seetha, her father and father-in-law. Rama urges Hanuma, to repeat the words spoken by Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

66. चूडामणिको देखकर और सीताका समाचार पाकर श्रीरामका उनके लिये विलाप

एवमुक्तो हनुमता रामो दशरथात्मजः ।
तं मणिं हृदये कृत्वा रुरोद सहलक्ष्मणः ॥ १ ॥

एवमुक्तो हनुमता रामो दशरथात्मजः ।
तं मणिं हृदये कृत्वा प्ररुरोद सलक्ष्मणः ॥

एवम् उक्तो हनुमता रामो दशरथ आत्मजः । तम् मणिम् हृदये कृत्वा प्ररुरोद सलक्ष्मणः ॥ ५-६६-१

हनुमान् जी के ऐसा कहनेपर दशरथनन्दन श्रीराम उस मणिको अपनी छातीसे लगाकर रोने लगे । साथ ही लक्ष्मण भी रो पड़े ॥ १ ॥

हनुमन्तनु ई विधवागि तिळिसिद बळिक दशरथन कुमारनाद श्रीरामनु आ चूडामणियन्नु ऎदॆगप्पिकॊण्डु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ अळतॊडगिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. evam = thus; uktaH = spoken; hanumataa = by Hanuma; raamaH = Rama; dasharatha aatmajaH = the son of Dasaratha; salakSmaNaH = having Lakshmana by his side; kR^itvaa = pressing; tam maNim = that jewel; hR^idaye = on his bosom; prarurodaH = began to weep.

अनुवादः

Hearing the words of Hanuma, Rama the son of Dasaratha, having Lakshmana by his side, pressing that jewel on his bosom, began to weep.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं राघवः शोककर्शितः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥

तम् तु दृष्ट्वा मणि श्रेष्ठम् राघवः शोक कर्शितः । नेत्राभ्याम् अश्रु पूर्णाभ्याम् सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् ॥ ५-६६-२

उस श्रेष्ठ मणिकी ओर देखकर शोकसे व्याकुल हुए श्रीरघुनाथजी अपने दोनों नेत्रोंमें आँसू भरकर सुग्रीवसे इस प्रकार बोले— ॥ २ ॥

श्रीरामनु उत्कृष्टवाद आ चूडामणियन्नु नोडि, शोकाकुलनागि, कण्णीर तुम्बिकॊण्डु सुग्रीवन बळि इन्तॆन्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. dR^iSTvaa = seeing; tam maNi shreSTham = that excellent jewel; raaghavaH = Rama; shoka karshitaH = emaciated with grief; netraabhyaam = with his eyes; ashru puurNaabhyaam = filled with tears; abraviit = spoke; idam = these words; sugriivam = to Sugreeva.

अनुवादः

Seeing that excellent jewel, Rama emaciated with grief, having his eyes filled with tears, spoke to Sugreeva as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथैव धेनुः स्रवति स्नेहाद् वत्सस्य वत्सला ।
तथा ममापि हृदयं मणिश्रेष्ठस्य दर्शनात् ॥ ३ ॥

यथैव धेनुः स्रवति स्नेहाद्वत्सस्य वत्सला ।
तथा ममापि हृदयं मणिरत्नस्य दर्शनात् ॥

यथैव धेनुः स्रवति स्नेहात् वत्सस्य वत्सला । तथा मम अपि हृदयम् मणि रत्नस्य दर्शनात् ॥ ५-६६-३

‘मित्र! जैसे वत्सला धेनु अपने बछड़ेके स्नेहसे थनोंसे दूध झरने लगती है, उसी प्रकार इस उत्तम मणिको देखकर आज मेरा हृदय भी द्रवीभूत हो रहा है ॥ ३ ॥

वात्सल्यमयियाद हसुवु करुवन्नु कण्डॊडनॆ हालुस्रविसुवन्तॆ, उत्तमोत्तमवाद ई चूडामणियन्नु नोडुत्तले नन्न हृदयवु द्रविसुत्तिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. yathiava = even as; dhenuH = a cow; vatsalaa = who is affectionate towards her offspring; sravati = gushed forth milk (from her teats); snehaat = due to her love; vastasya = at the very sight of her calf; mama hR^idayam api tathaa = so does my through the sight; maNi ratnasya = of the excellent jewel.

अनुवादः

“Even as a cow, who is affectionate towards her offspring, gushes forth the milk (from her teats) due to her love at the very sight of her calf, so does my heart too melt through the sight of this excellent jewel.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मणिरत्नमिदं दत्तं वैदेह्याः श्वशुरेण मे ।
वधूकाले यथा बद्धमधिकं मूर्ध्नि शोभते ॥ ४ ॥

मणि रत्नम् इदम् दत्तम् वैदेह्याः श्वशुरेण मे । वधू काले यथा बद्धम् अधिकम् मूर्ध्नि शोभते ॥ ५-६६-४

‘मेरे श्वशुर राजा जनकने विवाहके समय वैदेहीको यह मणिरत्न दिया था, जो उसके मस्तकपर आबद्ध होकर बड़ी शोभा पाता था ॥ ४ ॥

मावराद जनक महाराजरु जानकिय विवाह समयदल्लि अवळ तायिय मूलक नम्म तन्दॆयवर समक्षमदल्लि अवळिगॆ तॊडिसिद्दरु. अदन्नु अवळु शिरदल्लि धरिसिदाग आ मणिय शोभॆयु इम्मडिसित्तु.॥4॥

पदच्छेदः

4. idam = this; maNi ratnam = excellent jewel; dattam = was presented; me shvashureNa = by my father-in-law; vaidehyaaH = to Seetha; * vadhuu kaale* = when she had become a bride; aabaddham = and was tied; muurdhni = to her head; yathaa = in such a way (as it looked); adhikam shobhate = additionally beautifying.

अनुवादः

“This excellent jewel was presented by my father-in-law to Seetha when she had become a bride and was tied to her head in such a way that it looked additionally beautifying.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं हि जलसम्भूतो मणिः प्रवरपूजितः ।
यज्ञे परमतुष्टेन दत्तः शक्रेण धीमता ॥ ५ ॥

अयं हि जलसम्भूतो मणिः सज्जनपूजितः ।
यज्ञे परमतुष्टेन दत्तः शक्रेण धीमता ॥

‘जलसे प्रकट हुई यह मणि श्रेष्ठ देवताओंद्वारा पूजित है । किसी यज्ञमें बहुत संतुष्ट हुए बुद्धिमान् इन्द्रने राजा जनकको यह मणि दी थी ॥ ५ ॥

समुद्रदल्लि हुट्टिरुव ई चूडामणियन्नु देवतॆगळु पूजिसुत्तिद्दरु. जनकनु माडिद यज्ञक्कागि, धीशालियाद देवेन्द्रनु मॆच्चि अदन्नु बहुमानवागि कॊट्टिद्दनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. ayam maNiH = this jewel; jala sambhuutaH = which was born in water; sajjana puujitaH = and recommended by the good; dattaH = had been presented (to him); dhiimataa shakreNa = by the intelligent Indra the lord of celestials; parama tuShTena = who was highly pleased; yaJNe = in Yajna sacrificial rite.

अनुवादः

“The jewel, which was found in the waters and recommended by the good, had been presented to him earlier by the intelligent Indra the lord of celestials, who was highly pleased in Yajna, a sacrificial rite (intended to propitiate him).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमं दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं तथा तातस्य दर्शनम् ।
अद्यास्म्यवगतः सौम्य वैदेहस्य तथा विभोः ॥ ६ ॥

इमं दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं यथा तातस्य दर्शनम् ।
अद्यास्म्यवगतः सौम्य वैदेहस्य तथा विभोः ॥

इमम् दृष्ट्वा मणि श्रेष्ठम् तथा तातस्य दर्शनम् । अद्य अस्मि अवगतः सौम्य वैदेहस्य तथा विभोः ॥ ५-६६-६

‘सौम्य! इस मणिरत्नका दर्शन करके आज मुझे मानो अपने पूज्य पिताका और विदेहराज महाराज जनकका भी दर्शन मिल गया हो, ऐसा अनुभव हो रहा है ॥ ६ ॥

ऎलै सौम्यने! विशिष्टवाद ई चूडामणियन्नु नोडिदाग इन्दु ननगॆ तन्दॆयाद दशरथन, मावनाद जनकन दर्शनवादन्तायितु.॥6॥

पदच्छेदः

6. saumya = O gentle Sugreeva!; dR^iShTva = seeing; imam maNi shreShTham = excellent jewel; adya = now; avagataH asmi = I am considering it; yathaa tathaa = as surely as; darshanam = obtaining the sight; taatasya = of my father; tathaa = and; vaidehasya = of Janaka; vibhoH = the king of Videha.

अनुवादः

“O gentle Sugreeva! Seeing now this excellent jewel, I am considering it as surely as obtaining the sight of my father as well as Janaka, the king of Videha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं हि शोभते तस्याः प्रियाया मूर्ध्नि मे मणिः ।
अद्यास्य दर्शनेनाहं प्राप्तां तामिव चिन्तये ॥ ७ ॥

अयं हि शोभते तस्याः प्रियाया मूर्ध्नि मे मणिः ।
अस्याद्य दर्शनेनाहं प्राप्तां तामिव चिन्तये ॥

अयम् हि शोभते तस्याः प्रियाया मूर्ध्नि मे मणिः । अस्य दर्शनेन अहम् प्राप्ताम् ताम् इव चिन्तये ॥ ५-६६-७

‘यह मणि सदा मेरी प्रिया सीताके सीमन्तपर शोभा पाती थी । आज इसे देखकर ऐसा जान पड़ता है मानो सीता ही मुझे मिल गयी ॥ ७ ॥

ई चूडामणियु नन्न प्रेयसियाद सीतादेविय तलॆयल्लि अत्यन्त शोभायमानवागि काणुत्तिद्दितु. इन्दु इदन्नु नोडि अवळन्ने हॊन्दिदन्तॆ भाविसुत्तेनॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. ayam maNiH = this jewel; shobhate hi = indeed looks splendid; muurdhni = on the head; me priyaayaaH = of my beloved; darshanena = by seeing; asya = this; adya = now; chintaye = I am considering; praaptaamiva = as if I obtained; taam = her.

अनुवादः

“This jewel indeed looks splendid on the head of my beloved Seetha. By seeing this now, I am considering as though I obtained the sight of Seetha herself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमाह सीता वैदेही ब्रूहि सौम्य पुनः पुनः ।
परासुमिव तोयेन सिञ्चन्ती वाक्यवारिणा ॥ ८ ॥

किमाह सीता वैदेही ब्रूहि सौम्य पुनः पुनः ।
पिपासुमिव तोयेन सिञ्चन्ती वाक्यवारिणा ॥

किम् आह सीता वैदेही ब्रूहि सौम्य पुनः पुनः । पिपासुम् इव तोयेन सिन्चन्ती वाक्य वारिणा ॥ ५-६६-८

‘सौम्य पवनकुमार! जैसे बेहोश हुए मनुष्यको होशमें लानेके लिये उसपर जलके छींटे दिये जाते हैं, उसी प्रकार विदेहनन्दिनी सीताने मूर्च्छित हुए-से मुझ रामको अपने वाक्यरूपी शीतल जलसे सींचते हुए क्या-क्या कहा है? यह बारंबार बताओ’ ॥ ८ ॥

ऎलै मारुतिये! सीतादेवियु हेळिद मातुगळन्नु पुनः - पुनः तिळिसु. बायारिदवनु नीरिनिन्द तृप्ति हॊन्दुवन्तॆ, आ मधुर वचनगळिन्द ननगॆ समाधानवागुत्तदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. saumya = O gentle one!; bruuhi punaH punaH = repeat again and again; kim = what; siitaa = Seetha; vaidehii = the daughter of king of Videha; aaha = said to you; siNchanti = sprinkling (me); vaakya vaariNaa = with water of words; toyena iva = like offering water; pipaasum = to a thirsty person.

अनुवादः

“O gentle one! Repeat again and again, what Seetha the daughter of Videha’s king said to you, sprinkling me with your stream of words, like offering water to a thirsty person.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतस्तु किं दुःखतरं यदिमं वारिसम्भवम् ।
मणिं पश्यामि सौमित्रे वैदेहीमागतां विना ॥ ९ ॥

इतस्तु किं दुःखतरं यदिमं वारिसम्भवम् ।
मणिं पश्यामि सौमित्रे वैदेहीमागतं विना ॥

इतः तु किम् दुह्खतरम् यत् इमम् वारि सम्भवम् । मणिम् पश्यामि सौमित्रे वैदेहीम् आगतम् विना ॥ ५-६६-९

(अब वे लक्ष्मणसे बोले—) ‘सुमित्रानन्दन! सीताके यहाँ आये बिना ही जो जलसे उत्पन्न हुई इस मणिको मैं देख रहा हूँ । इससे बढ़कर दुःखकी बात और क्या हो सकती है’ ॥ ९ ॥

लक्ष्मणा! वैदेहियिल्लदॆ, समुद्रदल्लि हुट्टिद ई चूडामणियन्नु मात्रवे नानु नॊडुत्तिरुवॆनल्ल! इदक्किन्त दुःखकरवादुदु मत्तेनिदॆ?॥9॥

पदच्छेदः

9. saumitre = O Lakshmana!; kim = what; duHkhataram = could be more painful; itaH = than (the fact); yat pashyaami = that I am seeing; imam maNim = this jewel; vaari sambhavam = found in waters; aagatam vinaa = without the arrival; vaidehiim = of Seetha?

अनुवादः

“O Lakshmana! What could be more painful than the fact that I am seeing this jewel found in waters, without the arrival of Seetha?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिरं जीवति वैदेही यदि मासं धरिष्यति ।
क्षणं वीर न जीवेयं विना तामसितेक्षणाम् ॥ १० ॥

चिरं जीवति वैदेही यदि मासं धरिष्यति ।
न जीवेयं क्षणमपि विना तामसितेक्षणाम् ॥

चिरम् जीवति वैदेही यदि मासम् धरिष्यति । क्षणम् सौम्य न जीवेयम् विना ताम् असित ईक्षणाम् ॥ ५-६६-१०

(फिर वे हनुमान् जी से बोले—) ‘वीर पवनकुमार! यदि विदेहनन्दनी सीता एक मासतक जीवन धारण कर लेगी, तब तो वह बहुत समयतक जी रही है । मैं तो कजरारे नेत्रोंवाली जानकीके बिना अब एक क्षण भी जीवित नहीं रह सकता ॥ १० ॥

ऎलै सौम्यनाद लक्ष्मणा! सीतादेवियु निन्न विरहदल्लि ऒन्दु तिङ्गळु कालमात्र बदुकिरुवॆनु ऎन्दु हेळिदुदु इदु तुम्बा दीर्घवाद समयवे सरि! आदरॆ मनोहरवाद कण्णुगळुळ्ळ जानकियु इल्लदॆ नानु क्षणकालवादरू जीविसिरलारॆनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. saumya = O gentle one!; vaidehii dhariSyati yadi = if Seetha can survive; maasam = for a month; chiram jiivati = it means she is surviving for long!; saumya = O gentle one!; taam asita iikShaNaam vinaa = without that Seetha with her dark eyes na jiiveyam = I cannot survive; kShaNaam = for even a moment.

अनुवादः

“O gentle one! If Seetha can survive for a month, it means that she is surviving for long. O gentle one! Without that black-eyed Seetha, I cannot survive for even a moment.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नय मामपि तं देशं यत्र दृष्टा मम प्रिया ।
न तिष्ठेयं क्षणमपि प्रवृत्तिमुपलभ्य च ॥ ११ ॥

नय माम् अपि तम् देशम् यत्र दृष्टा मम प्रिया । न तिष्ठेयम् क्षणम् अपि प्रवृत्तिम् उपलभ्य च ॥ ५-६६-११

‘तुमने जहाँ मेरी प्रियाको देखा है, उसी देशमें मुझे भी ले चलो । उसका समाचार पाकर अब मैं एक क्षण भी यहाँ नहीं रुक सकता ॥ ११ ॥

सीतॆय वृत्तान्त तिळिद मेलॆ क्षणमात्रवादरू नानिल्लिरलारॆनु. हनुमन्ता! अवळन्नु नीनु कण्डल्लिगॆ नन्नन्नु करकॊण्डु होगु.॥11॥

पदच्छेदः

11. naya = take; maam api = me too; tam desham = to that place; yatra = where; mama priyaa = my beloved Seetha; dR^iSTaa = has been seen. na tiShTheyam = I cannot halt; kShaNam api = even for a moment; upalabhya cha pravR^ittim = after getting the news (of her whereabouts).

अनुवादः

“Take me too to that place where my beloved Seetha has been seen. I cannot halt even for a moment, after receiving the news of her location.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं सा मम सुश्रोणी भीरुभीरुः सती तदा ।
भयावहानां घोराणां मध्ये तिष्ठति रक्षसाम् ॥ १२ ॥

कथं सा मम सुश्रोणी भीरुभीरुः सती सदा ।
भयावहानां घोराणां मध्ये तिष्ठति रक्षसाम् ॥

कथम् सा मम सुश्रोणि भीरु भीरुः सती तदा । भय आवहानाम् घोराणाम् मध्ये तिष्ठति रक्षसाम् ॥ ५-६६-१२

‘हाय! मेरी सती-साध्वी सुमध्यमा सीता बड़ी भीरु है । वह उन घोर रूपधारी भयंकर राक्षसोंके बीचमें कैसे रहती होगी? ॥ १२ ॥

शुभाङ्गियू, भीरुस्वभावदवळू, साध्वियू आद सीतॆयु भयङ्कर स्वरूपराद आ घोररक्कसियर मध्यदल्लि हेगॆ ताने जीविसिद्दाळॆ?॥12॥

पदच्छेदः

12. katham = how; mama satii sushroNii = does my virtuous wife; Seetha with charming limbs; bhiiru bhiiruH = who is very shy; tiShThati = stay; sadaa = all the time; rakShasaam = with demons; bhaya aavahaanaam = who are terrific; ghoraaNaam = and cruel?

अनुवादः

“How does Seetha, my virtuous wife with her charming limbs, who is very shy, stay all the time with demons who are terrific and cruel?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शारदस्तिमिरोन्मुक्तो नूनं चन्द्र इवाम्बुदैः ।
आवृतो वदनं तस्या न विराजति साम्प्रतम् ॥ १३ ॥

शारदस्तिमिरोन्मुक्तो नूनं चन्द्र इवाम्बुदैः ।
आवृतं वदनं तस्या न विराजति राक्षसैः ॥

शारदः तिमिर उन्मुखो नूनम् चन्द्र इव अम्बुदैः । आवृतम् वदनम् तस्या न विराजति राक्षसैः ॥ ५-६६-१३

‘निश्चय ही अन्धकारसे मुक्त किंतु बादलोंसे ढके हुए शरत्कालीन चन्द्रमाके समान सीताका मुख इस समय शोभा नहीं पा रहा होगा ॥ १३ ॥

कत्तलॆयिन्द कूडिद मोडगळिन्द आवृतनाद शरत्कालद चन्द्रनन्तॆ, राक्षसरिन्द आवृतळागिरुव सीतादेविय मुखवु प्रकाशिसलारदु. इदु निश्चयवु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tasyaaH = her; vadanam = countenance; nuunam = surely; shaaradaH chandraH iva = like autumnal moon; timira unmukhaH = (though) liberated of darkness; aavR^itam ambudaiH = but screened by clouds; na viraajati = does not shine; saampratam = at present.

अनुवादः

“Her countenance, surely like automnal moon, though liberated of darkness, but screened by clouds, does not shine at present.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमाह सीता हनुमंस्तत्त्वतः कथयस्व मे ।
एतेन खलु जीविष्ये भेषजेनातुरो यथा ॥ १४ ॥

किमाह सीता हनुमंस्तत्त्वतः कथयाद्य मे ।
एतेन खलु जीविष्ये भेषजेनातुरो यथा ॥

किम् आह सीता हनुमन् तत्त्वतः कथयस्व मे । एतेन खलु जीविष्ये भेषजेन आतुरो यथा ॥ ५-६६-१४

‘हनुमन्! मुझे ठीक-ठीक बताओ, सीताने क्या-क्या कहा है ? जैसे रोगी दवा लेनेसे जीता है, उसी प्रकार मैं सीताके इस संदेश-वाक्यको सुनकर ही जीवन धारण करूँगा ॥ १४ ॥

मारुतिये! सीतॆयु एनु हेळिदळॆम्बुदन्नु पुनः हेळु. रोगियादवनु औषधियिन्द जीविसिरुवन्तॆ, नानु अवळ मातुगळन्नु केळिकॊण्डु जीविसिरुत्तेनॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. hanumaan = O Hanuma!; kim siitaa aaha = what did Seetha tell? kathaya = tell; me = me; adya = now; tattvataH = in truth; jiiviSye khalu = I shall surely survive; etena = (by hearing) this; aaturaH iva = like a sick man(survives); bheSajena yathaa = as with a medicine.

अनुवादः

“O Hanuma! Tell me now, correctly what Seetha told you. I shall surely survive, by hearing her words, even as a sick man would with the help of a medicine.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मधुरा मधुरालापा किमाह मम भामिनी ।
मद्विहीना वरारोहा हनुमन् कथयस्व मे ।
दुःखाद् दुःखतरं प्राप्य कथं जीवति जानकी ॥ १५ ॥

मधुरा मधुर आलापा किम् आह मम भामिनी । मत् विहीना वराअरोहा हनुमन् कथयस्व मे ॥ ५-६६-१५

‘हनुमन्! मुझसे बिछुड़ी हुई मेरी सुन्दर कटिप्रदेशवाली मधुरभाषिणी सुन्दरी प्रियतमा जनकनन्दिनी सीताने मेरे लिये कौन-सा संदेश दिया है? वह दुःख-पर-दुःख उठाकर भी कैसे जीवन धारण कर रही है?’ ॥ १५ ॥

ऎलै हनुमन्ता! नन्निन्द अगलिरुव सुन्दर शरीरवुळ्ळ, मधुर स्वभावदवळू, मधुरवागि माताडुववळू आद नन्न प्रियॆयु एनु हेळिदळु? अवॆल्लवन्नु अवळ मातिनल्ले हेळु. अत्यन्त दुःखक्कीडागिरुववळु हेगॆ जीविसिरुवळो काणॆ!॥15॥

पदच्छेदः

15. kathayasva = tell; me = me; kim = what; mama bhaaminii = my beautiful consort; madhuraa = who is sweet-natured; madhura aalaapaa = who utters sweet words; varaarohanaa = having fine hips; mat vihiinaa = and has been separated from me; aaha = said to you.

अनुवादः

“Tell me, what my beautiful consort, who is sweet-natured, and who utters sweet words, having fine hips and has been separated from me, said to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः ॥ ६६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें छाछठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६६ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि अरवत्तारनॆय सर्गवु मुगियितु.