०६० जाम्बवता मार्गदर्शनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Angada suggest with enthusiasm that Seetha must be restored by them only, after conquering Lanka. But Jambavan replies that it is not proper for them to do like that without enquiring about Rama’s intention.

स्रोतः: valmikiramayan.net

60. अङ्गदका लङ्काको जीतकर सीताको ले आनेका उत्साहपूर्ण विचार और जाम्बवान् के द्वारा उसका निवारण

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा वालिसूनुरभाषत ।
अश्विपुत्रौ महावेगौ बलवन्तौ प्लवङ्गमौ ॥ १ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वालिसूनुरभाषत ।
अयुक्तं तु विना देवीं दृष्टवद्भिश्च वानराः ॥ सविापं गन्तुमस्माभी राघवस्य महात्मनः ।

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा वालि सूनुः अभाषत । अयुक्तम् तु विना देवीम् दृष्ट्वद्भिश्च वानराः ॥ ५-६०-१ समीपम् गन्तुमस्माभी राघवस्य महात्मनः ।

हनुमान् जी की यह बात सुनकर बालिपुत्र अङ्गदने कहा—‘अश्विनीकुमारके पुत्र ये मैन्द और द्विविद दोनों वानर अत्यन्त वेगशाली और बलवान् हैं ॥ १ ॥

पितामहवरोत्सेकात् परमं दर्पमास्थितौ ।
अश्विनोर्माननार्थं हि सर्वलोकपितामहः ॥ २ ॥
सर्वावध्यत्वमतुलमनयोर्दत्तवान् पुरा ।
वरोत्सेकेन मत्तौ च प्रमथ्य महतीं चमूम् ॥ ३ ॥
सुराणाममृतं वीरौ पीतवन्तौ महाबलौ ।

वायुसूनोर्बलेनैन दग्धा लङ्केति नः श्रुतम् । दृष्टा देवी न चानीता इति तत्र निवेदनम् । अयुक्तमिव पश्यामि भवद्भिः ख्यातविक्रमैः । न हि नः प्लवने कश्चिन्नापि कश्चित् पराक्रमे । तुल्यः सामरदैत्येषु लोकेषु हरिसत्तमाः ।

दृष्टा देवी न च आनीता इति तत्र निवेदनम् ॥ ५-६०-२ अयुक्तम् इव पश्यामि भवद्भिः ख्यात विक्रमैः । न हि वः प्लवते कश्चिन् न अपि कश्चित् पराक्रमे ॥ ५-६०-३ तुल्यः सामर दैत्येषु लोकेषु हरि सत्तमाः ।

‘पूर्वकालमें ब्रह्माजीका वर मिलनेसे इनका अभिमान बढ़ गया और ये बड़े घमण्डमें भर गये थे । सम्पूर्णलोकोंके पितामह ब्रह्माजीने अश्विनीकुमारोंका मान रखनेके लिये पहले इन दोनोंको यह अनुपम वरदान दिया था कि तुम्हें कोई भी मार नहीं सकता । उस वरके अभिमानसे मत्त हो इन दोनों महाबली वीरोंने देवताओंकी विशाल सेनाको मथकर अमृत पी लिया था ॥ २-३ १/२ ॥

पदच्छेदः

2. pashyaami = I perceive it; ayuktam iva = as improper; * nivedanam* = to inform; tatra = there; iti = that; devii = Seetha the princess; dR^iSTaa = though seen; bhavadbhiH = by you; khyaata vikramaiH = of renowned prowess; sa aamiitaa cha = has not been brought (here).

अनुवादः

“I perceive it as improper to inform there that Seetha the princess, though seen by you of renowned prowess, has not been brought here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3. hari sattamaaH = O the best of monkeys!; na kashchit = no one; tulyaH = is equal; naH = to us; paraakrame.api = even in prowess; na hi kashchit = nor indeed any one; plavane = in leaping; lokeSu = in the worlds; saamara daityeSu = comprising of celestials or demons.

अनुवादः

“O the best of monkeys! No one is equal to us even in our prowess nor indeed anyone who can leap like us in the worlds either of celestials or demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतावेव हि सङ्क्रुद्धौ सवाजिरथकुञ्जराम् ॥ ४ ॥
लङ्कां नाशयितुं शक्तौ सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ।

तेष्वेवं हतवीरेषु राक्षसेषु हनूमता ।

तेष्व् एवम् हत वीरेषु राक्षसेषु हनूमता ॥ ५-६०-४ किम् अन्यत् अत्र कर्तव्यम् गृहीत्वा याम जानकीम् ।

‘ये ही दोनों यदि क्रोधमें भर जायँ तो हाथी, घोड़े और रथोंसहित समूची लङ्काका नाश कर सकते हैं । भले ही और सब वानर बैठे रहें ॥ ४ १/२ ॥

पदच्छेदः

4. teSu = those; raakSaseSu = demons; hataviireSu = whose warriors have been killed; evam = thus; hanuumataa = by Hanuma; kim anyat = what else; kartavyam = can be done; atra = in this matter?; yaama = we shall go; gR^ihiitvaa = after taking; jaanakiim = Janaki.

अनुवादः

“Hanuma indeed thus killed all the warriors among the demons. What work is remaining to be done by us? We will go, after taking Janaki.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहमेकोऽपि पर्याप्तः सराक्षसगणां पुरीम् ॥ ५ ॥
तां लङ्कां तरसा हन्तुं रावणं च महाबलम् ।
किं पुनः सहितो वीरैर्बलवद्भिः कृतात्मभिः ॥ ६ ॥
कृतास्त्रैः प्लवगैः शक्तैर्भवद्भिर्विजयैषिभिः ।

किमन्यदत्र कर्तव्यं गृहित्वा याम जानकीम् ।
रामलक्ष्मणयोर्मध्ये न्यस्याम जनकात्मजाम् ॥ किं व्यलीकैस्तु तान् सर्वान् वानरान् वानरर्षभान् ।
वयमेव हि गत्वा तान् हत्वा राक्षसपुङ्गवान् ।
राघवं द्रष्टुमर्हामः सुग्रीवं सहलक्षघ्मिणम् ॥

तम् एवम् कृत सम्कल्पम् जाम्बवान् हरि सत्तमः ॥ ५-६०-५ उवाच परम प्रीतो वाक्यम् अर्थवत् अर्थवित् । न तावत् एषा मतिः अक्षमा नो । यथा भवान् पश्यति राज पुत्र । यथा तु रामस्य मतिः निविष्टा । तथा भवान् पश्यतु कार्य सिद्धिम् ॥ ५-६०-६

‘मैं अकेला भी राक्षसगणोंसहित समस्त लङ्कापुरीका वेगपूर्वक विध्वंस करने तथा महाबली रावणको मार डालनेके लिये पर्याप्त हूँ । फिर यदि सम्पूर्ण अस्त्रोंको जाननेवाले आप-जैसे वीर, बलवान्, शुद्धात्मा, शक्तिशाली और विजयाभिलाषी वानरोंकी सहायता मिल जाय, तब तो कहना ही क्या है? ॥ ५-६ १/२ ॥

ई ऎल्ल वानररिगॆ, वानर प्रमुखरिगॆ कष्ट कॊडुवुदु एकॆ? नावे लङ्कॆगॆ होगि राक्षसरॆल्लरन्नु संहरिसि, सीतादेवियन्नु करकॊण्डु बन्दु. लक्ष्मण समेतनाद श्रीरामनन्नु, सुग्रीवनन्नु नोडुवुदु युक्तवॆन्दु ननगॆ तोरुत्तदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; tat vachanam = those words; tasya = of Hanuma; vaalisuunuH = Angada the son of Vali; abhaaSata = spoke (as follows); dR^iSTadbhiH = even after Seetha was seen; asmaabhiH = by us; ayuktamcha = it is not proper; gantum = to go; mahaatmanaH raaghavasya samiipam = to the vicinity of the high-souled Rama; deviim vinaa = without the princess; vaanaraaH = O monkeys.

अनुवादः

Hearing those words of Hanuma, Angada the son of Vali spoke as follows: “Even after our seeing of Seetha, it is not proper for us to approach the high-souled Rama without taking Seetha with us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनुमन्तन मातुगळन्नु केळि वालिय मगनाद अङ्गदनु इन्तॆन्दनु वानरश्रेष्ठरे! सीतादेवियन्नु कण्ड बळिकवू कूड नावु अवळिल्लदॆ महात्मनाद श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ होगुवुदु सूक्तवागि काणुवुदिल्ल. वायुपुत्रनाद हनुमन्तन पराक्रमदिन्दले लङ्कॆयु सुट्टुहोगिदॆ ऎन्दु नावु केळिद्देवॆ. ‘‘सीतादेवियन्नु नोडिदॆवु आदरॆ करॆतरलिल्ल’’ ऎन्दु श्रीरामनिगॆ निवेदिसिकॊळ्ळुवुदु, नम्मन्तह पराक्रमिगळिगॆ, ख्यातरादवरिगॆ तक्कुदल्लवॆन्दे नन्न अभिप्रायवु. ऎलै वानरोत्तमरिरा! आकाशक्कॆ हारुवुदरल्लागली, पराक्रमदल्लागली, मूरु लोकगळल्लि, देव-दानवरल्लियू कूड नमगॆ समानरादवरू यारू इल्ल. आदुदरिन्द नावीगले लङ्कॆगॆ होगि राक्षसरॆल्लरन्नु जयिसि, रणरङ्गदल्लि आ रावणनन्नु संहरिसि, कृत-कृत्यरागि, सन्तुष्टवाद मनस्सिनिन्द सीतादेवियन्नु करकॊण्डु श्रीरामन बळिगॆ होगोण. हनुमन्तनु अल्लि राक्षस वीररॆल्लरन्नु कॊन्दिरुवनु. इन्नु नमगॆ अल्लि माडबेकादुदेनिदॆ? जानकीदेवियन्नु करकॊण्डु बरुवुदु मात्र उळिदिदॆ. श्रीराम-लक्ष्मणर मध्यदल्लि सीतादेवियन्नु निल्लिसोण.॥1-5॥

पदच्छेदः

5. jaambavaan = Jambavan; harisattamaH = the foremost among the forest-animals; arthavit = understanding the sense; parama priitaH = was very much pleased; uvaacha = and spoke; arthavat vaakyam = (the following) meaningful words; tam = to that Angada; evam kR^ita samkalpam = who thus formed a resolution.

अनुवादः

Jambavan, the foremost among the forest-animals, understanding the sense, was very much pleased and spoke the following meaningful words to that Angada, who thus formed a resolution.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6. raaja putra = O prince!; eSaa = this; matiH = thought; bhavaan yathaa pashyati = you thus perceive; akSamaa na taavat = is not in competent; naH = of us; tu = but; bhavaan = you; pashyat = see; yaathaa tathaa = in which way; raamasya matiH = Rama’s inclination; nivishTa = will be; kaarya siddhim = for the fulfillment of the object.

अनुवादः

“O prince! This thought you thus perceive is not incompetent of us. But, you must see the way in which Rama’s inclination would be, for the accomplishment of the object.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वायुसूनोर्बलेनैव दग्धा लङ्केति नः श्रुतम् ॥ ७ ॥
दृष्टा देवी न चानीता इति तत्र निवेदितुम् ।
न युक्तमिव पश्यामि भवद्भिः ख्यातपौरुषैः ॥ ८ ॥

तमेवं कृतसङ्कल्पं जाम्बवान् हरिसत्तमः ।
उवाच परमप्रीतो वाक्यमर्थवदर्थवित् ॥ नैषा बुद्धिर्महाबुद्धे यद्ब्रवीषि महाकपे ।
विचेतुं वयमाज्ञप्ता दक्षिणां दिशमुत्तमाम् ॥

‘वायुपुत्र हनुमान् जी ने अकेले जाकर अपने पराक्रमसे ही लङ्काको फूँक डाला—यह बात हम सबलोगोंने सुन ही ली । आप-जैसे ख्यातनामा पुरुषार्थी वीरोंके रहते हुए मुझे भगवान् श्रीरामके सामने यह निवेदन करना उचित नहीं जान पड़ता कि ‘हमने सीतादेवीका दर्शन तो किया, किंतु उन्हें ला नहीं सके’ ॥ ७-८ ॥

कार्यसाधक निष्णातनू, भल्लूक प्रमुखनू आद जाम्बवन्तनु अङ्गदन सङ्कल्पवन्नु केळि अवन बळि अर्थवत्ताद मातन्नु प्रीतियिन्द हेळिदनु.॥7॥

नहि वः प्लवने कश्चिन्नापि कश्चित् पराक्रमे ।
तुल्यः सामरदैत्येषु लोकेषु हरिसत्तमाः ॥ ९ ॥

नानेतुं कपिराजेन नैव रामेण धीमता ॥

‘वानरशिरोमणियो! देवताओं और दैत्योंसहित सम्पूर्ण लोकोंमें कोई भी ऐसा वीर नहीं है, जो दूरतककी छलाँग मारने और पराक्रम दिखानेमें आप-लोगोंकी समानता कर सके ॥ ९ ॥

जित्वा लङ्कां सरक्षौघां हत्वा तं रावणं रणे ।
सीतामादाय गच्छामः सिद्धार्था हृष्टमानसाः ॥ १० ॥

कथञ्चिन्निर्जितां सीतामस्माभिर्नाभिरोचयेत् ।
राघवो नृपशार्दूलः कुलं व्यपदिशन् स्वकम् ॥

‘अतः निशाचरसमुदायसहित लङ्काको जीतकर, युद्धमें रावणका वध करके, सीताको साथ ले, सफल-मनोरथ एवं प्रसन्नचित्त होकर हमलोग श्रीरामचन्द्रजीके पास चलें ॥ १० ॥

प्रज्ञाशालियाद ऎलै अङ्गदा! नीनु हेळुत्तिरुव मातुगळु समुचितवॆन्दु कण्डुबरुवुदिल्ल. वानर प्रभुवाद सुग्रीवनु, प्रज्ञाशालियाद श्रीरामनु दक्षिणदिक्किनल्लि सीतॆयन्नु हुडुकलु मात्र नमगॆ आज्ञॆ कॊट्टिरुवरु. अवळन्नु करॆतरुवुदक्कल्ल. मेलागि नावु राक्षसरन्नु जयिसि सीतॆयन्नु करॆतरुवुदु श्रीरामनिगॆ रुचिसदु. श्रीरामनु राजसिंहनु. अवनु तन्न पराक्रमदिन्दले सीतादेवियन्नु करतरुवने हॊरतु, बेरॆयवर पराक्रमवन्नु अवलम्बिसलारनु.॥8-10॥

तेष्वेवं हतवीरेषु राक्षसेषु हनूमता ।
किमन्यदत्र कर्तव्यं गृहीत्वा याम जानकीम् ॥ ११ ॥

प्रतिज्ञायु स्वयं राजा सीताविजयमग्रतः ।
सर्वेषां कपिमुख्यानां कथं मिथ्या करिष्यति ॥

‘जब हनुमान् जी ने राक्षसोंके प्रमुख वीरोंको मार डाला है, ऐसी परिस्थितिमें हमारा इसके सिवा और क्या कर्तव्य हो सकता है कि हम जनकनन्दिनी सीताको साथ लेकर ही चलें ॥ ११ ॥

रामलक्ष्मणयोर्मध्ये न्यस्याम जनकात्मजाम् ।
किं व्यलीकैस्तु तान् सर्वान् वानरान् वानरर्षभान् ॥ १२ ॥
वयमेव हि गत्वा तान् हत्वा राक्षसपुङ्गवान् ।
राघवं द्रष्टुमर्हामः सुग्रीवं सहलक्ष्मणम् ॥ १३ ॥

विलं कर्म च कृतं भवेत्तुष्टिर्न तस्य च ।
वृथा च दर्शितं वीर्यं भवेद्वानरपुङ्गवाः ॥ तस्माद्गच्छाम वै सर्वे यत्र रामः सलक्ष्मणः ।
सुग्रीवश्च महातेजाः कार्यस्यास्य निवेदने ॥

‘कपिवरो! हम जनककिशोरीको ले चलकर श्रीराम और लक्ष्मणके बीचमें खड़ी कर दें । किष्किन्धामें जुटे हुए उन सब वानरोंको कष्ट देनेकी क्या आवश्यकता है । हमलोग ही लङ्कामें चलकर वहाँके मुख्य-मुख्य राक्षसोंका वध कर डालें, उसके बाद लौटकर श्रीराम, लक्ष्मण तथा सुग्रीवका दर्शन करें’ ॥ १२-१३ ॥

आदुदरिन्द नावॆल्लरू श्रीराम-लक्ष्मणरु, महातेजश्शालियाद सुग्रीवनु इरुवल्लिगॆ होगोण. इष्टरवरॆगॆ जरुगिद ऎल्ल विषयगळन्नु अवरिगॆ निवेदिसिकॊळ्ळुवा.॥13॥

आ प्रभुवु ऎल्ल वानरर समक्षमदल्लि ‘‘शत्रुवन्नु जयिसि सीतॆयन्नु पडॆयुवॆनु’’ ऎन्दु तन्न वंशद मेलॆ आणॆयिट्टु प्रतिज्ञॆ माडिरुवनु. नावु ऎल्लादरू सीतॆयन्नु करॆदुकॊण्डु बन्दरॆ अवन प्रतिज्ञॆ व्यर्थवादीतु. अदरिन्द अवनिगॆ सन्तोषवू आगलारदु. नावु तोरिद पराक्रमवू व्यर्थवागुत्तदॆ. ॥11-12॥

तमेवं कृतसङ्कल्पं जाम्बवान् हरिसत्तमः ।
उवाच परमप्रीतो वाक्यमर्थवदर्थवित् ॥ १४ ॥

न तावदेषा मतिरक्षमा नो
यथा भवान् पश्यति राजपुत्र ।
यथा तु रामस्य मतिर्निविष्टा
तथा भवान् पश्यतु कार्यसिद्धिम् ॥

अङ्गदका ऐसा संकल्प जानकर वानर-भालुओंमें श्रेष्ठ और अर्थतत्त्वके ज्ञाता जाम्बवान् ने अत्यन्त प्रसन्न होकर यह सार्थक बात कही— ॥ १४ ॥

राजपुत्र अङ्गदने! निन्न विचारवु निन्न दृष्टिगॆ मत्तु निन्न पराक्रमक्कॆ इवॆल्लवू योग्यवे आगिदॆ. इदॆल्लवन्नु नावु अनुसरिसबारदॆन्दॆनू इल्ल. आदरॆ श्रीरामन अभिप्रायक्कनुसारवागि नावु कार्यसिद्धिगागि प्रयत्निसुवुदु युक्तवागिदॆ. अवनिगॆ सन्तोषवागुवन्तॆ नडॆयुवुदे नमगॆल्लरिगॆ कर्तव्यवागिदॆ.॥14॥

नैषा बुद्धिर्महाबुद्धे यद् ब्रवीषि महाकपे ।
विचेतुं वयमाज्ञप्ता दक्षिणां दिशमुत्तमाम् ॥ १५ ॥
नानेतुं कपिराजेन नैव रामेण धीमता ।

‘महाकपे! तुम बड़े बुद्धिमान् हो तथापि इस समय जो कुछ कह रहे हो, यह बुद्धिमानीकी बात नहीं है; क्योंकि वानरराज सुग्रीव तथा परम बुद्धिमान् भगवान् श्रीरामने हमें उत्तम दक्षिण दिशामें केवल सीताको खोजनेकी आज्ञा दी है, साथ ले आनेकी नहीं ॥ १५ १/२ ॥

कथञ्चिन्निर्जितां सीतामस्माभिर्नाभिरोचयेत् ॥ १६ ॥
राघवो नृपशार्दूलः कुलं व्यपदिशन् स्वकम् ।

‘यदि हमलोग किसी तरह सीताको जीतकर उनके पास ले भी चलें तो नृपश्रेष्ठ श्रीराम अपने कुलके व्यवहारका स्मरण करते हुए हमारे इस कार्यको पसंद नहीं करेंगे ॥ १६ १/२ ॥

प्रतिज्ञाय स्वयं राजा सीताविजयमग्रतः ॥ १७ ॥
सर्वेषां कपिमुख्यानां कथं मिथ्या करिष्यति ।

‘राजा श्रीरामने सभी प्रमुख वानरवीरोंके सामने स्वयं ही सीताको जीतकर लानेकी प्रतिज्ञा की है, उसे वे मिथ्या कैसे करेंगे? ॥ १७ १/२ ॥

विफलं कर्म च कृतं भवेत् तुष्टिर्न तस्य च ॥ १८ ॥
वृथा च दर्शितं वीर्यं भवेद् वानरपुङ्गवाः ।

‘अतः वानरशिरोमणियो! ऐसी अवस्थामें हमारा किया-कराया कार्य निष्फल हो जायगा । भगवान् श्रीरामको संतोष भी नहीं होगा और हमारा पराक्रम दिखाना भी व्यर्थ सिद्ध होगा ॥ १८ १/२ ॥

तस्माद् गच्छाम वै सर्वे यत्र रामः सलक्ष्मणः ।
सुग्रीवश्च महातेजाः कार्यस्यास्य निवेदने ॥ १९ ॥

‘इसलिये हम सब लोग इस कार्यकी सूचना देनेके लिये वहीं चलें, जहाँ लक्ष्मणसहित भगवान् श्रीराम और महातेजस्वी सुग्रीव विद्यमान हैं ॥ १९ ॥

न तावदेषा मतिरक्षमा नो
यथा भवान् पश्यति राजपुत्र ।
यथा तु रामस्य मतिर्निविष्टा
तथा भवान् पश्यतु कार्यसिद्धिम् ॥ २० ॥

‘राजकुमार! तुम जैसा देखते या सोचते हो, यह विचार हमलोगोंके योग्य ही है—हम इसे न कर सकें, ऐसी बात नहीं है; तथापि इस विषयमें भगवान् श्रीरामका जैसा निश्चय हो, उसीके अनुसार तुम्हें कार्यसिद्धिपर दृष्टि रखनी चाहिये’ ॥ २० ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षष्टितमः सर्गः ॥ ६० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें साठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६० ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि अरवत्तनॆय सर्गवु मुगियितु.