०६२ दधिमुखेन किष्किन्धानिवर्तनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

The monkeys enter Madhuvana and partake the honey in plenty, as permitted by Hanuma and Angada. Singing and dancing as if in a drunken state, the monkeys were obstructed by those guarding the grove. The terrific monkeys warded off the guards, nay, they even dragged them by their knees and tossed them up in the air. The guards then went to Dadhimukha, the chief of the garden-guards and complained him of the matter. Dadhimukha along with his followers appears on the scene and invade the monkeys with trees and rocks. Angada thrashed Dadhimukha with his arms and made him fall on the ground. Dadhimukha along with his followers then proceed to Kishkindha to report the matter to him. Dadhimukha bows down and touches Sugreeva’s feet as a mark of salutation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

62. वानरोंद्वारा मधुवनके रक्षकों और दधिमुखका पराभव तथा सेवकोंसहित दधिमुखका सुग्रीवके पास जाना

तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनूमान् वानरर्षभः ।
अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ॥ १ ॥
अहमावर्जयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः ।

तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनुमान् वानरर्षभः ।
अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ।
अहमावारयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः ॥

तान् उवाच हरि श्रेष्ठो हनूमान् वानर ऋषभः । अव्यग्र मनसो यूयम् मधु सेवत वानराः ॥ ५-६२-१ अहमावारयिष्यामि युष्माकम् परिपन्थिनः ।

उस समय वानरशिरोमणि कपिवर हनुमान् ने अपने साथियोंसे कहा—‘वानरो! तुम सब लोग बेखटके मधुका पान करो । मैं तुम्हारे विरोधियोंको रोकूँगा’ ॥

दधिमुखनु तडॆयुत्तिद्दरू, वानरश्रेष्ठनाद हनुमन्तनु तन्न सङ्गातिगळिगॆ इन्तॆन्दनु वानरश्रेष्ठरे! नीवु प्रशान्तचित्तरागि मधुवन्नु पानमाडिरि. निम्मन्नु तडॆयलु बन्दवरन्नु नानु निवारिसुवॆनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. hanumaan = Hanuma; vaanararSabhaH = like a bull among the monkeys; harishreSThaH and the foremost among them; uvaacha = spoke; taan = to them (as follows); vaanaraaH = O monkeys!; yuuyam = you; sevata = cherish; * madhu* = the honey; avyagramanasaH = with a cool mind; aham = I; aavaarayiSyaami = will keep off; yuSmaakam = your; paripanthinaH = opposer who is standing in your way.

अनुवादः

Hanuma, like a bull among the monkeys and the foremost among them spoke to them as follows: “Cherish the honey with a cool mind, O monkeys! I will keep off your opposer who is standing in your way.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोऽङ्गदः ॥ २ ॥
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ।
अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया ॥ ३ ॥
अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्गं पुनरीदृशम् ।

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोङ्गदः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ॥ अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया ।
अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्ग पुनरीदृशम् ॥

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यम् हरीणाम् प्रवरो अन्गदः ॥ ५-६२-२ प्रत्युवाच प्रसन्न आत्मा पिबन्तु हरयो मधु । अवश्यम् कृत कार्यस्य वाक्यम् हनुमतो मया ॥ ५-६२-३ अकार्यम् अपि कर्तव्यम् किम् अन्ग पुनः ईदृशम् ।

हनुमान् जी की बात सुनकर वानरप्रवर अङ्गदने भी प्रसन्नचित्त होकर कहा—‘वानरगण अपनी इच्छाके अनुसार मधुपान करें । हनुमान् जी इस समय कार्य सिद्ध करके लौटे हैं, अतः इनकी बात स्वीकार करनेके योग्य न हो तो भी मुझे अवश्य माननी चाहिये । फिर ऐसी बातके लिये तो कहना ही क्या है?’ ॥ २-३ १/२ ॥

हनुमन्तन मातन्नु केळि कपिश्रेष्ठनाद अङ्गदनु सङ्गडिगरिगॆ हेळुत्तानॆ ऎलै कपिश्रेष्ठरे! प्रसन्न मनस्सिनिन्द मधुवन्नु स्वीकरिसिरि. कृतकृत्यनागि बन्दिरुव हनुमन्तन मातन्नु नानु अवश्यवागि पालिसुत्तेनॆ. अदु अकार्यवादरू ननगॆ घन कार्यवे सरि. हीगिरुवाग इन्तह विषयदल्लि हेळुवुदेनिदॆ? ॥2-3॥

पदच्छेदः

2. shrutvaa = hearing; vaakyam = the words; hanumataH = of Hanuma; prasannaatmaa = the gracious minded; aN^gadaH = Angada; pratyuvaacha = repeated the following words; harayaH = (Let) the monkeys; pibantu = drink; * madhu* = the honey.

अनुवादः

Hearing the words of Hanuma, the gracious minded Angada the principal among the monkeys repeated the words: “Let the monkeys drink the honey.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3. vaakyam = the words; akaaryam api = though improper; kR^ita kaaryasya = who has accomplished his work; to be obliged; avashyam = certainly; mayaa = by me; kim aN^ga = wherefore then; iidR^isham punaH = moreover; on such an occasion?

अनुवादः

“The words, though improper of Hanuma who had accomplished his task, are to be obliged certainly by me. Wherefore then, moreover, on such an occasion?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः ॥ ४ ॥
साधु साध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ।

अन्दगस्य मुखात् श्रुत्वा वचनम् वानर ऋषभाः ॥ ५-६२-४ साधु साध्व् इति सम्हृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ।

अङ्गदके मुखसे ऐसी बात सुनकर सभी श्रेष्ठ वानर हर्षसे खिल उठे और ‘साधु-साधु’ कहते हुए उनकी प्रशंसा करने लगे ॥ ४ १/२ ॥

आ वानर वीररु अङ्गदन मुखदिन्द हॊरट आ मातन्नु केळि ‘‘साधु-साधु’’ बहळ ऒळ्ळॆयदु ऎन्दु हेळुत्ता हॆच्चाद सन्तोषदिन्द अवनन्नु अभिनन्दिसिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; mukhaat = coming from the mouth; aN^gadasya = of Angada; vaanaraaH = those monkeys; vaanarShabhaaH = who were like bulls among the monkeys; samhR^iSTaaH = were delighted; pratya puujayan = and answered with reverence; saadhu saadhv iti = saying ‘good; good!’

अनुवादः

Hearing the words coming from the mouth of Angada, those monkeys who were like bulls among the monkeys were delighted and answered with reverence, saying ‘good, good!’

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् ॥ ५ ॥
जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुमम् ।

पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् ।
जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेगा इव द्रुतम् ॥

पूजयित्वा अन्गदम् सर्वे वानरा वानर ऋषभम् ॥ ५-६२-५ जग्मुः मधु वनम् यत्र नदी वेग इव द्रुतम् ।

वानरशिरोमणि अङ्गदकी प्रशंसा करके वे सब वानर जहाँ मधुवन था, उस मार्गपर उसी तरह दौड़े गये, जैसे नदीके जलका वेग तटवर्ती वृक्षकी ओर जाता है ॥ ५ १/२ ॥

कपिवरनाद अङ्गदनन्नु श्लाघिसिद वानर वीररॆल्लरू नदिय प्रवाहदन्तॆ पुनः मधुवनक्कॆ रभसदिन्द मुन्नुग्गिदरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. puujayitvaa = reverencing; aN^gadam = Angada; vaanaraa R^iShabham = the foremost among the monkeys; sarve vaanaraaH = all the monkeys; jagmuH = went; yatra = to the place where; madhu vanam = Madhuvana; the grove abounding in honey was there; nadii vegaH iva = like rush of a river; drumam = towards a tree.

अनुवादः

Reverencing Angada the foremost among the monkeys, all the monkeys rushed towards Madhuvana, the grove abounding in honey, like the rush of a river towards a tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य शक्तितः ॥ ६ ॥
अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ।
पपुः सर्वे मधु तदा रसवत् फलमाददुः ॥ ७ ॥

ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य वीर्यतः ॥ अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ।
पपुः सर्वे मधु तदा रसवत्फलमाददुः ॥

ते प्रहृष्टा मधु वनम् पालान् आक्रम्य वीर्यतः ॥ ५-६२-६ अतिसर्गाच् च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् । पपुः सर्वे मधु तदा रसवत्फलमाददुः ॥ ५-६२-७

मिथिलेशकुमारी सीताको हनुमान् जी तो देखकर आये थे और अन्य वानरोंने उन्हींके मुखसे यह सुन लिया था कि वे लङ्कामें हैं, अतः उन सबका उत्साह बढ़ा हुआ था । इधर युवराज अङ्गदका आदेश भी मिल गया था, इसलिये वे सामर्थ्यशाली सभी वानर वनरक्षकोंपर पूरी शक्तिसे आक्रमण करके मधुवनमें घुस गये और वहाँ इच्छानुसार मधु पीने तथा रसीले फल खाने लगे ॥ ६-७ ॥

हनुमन्तनु सीतॆयन्नु नोडिबन्दिद्दनु. ई शुभवार्तॆयन्नु केळि समर्थराद कपिनायकरु सन्तोष भरितरागिद्दरु. अङ्गदन आज्ञॆयन्तॆ निर्भयरागि आ वानररु मधुवनवन्नु प्रवेशिसिद बळिक वनपालकर मातन्नु मीरि, ऎल्लरू मधुपान माडिदरु. रसभरितवाद हण्णुगळन्नु तृप्तियागि तिन्दरु.॥6-7॥

पदच्छेदः

6; 7. dR^iShTvaa = (because Hanuma) had seen Seetha; shrutvaa = and others had heard of her; atisargaacha cha = and because of grant of permission from Angada; te sarve paTavaH = all those gifted monkeys; prahR^iShTaaH = having entered; madhuvanam = Madhuvana the grove; aakramya paalaan = and overpowering themselves over the guards; * viiryataH* = with their prowess; vapuH = drank; madhu = the honey; tadaa = then; aadaduH = took; rasavat phalam = juicy fruits.

अनुवादः

Because Hanuma had seen Seetha and others had heard of her and because of the grant of permission from Angada, all those gifted monkeys entered Madhuvana the grove, overpowered the guards with their prowess, drank honey and the partook juicy fruits there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान् समागतान् ।
ते ताडयन्तः शतशः सक्ता मधुवने तदा ॥ ८ ॥

उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान् समागतान् ।
ताडयन्ति स्म शतशः सक्तान् मधुवने तदा ॥

उत्पत्य च ततः सर्वे वन पालान् समागताः । ताडयन्ति स्म शतशः सक्तान् मधु वने तदा ॥ ५-६२-८

रोकनेके लिये अपने पास आये हुए रक्षकोंको वे सब वानर सैकड़ोंकी संख्यामें जुटकर उछल-उछलकर मारते थे और मधुवनके मधु पीने एवं फल खानेमें लगे हुए थे ॥ ८ ॥

मधुवनद रक्षणॆयल्लि निरतरागिद्द नूरारु वनपालकरु कपिनायकरन्नु तडॆयुवाग, अवरॆल्लरन्नु चॆन्नागि थळिसिदरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. tadaa = then; sarve = all those monkeys; utpatya = having jumped; vanapaalaan = on the guards of the grove; samaagataan = who came; saktaan = together; shatashaH = in hundreds; tataH = and then; taaDayanti = banged them.

अनुवादः

Then, all those monkeys jumped on the guards of the grove, who came there in hundreds together and banged them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते ।
पिबन्ति कपयः केचित् सङ्घशस्तत्र हृष्टवत् ॥ ९ ॥

मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते ।
पिबन्ति सहिताः सर्वे निघ्नन्ति स्म तथापरे ॥

मधूनि द्रोण मात्राणि बहुभिः परिगृह्य ते । पिबन्ति सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथा अपरे ॥ ५-६२-९

कितने ही वानर झुंड-के-झुंड एकत्र हो वहाँ अपनी भुजाओंद्वारा एक-एक द्रोण* मधुसे भरे हुए छत्तोंको पकड़ लेते और सहर्ष पी जाते थे ॥ ९ ॥

\* आठ आढक या बत्तीस सेरके मापको ‘द्रोण’ कहते हैं । यह प्राचीन कालमें प्रचलित था ।

कॆलवु वानररु ऒट्टागि सेरि जेनुगूडुगळन्नु तोळुगळिन्दले तब्बिकॊण्डु कॊळगट्टलॆ जेनन्नु कुडियुत्तिद्दरु. नन्तर अ गूडन्नु मनबन्दल्लिगॆ ऎसॆदुबिडुत्तिद्दरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. sarve = all those monkeys; sahitaaH = together; parigR^ihya = taking; drone maatraaNi madhuuni* = vessels of honey; baahubhiH = in their arms; pibanti = drank them; apare = some others; nighnanti sma = banged (those who obstructed them).

अनुवादः

All those monkeys together took vessels of honey in their arms and drank them. Some others banged those who obstructed them.

टिप्पनी

Drona= A wooden vessel containing 1024 Mushtis/fists of honey.

स्रोतः: valmikiramayan.net

घ्नन्ति स्म सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथापरे ।
केचित् पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ १० ॥
मधूच्छिष्टेन केचिच्च जघ्नुरन्योन्यमुत्कटाः ।
अपरे वृक्षमूलेषु शाखा गृह्य व्यवस्थिताः ॥ ११ ॥

अपरे वृक्षमूले तु शाखां गृह्य व्यवस्थिताः ।

मधु उच्चिष्टेन केचिच् च जघ्नुः अन्योन्यम् उत्कटाः । केचित् पीत्वा अपविध्यन्ति मधूनि मधु पिन्गलाः । ५-६२-१० अपरे वृक्ष मूलेषु शाखाम् गृह्य व्यवस्थितः ।

मधुके समान पिङ्गल वर्णवाले वे सब वानर एक साथ होकर मधुके छत्तोंको पीटते, दूसरे वानर उस मधुको पीते और कितने ही पीकर बचे हुए मधुको फेंक देते थे । कितने ही मदमत्त हो एक-दूसरेको मोमसे मारते थे और कितने ही वानर वृक्षोंके नीचे डालियाँ पकड़कर खड़े हो गये थे ॥ १०-११ ॥

कॆलवरु मरगळ बुडदल्लि रॆम्बॆगळन्नु हिडिदुकॊण्डु निन्तिद्दरु, मितिमीरि मधुपान माडिद्द कॆलवरु ऎलॆगळन्नु हासिकॊण्डु मलगिबिट्टिद्दरु.॥11॥

पदच्छेदः

10. kechit = some monkeys; madhu piN^galaaH = with their skin-colour; as yellow as honey; piitvaa = having drunk; madhuuni = vessels of honey; pravidhyanti = were throwing (some honey) away; kechichcha = some others; madhu uchchhiShThena = with remnant of honey after drinking; jagmuH = whipped up; anyonyam = one another; utkaTaaH = with excessive intoxication.

अनुवादः

Some monkeys, with their skin-colour as yellow as honey, after drinking vessels of honey, also threw some honey away. Some others, with the remnant of honey in their arms, after drinking, whipped up one another with their excessive intoxication.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जेनिनन्तॆ पिङ्गळवर्णवुळ्ळ कॆलवु कपिगळु हॆच्चु कुडियलारदॆ मधुवन्नु नॆलक्कॆ चॆल्लुत्तिद्दरु. मदोत्कटराद कॆलवरु जेनुगूडुगळिन्दले परस्परवागि हॊडॆदाडुत्तिद्दरु.॥10॥

पदच्छेदः

11. apare = some others; gR^ihya = seizing; shaakhaam = a branch of a tree; vyavasthitaaH = settled; vR^ikSa muule = at the foot of a tree; atyartham mada glaanaaH = those who were highly intoxicated; sherate = laid down; aastiirNa parNaani = spreading leaves.

अनुवादः

Some others, seizing a branch of a tree, stood rooted at the foot of a tree. Some, who were highly intoxicated, laid down spreading leaves on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते ।
उन्मत्तवेगाः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् ॥ १२ ॥

उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् ।

उन्मत्त भूताः प्लवगा मधु मत्ताः च हृष्टवत् । अत्यर्थम् च मद ग्लानाः पर्णानि आस्तीर्य शेरते ।

कितने ही वानर मदके कारण अत्यन्त ग्लानिका अनुभव कर रहे थे । उनका वेग उन्मत्त पुरुषोंके समान देखा जाता था । वे मधु पी-पीकर मतवाले हो गये थे, अतः बड़े हर्षके साथ पत्ते बिछाकर सो गये ॥ १२ ॥

मधुपानदिन्द मत्तराद कॆलवु वानररु हुच्चुहिडिदवरन्तॆ ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु ऎत्ति ऎसॆयुत्तिद्दरु. कॆलवरु मदोन्मत्तरागि तत्तरिसि बीळुत्तिद्दरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. plavagaaH = monkeys; madhu mattaaH = intoxicated with the drinking of honey; unmatta bhuutaaH = became inebriated; kShipanti = and were pushing; anyonyam = one another; hR^iShTavat = cheerfully; tathaa = and; apare = some others; skhalanti cha = began to stumble.

अनुवादः

Those monkeys, who were intoxicated by drinking the honey, became inebriated and started pushing one another cheerfully and some others began to stumble.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिपन्त्यपि तथान्योन्यं स्खलन्ति च तथापरे ।
केचित् क्ष्वेडान् प्रकुर्वन्ति केचित् कूजन्ति हृष्टवत् ॥ १३ ॥

केचित् क्ष्वेलां प्रकुर्वन्ति केचित् कूजन्ति हृष्टवत् । क्षिपन्ति च तदान्योन्यं स्खलन्ति च तथापरे ।

क्षिपन्ति अपि तथा अन्योन्यम् स्खलन्ति अपि तथा अपरे ।

कोई एक-दूसरेपर मधु फेंकते, कोई लड़खड़ाकर गिरते, कोई गरजते और कोई हर्षके साथ पक्षियोंकी भाँति कलरव करते थे ॥ १३ ॥

कॆलवरु सिंहदन्तॆ गर्जिसुत्तिद्दरु. कॆलवरु आनन्दातिरेकदिन्द केकॆहाकुत्तिद्दरु. मधुपानदिन्द मत्तराद कॆलवरु नॆलद मेलॆये मलगिबिट्टिद्दरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. kechit = some; prakurvanti = were making; kShveDaan = lion’s roars; kechit = some; hR^iShTavat = with joy; kuujanti = whistled like birds; kechit harayaH = some; madhunaa = with honey; suptaaH = slept; mahii tale = on the floor.

अनुवादः

Some were roaring like lions. Some, with joy, whistled like birds. Some monkeys, inebriated as they were by drinking honey, simply slept on the floor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरयो मधुना मत्ताः केचित् सुप्ता महीतले ।
धृष्टाः केचिद्धसन्त्यन्ये केचित् कुर्वन्ति चेतरत् ॥ १४ ॥

कृत्वा किञ्चित् हसन्त्यन्ये केचित् कुर्वन्ति चेतरत् ।

कृत्वा केचिर्धसन्त्यन्ये केचित्कुर्वन्ति चेतरत् ।

मधुसे मतवाले हुए कितने ही वानर पृथ्वीपर सो गये थे । कुछ ढीठ वानर हँसते और कुछ रोदन करते थे ॥ १४ ॥

कॆलवरु विकृतचेष्टॆगळन्नु माडि नगुत्तिद्दरु. मत्तॆ कॆलवरु कुणियुवुदू, नगुवुदू, अणकिसुवुदू, मॊदलाद अनेकविधवाद चेष्टॆगळन्नु माडुत्तिद्दरु. कॆलवरु मधुपानदिन्द मत्तरागि माडुवुदॊन्दु हेळुवुदु मत्तॊन्दु हीगॆ हरटुत्तिद्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. kR^itvaa = doing something or other; kechit = some; hasanti = were laughing; anye kechit = some others; kurvanti = were doing; itarat = something else; kechit = some; vadanti = were telling; kR^itvaa = what they were doing; anye kechit = some others; budhyanti = were understanding; itarat = something else.

अनुवादः

Doing something or other, some were laughing. Some others were doing something else. Some were telling what they were doing, while some others were understanding some things else.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृत्वा केचिद् वदन्त्यन्ये केचिद् बुध्यन्ति चेतरत् ।
येऽप्यत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु ॥ १५ ॥
तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः ।
जानुभिश्च प्रघृष्टाश्च देवमार्गं च दर्शिताः ॥ १६ ॥

जानुभिस्तु प्रकृष्टाश्च देवमार्गं च दर्शिताः । कृत्वा किञ्चित् वदन्त्यन्ये केचिद्बुध्यन्ति चेतरत् ।

ये अपि अत्र मधु पालाः स्युः प्रेष्या दधि मुखस्य तु । ते अपि तैः वानरैः भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः । ५-६२-१५ जानुभिः च प्रकृष्टाः च देव मार्गम् च दर्शिताः ।

कुछ वानर दूसरा काम करके दूसरा बताते थे और कुछ उस बातका दूसरा ही अर्थ समझते थे । उस वनमें जो दधिमुखके सेवक मधुकी रक्षामें नियुक्त थे, वे भी उन भयंकर वानरोंद्वारा रोके या पीटे जानेपर सभी दिशाओंमें भाग गये । उनमेंसे कई रखवालोंको अङ्गदके दलवालोंने जमीनपर पटककर घुटनोंसे खूब रगड़ा और कितनोंको पैर पकड़कर आकाशमें उछाल दिया था अथवा उन्हें पीठके बल गिराकर आकाश दिखा दिया था ॥ १५-१६ ॥

अङ्गदन कॆलवु अनुयायिगळु दधिमुखन सेवकरन्नु मण्डिगळिन्दले हॊडॆदु नॆलक्कॆ कॆडहिदरु. कॆलवरन्नु आगसक्कॆ ऎसॆदरु. हीगॆ नाना प्रकारवागि पॆट्टुतिन्दु भयगॊण्डु ऒडॆयन बळिगॆ बन्दु हेळिदरु.॥16॥

पदच्छेदः

15. madhu paalaaH = the honey-keepers; ye = who; syuH = were there; preShyaaH = as messengers; dadhimukhasya = of Dadhimukha; te.api = they also; atra = in that Madhuvana; pratiShiddhaaH = were warded off; bhiimaiH vaanaraiH = by the terrific monkeys; gataaH = and went; dishaH = towards different directions.

अनुवादः

The honey-keepers, who were there as messengers of Dadhimukha in that Madhuvana, were warded off by the terrific monkeys and they fled to different directions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दधिमुखन अनुचरराद वनपालकरु भयङ्करवागि काणुत्तिद्द अङ्गदादि प्रमुख कपिनायकरिन्द एटु तिन्दु अल्लिन्द प्राणभयदिन्द दिक्कापालागि ओडिहोदरु.॥15॥

पदच्छेदः

16. prakR^iSTaaH = dragged; jaanubhiH = by their knees; pradarshitaaH = those honey-keepers who were shown; deva maargam = the air; parama udvignaaH = were very much depressed; gatvaa = and having gone; dadhimukham = to Dadhimukha; abruvan vachaH = spoke the (following) words.

अनुवादः

Dragged by their knees and tossed up in the air by the monkeys, those honey-keepers were very much depressed, went to Dadhimukha and complained as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः ।
हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात् ।
वयं च जानुभिर्घृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥ १७ ॥

हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात् ।
वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥

हनूमता दत्त वरैः हतम् मधु वनम् बलात् । वयम् च जानुभिः कृष्टा देव मार्गम् च दर्शिताः ॥ ५-६२-१७ अब्रुवन् परम उद्विग्ना गत्वा दधि मुखम् वचः ।

वे सब सेवक अत्यन्त उद्विग्न हो दधिमुखके पास जाकर बोले—‘प्रभो! हनुमान् जी के बढ़ावा देनेसे उनके दलके सभी वानरोंने बलपूर्वक मधुवनका विध्वंस कर डाला, हमलोगोंको गिराकर घुटनोंसे रगड़ा और हमें पीठके बल पटककर आकाशका दर्शन करा दिया’ ॥ १७ ॥

स्वामी! हनुमन्तन अनुज्ञॆयन्नु पडॆदु, अवन अनुयायिगळु मधुवनवन्ने ध्वंसमाडिबिट्टरु. नम्मन्नु मण्डिगळ मध्यदल्लि ऒत्तिहिडिदु पीडिसि, आकाशक्कॆ ऎसॆदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. data varaiH hanuumataa = by the monkeys; as they were granted a boon by Hanuma; madhu vanam = Madhuvana; hatam = was destroyed; balaat = violently; vayamcha = we; kR^iShTaaH = were dragged; jaanuubhiH = by our knees; * darshitaaH* = and were shown; deva maargam = the air.

अनुवादः

“The monkeys, as permitted by Hanuma, violently destroyed Madhuvana. We were dragged by our knees and further tossed up in the air.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदा दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः ।
हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन् ॥ १८ ॥

ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः ।
हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन् ॥

ततो दधि मुखः क्रुद्धो वनपः तत्र वानरः । हतम् मधु वनम् श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन् ॥ ५-६२-१८

तब उस वनके प्रधान रक्षक दधिमुख नामक वानर मधुवनके विध्वंसका समाचार सुनकर वहाँ कुपित हो उठे और उन वानरोंको सान्त्वना देते हुए बोले— ॥

मधुवनद मुख्य रक्षनाद दधिमुखनु अवर मातन्नु केळि परमक्रुद्धनादनु. पॆट्टु तिन्दु बन्दिद्द सेवकरन्नु सविमातिगळिन्द समाधानगॊळिसि इन्तॆन्दनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. shrutvaa = hearing; madhu vanam = (that) Madhuvana; hatam = was damaged; dadhimukhaH = Dadhimukha; vanapaH = the grove-protector; tatra = there; kruddhaH = was enraged; tataH = and thereafter; saantvayaamaasa = consoled; taan hariin = those monkeys.

अनुवादः

Hearing that Madhuvana was damaged, Dadhimukha, the grove-protector there was enraged and thereafter consoled those monkeys (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतागच्छत गच्छामो वानरानतिदर्पितान् ।
बलेनावारयिष्यामि प्रभुञ्जानान् मधूत्तमम् ॥ १९ ॥

इहागच्छत गच्छामो वानरान् बलदर्पितान् ।
बलेन वारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम् ॥

इह आगच्छत गच्छामो वानरान् अतिदर्पितान् । बलेन आवारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम् ॥ ५-६२-१९

‘आओ-आओ, चलें इन वानरोंके पास । इनका घमंड बहुत बढ़ गया है । मधुवनके उत्तम मधुको लूटकर खानेवाले इन सबको मैं बलपूर्वक रोकूँगा’ ॥

‘‘बन्निरि, नावु अल्लिगॆ होगोण. मधुवन्नु कुडिद बलगर्वितराद आ वानरर बळिगॆ होगि, अवरन्नु बलप्रदर्शनदिन्द हिम्मॆट्टिसोण.॥19॥

पदच्छेदः

19. aagachchhata iha = come here; gachchhaama = let us go; vaarayiShyaamaH = let us prevent; balena = by our force; vaanaraan = the monkeys; baladarpitaan = who are proud of their strength; bhakShayataH = and who are consuming; madhu = the honey.

अनुवादः

“Come here let us go there and prevent by our force, the monkeys who are arrogant of their strength and are consuming the honey.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः ।
पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहिता ययुः ॥ २० ॥

श्रुत्वा दधि मुखस्य इदम् वचनम् वानर ऋषभाः । पुनः वीरा मधु वनम् तेन एव सहिता ययुः ॥ ५-६२-२०

दधिमुखका यह वचन सुनकर वे वीर कपिश्रेष्ठ पुनः उन्हींके साथ मधुवनको गये ॥ २० ॥

वीरराद आ वानर पुङ्गवरु दधिमुखन मातन्नु केळि कूडले अवनॊडनॆ वेगवागि मधुवनक्कॆ होदरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. shrutvaa = hearing; idam = these; vachanam = words; dadhimukhasya = of Dadhimukha; vaanara R^iShabhaaH = the foremost among the monkeys; viiraaH = who display heroism; sahasaa = quickly; yayaH = went; punaH = again; madhu vanam = to Madhuvana; tena eva = along with that Dadhimukha.

अनुवादः

Hearing these words of Dadhimukha, the foremost of those monkeys who displayed their heroism, quickly went again to madhuvana along with him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मध्ये चैषां दधिमुखः सुप्रगृह्य महातरुम् ।
समभ्यधावन् वेगेन सर्वे ते च प्लवङ्गमाः ॥ २१ ॥

मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य तरसा तरुम् ।
समभ्यदावद्वेगेन ते च सर्वे प्लवङ्गमाः ॥

मध्ये च एषाम् दधि मुखः प्रगृह्य सुमहातरुम् । समभ्यधावत् वेगेना ते च सर्वे प्लवम्गमाः ॥ ५-६२-२१

इनके बीचमें खड़े हुए दधिमुखने एक विशाल वृक्ष हाथमें लेकर बड़े वेगसे हनुमान् जी के दलपर धावा किया । साथ ही वे सब वानर भी उन मधु पीनेवाले वानरोंपर टूट पड़े ॥ २१ ॥

सेवकर मध्यदल्लिद्द दधिमुखनु हादियल्लि सिक्किद वृक्षवॊन्दन्नु कित्तुकॊण्डु, वेगवागि मधुवनद कडॆगॆ धाविसिदनु. अवन सेवकरू हागॆये वृक्षगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु हिम्बालिसिदरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. pragR^ihya = grasping; tarum = a tree; dadhimukhaH = Dadhimukha; samabhyadhaavat = ran; vegenaa = with speed; eShaam madhye = towards the middle of those monkeys; sarve = all; te = those; plavaN^gamaaH cha = monkey-followers too (ran).

अनुवादः

Grasping a tree, Dadhimukha speedily took up his position in the middle of those monkeys in Madhuvana. All his follower-monkeys also ran with him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते शिलाः पादपांश्चैव पाषाणानपि वानराः ।
गृहीत्वाभ्यागमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥ २२ ॥

ते शिलाः पादपांश्चापि पर्वतांश्चापि वानराः ।
गृहीत्वाभ्यगमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥

ते शिलाः पादपान् च अपि पाषाणान् च अपि वानराः । गृहीत्वा अभ्यागमन् क्रुद्धा यत्र ते कपि कुन्जराः ॥ ५-६२-२२

क्रोधसे भरे हुए वे वानर शिला, वृक्ष और पाषाण लिये उस स्थानपर आये, जहाँ वे हनुमान् आदि कपिश्रेष्ठ मधुका सेवन कर रहे थे ॥ २२ ॥

क्रुद्धराद आ वानररु कल्लुबण्डॆगळन्नू, वृक्षगळन्नू, पर्वतगळन्नू ऎत्तिकॊण्डु अङ्गदादि वानर प्रमुखरिरुवल्लिगॆ तॆरळिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. te kruddhaaH vaanaraaH = those enraged monkeys; gR^ihiitvaa = taking; shilaaH = rocks; paadapan cha api = trees; parvataamshchaapi = and even mountains; abhyaagaman = went; yatra = were; te = those; kapi kuNjaraaH = foremost of monkeys (were there).

अनुवादः

Those enraged monkeys, taking rocks, trees and even mountains, went to the place wehre those foremost of monkeys were there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलान्निवारयन्तश्च आसेदुर्हरयो हरीन् ।
सन्दष्टौष्ठपुटाः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहुः ॥ २३ ॥

ते स्वामिवचनं वीरा हृदयेष्ववसज्य तत् ।
त्वरया ह्यभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥

ते स्वामि वचनम् वीरा हृदयेष्व् अवसज्य तत् । त्वरया हि अभ्यधावन्त साल ताल शिला आयुधाः ॥ ५-६२-२३

अपने ओठोंको दाँतोंसे दबाते और क्रोधपूर्वक बारंबार धमकाते हुए ये सब वानर उन वानरोंको बलपूर्वक रोकनेके लिये उनके पास आ पहुँचे ॥ २३ ॥

आ वीररॆल्लरू तम्म स्वामियाद दधिमुखनु हेळिद्द मातुगळन्नु मनस्सिनल्लिट्टुकॊण्डु, मधुवनवन्नु ध्वंस माडिदवरन्नु शिक्षिसलु, साल-तालवृक्षगळन्नू, बण्डॆगळन्नू आयुधगळन्नागि माडिकॊण्डु वेगवागि हॊरटरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. te = those; viiraaH = heroic monkeys; avasajya = keeping; hR^idayeShu tat svaami vachanam = the words of their master in mind; tvarayaa = briskly; abhyadhaavanta = ran; saala taala shilaa aayudhaaH = with Sala trees; palm trees and rocks as their weapon.

अनुवादः

Those heroic monkeys, keeping the words of their master in mind, briskly ran with Sala trees, palm trees and rocks as their weapons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः ।
अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा ॥ २४ ॥

वृक्षस्थांश्च तलस्थांश्च वानरान् बलदर्पितान् ।
अभ्यक्रामंस्ततो वीराः पालास्तत्र सहस्रशः ॥

वृक्षस्थान् च तलस्थान् च वानरान् बल दर्पितान् । अभ्यक्रामन्त ते वीराः पालाः तत्र सहस्रशः ॥ ५-६२-२४

दधिमुखको कुपित हुआ देख हनुमान् आदि सभी श्रेष्ठ वानर उस समय बड़े वेगसे उनकी ओर दौड़े ॥ २४ ॥

साविरारु सङ्ख्यॆयल्लिद्द आ वनपालकरु, मरगळ मेलॆ कुळित्तिद्द, नॆलद मेलॆ मलगिद्द, बलगर्वितराद अङ्गदने मॊदलाद वानररन्नु एककालदल्लि आक्रमिसिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tat = then; viiraaH = the valiant; paalaaH = guards of the grove; sahasrashaH = running; in thousands; abhyakraaman = invaded; vaanaraan = the monkeys; vR^iSasthaan cha = who were on trees; talasthaan cha = at the foot of the trees; bala darpitaan = and who wee arrogant of their strength.

अनुवादः

Then, the valiant guards of the grove running in thousands invaded the monkeys who were on trees, at the foot of the trees and who were arrogant of their strength.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सवृक्षं तं महाबाहुमापतन्तं महाबलम् ।
वेगवन्तं विजग्राह बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः ॥ २५ ॥

अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः ।
अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा ॥

अथ दृष्ट्वा दधि मुखम् क्रुद्धम् वानर पुम्गवाः । अभ्यधावन्त वेगेन हनूमत् प्रमुखाः तदा ॥ ५-६२-२५

वृक्ष लेकर आते हुए वेगशाली महाबली महाबाहु दधिमुखको कुपित हुए अङ्गदने दोनों हाथोंसे पकड़ लिया ॥

बळिक हनुमन्तने मॊदलाद वानर प्रमुखरु क्रुद्धनागिद्द दधिमुखनन्नु नोडि, कूडले अवनन्नु ऎदुरिसिदरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. atha = thereupon; dR^iSTvaa = seeing; dadhimukham = Dadhimukha; kruddham = enraged; hanumat pramukhaaH = Hanuma eminent monkeys; * tadaa* = then; abhyadhaavanta = ran towards him; vegena = with speed.

अनुवादः

Seeing Dadhimukha coming with anger, Hanuma along with eminent monkeys ran towards him with speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मदान्धो न कृपां चक्रे आर्यकोऽयं ममेति सः ।
अथैनं निष्पिपेषाशु वेगेन वसुधातले ॥ २६ ॥

तं सवृक्षं महाबाहुमापतन्तं महाबलम् ।
आर्यकं प्राहरत्तत्र बाहुभ्यां कुपितोङ्गदः ॥

तम् सवृक्षम् महाबाहुम् आपतन्तम् महाबलम् । आर्यकम् प्राहरत् तत्र बाहुभ्याम् कुपितो अन्गदः ॥ ५-६२-२६

वे मधु पीकर मदान्ध हो रहे थे, अतः ‘ये मेरे नाना हैं’ ऐसा समझकर उन्होंने उनपर दया नहीं दिखायी । वे तुरंत बड़े वेगसे पृथ्वीपर पटककर उन्हें रगड़ने लगे ॥ २६ ॥

महाबलशालियू, हॆच्चाद बाहुपराक्रमवुळ्ळ आ दधिमुखनु वृक्षगळन्नॆत्तिकॊण्डु बरुत्तिरुवाग, क्रुद्धनाद अङ्गदनु तॊळुगळिन्द बलवागि प्रहरिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. kupitaH = the enraged; aNgadaH = Angada; tatra = there; praaharat = struck; baahubhyaam = with his arms; tam = that Dadhimukha; aaryakam = the maternal uncle of his father; mahaabalam = who was endowed with extraordinary night; mahaabaahum = having long arms; aapatantam = and rushing with speed; savR^ikSham = with a tree in hand.

अनुवादः

The enraged Angada struck there with his arms, that long-armed Dadhimukha the maternal uncle his father, who was endowed with extraordinary might and who was rushing with speed with a tree in his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भग्नबाहूरुमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः ।
प्रमुमोह महावीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ २७ ॥

मदान्धश्च न वेदैनमार्यकोयं ममेति सः ।
अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद्वसुधातले ॥

मद अन्धः अ न वेद एनम् आर्यको अयम् मम इति सः । अथ एनम् निष्पिपेष आशु वेगवत् वसुधा तले ॥ ५-६२-२७

उनकी भुजाएँ, जाँघें और मुँह सभी टूट-फूट गये । वे खूनसे नहा गये और व्याकुल हो उठे । वे महावीर कपिकुञ्जर दधिमुख वहाँ दो घड़ीतक मूर्च्छित पड़े रहे ॥ २७ ॥

मधुवन्नु कुडिदु वमदान्धनागिद्द अङ्गदनिगॆ दधिमुखनु तनगॆ हिरियवनू, तातनू ऎन्दू तिळियलिल्ल. अवनन्नु नॆलक्कॆ कॆडवि, अरॆदुबिट्टनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. mada andhaH cha = Blinded with arrogance; saH = that Angada; na veda = could not remember; enam = that being; iti = as; ayam = he (who was) mama aaryakaH = the maternal uncle of is father; atha = then; niShpipeSha = (he) crushed; enam = him; aashu = quickly; vegavat = and with speed; vasudhaatale = on the ground.

अनुवादः

Blinded with arrogance, that Angada did not show any mercy to him on the score of his being the maternal uncle of his father and caused him at once to fall down and began to crush him against the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कथञ्चिद् विमुक्तस्तैर्वानरैर्वानरर्षभः ।
उवाचैकान्तमागत्य स्वान् भृत्यान् समुपागतान् ॥ २८ ॥

सभग्न बाहूरुभुजो विह्वलः शोणितोक्षितः ।
मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥

स भग्न बाहुः विमुखो विह्वलः शोणित उक्षितः । मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तम् कपि कुन्जरः ॥ ५-६२-२८

उन वानरोंके हाथसे किसी तरह छुटकारा मिलनेपर वानरश्रेष्ठ दधिमुख एकान्तमें आये और वहाँ एकत्र हुए अपने सेवकोंसे बोले— ॥ २८ ॥

अङ्गदन एटिनिन्दागि वानरवीरनाद दधिमुखन बाहुगळु, भुजगळु, तॊडॆगळु नुग्गुनुग्गादवु. अवन देहवु रक्तसिक्तवायितु. अवनु मुहूर्त कालदवरॆगॆ मूर्छितनागि बिद्दिद्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. saH viiraH = that valiant; kapi kuN^ijaraH = elephant among the monkeys; vihvalaH = who was afflicted; sabhagna baahuurubhujaH = with his broken arms; thighs and shoulders; shoNito kShitaH = and drenched in blood; sahasaa = soon; mumoha = lost his consciousness; muhuurtam = for a moment.

अनुवादः

That Dadhimukha, the valiant elephant among the monkeys, who was afflicted with his broken arms, thighs and shoulders, drenched as he was in blood, lost his consciousness for a moment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतागच्छत गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥ २९ ॥

स समाश्वस्य सहसा सङ्क्रुद्धो राजमातुलः ।
वानरान् वारयामास दण्डेन मधुमोहितान् ॥

‘आओ-आओ, अब वहाँ चलें, जहाँ हमारे स्वामी मोटी गर्दनवाले सुग्रीव श्रीरामचन्द्रजीके साथ विराजमान हैं ॥ २९ ॥

सुग्रीवन सोदरमावनाद दधिमुखनु स्वल्पहॊत्तिनल्लि चेतरिसिकॊण्डु, क्रुद्धनागि दण्डवन्नु कैयल्लि हिडिदु मधुपानमत्तराद वानररन्नु हिन्दक्कट्टिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. saH raajamaatulaH = that Dadhimukha; Sugreeva’s maternal uncle; sahasaa = quickly; samaashvasya = recovering his breath; samkruddha = was enraged; vaarayaamaasa = resisted; vaanaraan = those monkeys; madhumohitaan = who were infatuated because of drinking of honey; daN^Dena = by a reprimand.

अनुवादः

That Dadhimukha, Sugreeva’s maternal uncle, quickly recovering his breath, was enraged and resisted those monkeys, who were highly intoxicated because of drinking of honey, by a proper reprimand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्याम पार्थिवे ।
अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥ ३० ॥

स कथञ्चिद्विमुक्तस्तैर्वानरैर्वानरर्षभः ।
उवाचैकान्तमाश्रित्य भृत्यान् स्वान् समुपागतान् ॥

स कथंचित् विमुक्तः तैः वानरैः वानर ऋषभः । उवाच एक अन्तम् आगम्य भृत्यान् तान् समुपागतान् ॥ ५-६२-३०

‘राजाके पास चलकर सारा दोष अङ्गदके माथे मढ़ देंगे । सुग्रीव बड़े क्रोधी हैं । मेरी बात सुनकर वे इन सभी वानरोंको मरवा डालेंगे ॥ ३० ॥

आदरू मुन्नुग्गि बरुत्तिद्द अङ्गदादिगळिन्द बहळ प्रयासदिन्द तप्पिसिकॊण्डु एकान्तस्थळक्कॆ होगि तन्न अनुयायिगळाद वानररिगॆ हीगॆ हेळिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. kathamchit = somehow; vimuktaH = released; taiH vaanaraiH = by those monkeys; saH vaanara R^iShabhaH = that foremost among the monkeys; aashritya = took shelter; ekaantam = at a solitary place; uvaacham = and spoke; svaan = to his; bhR^ityaan = messengers; samupaagataan = who came there.

अनुवादः

Somehow released by those monkeys that Dadhimukha the foremost among the monkeys, went to a solitary place and spoke to his messengers who came there (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

इष्टं मधुवनं ह्येतत् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम् ॥ ३१ ॥

एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥

‘महात्मा सुग्रीवको यह मधुवन बहुत ही प्रिय है । यह उनके बाप-दादोंका दिव्य वन है । इसमें प्रवेश करना देवताओंके लिये भी कठिन है ॥ ३१ ॥

‘अङ्गदादिगळु इल्ले इरलि, (इवरॊडनॆ नमगॆ कॆलसविल्ल.) नमगॆ ऒडॆयनू, कठोर शासनमाडुववनू आद सुग्रीवनु श्रीरामनॊन्दिगॆ इरुवल्लिगॆ नावु होगोण.॥31॥

पदच्छेदः

31. ete tiShThantu = let these monkeys stay here; gachchhaamaH = we will go; yatra = to the place where; sugreevaH = Sugreeva; naH = our; bhartaa = lord; vaanaraH = the monkey; vipula griivaH = having a thick neck; raameNa saha = along with Rama; tiShThati = are staying.

अनुवादः

“Let these monkeys stay here. We will go to the place where the thick-necked Sugreeva, our lord of the monkeys stays together with Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वानरानिमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः ।
घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान् ॥ ३२ ॥

सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिवे ।
अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥

सर्वम् चैव अन्गदे दोषम् श्रावयिष्यामि पार्थिव । अमर्षी वचनम् श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥ ५-६२-३२

‘मधुके लोभी इन सभी वानरोंकी आयु समाप्त हो चली है । सुग्रीव इन्हें कठोर दण्ड देकर इनके सुहृदोंसहित इन सबको मरवा डालेंगे ॥ ३२ ॥

अङ्गदनु माडिरुव ऎल्ल अपराधगळन्नु राजन बळि हेळोण. नम्म मातन्नु केळि क्रुद्धनागुव दॊरॆयु ई वानररन्नु उग्रवागि शिक्षिसुवनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. paarthive shraavayiSyaami = I will make the king hear; sarvam = all; doSam = the misdeed; aN^gada = of Angada; shrutvaa = hearing; * vachanam* = my words; vaanaraan ghaatayiSyati amarSii = the king; enraged; will get the monkeys killed.

अनुवादः

“I will make known to the king, all the misdeed of Angada. Hearing my words, the enraged king will get the monkeys killed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिपन्थिनः ।
अमर्षप्रभवो रोषः सफलो मे भविष्यति ॥ ३३ ॥

इष्टं मधुवनं ह्येतत् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम् ॥

इष्टम् मधु वनम् हि एतत् सुग्रीवस्य महात्मनः । पितृ पैतामहम् दिव्यम् देवैः अपि दुरासदम् ॥ ५-६२-३३

‘राजाकी आज्ञाका उल्लङ्घन करनेवाले ये दुरात्मा राजद्रोही वानर वधके ही योग्य हैं । इनका वध होनेपर ही मेरा अमर्षजनित रोष सफल होगा’ ॥ ३३ ॥

ई मधुवनवु महात्मनाद सुग्रीवनिगॆ प्राणप्रियवादुदु. इदु वंश पारम्पर्यवागि इवनिगॆ दॊरकिदॆ. दिव्यवाद ई वनवु देवतॆगळिन्दलू प्रवेशिसलु दुस्साध्यवागिदॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. etat madhuvanam = this Madhuvana; iSTam hi = is indeed cherished; mahaatmanaH paarthivasya = by the high-souled king Sugreeva; pitR^i paitaamaham = and it derived from his father and grand-father; divyam = (It is ) so charming; duraasadam = and is dangerous to be approached; devaiH api = even by celestials.

अनुवादः

“This Madhuvana is indeed cherished by our high-souled king, Sugreeva and it derived from his father and grand father. It is so charming, but is dangerous to be approached even by celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान् महाबलः ।
जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः ॥ ३४ ॥

स वानरानिमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः ।
घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान् ॥

स वानरान् इमान् सर्वान् मधु लुब्धान् गत आयुषः । घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज् जनान् ॥ ५-६२-३४

वनके रक्षकोंसे ऐसा कहकर उन्हें साथ ले महाबली दधिमुख सहसा उछलकर आकाशमार्गसे चले ॥ ३४ ॥

प्राणक्किन्तलू हॆच्चागि मधुविनल्ले प्रीतियन्निट्टिद्द, आयुस्सु मुगिदिरुव, मित्ररॊडनॆ कूडिरुव, ई वानररन्नु नम्म प्रभुवु दण्डिसुवनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. saH sugriivaH = that Sugreeva; ghatayiShyati imaan sarvaan vaanaraan sasuhR^ij janaan = can get all these monkeys together with their companions killed; daN^Dena = as a punishment; (those monkeys are) madhulubhaan = lustful of honey; gata aayuSaH = and their longevity got reduced.

अनुवादः

“The longevity of these monkeys got reduced, as they were very much lustful of honey. That Sugreeva can get these monkeys together with their companions, killed as a matter of punishment.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः ।
सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ३५ ॥

वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिभाविनः ।
अमर्षप्रभवो रोषः सफलो नो भविष्यति ॥

वध्या हि एते दुरात्मानो नृप आज्ञा परिभाविनः । अमर्ष प्रभवो रोषः सफलो नो भविष्यति । ५-६२-३५

और पलक मारते-मारते वे उस स्थानपर जा पहुँचे, जहाँ बुद्धिमान् सूर्यपुत्र वानरराज सुग्रीव विराजमान थे ॥ ३५ ॥

राजाज्ञॆयन्नु तिरस्करिसिरुव दुरात्मराद इवरॆल्लरू वधार्हरे सरि. इवरु मरण शिक्षॆयन्नु अनुभविसिदाग, दुस्साध्यवाद नन्न कोपवु शान्तवागबहुदु.॥35॥

पदच्छेदः

35. ete = these; duraatmanaH = evil-minded beings; nR^ipa aajJNaa paribhaavinaH = who disregarded the royal command; vadhyaaH hi = are fit to be capitally punished; naH roShaH = our anger; amarSa prabhavaH = springing from our impatience; bhaviShyati = will become; saphalaH = fruitful.

अनुवादः

“These evil-minded beings, who disregarded the royal command, are fit to be capitally punished. Our wrath, springing from our impatience, will indeed become fruitful.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च ।
समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह ॥ ३६ ॥

एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान् महाबलः ।
जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः ॥

एवम् उक्त्वा दधि मुखो वन पालान् महाबलः । जगाम सहसा उत्पत्य वन पालैः समन्वितः ॥ ५-६२-३६

श्रीराम, लक्ष्मण और सुग्रीवको दूरसे ही देखकर वे आकाशसे समतल भूमिपर कूद पड़े ॥ ३६ ॥

महाबलशालियाद दधिमुखनु आ वनरक्षरल्लि हीगॆ हेळि, अवरन्नॊडगुडि, त्वरितवागि सुग्रीवन बळिगॆ होगलु हॊरटरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. evam = thus; uktvaa = speaking; vanapaalan = to the garden-guards; mahaabalaH = the mighty; dadhimukhaH = Dadhimukha; sahasaa = quickly; jagaama = went; utpatya = springing up all at once; samanvitaH = together; vana paalaiH = with the garden-guards.

अनुवादः

Thus speaking to the garden-guards, the mighty Dadhimukha quickly springing up all at once, went (to Kishkindha) together with the garden-guards.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स निपत्य महावीरः सर्वैस्तैः परिवारितः ।
हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ॥ ३७ ॥
स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ।
सुग्रीवस्याशु तौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत् ॥ ३८ ॥

निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः ।
सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च ।
समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह ॥

निमेष अन्तर मात्रेण स हि प्राप्तो वन आलयः । सहस्र अंशु सुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ५-६२-३७ रामम् च लक्ष्मणम् चैव दृष्ट्वा सुग्रीवम् एव च । सम प्रतिष्ठाम् जगतीम् आकाशान् निपपात ह ॥ ५-६२-३८

वनरक्षकोंके स्वामी महावीर वानर दधिमुख पृथ्वीपर उतरकर उन रक्षकोंसे घिरे हुए उदास मुख किये सुग्रीवके पास गये और सिरपर अञ्जलि बाँधे उनके चरणोंमें मस्तक झुकाकर उन्होंने प्रणाम किया ॥ ३७-३८ ॥

अवनु आकाशदिन्दले राम-लक्ष्मण-सुग्रीवरन्नु दर्शिसि, ऒन्दु समतलवाद भूमिय मेलॆ अनुचररॊन्दिगॆ इळिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

37. saH vana aalayaH = that Dadhimukha = the monkey; praaptaH = reached yatra = where; dhiimaan sugriivaH vaanaraH = that intelligent monkey; sugreeva (was there); nimeSha antara maatreNa = within an interval of only a moment.

अनुवादः

That Dadhimukha, the monkey, reached the place where that Sugreeva, the intelligent monkey was there, within an interval of only a moment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुचररॊडगूडिद आ दधिमुखनु सूर्यपुत्रनू, बुद्धिशालियू आद सुग्रीवनिद्दॆडॆगॆ कण्णुरॆप्पॆ हाकुवष्टरल्लि बन्दु सेरिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

38. dR^iSTvaa = seeing; raamam cha = Rama; lakShmaNam chaiva = Lakshmana; sugriivam eva cha = and Sugreeva; nipapaata = (Dadhimukha) descended; sama pratiShThaam jagatiim = to a well-leveled ground; aakaashaat = from the sky.

अनुवादः

Seeing Rama, Lakshmana and Sugreeva, Dadhimukha descended to a level ground, from the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः ॥ ६२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें बासठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६२ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि अरवत्तॆरडनॆय सर्गवु मुगियितु.