०६४ रामेण सीतान्वेषणश्लाघनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Coming back to Madhuvana as instructed by Sugreeva, and craving forgiveness of Angada, Dadhimukha submits to him that he along with the other monkeys is urgently required by Sugreeva. Angada and other monkeys including Hanuma spring forward into the air towards Kishkindha. Even before the arrival of those monkeys, Sugreeva explains to Rama the valid reasons for concluding that Seetha has since been found. Angada, Hanuma and other, monkeys approach Sugreeva. Then, Hanuma apprises Rama of the discovery of Seetha. Hearing the news, Rama and Lakshmana were thrilled with joy and looked on Hanuma with a high esteem.

स्रोतः: valmikiramayan.net

64. दधिमुखसे सुग्रीवका संदेश सुनकर अङ्गद-हनुमान् आदि वानरोंका किष्किन्धामें पहुँचना और हनुमान् जी का श्रीरामको प्रणाम करके सीता देवीके दर्शनका समाचार बताना

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत् ॥ १ ॥

सुग्रीवेण एवम् उक्तः तु हृष्टो दधि मुखः कपिः । राघवम् लक्ष्मणम् चैव सुग्रीवम् च अभ्यवादयत् ॥ ५-६४-१

सुग्रीवके ऐसा कहनेपर प्रसन्नचित्त वानर दधिमुखने श्रीराम, लक्ष्मण और सुग्रीवको प्रणाम किया ॥ १ ॥

वानरनाद दधिमुखनु सुग्रीवन आज्ञॆयन्नु हॊन्दि, सन्तोषपट्टुकॊण्डु रामलक्ष्मणरिगू, सुग्रीवनिगू अभिवादन माडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. evam = thus; uktaH = spoken; sugriiveNa = by Sugreeva; dadhi mukhaH = Dadhimukha; kapiH = the monkey; hR^iSTaH = was rejoiced; abhyavaadayat = and offered his salutation with reverence; raaghavam = to Rama; lakSmaNam chaiva = Lakshmana; sugriivam cha = and Sugreeva.

अनुवादः

Hearing the words of Sugreeva, Dadhimukha the monkey was pleased and offered his salutation with reverence to Rama, Lakshmana

स्रोतः: valmikiramayan.net

स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ ।
वानरैः सहितः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह ॥ २ ॥

स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ ।
वानरैः सहितैः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह ॥

स प्रणम्य च सुग्रीवम् राघवौ च महाबलौ । वानरैः सहितैः शूरैः दिवम् एव उत्पपात ह ॥ ५-६४-२

सुग्रीव तथा उन महाबली रघुवंशी बन्धुओंको प्रणाम करके वे शूरवीर वानरोंके साथ आकाशमार्गसे उड़ चले ॥

राजनाद सुग्रीवनिगू, महाबलशालिगळाद राम-लक्ष्मणरिगू नमस्करिसि, बळिक आ दधिमुखनु अनुचररॊन्दिगॆ आकाशक्कॆ नॆगॆदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. praNamye = after offering salutation; sugriivam = to Sugreeva; mahaabalau raaghavau cha = and to the mighty Rama and Lakshmana; saH = that Dadhimukha; sahitaH = together; shuuraiH vaanaraiH = with the valiant monkeys; utpapaata = sprang; divam eva = into the air.

अनुवादः

After offering salutation to Sugreeva and to the mighty Rama and Lakshmana, that Dadhimukha accompanied by his valiant monkeys, sprang into the air.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः ।
निपत्य गगनाद् भूमौ तद् वनं प्रविवेश ह ॥ ३ ॥

स प्रविष्टो मधु वनम् ददर्श हरि यूथपान् । विमदान् उद्धतान् सर्वान् मेहमानान् मधु उदकम् ॥ ५-६४-३

जैसे पहले आये थे, उतनी ही शीघ्रतासे वे वहाँ जा पहुँचे और आकाशसे पृथ्वीपर उतरकर उन्होंने उस मधुवनमें प्रवेश किया ॥ ३ ॥

आ दधिमुखनु हिन्दॆ सुग्रीवन बळिगॆ बन्द हागे त्वरितवागि हारिहोगि आकाशदिन्द भूमिगॆ इळिदु, मधुवनवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saH = that Dadhimukha; praviSTaH = who entered; madhu vanam = Madhuvana; dadarsha = saw; sarvaan = all; hari yuuthapaan = the chiefs of monkeys; vimadaan = who were free from intoxication; madaatyaye = having passed off the honey; vepamaanaan = and who were inwardly excited.

अनुवादः

That Dadhimukha, after entering Madhuvana, saw all the chiefs of monkeys, who were free from their intoxication, having passed off the honey and who were inwardly excited.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान् ।
विमदानुद्धतान् सर्वान् मेहमानान् मधूदकम् ॥ ४ ॥

स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान् ।
विमदानुत्थितान् सर्वान् मेहमानान् मधूदकम् ॥

स तान् उपागमत् वीरो बद्ध्वा कर पुट अञ्जलिम् । उवाच वचनम् श्लक्ष्णम् इदम् हृष्टवत् अन्गदम् ॥ ५-६४-४

मधुवनमें प्रविष्ट होकर उन्होंने देखा कि समस्त वानर-यूथपति जो पहले उद्दण्ड हो रहे थे, अब मदरहित हो गये हैं—इनका नशा उतर गया है और ये मधुमिश्रित जलका मेहन (मूत्रेन्द्रियद्वारा त्याग) कर रहे हैं ॥ ४ ॥

आ वेळॆगॆ कपिनायकरु कुडिदिद्द मधुवन्नु मूत्रद मूलक विसर्जिसुत्तिद्दरु. हीगॆ ऎल्लर अमलु इळिदु, स्वस्थचित्तरागिद्द अवरन्नु दधिमुखनु नोडिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. baddhvaa kara puTa aN^jalim = with his hands joined for salutation; saH viiraH = that valiant Dadhimukha; upaagamat = approached; taan = them; hR^iShTavat = and cheerfully; uvaacha = spoke; idam shlakSNam vachanam = these gentle words; aN^gadam = to Angada.

अनुवादः

With his hands joined together for salutation, that valiant Dadhimukha approached them and cheerfully spoke the following gentle words to Angada.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तानुपागमद् वीरो बद्‍ध्वा करपुटाञ्जलिम् ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम् ॥ ५ ॥

सौम्य रोषो न कर्तव्यो यत् एभिः अभिवारितः । अज्ञानात् रक्षिभिः क्रोधात् भवन्तः प्रतिषेधिताः ॥ ५-६४-५

वीर दधिमुख उनके पास गये और दोनों हाथोंकी अञ्जलि बाँध अङ्गदसे हर्षयुक्त मधुर वाणीमें इस प्रकार बोले— ॥ ५ ॥

बळिक वीरनाद अवनु कैगळॆरडन्नु जोडिसि सन्तोषभरितनागि कपि नायकर बळिगॆ होदनु. अत्यन्त सन्तसद मुख भावदिन्द अङ्गदन बळि इन्तॆन्दनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. saumya = O gentle sir!; na roSaH = no anger; na kartavyaH = should be felt (by you); yat parivaaritam = about the obstruction; etat = (made) in this way; bhavantaH = you; pratiSheditaaH = were prevented; rakSibhiH = by the guards; ajJNaanaat = due to their ignorance; krodhaat = and anger.

अनुवादः

“O gentle sir! Due to their ignorance, these guards in anger obstructed you to enter the grove. No resentment should be harboured by you about this obstruction.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेभिः परिवारणम् ।
अज्ञानाद् रक्षिभिः क्रोधाद् भवन्तः प्रतिषेधिताः ॥ ६ ॥

सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेभिरभिवारितः
अज्ञानाद्रक्षिभिः क्रॊधाद्भवन्तः प्रतिषेधिताः ॥

युव राजः त्वम् ईशः च वनस्य अस्य महाबल । मौर्ख्यात् पूर्वम् कृतो दोषः तत् भवान् क्षन्तुम् अर्हति ॥ ५-६४-६

‘सौम्य! इन रक्षकोंने जो अज्ञानवश आपको रोका था, क्रोधपूर्वक आपलोगोंको मधु पीनेसे मना किया था, इसके लिये आप अपने मनमें क्रोध न करें ॥ ६ ॥

सौम्यने! अज्ञानद कारणदिन्द ई वनपालकरु कोपगॊण्डु निम्मॆल्लरन्नू तडॆदरु. हीगॆ अवरु तिळियदॆ निम्मन्नु तडॆदुदक्कागि नीनु नन्न मेलागली, इवर मेलागली कोपगॊळ्ळबारदु.॥6॥

पदच्छेदः

6. mahaabala = O exceedingly strong Angada!; tvam = you; * yuva raajaH* = are the prince; iishasH cha = and also the master; asya vanasya = of this grove; doShaH = a mistake; kR^itaH = was done; puurvam = formerly; maurkhaat = due to our foolishness; bhavaan = you; arhati = mighty; kSantum = to forgive; tam = it.

अनुवादः

“O exceedingly strong Angada! You are the prince and also the master of this grove. We have done a mistake

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रान्तो दूरादनुप्राप्तो भक्षयस्व स्वकं मधु ।
युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल ॥ ७ ॥

युवराजस्त्व मीशश्च वनस्यास्य महाबल ।
मौर्ख्यात् पूर्वं कृतो ।
दोषस्तं भवान् क्षन्तुमर्हति ॥

आख्यातम् हि मया गत्वा पितृव्यस्य तव अनघ । इह उपयानम् सर्वेषाम् एतेषाम् वन चारिणाम् ॥ ५-६४-७

‘आपलोग दूरसे थके-माँदे आये हैं, अतः फल खाइये और मधु पीजिये । यह सब आपकी ही सम्पत्ति है । महाबली वीर! आप हमारे युवराज और इस वनके स्वामी हैं ॥ ७ ॥

ऎलै बलशालिये! नीनु युवराजनु. ई मधुवनक्कॆ अधिपतियु बहळ दूर प्रयाणमाडिद कारण
नीवु बहळवागि बळलिरुविरि. आदुदरिन्द निन्नदे आगिरुव मधुवन्नु नीनु यथेच्छवागि कुडियबहुदु. नानु केवल मूर्खतनदिन्द निन्न मेलॆ कोपगॊण्डॆनु. अदन्नु नीनु क्षमिसु.॥7॥

पदच्छेदः

7. anagha = O faultless Angada!; aakhyaatam hi = it was indeed informed; tava pitR^ivyasya = to your uncle; gatvaa = after going there; upayaatam = of the coming; sarveShaam = of all; eteShaam = these; vana chaariNaam = monkeys; iha = here.

अनुवादः

“O faultless Angada! After going there, I indeed informed your uncle about the arrival of all these monkeys here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मौर्ख्यात् पूर्वं कृतो रोषस्तद् भवान् क्षन्तुमर्हति ।
यथैव हि पिता तेऽभूत् पूर्वं हरिगणेश्वरः ॥ ८ ॥
तथा त्वमपि सुग्रीवो नान्यस्तु हरिसत्तम ।

आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ ।
इहोपयातं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम् ॥

स त्वत् आगमनम् श्रुत्वा सह एभिः हरि यूथपैः । प्रहृष्टो न तु रुष्टो असौ वनम् श्रुत्वा प्रधर्षितम् ॥ ५-६४-८

‘कपिश्रेष्ठ! मैंने पहले मूर्खतावश जो रोष प्रकट किया था, उसे आप क्षमा करें; क्योंकि पूर्वकालमें जैसे आपके पिता वानरोंके राजा थे, उसी प्रकार आप और सुग्रीव भी हैं । आपलोगोंके सिवा दूसरा कोई हमारा स्वामी नहीं है ॥ ८ १/२ ॥

आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ ॥ ९ ॥
इहोपयानं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम् ।
भवदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्वनचारिभिः ॥ १० ॥
प्रहृष्टो न तु रुष्टोऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम् ।

स त्वदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्हरियूथपैः ।
प्रहृष्टो न तु रुष्टोऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम् ॥ प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः ॥

प्रहृष्टो माम् पितृव्यः ते सुग्रीवो वानर ईश्वरः । शीघ्रम् प्रेषय सर्वान् तान् इति ह उवाच पार्थिवः ॥ ५-६४-९ श्रुत्वा दधि मुखस्य एतत् वचनम् श्लक्ष्णम् अन्गदः । अब्रवीत् तान् हरि श्रेष्ठो वाक्यम् वाक्य विशारदः ॥ ५-६४-१०

‘निष्पाप युवराज! मैंने यहाँसे जाकर आपके चाचा सुग्रीवसे इन सब वानरोंके यहाँ पधारनेका हाल कहा था । इन वानरोंके साथ आपका आगमन सुनकर वे बहुत प्रसन्न हुए । इस वनके विध्वंसका समाचार सुनकर भी उन्हें रोष नहीं हुआ ॥ ९-१० १/२ ॥

आ प्रभुवु तुम्बा सन्तसगॊण्डु ‘‘अवरॆल्लरन्नु बेगने इल्लिगॆ कळिसु’’ ऎन्दु ननगॆ आदेशिसिरुवनु.॥10॥

पदच्छेदः

8. shrutvaa = hearing; tvat aagamanam = your arrival; ebhiH hari yuuthapaiH saha = along with these leaders of monkeys; saH = your uncle; prahR^iSTaH = was exceedingly pleased; tu = but; shrutvaa = on hearing; vanam = that the grove; pradharShitam = was attacked; asau = he; na ruShTaH = was not enraged.

अनुवादः

“Hearing your arrival along with these leaders of monkeys, your uncle was exceedingly pleased. Even after hearing of Madhuvana having been attacked, he did not develop any anger.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऎलै पापरहितने! नानु निन्न चिक्कप्पन बळिगॆ होगि नीवॆल्लरू बन्दिरुवुदन्नु हेळिदॆनु. ई वानर प्रमुखरॊन्दिगॆ नीवु बन्दिरुव विषयवन्नु केळि, नम्म राजनु सन्तोषगॊण्डनु. मधुवनवन्नु ध्वंसमाडिद वार्तॆयन्नु केळियू, वानर प्रभुवू, चिक्कप्पनू आद सुग्रीवनु कोपगॊळ्ळलिल्ल. निन्न मेलॆ हॆच्चागि सन्तोषपट्टनु.॥8-9॥

पदच्छेदः

9. sugriivaH = Sugreeva; te pitR^ivyaH = your uncle; vaanara iishvaraH = the lord of monkeys; paarthivaH = and the king; prahR^iSTaH = was pleased; uvaacha ha maam = and told me; iti = saying; preShaya = send; taan sarvaan = all those monkeys; shiighram = immediately.

अनुवादः

“Sugreeva, your uncle, the lord of monkeys and the king was pleased and told me, ‘send all the monkeys here’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

10. shrutvaa = hearing; idam shlakShNam = these smooth; vachanam = words; dadhimukhasya = of Dadhimukha; aN^gadaH = Angada; hari shreSThaH = the foremost among the monkeys; vaakya vishaaradaH = who was skilled in speech; abraviit = spoke; taan = to those monkeys; vaakyam = (the following) words:

अनुवादः

Hearing these smooth words of Dadhimukha, the eloquent Angada, the foremost among the monkeys, spoke to those monkeys as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ११ ॥
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः ।

श्रुत्वा दधिमुखस्यै तद्वचनं श्लक्ष्ण मङ्गदः ।
अब्रवीत्तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥

शन्के श्रुतो अयम् वृत्त अन्तो रामेण हरि यूथपाः । तत् क्षमम् न इह नः स्थातुम् कृते कार्ये परम् तपाः ॥ ५-६४-११

‘आपके चाचा वानरराज सुग्रीवने बड़े हर्षके साथ मुझसे कहा है कि उन सबको शीघ्र यहाँ भेजो’ ॥ ११ १/२ ॥

श्रुत्वा दधिमुखस्यैतद् वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः ॥ १२ ॥
अब्रवीत् तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ।

शङ्के श्रुतोयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः ।
तत्क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परन्तपाः ॥

दधिमुखकी यह बात सुनकर बातचीत करनेमें कुशल कपिश्रेष्ठ अङ्गदने उन सबसे मधुर वाणीमें कहा— ॥

दधिमुखनु आडिद ई मृदुवचनगळन्नु केळि, वाक्यविशारदनू, वानर प्रमुखनू आद अङ्गदनु तन्न सहचर वानररिगॆ मृदुमधुरवागि हीगॆ हेळिदनु ऎलै वानरयोधरे! ई वृत्तान्तवन्नु श्रीरामनू कूड केळिरुवनॆन्दु नानु भाविसुत्तेनॆ. एकॆन्दरॆ ई दधिमुखनु अत्यन्त प्रहृष्टनागि नम्मॊडनॆ माताडुत्तिद्दानॆ. ऎलै वीररे कार्य सिद्धियाद बळिक नमगॆ इल्लि ऒन्दु क्षणवू कूड इरुवुदु युक्तवल्ल.॥11-12॥

पदच्छेदः

11. hari yuuthapaaH = O the foremost of monkeys; param tapaaH = the tormentators of enemies!; shaN^ke = I assume; ayam vR^itta antam = (that) this occurrence; shrutaH = was heard; raameNa = by Rama; tat = that is why; na kShamam = it is not proper; naH = for us; sthaatum = to remain; iha = here; kR^ite kaarye = when the act has been accomplished.

अनुवादः

“O the foremost of monkeys, the tormentators of enemies! I assume that Rama might have heard the news (of our arrival). Hence, it is not proper for us to remain here any longer, now that our work has been accomplished.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12. vana chaariNaH = the monkeys; vishraantaaH = rested; * piitvaa* = after drinking; madhu = the honey; yathaa kaamam = as much as they liked; kim sheSam = what is there remaining; gamanam = (except) going; yatra = to the place where; sugriivaH = Sugreeva; me guruH = my uncle; tatra = is there.

अनुवादः

“The monkeys are taking, rest, after drinking the honey to their heart’s content. What is there remaining, except to go to the place where Sugreeva my uncle is there?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शङ्के श्रुतोऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः ॥ १३ ॥
अयं च हर्षादाख्याति तेन जानामि हेतुना ।
तत् क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परन्तपाः ॥ १४ ॥

पीत्वा मधु यथाकामं विश्रान्ता वनचारिणः ।
किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र मे गुरुः ॥ सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरियूथपाः ।
तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम् ॥

सर्वे यथा माम् वक्ष्यन्ति समेत्य हरि यूथपाः । तथा अस्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवान् अहम् ॥ ५-६४-१३ न आज्ञापयितुम् ईशो अहम् युव राजो अस्मि यदि अपि । अयुक्तम् कृत कर्माणो यूयम् धर्षयितुम् मया ॥ ५-६४-१४

‘वानरयूथपतियो! जान पड़ता है भगवान् श्रीरामने हमलोगोंके लौटनेका समाचार सुन लिया; क्योंकि ये बहुत प्रसन्न होकर वहाँकी बात सुना रहे हैं । इसीसे मुझे ऐसा ज्ञात होता है । अतः शत्रुओंको संताप देनेवाले वीरो! कार्य पूरा हो जानेपर अब हमलोगोंको यहाँ अधिक नहीं ठहरना चाहिये ॥ १३-१४ ॥

वानररॆल्लरू यथेच्छवागि मधुवन्नु पानमाडिरुविरि. विश्रान्तियन्नु पडॆदिरुविरि. इन्नु नमगॆ इल्लेनु कॆलसविदॆ? नम्म राजनाद सुग्रीवनिद्दॆडॆगॆ होगबेकाद कार्यमात्र उळिदिदॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. yathaa = whatever; sarve = all; hari yuuthapaaH = the leaders of monkeys; sametya = together; vakShyanti = can tell; maam = me; kartaa asmi = I am the doer; aham = I; paravaan = am obedient; * bhavadbhiH* = to you; kartavye = in what ought to be done.

अनुवादः

“I shall do whatever all the leaders of monkeys together tell me. I am obedient to you, in the matter of what ought to be done.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पीत्वा मधु यथाकामं विक्रान्ता वनचारिणः ।
किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ १५ ॥

नाज्ञापयितुमीशोहं युवराजोऽस्मि यद्यपि ।
अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं मया ॥

ब्रुवतः च अन्गदः च एवम् श्रुत्वा वचनम् अव्ययम् । प्रहृष्ट मनसो वाक्यम् इदम् ऊचुः वन ओकसः ॥ ५-६४-१५

‘पराक्रमी वानर इच्छानुसार मधु पी चुके । अब यहाँ कौन-सा कार्य शेष है । इसलिये वहीं चलना चाहिये, जहाँ वानरराज सुग्रीव हैं ॥ १५ ॥

‘‘ऎलै वानरवीररे! नानु निम्मॆल्लर अधीनने आगिरुवॆनु. नीवॆल्ल सेरि एनु माडबेकॆन्दु निर्णयिसुविरो अदरन्तॆ नानू नडॆदुकॊळ्ळुवॆनु. नानु युवराजने आगिद्दरू निमगॆ आज्ञॆयन्नु नीडुवष्टु स्वतन्त्रवल्ल. मेलागि नियोजिसिद कार्यदल्लि कृतकृत्यरागिरुव निम्मन्नु हीगॆ नडॆदुकॊळ्ळबेकु ऎन्दु ऒत्तायिसुवुदू सरियल्ल.’’॥14-15॥

पदच्छेदः

14. aham = I; na iishaH = am not the master; aajJNaapayitum = to command (you); asmi yadi api yuva raajaH = even though I am a prince; ayuktam = It is not befitting; mayaa = for me; dharSayitum = to violate; yuuyam = you; kR^ita karmaaNaH = who have accomplished the act.

अनुवादः

“I am not the master to command you, eventhough I am the crown prince. It is not befitting for me to play the lord over you, who have accomplished the task.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. shrutvaa = hearing; avyayam vachanam = the indeclinable words; bruvataH = spoken; evam = thus; aN^gadasya = of Angada; vana okasaH = the monkeys; prahR^iSTa manasaH = with their pleased minds; uuchuH = spoke; * idam* = these words:

अनुवादः

Hearing the indeclinable words spoken thus by Angada, the monkeys with their pleased minds, spoke to him (as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरिपुङ्गवाः ।
तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम् ॥ १६ ॥

ब्रुवतश्चाङ्गदस्यैवं श्रुत्वा वचनमव्ययम् ।
प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः ॥

एवम् वक्ष्यति को राजन् प्रभुः सन् वानर ऋषभ । ऐश्वर्य मद मत्तो हि सर्वो अहम् इति मन्यते ॥ ५-६४-१६

‘वानरपुङ्गवो! आप सब लोग मिलकर मुझसे जैसा कहेंगे, मैं वैसा ही करूँगा; क्योंकि कर्तव्यके विषयमें मैं आपलोगोंके अधीन हूँ ॥ १६ ॥

नाज्ञापयितुमीशोऽहं युवराजोऽस्मि यद्यपि ।
अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं बलात् ॥ १७ ॥

एवं वक्ष्यति को राजन् प्रभुः सन् वानरर्षभ ।
ऐश्चर्यमदमत्तो हि सर्वोहमिति मन्यते ॥

तव च इदम् सुसदृशम् वाक्यम् न अन्यस्य कस्यचित् । सम्नतिः हि तव आख्याति भविष्यत् शुभ भाग्यताम् ॥ ५-६४-१७

‘यद्यपि मैं युवराज हूँ तो भी आपलोगोंपर हुक्म नहीं चला सकता । आपलोग बहुत बड़ा कार्य पूरा करके आये हैं, अतः बलपूर्वक आपपर शासन चलाना कदापि उचित नहीं है’ ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

17. susadR^isham = It is so worthy; tava cha = of you alone; idam vaakyam = (that you have spoken) these words; na kasya chit = none else (can speak like this); tava = your; samnatiH = humility; aakhyaati = is telling; bhaviShyat shubha yogyataam = of your future suitableness for prosperity.

अनुवादः

“It is so worthy of you alone that you have spoken such words. None else can utter like this. Your humility itself is telling of your future suitableness for prosperity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रुवतश्चाङ्गदस्यैवं श्रुत्वा वचनमुत्तमम् ।
प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः ॥ १८ ॥

तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित् ।
सन्नतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभयोग्यताम् ॥

सर्वे वयम् अपि प्राप्ताः तत्र गन्तुम् कृत क्षणाः । स यत्र हरि वीराणाम् सुग्रीवः पतिः अव्ययः ॥ ५-६४-१८

उस समय इस तरह बोलते हुए अङ्गदका उत्तम वचन सुनकर सब वानरोंका चित्त प्रसन्न हो गया और वे इस प्रकार बोले— ॥ १८ ॥

अङ्गद उत्तमोत्तमवाद मातुगळन्नु केळि वानररॆल्लरू परम सन्तुष्टरागि इन्तु नुडिदरु वानरोत्तमनाद ऎलै युवराजा! ई मातुगळु निनगॆ अनुरूपवागिये इवॆ. प्रभुवागिद्दुकॊण्डु यारू इन्तह विनम्र मातुगळन्नु हेळुवुदिल्ल. सामान्यवागि ऐश्चर्यमदद मत्तिनिन्द ‘ऎल्लवू नन्निन्दले आयितु’ ऎन्दु भाविसुत्तारॆ. ई निन्न विनयवु मुन्दॆ निनगॆ शुभोदयवु तरलिदॆ ऎम्बुदन्नु सूचिसुत्तदॆ.॥16-18॥

पदच्छेदः

16. raajan = O king; vaanara R^iShabha = the foremost of monkeys!; kaH = who; vadati = speaks; evam = like this; prabhuH san = while he is the lord?; sarvaH = every one; manyate hi = indeed thinks; aishvarya mada mattaH = of one’s supremacy; with excited arrogance; aham iti = and says “I; I.”

अनुवादः

“O prince, the foremost of monkeys! Who would speak like this, while he is the lord? Every one indeed thinks one’s supremacy with an excited arrogance and says ‘I, I’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

18. sarve.api vayam praaptaaH = all of us; who reached here; kR^ita kShaNaaH = are waiting for the right moment; gantum = to go; tatra = to that place; yatra = where; saH sugriivaH = that Sugreeva; avyayaH patiH hari viiraanaam = the imperishable king of the heroic monkeys; (is).

अनुवादः

“All of us, who reached here, are waiting for the right moment to go to that place where Sugreeva, the imperishable king of the heroic monkeys, is.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं वक्ष्यति को राजन् प्रभुः सन् वानरर्षभ ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वोऽहमिति मन्यते ॥ १९ ॥

सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः ।
स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः ॥

त्वया हि अनुक्तैः हरिभिः न एव शक्यम् पदात् पदम् । क्वचित् गन्तुम् हरि श्रेष्ठ ब्रूमः सत्यम् इदम् तु ते ॥ ५-६४-१९

‘राजन्! कपिश्रेष्ठ! स्वामी होकर भी अपने अधीन रहनेवाले लोगोंसे कौन इस तरहकी बात करेगा? प्रायः सब लोग ऐश्वर्यके मदसे उन्मत्त हो अहंकारवश अपनेको ही सर्वोपरि मानने लगते हैं ॥ १९ ॥

तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित् ।
सन्नतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभयोग्यताम् ॥ २० ॥

त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात् पदम् ।
क्वचिद्गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते ॥

एवम् तु वदताम् तेषाम् अन्गदः प्रत्यभाषत । बाढम् गच्छाम इति उक्त्वा उत्पपात मही तलात् ॥ ५-६४-२०

‘आपकी यह बात आपके ही योग्य है । दूसरे किसीके मुँहसे प्रायः ऐसी बात नहीं निकलती । यह नम्रता आपकी भावी शुभयोग्यताका परिचय दे रही है ॥ २० ॥

निन्नॊडनॆ इरुव नावॆल्लरू कूड शुभलक्ष्मणसम्पन्ननू, वानर योधरिगॆ निरन्तर प्रभुवाद सुग्रीवन बळिगॆ होगलु उत्सुकरागिद्देवॆ. ऎलै श्रेष्ठा! आदरॆ निन्न अप्पणॆयिल्लदॆ कपिनायकरारू ऒन्दु हॆज्जॆयू मुन्दिडलाररु. इदन्नु नावु सत्यवागि हेळुत्तिद्देवॆ.॥19-20॥

पदच्छेदः

19. hari shreShTha = O the excellent of monkeys!; haribhiH = for the monkeys; anuktaiH = who are not ordered; tvayaa = by you; na shakyam = it is not possible; padaat padam gantum = to go even a step forward; kvachit = anywhere; bruumaH = we are speaking; idam satyam = this truth; te = to you.

अनुवादः

“O the excellent of monkeys! Without your command, it is not possible for the monkeys anywhere, even a step forward. We are speaking this truth to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

20. teShaam padataam = while they were severe speaking; evam = thus; aN^gadaH = Angada; pratyuvaacha ha = replied; baaDham gacChaama = let us surely go; iti = thus; uktvaa = speaking; mahaabalaaH = those mighty monkeys; utpetuH = sprang; kham = into the air.

अनुवादः

While they were thus speaking; Angada replied, “Let us go.” The mighty monkeys then sprang into the air.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः ।
स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः ॥ २१ ॥

एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्यभाषत ।
बाढं गच्छाम इत्युक्त्वा उत्पपात महीतलात् ॥

उत्पतन्तम् अनूत्पेतुः सर्वे ते हरि यूथपाः । कृत्वा आकाशम् निराकाशम् यज्ञ उत्क्षिप्ता इव अनलाः ॥ ५-६४-२१

‘हम सब लोग भी जहाँ वानरवीरोंके अविनाशी पति सुग्रीव विराजमान हैं, वहाँ चलनेके लिये उत्साहित हो यहाँ आपके समीप आये हैं ॥ २१ ॥

हीगॆ अवरॆल्लरू ऒक्कॊरळिनिन्द हेळलु, अङ्गदनु - ‘सरि, नाविन्नु हॊरडोण’ ऎन्दु अवरॆल्लरिगू सुग्रीवन बळिगॆ होगलु अनुमतियन्नित्तनु. ऒडनॆये महाबलशालिगळाद ऎल्ल कपिवीररु ऒन्दे नॆगॆतक्कॆ आकाशक्कॆ हारिदरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. sarve = all; te hari yuuthapaaH = those leaders of monkey-troops; achalaaH iva = like stones; yantrotkShiptaaH = shot from a catapult; kR^itvaa = making; aakaasham = the space; niraakaasham = space-less; anuutpetuH utpatantam = followed Angada; who was springing forward.

अनुवादः

All those leaders of monkey-troops, like stones shot from a catapult, making the space space-less, followed Angada, who was springing forward.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात् पदम् ।
क्वचिद् गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते ॥ २२ ॥

उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः ।
कृत्वाकाशं निराकाशं यन्त्रोत् क्षिप्ता इवाचलाः ॥

ते अम्बरम् सहसा उत्पत्य वेगवन्तः प्लवम्गमाः । विनदन्तो महानादम् घना वात ईरिता यथा ॥ ५-६४-२२

‘वानरश्रेष्ठ! आपकी आज्ञा प्राप्त हुए बिना हम वानरगण कहीं एक पग भी नहीं जा सकते, यह आपसे सच्ची बात कहते हैं’ ॥ २२ ॥

आ वानररॆल्लरू हारुत्तिरुव अङ्गदनन्नु अनुसरिसि, यन्त्रदिन्द चिम्मल्पट्ट कल्लु बण्डॆगळन्तॆ आकाशदल्लि स्वल्पवू जागवे इल्लदन्तॆ व्यापिसिबिट्टरु. अन्दरॆ आकाशदल्लॆल्ल अवरे कण्डु बरुत्तिद्दरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. te plavaN^gamaaH = those monkeys; vegavataH = with swiftness; vinadantaaH = sounding forth; mahaanaadam = a loud noise; sahasaa = quickly; utpatya = sprang; ambaram = into the sky; ghanaaH yathaa = like clouds; vaateritaaH = driven by the wind.

अनुवादः

Those monkeys with speed, sounding forth a loud noise, sprang into the sky, like clouds driven by the wind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्यभाषत ।
साधु गच्छाम इत्युक्त्वा खमुत्पेतुर्महाबलाः ॥ २३ ॥

अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनुमन्तं च वानरम् ।
तेम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवङ्गमाः ।
विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा ॥

अन्गदे हि अननुप्राप्ते सुग्रीवो वानर अधिपः । उवाच शोक उपहतम् रामम् कमल लोचनम् ॥ ५-६४-२३

वे वानरगण जब ऐसी बातें कहने लगे, तब अङ्गद बोले—‘बहुत अच्छा, अब हमलोग चलें ।’ इतना कहकर वे महाबली वानर आकाशमें उड़ चले ॥ २३ ॥

युवराजनाद अङ्गदनन्नू, कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनन्नु मुन्दॆमाडिकॊण्डु, रिव्वनॆ आकाशक्कॆगरि वायुविनिन्द प्रेरितवाद मेघगळन्तॆ गट्टियागि शब्दमाडुत्ता सुग्रीवन बळिगॆ सारिदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. ananupraapte = without the landing; aN^gada = Angada; * sugriisaH* = Sugreeva; vaanaraadhipaH = the king of monkeys; uvaacha = spoke; kamala lochanam = to the lotus-eyed; raamam = Rama; shoka upahatam = afflicted with grief.

अनुवादः

Even before Angada landed there, Sugreeva, the king of monkeys spoke to the louts-eyed Rama, who was afflicted with grief (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः ।
कृत्वाऽऽकाशं निराकाशं यन्त्रोत्क्षिप्ता इवोपलाः ॥ २४ ॥

अङ्गदे समनुप्राप्ते सुग्रीवो वानराधिपः ।
उवाच शोकोपहतं रामं कमललोचनम् ॥

समाश्वसिहि भद्रम् ते दृष्टा देवी न संशयः । न आगन्तुम् इह शक्यम् तैः अतीते समये हि नः ॥ ५-६४-२४

आगे-आगे अङ्गद और उनके पीछे वे समस्त वानरयूथपति उड़ने लगे । वे आकाशको आच्छादित करके गुलेलसे फेंके गये पत्थरोंकी भाँति तीव्रगतिसे जा रहे थे ॥ २४ ॥

अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ।
तेऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवङ्गमाः ॥ २५ ॥
विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा ।

समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः ।
नागन्तुमिह शक्यं तैरतीते समये हि नः ॥

न मत् सकाशम् आगच्छेत् कृत्ये हि विनिपातिते । युव राजो महाबाहुः प्लवताम् प्रवरो अन्गदः ॥ ५-६४-२५

अङ्गद और वानरवीर हनुमान् को आगे करके सभी वेगवान् वानर सहसा आकाशमें उछलकर वायुसे उड़ाये गये बादलोंकी भाँति बड़े जोर-जोरसे गर्जना करते हुए किष्किन्धाके निकट जा पहुँचे ॥ २५ १/२ ॥

अङ्गदादिगळु तम्म बळिगॆ बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि, वानरेन्द्रनाद सुग्रीवनु सीताविरहशोकदिन्द परितपिसुत्तिद्द कमलाक्षनाद श्रीरामनल्लि हेळिदनु ‘‘राघवा! समाधानवन्नु हॊन्दु, निनगॆ मङ्गळवागली; सीतॆयन्नु नोडिकॊण्डे इदो, अङ्गदादिगळु बरुत्तिद्दारॆ. इदरल्लि सन्देहवे इल्ल. ऎलै शुभदर्शनने! हागिल्लदिद्दरॆ अवधितीरिद बळिक इवरुगळु इल्लिगॆ बरुवुदु असम्भववे.॥24-25॥

पदच्छेदः

24. samaashvasihi = be pacified!; te bhadram = happiness to you!; devi = the princess; dR^iShTaa = has been scan; na samshayaH = there is no doubt; naH samaye atiite = when the time fixed by us goes beyond limit; na shakyam = it is not possible; taiH = for them; aagantum = to come; iha = here.

अनुवादः

“Be pacified! Happiness to you! The princess has been seen. There is not doubt. When the time earlier fixed by us exceeds beyond limit, it is not possible for them to come here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25. aN^gadaH = Angada; mahaabaahuH = the long-armed; yuva raajaH = prince; pravaraH = and the most excellent; plavataam- of monkeys; na aagachchhet = does not make his appearance; matsakaasham = before my vicinity; kR^itye vinipaatite = if the work is ruined.

अनुवादः

“Angada, the long-armed prince and the most excellent of monkeys does not make his appearance before my vicinity, if the work is ruined.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदे समनुप्राप्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ २६ ॥
उवाच शोकसन्तप्तं रामं कमललोचनम् ।

न मत्सकाशमागच्छेत् कृत्ये हि विनिपातिते ।
युवराजो महाबाहुः प्लवतां प्रवरोङ्गदः ॥

यदि अपि अकृत कृत्यानाम् ईदृशः स्यात् उपक्रमः । भवेत् तु दीन वदनो भ्रान्त विप्लुत मानसः ॥ ५-६४-२६

अङ्गदके निकट पहुँचते ही वानरराज सुग्रीवने शोकसंतप्त कमलनयन श्रीरामसे कहा— ॥ २६ १/२ ॥

अङ्गदन अमितोत्साहवन्नु नोडिदरॆ इवरु कृतकृत्यरागिये बन्दिरुवरॆन्दु ननगॆ अनिसुत्तदॆ. कार्यवेनादरु कॆट्टुहोगिद्दरॆ, अथवा अवरु कृतकृत्यरागदिद्दरॆ युवराजनाद अङ्गदनु नन्न बळिगॆ खण्डितवागि बरुत्तिरलिल्ल. महाबाहुवाद, युवराजनाद अङ्गदनु हारुववरल्लि श्रेष्ठनागिरुवनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. yadi api syaat = even if; iidR^ishaH = such; upakramaH = an exploit; (may be possible); akR^ita kR^ityaanaam = by these monkeys; who have not accomplished their work; saH = that Angada; bhavet diina vadanaH = would have worn a sad face; bhraanta vipluta maanasaH = and felt perplexed and scattered in mind.

अनुवादः

“Even if such an exploit may be possible by these monkeys who have not been able to accomplish their work, Angada would have worn a sad face and felt perplexed and scattered in mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः ॥ २७ ॥
नागन्तुमिह शक्यं तैरतीतसमयैरिह ।

यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः ।
भवेत् स दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः ॥

पितृ पैतामहम् च एतत् पूर्वकैः अभिरक्षितम् । न मे मधु वनम् हन्यात् अहृष्टः प्लवग ईश्वरः ॥ ५-६४-२७ कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत ।

‘प्रभो! धैर्य धारण कीजिये । आपका कल्याण हो । सीता देवीका पता लग गया है, इसमें संशय नहीं है; क्योंकि कृतकार्य हुए बिना दिये हुए समयकी अवधिको बिताकर ये वानर कदापि यहाँ नहीं आ सकते थे ॥

वानररेनादरू कृतकृत्यरागदॆ इद्दिद्दरॆ हीगॆ अवरु अट्टहासदिन्द बरलु साध्यवागुत्तिरलिल्ल. आग अङ्गदनु दैन्यवाद मुखवुळ्ळवनू, भ्रान्तचित्तनू, आगिरुत्तिद्दनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. ahR^iSTaH plavaga iishvaraH = if Angada the lord of monkeys is not rejoiced; nahanyaat = he would not have damaged; me madhuvanam = my Madhuvana; * pitR^i paitaamaham* = which belongs to my father and grandfather; abhirakShitam = and protected; puurvakaiH = by my forebears; samaashvasihi = get consoled well!; raama = O Rama; kausalyaa suprajaaH = the splendid son of Kausalya; suvrata = the virtuous.

अनुवादः

“If Angada the lord f the monkeys is not rejoiced, he would not have damaged my madhuvana, which belongs to my father and grandfather as well as protected by my forbears. Get consoled well, O virtuous Rama, the splendid son of Kausalya!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदस्य प्रहर्षाच्च जानामि शुभदर्शन ॥ २८ ॥
न मत्सकाशमागच्छेत् कृत्ये हि विनिपातिते ।
युवराजो महाबाहुः प्लवतामङ्गदो वरः ॥ २९ ॥

पितृपैतामहं चैतत् पूर्वकैरभिरक्षितम् ।
न मे मधुवनं हन्यादहृष्टः प्लवगेश्वरः ॥ कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत ।
दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता ॥

दृष्टा देवी न संदेहो न च अन्येन हनूमता ॥ ५-६४-२८ न हि अन्यः कर्मणः हेतुः साधने तत् विधो भवेत् । हनूमति हि सिद्धिः च मतिः च मति सत्तम ॥ ५-६४-२९ व्यवसायः च वीर्यम् च सूर्ये तेज इव ध्रुवम् ।

‘शुभदर्शन श्रीराम! अङ्गदकी अत्यन्त प्रसन्नतासे भी मुझे इसी बातकी सूचना मिल रही है । यदि काम बिगाड़ दिया गया होता तो वानरोंमें श्रेष्ठ युवराज महाबाहु अङ्गद मेरे पास कदापि लौटकर नहीं आते ॥ २८-२९ ॥

कौसल्यादेविगॆ आनन्दवन्नु कॊडुवन्तह रामा! नियमनिष्ठॆगळुळ्ळवने! समाधानवन्नुहॊन्दु. सीतादेवियन्नु कण्डुबन्दिरुवुदरल्लि सन्देहवे इल्ल. अवळन्नु हनुमन्तने दर्शिसिरुवनु.॥29॥

पदच्छेदः

28. devii = Seetha; dR^iShTaa = was seen; na samdehaH = there is no doubt; na = none; anyena = other; hanuumataa = than Hanuma; na hi anyaH = there is indeed none other; hanuumataH = than Hanuma; hetuH = who is the executor; saadhane = in accomplishing; asya karmaNaH = this work.

अनुवादः

“Seetha was seen. There is no doubt. None other than Hanuma must have seen Seetha. There is indeed none other than Hanuma, who is the executor.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवरेनादरू सीतॆयन्नु काणदे इल्लिगॆ बन्दिद्दरॆ, पितृ-पितामहसम्बन्धवाद हिन्दिनवरिन्दलू रक्षिसल्पट्ट मधुवनवन्नु हीगॆ ध्वंस माडुत्तिरलिल्ल. (एकॆन्दरॆ अङ्गदनु युव राजनल्लवॆ?) ॥28॥

पदच्छेदः

29. mati sattama = O Rama; having a very good understanding!; hanuumati = in Hanuma; siddhiH cha = capacity to accomplish any object; matiH cha = intelligence; vyavasaayaH cha = strenuous effort; viiryam cha = and vigour; dhruvam = are unchangeable; tejaH iva = like a splendour; suurye = in the sun.

अनुवादः

“O Rama, having a very good understanding! In Hanuma, qualities like capacity to accomplish any object, intelligence, strenuous effort and vigour are unchangeable, like a splendour in the sun.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः ।
भवेत् तु दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः ॥ ३० ॥

न ह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधनेस्य हनूमतः ।
हनूमति हि सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तम ।
व्यवसायश्च वीयं च सूर्ये तेज इव ध्रुवम् ॥

जाम्बवान् यत्र नेता स्यात् अन्गदः च बल ईश्वरः ॥ ५-६४-३० हनूमान् च अपि अधिष्ठाता न तस्य गतिः अन्यथा ।

‘यद्यपि कार्य सिद्ध न होनेपर भी इस तरह लोगोंका अपने घर लौटना देखा गया है, तथापि उस दशामें अङ्गदके मुखपर उदासी छायी होती और उनके चित्तमें घबराहटके कारण उथल-पुथल मची होती ॥ ३० ॥

ऎलै प्रज्ञाशालिये! ई कार्यवन्नु सफलगॊळिसुवल्लि हनुमन्तनल्लदे बेरॆ यारू कारणरल्ल. एकॆन्दरॆ, सूर्यनल्लि सहजवागि तेजवु इरुवन्तॆ हनुमन्तनल्लि कार्यदक्षतॆ. प्रज्ञॆ, प्रयत्नशीलतॆ, पराक्रमगळु सहजवागिवॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. yatra = where; jaambavaan = Jambavan; netaasyaat = is a leader; aN^gadashcha = Angada; bala iishvaraH = the commander of the troops; hanuumaan cha = and hanuma; adhiShThaataa = the administrator; gatiH = the progress; tasya = of that work; na anyathaa = cannot be otherwise.

अनुवादः

“Where Jambavan is a leader; Angada as the commander of troops and moreover Hanuma as the administer, the progress of that work cannot be as otherwise.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितृपैतामहं चैतत् पूर्वकैरभिरक्षितम् ।
न मे मधुवनं हन्याददृष्ट्वा जनकात्मजाम् ॥ ३१ ॥

जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च बलेश्वरः ।
हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ॥

‘मेरे बाप-दादोंके इस मधुवनका, जिसकी पूर्वजोंने भी सदा रक्षा की है, कोई जनककिशोरीका दर्शन किये बिना विध्वंस नहीं कर सकता था ॥ ३१ ॥

कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत ।
दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता ॥ ३२ ॥

मा भूश्चिन्तासमायुक्तः सम्प्रत्यमितविक्रम ।
ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे ॥

‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाले श्रीराम! आपको पाकर माता कौसल्या उत्तम संतानकी जननी हुई हैं । आप धैर्य धारण कीजिये । इसमें कोई संदेह नहीं कि देवी सीताका दर्शन हो गया । किसी औरने नहीं, हनुमान् जी ने ही उनका दर्शन किया है ॥ ३२ ॥

यावुदे कार्यसाधनॆयल्लि महावीरनाद जाम्बवन्तनु नेतारनू, महाबलशालियाद अङ्गदनु सेनानायकनू, वायुसुतनाद हनुमन्तनु कार्यसाधकनू आगिरुवरो आ कार्यवु सिद्धिसलेबेकु. अदरिन्दागि अमित पराक्रमिशालियाद ऎलै श्रीरामा! इन्नादरू नीनु चिन्तिसबेड.॥31-32॥

पदच्छेदः

31; 32. amita vikramaH = O Rama of unlimited prowess! maabhuuH chintaa samaayuktaH = do not encounter troubled thoughts; samprati = now!; tataH = thereupon; kaanana okasaam = (while) the monkeys; hanumat karma dR^iptaanaam = who are proud of Hanuma’s performance; nardataam = who are making noise; kathayataam iva = as though telling about; siddhim = the accomplishment of their act; upayaataanaam = and approaching towards; kiShkindhaam = Kishkindha; shushraava = was heard; kila kilaa shabdam = certain sounds expressing joy; aasannam = in the proximity; ambare = of the sky.

अनुवादः

“O Rama, of unlimited prowess! Do not encounter troubled thoughts now!” Meanwhile, when the monkeys, who are proud of Hanuma’s performance and who are making noise as though they are proclaiming about the accomplishment of their act are approaching Kishkindha Sugreeva heard certain sounds expressing joy, in the vicinity of the sky.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधनेऽस्य हनूमतः ।
हनूमतीह सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तम ॥ ३३ ॥
व्यवसायश्च शौर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ।
जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च हरीश्वरः ॥ ३४ ॥
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तत्र गतिरन्यथा ।

हनुमत्कर्मदृप्तानां नर्दतां काननौकसाम् ।
किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव ॥ ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः ।
आयताञ्चितलाङ्गूलः सोभवद् हृष्टमानसः ॥

ततः श्रुत्वा निनादम् तम् कपीनाम् कपि सत्तमः ॥ ५-६४-३३ आयत अन्चित लान्गूलः सो अभवद्त् हृष्ट मानसः । आजग्मुः ते अपि हरयो राम दर्शन कान्क्षिणः ॥ ५-६४-३४ अन्गदम् पुरतः कृत्वा हनूमन्तम् च वानरम् ।

‘मतिमानोंमें श्रेष्ठ रघुनन्दन! इस कार्यको सिद्ध करनेमें हनुमान् जी के सिवा और कोई कारण बना हो, ऐसा सम्भव नहीं है । वानरशिरोमणि हनुमान् में ही कार्यसिद्धिकी शक्ति और बुद्धि है । उन्हींमें उद्योग, पराक्रम और शास्त्रज्ञान भी प्रतिष्ठित है । जिस दलके नेता जाम्बवान् और महाबली अङ्गद हों तथा अधिष्ठाता हनुमान् हों, उस दलको विपरीत परिणाम—असफलता मिले, यह सम्भव नहीं है ॥

सुग्रीवनु श्रीरामनिगॆ हीगॆ समाधानवन्नु हेळुत्तिरुवागले-हनुमन्तनु तन्न कार्यवन्नु साधिसि बन्दिरुवनॆन्दु हेळुत्तिरुवरो ऎम्बन्तॆ, गर्जनॆ माडिकॊण्डु किष्किन्धापट्टणद कडॆगॆ बरुत्तिद्द कपिनायकर किल-किलशब्दगळन्नु सुग्रीवनु हत्तिरदिन्दले केळिदनु. बळिक वानर प्रभुवाद सुग्रीवनु कपीश्वरर निनादवन्नु केळि, तन्न बालवन्नु नॆट्टगॆ मेलक्कॆत्ति परमानन्दवन्नु प्रकटिसिदनु.॥33-34॥

पदच्छेदः

33. tataH = then; shrutvaa = hearing; tam ninaadam = that clamour; kapiinaam = of the monkeys; saH kapi sattamaH = that Sugreeva; the chief of monkeys; abhavat = became; hR^iSTa maanasaH = rejoiced in mind; aayata aNchita laaNguulaH = duly stretching and curling up his tail.

अनुवादः

Then, hearing that clamour of the monkeys, Sugreeva the chief of the monkeys became rejoiced at heart, duly stretching and curling up his tail (in joy).

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

34. kR^itvaa = keeping; aN^gadam = Angada; hanuumantam = and Hanuma; vaanram = the monkey; purataH = in front of them; te harayaH api = those monkeys too; aajagmuH = came; raama darshana kaaN^kSiNaH = with their eagerness or see Rama.

अनुवादः

Keeping Angada and Hanuma in front of them, those monkeys too arrived with their eagerness to see Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मा भूश्चिन्तासमायुक्तः सम्प्रत्यमितविक्रम ॥ ३५ ॥
यदा हि दर्पितोदग्राः सङ्गताः काननौकसः ।
नैषामकृतकार्याणामीदृशः स्यादुपक्रमः ॥ ३६ ॥
वनभङ्गेन जानामि मधूनां भक्षणेन च ।

आजग्मु स्तेपि हरयो रामदर्शनकाङ्क्षिणः ।
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ॥ तेङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदान्विताः ।
निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च ॥

ते अन्गद प्रमुखा वीराः प्रहृष्टाः च मुदा अन्विताः ॥ ५-६४-३५ निपेतुः हरि राजस्य समीपे राघवस्य च । हनूमान् च महाबहुः प्रणम्य शिरसा ततः ॥ ५-६४-३६ नियताम् अक्षताम् देवीम् राघवाय न्यवेदयत् ।

‘अमित पराक्रमी श्रीराम! अब आप चिन्ता न करें । ये वनवासी वानर जो इतने अहंकारमें भरे हुए आ रहे हैं, कार्य सिद्ध हुए बिना इनका इस तरह आना सम्भव नहीं था । इनके मधु पीने और वन उजाड़नेसे भी मुझे ऐसा ही प्रतीत होता है’ ॥ ३५-३६ १/२ ॥

महावीरराद आ अङ्गदादि प्रमुखरु हॆच्चाद सन्तोषभरितरागि, कपिराजनाद सुग्रीवनु, पुरुषोत्तमनाद श्रीरामनु इद्द प्रदेशदल्लि बन्दिळिदरु.॥36॥

पदच्छेदः

35. te viiraaH = those heroes; aN^gada pramukhaaH = having Angada as their chief; prahR^iShTaaH cha = exceedingly pleased; mudaa anvitaaH = and filled with joy; nipetuH = landed; samiipe = at the vicinity; hari raajasya = of Sugreeva; raaghavasya cha = and Rama.

अनुवादः

Those heroes, having Angada as their chief, exceedingly pleased as they were and filled with joy, landed at the vicinity of Sugreeva and Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रीरामन दर्शनाकाङ्क्षिगळाद आ ऎल्ल कपिनायकरू अङ्गदनन्नू, हनुमन्तनन्नू मुन्दॆ माडिकॊण्डु आगमिसिदरु.॥35॥

पदच्छेदः

36. tataH = thereafter; mahaabaahuH = the mighty armed; hanumaan = Hanuma; praNamya = offering salutation; shirasaa = by bending his head low; * nyavedayat* = reported; deviim = that Seetha the princess; niyataam = is constant in devotion to her husband; akShataam = and sound in body.

अनुवादः

Thereafter, the mighty armed Hanuma, offering his salutation in bending his head low, informed Rama that Seetha the princess is constant in devotion to Rama and sound in body.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे ॥ ३७ ॥
हनूमत्कर्मदृप्तानां नदतां काननौकसाम् ।
किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव ॥ ३८ ॥

हनुमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः ।
नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ॥ दृष्टा देविति हनुमद्वदनादमृतोपमम् ।
आकर्ण्य वचनं रामो हर्षमाप सलक्षणः ॥

वे इस प्रकार कह ही रहे थे कि उन्हें आकाशमें निकटसे वानरोंकी किलकारियाँ सुनायी दीं । हनुमान् जी के पराक्रमपर गर्व करके किष्किन्धाके पास आ गर्जना करनेवाले वे वनवासी वानर मानो सिद्धिकी सूचना दे रहे थे ॥ ३७-३८ ॥

हनुमन्तन मुखारविन्द बन्द ‘‘दृष्टादेवी - सीतॆयन्नु कण्डॆनु’’ ई अमृतोपमवाद मातन्नु केळि राम-लक्ष्मणरिब्बरू परमसन्तुष्टरादरु.॥38॥

पदच्छेदः

37. aakarNya = hearing; vachanam = the words; amR^itopamam = which were nectar-like; devii dR^iShTaa iti = saying Seetha was found"; hanumadvaanaat = from the month of Hanuma; raamaH = Rama; salakSmaNaH = along with Lakshmana; * aapa* = obtained; harSham = joy.

अनुवादः

Hearing the nectar-like words, saying “Seetha was found” from the mouth of Hanuma, Rama and Lakshmana felt happy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाबाहुवाद हनुमन्तनु श्रीरामनिगॆ साष्टाङ्ग नमस्कारवन्नु माडि ‘‘साध्वियाद सीतादेवियू क्षेमवागिरुवळु’’ ऎन्दु विनन्तिसिकॊण्डनु.॥37॥

पदच्छेदः

38. tataH = thereupon; lakSmaNaH = Lakshmana; priitimaan = with love; avaikShata = looked at; priitam = the joyful; sugriivam = Sugreeva; bahu maanaat = with reverence; nishchita artham = who decidedly apprised; tasmin pavana aatmaje = about the aforesaid Hanuma; (having accomplished his work).

अनुवादः

Thereupon, Lakshmana with love looked with reverence on the joyful Sugreeva, who earlier decidedly apprised about the aforesaid Hanuma, having accomplished the task.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः ।
आयताञ्चितलाङ्गूलः सोऽभवद्हृष्टमानसः ॥ ३९ ॥

निश्चितार्थस्ततः तस्मिन् सुग्रीवः पवनात्म जे ।
लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतं बहुमानादवैक्षत ॥

प्रीत्या च रममाणो अथ राघवः पर वीरहा ॥ ५-६४-३९ बहु मानेन महता हनूमन्तम् अवैक्षत ।

उन वानरोंका वह सिंहनाद सुनकर कपिश्रेष्ठ सुग्रीवका हृदय हर्षसे खिल उठा । उन्होंने अपनी पूँछ लंबी एवं ऊँची कर दी ॥ ३९ ॥

हनुमन्तन विषयदल्लि निश्चितवाद अभिप्रायवन्नु हॊन्दिद्द हागू अवन कार्यदिन्द सुप्रीतनागिद्द सुग्रीवनन्नु लक्ष्मणनु अत्यन्तगौरव भावनॆयिन्द कण्डनु.*॥39॥

पदच्छेदः

39. raaghavaH = Rama; para viirahaa = the annihilator of hostile heroes; upetaH = who obtained; parayaa = a great; priityaa = joy; avaikShata = looked at; hanumantam = Hanuma; mahataa bahumaanena = with a high esteem.

अनुवादः

Rama, the annihilator of hostile heroes, who obtained a great joy, looked on Hanuma with a high esteem.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आजग्मुस्तेऽपि हरयो रामदर्शनकाङ्क्षिणः ।
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ॥ ४० ॥

प्रीत्या च रममाणोथ राघवः परवीरहा ।
बहुमानेन महता हनुमन्तमवैक्षत ॥

इतनेमें ही श्रीरामचन्द्रजीके दर्शनकी इच्छासे अङ्गद और वानरवीर हनुमान् को आगे करके वे सब वानर वहाँ आ पहुँचे ॥ ४० ॥

शत्रुसंहारकनाद श्रीरामनु हनुमन्तन विषयदल्लि अपारवाद प्रीतियन्नु हॊन्दि अवनन्नु अत्यन्त गौरवभावदिन्द वीक्षिसिदनु.॥40॥

तेऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदान्विताः ।
निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च ॥ ४१ ॥

वे अङ्गद आदि वीर आनन्द और उत्साहसे भरकर वानरराज सुग्रीव तथा रघुनाथजीके समीप आकाशसे नीचे उतरे ॥ ४१ ॥

हनूमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः ।
नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ॥ ४२ ॥

महाबाहु हनुमान् ने श्रीरघुनाथजीके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम किया और उन्हें यह बताया कि ‘देवी सीता पातिव्रत्यके कठोर नियमोंका पालन करती हुई शरीरसे सकुशल हैं’ ॥ ४२ ॥

दृष्टा देवीति हनुमद्वदनादमृतोपमम् ।
आकर्ण्य वचनं रामो हर्षमाप सलक्ष्मणः ॥ ४३ ॥

‘मैंने देवी सीताका दर्शन किया है’ हनुमान् जी के मुखसे यह अमृतके समान मधुर वचन सुनकर लक्ष्मणसहित श्रीरामको बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ ४३ ॥

निश्चितार्थं ततस्तस्मिन् सुग्रीवं पवनात्मजे ।
लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतं बहुमानादवैक्षत ॥ ४४ ॥

पवनपुत्र हनुुमान् के विषयमें सुग्रीवने पहलेसे ही निश्चय कर लिया था कि उन्हींके द्वारा कार्य सिद्ध हुआ है । इसलिये प्रसन्न हुए लक्ष्मणने प्रीतियुक्त सुग्रीवकी ओर बड़े आदरसे देखा ॥ ४४ ॥

प्रीत्या च परयोपेतो राघवः परवीरहा ।
बहुमानेन महता हनूमन्तमवैक्षत ॥ ४५ ॥

शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले श्रीरघुनाथजीने परम प्रीति और महान् सम्मानके साथ हनुमान् जी की ओर देखा ॥ ४५ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः ॥ ६४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें चौंसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६४ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि अरवत्तनाल्कनॆय सर्गवु मुगियितु.