०५९ हनुमता सीताशोकवर्णनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Describing the plight of Seetha to his fellow monkeys, Hanuma expresses his feeling that it behoved them all to see Rama only after restoring Seetha from Lanka. Hanuma says that even single-handed, he is capable of destroying that City of Lanka with its troops of demons, and killing Ravana, much more so when accompanied by heroic, mighty and powerful monkeys. Then, he recounts the past heroic exploits of Jambavan, Angada, Neela, Panasa, Mainda and Dvivida. Hanuma thus incites them all to decide consciously of a war against Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

59. हनुमान् जी का सीताकी दुरवस्था बताकर वानरोंको लङ्कापर आक्रमण करनेके लिये उत्तेजित करना

एतदाख्याय तत् सर्वं हनूमान् मारुतात्मजः ।
भूयः समुपचक्राम वचनं वक्तुमुत्तरम् ॥ १ ॥

एतदाख्याय तत् सर्वं हनुमान् मारुतात्मजः ।
भूयः समुपचक्राम वचनं वक्तुमुत्तरम् ॥

एतत् आख्यानम् तत् सर्वम् हनूमान् मारुत आत्मजः । भूयः समुपचक्राम वचनम् वक्तुम् उत्तरम् ॥ ५-५९-१

यह सब वृत्तान्त बताकर पवनकुमार हनुमान् जी ने पुनः उत्तम बातें कहनी आरम्भ कीं— ॥ १ ॥

वायुपुत्रनाद हनुमन्तनु हीगॆ ऎल्ल विषयगळन्नु कपिनायकरिगॆ हेळि, अवर प्रश्नॆगळिगॆ उत्तर रूपवागि इन्नू कॆलवु मातुगळन्नु हेळलु पक्रमिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. aakhyaaya = after informing; sarvam = all; tat etat = this; hanuman = Hanuma; maaruta aatmajaH = the son of wind-god; samupachakraama = started; vaktum = to tell; bhuuyaH = more; uttaram vachanam = of the following words.

अनुवादः

After informing all this, Hanuma the son of wind-god started telling more of the following words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सफलो राघवोद्योगः सुग्रीवस्य च सम्भ्रमः ।
शीलमासाद्य सीताया मम च प्रीणितं मनः ॥ २ ॥

सलो राघवोद्योगः सुग्रीवस्य च सम्भ्रमः । शीलमासाद्य सीताया मम च प्रवणं मनः ।

सफलो राघव उद्योगः सुग्रीवस्य च सम्भ्रमः । शीलम् आसाद्य सीताया मम च प्रवणम् मनः ॥ ५-५९-२

‘कपिवरो! श्रीरामचन्द्रजीका उद्योग और सुग्रीवका उत्साह सफल हुआ । सीताजीका उत्तम शील-स्वभाव (पातिव्रत्य) देखकर मेरा मन अत्यन्त संतुष्ट हुआ है ॥

वानरश्रेष्ठरे! श्रीरामन प्रयत्नवु सफलवायितु. सुग्रीवन कार्योत्साहवू फलिसितु. राम-सुग्रीवर मैत्रियु धृढवायितु. सीतादेविय पातिव्रत्यवन्नु तिळिदु नन्न मनस्सु भक्तियिन्द परवशवायितु.सौशील्य पातिव्रत्य मुन्ताद विषयदल्लि आर्यॆयाद सीतादेविगॆ सीतादेविये साटि. इवुगळु बेरॆ यारल्लू इरलु साध्यवे इल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. aasaadya = getting the influence; siitaayaaH shiilam = of the virtuousness of Seetha; raaghava udyogaH = Rama’s effort; sugriivasya sambhramaH cha = and Sugreeva’s zeal; saphalaH = get fulfilled; mama = my; manashcha = mind also; pravaam = is devoted (to her).

अनुवादः

“By the power of virtuousness of Seetha, Rama’s effort and Sugreeva’s zeal are getting fulfilled. My mind too is devoted to her.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आर्यायाः सदृशं शीलं सीतायाः प्लवगर्षभाः ।
तपसा धारयेल्लोकान् क्रुद्धा वा निर्दहेदपि ॥ ३ ॥

तपसा धारयेल्लोकान् क्रुद्धो वा निर्दहेदपि ।
सर्वथातिप्रवृद्धोसौ रावणो राक्षसाधिपः ॥

तपसा निर्दहेल्लोकान् स्रुद्धो वा निर्दहेदपि । सर्वधातिप्रवृद्धोऽसौ रावणो राक्षसाधिपः ॥ ५-५९-३

‘वानरशिरोमणियो! जिस नारीका शील-स्वभाव आर्या सीताके समान होगा, वह अपनी तपस्यासे सम्पूर्ण लोकोंको धारण कर सकती है अथवा कुपित होनेपर तीनों लोकोंको जला सकती है ॥ ३ ॥

राक्षसराजनाद रावणनू तन्न तपश्शक्तियिन्द मूरु लोकगळन्नादरू धरिसबल्लनु. कोपगॊण्डरॆ मूरु लोकगळन्नू दहिसबल्लनु. अवनु ऎल्ल विधदिन्दलू दॊड्डवने. सीतादेविय शरीरवन्नु मुट्टियू आतनु तन्न तपस्सिनिन्दागि विनाशहॊन्दलिल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3. asau = this; raavaNaH = Ravana; raakSasaadhipaH = the king of demons; atipravR^iddhaH = who is strong; sarvadhaa = in all ways; * nirdahet* = can burn away; lokaan = the worlds; tapasaa = by his penance; * kruddhovaapi* = even if he is enraged; nirdahadapi = he can scorch away (his enemies).

अनुवादः

“Ravana, the king of demons, who is strong in all ways, can burn away the three worlds by the power of his penance. Even if he is enraged, he can scorch away his adversaries.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वथातिप्रकृष्टोऽसौ रावणो राक्षसेश्वरः ।
यस्य तां स्पृशतो गात्रं तपसा न विनाशितम् ॥ ४ ॥

तस्य तां स्पृशतो गात्रं तपसा न विनाशितम् ।

तस्य ताम् स्पृशतो गात्रम् तपसा न विनाशितम् । न तदग्निशिखा कुर्यात्संस्पृष्टा पाणिना सती ॥ ५-५९-४ जनकस्य सुता कुर्याद्यत्क्रोधकलुषीकृता ।

‘राक्षसराज रावण सर्वथा महान् तपोबलसे सम्पन्न जान पड़ता है । जिसका अङ्ग सीताका स्पर्श करते समय उनकी तपस्यासे नष्ट नहीं हो गया ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

4. tasya = his; gaatram = body; spR^ishataH = which touched; taam = that Seetha; na vinaashitam = was not destroyed; tapasaa = because of his penance; agnishikhaa = even a flame; samspR^iSTaa satii = when fully touched; paaNinaa = with one’s hand; na kuryaat = cannot do; tat = that; yat = which; janakasya aatmajaa = Seetha; Janaka’s daughter (would); krodha kaluSiikR^itaa = if stirred by anger.

अनुवादः

“His body, which touched Seetha the daughter of Janaka, was not destroyed because of his askesis. Even a flame, when fully touched with one’s hand, cannot do that which Seetha would, if stirred by anger.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तदग्निशिखा कुर्यात् संस्पृष्टा पाणिना सती ।
जनकस्य सुता कुर्याद् यत् क्रोधकलुषीकृता ॥ ५ ॥

जनकस्यात्मजा कुर्याद्यत् क्रोधकलुषीकृता ।

‘हाथसे छू जानेपर आगकी लपट भी वह काम नहीं कर सकती, जो क्रोध दिलानेपर जनकनन्दिनी सीता कर सकती हैं ॥ ५ ॥

जनकात्मजॆयाद सीतादेवियु कोपगॊण्डरॆ, केवल तन्न करस्पर्शदिन्दले एनन्नादरू भस्मवागिसबल्लळु. आ रीति अग्नियिन्दलू साध्यवागदु. अग्निय ज्वालॆगिन्तलू सीतादेविय कोपवु विशिष्टवादुदु.॥5॥

जाम्बवत्प्रमुखान् सर्वाननुज्ञाप्य महाकपीन् ।
अस्मिन् नेवङ्गते कार्ये भवतां च निवेदिते ।
न्याय्यं स्म सह वैदेह्या द्रष्टुं तौ पार्थिवात्मजौ ॥ ६ ॥

जाम्बवत्प्रमुखान् सर्वाननुज्ञाप्य महाहरीन् ।

‘इस कार्यमें मुझे जहाँतक सफलता मिली है, वह सब इस रूपमें मैंने आपलोगोंको बता दिया । अब जाम्बवान् आदि सभी महाकपियोंकी सम्मति लेकर हम (सीताको रावणके कारावाससे लौटाकर) सीताके साथ ही श्रीरामचन्द्रजी और लक्ष्मणका दर्शन करें, यही न्यायसङ्गत जान पड़ता है ॥ ६ ॥

इष्टरवरॆगॆ जरुगिद ऎल्ल कार्यविशेषगळन्नु निमगॆ विवरिसिरुवॆ. जाम्बवन्तने मॊदलाद वानर प्रमुखरॆल्लर अनुज्ञॆगनुसारवागि - सीतॆयन्नु बिडिसि तन्दु, अवळॊडनॆ नावु आ राम-लक्ष्मणरन्नु सन्दर्शिसुवुदु युक्तवॆन्दु काणुत्तदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

5; 6. asmin = This; kaarye = work (of mine in the form of Seetha’s discovery); nivedite = which has been informed; bharataam = to you; evam gate = in this way; nyaayyamsma = it is indeed proper; draSTum = to see; tau paarthivaatmajau = those two princess (Rama and Lakshmana); vaidehyaasaha = along with Seetha; samanuJNaapye = after taking leave; sarvaan mahaahariin = of all the great monkeys; jaambaat pramukhaan = headed by Jambavan.

अनुवादः

“This work (of mine in the form of Seetha’s discovery) has been informed to you in this way. It is indeed proper to see those two princes (Rama and Lakshmana) along with Seetha, after taking permission from all the great monkeys headed by Jambavan.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहमेकोऽपि पर्याप्तः सराक्षसगणां पुरीम् ।
तां लङ्कां तरसा हन्तुं रावणं च महाबलम् ॥ ७ ॥
किं पुनः सहितो वीरैर्बलवद्भिः कृतात्मभिः ।
कृतास्त्रैः प्लवगैः शक्तैर्भवद्भिर्विजयैषिभिः ॥ ८ ॥

अहमेकोऽपि पर्याप्तः सराक्षसगणां पुरीम् ।
तां लङ्कां तरसा हन्तुं रावणं च महाबलम् ॥ किं पुनः सहितो वीरैर्बलवद्बिः कृतात्मभिः ।
कृतासैः प्लवगैः शूरैर्भवद्भिर्विजयैषिभिः ॥

‘मैं अकेला भी राक्षसगणोंसहित समस्त लङ्कापुरीका वेगपूर्वक विध्वंस करने तथा महाबली रावणको मार डालनेके लिये पर्याप्त हूँ । फिर यदि सम्पूर्ण अस्त्रोंको जाननेवाले आप-जैसे वीर, बलवान्, शुद्धात्मा, शक्तिशाली और विजयाभिलाषी वानरोंकी सहायता मिल जाय, तब तो कहना ही क्या है ॥ ७-८ ॥

हीगिरुवाग, विजयेच्छुगळाद, वीरराद, बलिष्ठराद, जितेन्द्रियराद, अस्त्रविशारदराद, महा शक्तिशालिगळाद निम्मॊडनॆ होदरॆ मत्तॆ हेळुवुदेनिदॆ?॥8॥

पदच्छेदः

7. aham = I; paryaaptam = an sufficient; eko.api = even alone; hantum = to destroy; taam laN^kaam puriim = that City of Lanka; saraakSasagaNaam = together with those troops of demons; mahaabalam raavaNam cha = and the mighty Ravana; tarasaa = rapidly.

अनुवादः

“I am sufficient, even alone; to destroy rapidly that City of Lanka together with those troops of demons as also the mighty Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ लङ्कॆयल्लिरुव ऎल्ल राक्षस समूहगळन्नु, लङ्कॆयन्नु ध्वंसमाडलु, महाबलशालियाद रावणनन्नु संहरिसलु नानॊब्बने साकु.॥7॥

पदच्छेदः

8. bhavadbhiH sahitaH = together with you; balavadbhiH = who are strong; kR^itaatmabhiH = whose spirit is disciplined; kR^itaastraiH = who are proficient in the use of arms; shuuraiH = who are valiant; vijayaiSibhiH = longing for victory; plavaN^gaiH = and who are moving by jumps; kim punaH = how much more so?

अनुवादः

“When accompanied by you, who are strong, whose spirit is disciplined, who are proficient in the use of arms, valiant, longing for victory and moving by jumps, how much more is required?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं तु रावणं युद्धे ससैन्यं सपुरःसरम् ।
सहपुत्रं वधिष्यामि सहोदरयुतं युधि ॥ ९ ॥

‘युद्धस्थलमें सेना, अग्रगामी सैनिक, पुत्र और सगे भाइयोंसहित रावणका तो मैं ही वध कर डालूँगा ॥ ९ ॥

रावणनन्नू, आतन सैन्यवन्नू, अङ्गरक्षकरन्नू, पुत्ररन्नू, सहोदर कुम्भकर्णनन्नु, हीगॆ ऎल्लरन्नू युद्धदल्लि नानॊब्बने मण्णुगूडिसबल्लॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. yuddhe = in the battle; aham tu = I on my part; vadhiSyaami = will kill; raavaNam = Ravana; sa sainyam = along with his army; sa puraH saram = and forerunners; saputram = his sons; sahodarayutam = together with his brothers.

अनुवादः

“In the battle, I on my part will kill Ravana along with his army, his forerunners, his sons and his brothers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्ममस्त्रं च रौद्रं च वायव्यं वारुणं तथा ।
यदि शक्रजितोऽस्त्राणि दुर्निरीक्ष्याणि संयुगे ।
तान्यहं निहनिष्यामि विधमिष्यामि राक्षसान् ॥ १० ॥

ब्राह्ममैन्द्रं च रौद्रं च वायव्यं वारुणं तथा ।
यदि शक्रजितोसाणि दुर्निरीक्ष्याणि संयुगे ॥

ब्रह्ममैन्द्रम् च रौद्रम् च वायव्यम् वारुणम् तथा । यदि शक्रजोतोऽ स्त्रणि दुर्निरीक्षाणि सम्युगे ॥ ५-५९-१० तान्यहम् विधष्यामि हनिष्यामि च रावणम् ।

‘यद्यपि इन्द्रजित् के ब्राह्म अस्त्र, रौद्र, वायव्य तथा वारुण आदि अस्त्र युद्धमें दुर्लक्ष्य होते हैं—किसीकी दृष्टिमें नहीं आते हैं, तथापि मैं ब्रह्माजीके वरदानसे उनका निवारण कर दूँगा और राक्षसोंका संहार कर डालूँगा ॥ १० ॥

भवतामभ्यनुज्ञातो विक्रमो मे रुणद्धि तम् ।
मयातुला विसृष्टा हि शैलवृष्टिर्निरन्तरा ॥ ११ ॥
देवानपि रणे हन्यात् किं पुनस्तान् निशाचरान् ।

तान्यहं विधमिष्यामि निहनिष्यामि राक्षसान् ।
भवतामभ्यनुज्ञातो विक्रमो मे रुणद्धि तम् ॥

‘यदि आपलोगोंकी आज्ञा मिल जाय तो मेरा पराक्रम रावणको कुण्ठित कर देगा । मेरेद्वारा लगातार बरसाये जानेवाले पत्थरोंकी अनुपम वृष्टि रणभूमिमें देवताओंको भी मौतके घाट उतार देगी; फिर उन निशाचरोंकी तो बात ही क्या है? ॥ ११ १/२ ॥

इन्द्रजितुवु युद्धदल्लि ब्रह्मास्त्र, ऐन्द्रास्त्र, रौद्रास्त्र, वायव्यास्त्र, वारुणास्त्र, मुन्ताद दॊड्ड-दॊड्ड अस्त्रगळन्नु प्रयोगिसिदरू, अवॆल्लवन्नु नानु विनाशगॊळिसि, ऎल्ल राक्षसरन्नु ध्वंसमाडुवॆनु. नन्न पराक्रमवु अल्लिगॆ होगलु आतुरपडिसुत्तिदॆ. आदरॆ निम्म अनुमति इल्लवल्ल! निम्म आज्ञॆ आगुवुदे तडवागिदॆ.॥10-11॥

पदच्छेदः

10. samyuge = in the battle; vidhamiSyaami = I can blow out; braahmam = missiles; presided over by Brahma the creator; aindramcha = Indra the god of celestials; missiles presided over by Indra the god of celestials; roudram cha = the missiles presided over by Rudra; the god of destruction; vaayuvyam = Vayu the wind-god; tathaa = and; taani = and those; astraaNi = missiles; durniriikSaaNiyadi = even if they are difficult to be looked at; shakrajitaH = employed by Indrajit ( Ravana’s eldest son); haniSyaami = I can kill; raakSasaan = the demons.

अनुवादः

“In the battle, I can blow out the missiles presided over by Indra the lord of celestials, Brahma the creator, Rudra the god of destruction, Vayu the wind-god, Varuna the god of water and even those missiles even if they are difficult to be looked at, employed by Indrajit (Ravana’s eldest son).

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवतामननुज्ञातो विक्रमो मे रुणद्धि माम् ॥ १२ ॥
सागरोऽप्यतियाद् वेलां मन्दरः प्रचलेदपि ।
न जाम्बवन्तं समरे कम्पयेदरिवाहिनी ॥ १३ ॥

मयातुला विसृष्टा हि शैलवृष्टिर्निरन्तरा ।
देवानपि रणे हन्यात् किं पुनस्तान्निशाचरान् ॥ सागरोप्यतियाद्वेलां मन्दरः प्रचलेदपि ।
न जाम्बवन्तं समरे कम्पयेदरिवाहिनी ॥

‘आपलोगोंकी आज्ञा न होनेके कारण ही मेरा पुरुषार्थ मुझे रोक रहा है । समुद्र अपनी मर्यादाको लाँघ जाय और मन्दराचल अपने स्थानसे हट जाय, परंतु समराङ्गणमें शत्रुओंकी सेना जाम्बवान् को विचलित कर दे, यह कभी सम्भव नहीं है ॥ १२-१३ ॥

ऎन्दादरू समुद्रवु तन्न ऎल्लॆयन्नु मीरबहुदु. मन्दरपर्वतवु चलिसबहुदु, आदरॆ युद्धदल्लि जाम्बवन्तरन्नु मात्र ऎदुरिसि निल्लबल्लवनु शत्रुसैन्यदल्लि यारू इरलारनु.॥13॥

पदच्छेदः

11; 12. me = my; vikramaH = prowess; abhyanuJNaataH = when permitted; bhavataam = by you; ruNaddhi = will frustrate; tam raavaNam = that Ravana; shailavR^iSTiH = the shower of rocks; atnlaa = which will be unequalled; nirantaraa = and incessant; visR^iSTaa = discharged; mayaa = by me; hanyaat = can kill; devaan api = even celestials; raNe = in battle; kim punaH = how much more; taan = those; nishaacharaan = demons?

अनुवादः

“My prowess, when permitted by you, will frustrate that Ravana. The shower of rocks, which will be unequalled and incessant, discharged by me, can kill even celestials. How much more those demons?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानु युद्धदल्लि निरन्तरवागि सुरिसुव कल्लुगळ मळॆयिन्द देवतॆगळू कूड हतरागुवरु. हीगिरुवाग राक्षसर विषयदल्लि हेळुवुदेनिदॆ?॥12॥

पदच्छेदः

13. saagaraH = the ocean; atiyaadapi = may overflow; velaam = its shore; mandraH = Mount Mandara; prachaledapi = may more from its position; (But) samara = in battle; arivaahinii = an army of adversaries; na kampayet = cannot stagger; jaambavantam = Jambavan.

अनुवादः

“The ocean may overflow its shore. Mount Mandara may move from its position. But, in battle, no army of adversaries can stagger Jambavan.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वराक्षससङ्घानां राक्षसा ये च पूर्वजाः ।
अलमेकोऽपि नाशाय वीरो वालिसुतः कपिः ॥ १४ ॥

सर्वराक्षससङ्घानां राक्षसा ये च पूर्वकाः ।
अलमेको विनाशाय वीरो वालिसुतः कपिः ॥

सर्वराक्षससम्घानाम् राक्षसा ये च महात्मनः । अलमेको विनाशाय वीरो वालिसुतः कपिः ॥ ५-५९-१४

‘सम्पूर्ण राक्षसों और उनके पूर्वजोंको भी यमलोक पहुँचानेके लिये वालीके वीर पुत्र कपिश्रेष्ठ अङ्गद अकेले ही काफी हैं ॥ १४ ॥

ऎल्ल राक्षस समूहगळन्नु, मात्रवल्ल, अवर तातमुत्तातरॆल्लरन्नु नाशगॊळिसलु वालिय सुतनू, महावीरनू आद अङ्गदनोर्वने साकु.॥14॥

पदच्छेदः

14. viiraH = the heroic; kapiH = Angada; vaalisutaH = the son of Vali; ekaH = alone; alam = is sufficient; vinaashaaya = to destroy; sarva raakSasa samghaanaam = all the troops of demons; ye punrvakaaH = and even the demons who were their progenitors.

अनुवादः

“The heroic Angada, the son of Vali alone, is sufficient to destroy all the troops of demons and even the demons who were their progenitors.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्लवगस्योरुवेगेन नीलस्य च महात्मनः ।
मन्दरोऽप्यवशीर्येत किं पुनर्युधि राक्षसाः ॥ १५ ॥

पनसस्योरुवेगेन नीलस्य च महात्मनः ।
मन्दरोपि विशीर्येत किं पुनर्युधि राक्षसाः ॥

पनसस्योरुवेगेन नीलस्य च महात्मनः । मन्दरोऽप्यवशीर्येत किम्पुनर्युधि राक्षसाः ॥ ५-५९-१५

‘वानरवीर महात्मा नीलके महान् वेगसे मन्दराचल भी विदीर्ण हो सकता है; फिर युद्धमें राक्षसोंका नाश करना उनके लिये कौन बड़ी बात है? ॥ १५ ॥

वानर वीरनाद पनसनू, महापराक्रमशालियाद नीलनू, इवरु तम्म बलपराक्रमदिन्द मन्दर पर्वतवन्नु कूड नुच्चुनूरागिसबल्लरु. अन्तिरुवाग अवरिगॆ ई राक्षसरॊन्दु लॆक्कवे?॥15॥

पदच्छेदः

15. uuruvegena = by the rapid movement of the thighs; mahaatmanaH niilasya = of the high-souled Nila; panasasya = and of Panasa; mandaro.api = even Mount Mandara; avashiiryeta = can be shattered; kim punaH = How much more; raakSasaaH = the demons; yudhi = in battle?

अनुवादः

“By the rapid movement of the thighs of the high-souled Neela and of Panasa, even Mount Mandara can be shattered. How much more, the demons in battle?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सदेवासुरयक्षेषु गन्धर्वोरगपक्षिषु ।
मैन्दस्य प्रतियोद्धारं शंसत द्विविदस्य वा ॥ १६ ॥

‘तुम सब-के-सब बताओ तो सही—देवता, असुर, यक्ष, गन्धर्व, नाग और पक्षियोंमें भी कौन ऐसा वीर है, जो मैन्द अथवा द्विविदके साथ लोहा ले सके? ॥ १६ ॥

देवासुररल्लागली, यक्ष-गन्धर्वरल्लागली, सर्प-पक्षिगळल्लागली, मैन्द-द्विविदरन्नु ऎदुरिसि युद्धमाडुववरु यारिद्दारॆन्दु हेळिरि.॥16॥

पदच्छेदः

16. shamsata = tell (me); pratiyodhaaram = the one who can fight against; maindasya = Mainda; dvividasya vaa = or Dvivida; gandharvoraga pakSiSu = among Gandharvas the celestial singers or Uragas the snakes or Pakshis the birds; sadevaasura yakSeSu = or the celestials or demons or Yakshas the semi-divine beings.

अनुवादः

“Tell me any one who can fight against Mainda or Dvivida, among Gandharvas the celestial singers or Uragas the serpents or Pakshis the birds or the celestials or the demons or Yakshas the semi-divine beings.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अश्विपुत्रौ महावेगावेतौ प्लवगसत्तमौ ।
एतयोः प्रतियोद्धारं न पश्यामि रणाजिरे ॥ १७ ॥

अश्विपुत्रौ महाभागावेतौ प्लवगसत्तवौ ।
एतयोः प्रतियोद्धारं न पश्यामि रणाजिरे ॥

अश्विपुत्रौ महाभागावेतौ प्लवगसत्तमौ । एतयोः प्रतियोद्धारम् न पश्यामि रणाजिरे ॥ ५-५९-१७

‘ये दोनों वानरशिरोमणि महान् वेगशाली तथा अश्विनीकुमारोंके पुत्र हैं । समराङ्गणमें इन दोनोंका सामना करनेवाला मुझे कोई नहीं दिखायी देता ॥ १७ ॥

अश्विनी देवतॆगळ पुत्रराद महाबलशालिगळाद, वानरोत्तमराद मैन्द-द्विविदरन्नु रणरङ्गदल्लि ऎदुरिसि युद्ध माडुव योधरन्नु नानु नोडिल्ल.॥17॥

पदच्छेदः

17. etau mahaabhaagau = these two illustrious Mainda and Dvivida; * ashviputrau* = the sons of Ashvini kumaras; plavagasattamau = are the foremost among the monkeys; raNaajire = in the battle-field; na pashyaami = I do not find; pratiyoddhaaram = any one who can fight against; etayoH = these two monkeys.

अनुवादः

“These two illustrious sons of Ashvini Kumaras, Mainda and Dvivida are the foremost among the monkeys. In the battle-field, I do not find anyone who can fight against these two monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मयैव निहता लङ्का दग्धा भस्मीकृता पुरी ।
राजमार्गेषु सर्वेषु नाम विश्रावितं मया ॥ १८ ॥

पितामहवरोत्सेकात् परमं दर्पमास्थितौ ।
अमृतप्राशिनावेतौ सर्ववानरसत्तवौ ॥

पितामहवरोत्सेकात्परमम् दर्पमास्थितौ । अमृतप्राशनावेतौ सर्ववानरसत्तमौ ॥ ५-५९-१८

‘मैंने अकेले ही लङ्कावासियोंको मार गिराया, नगरमें आग लगा दी और सारी पुरीको जलाकर भस्म कर दिया । इतना ही नहीं, वहाँकी सब सड़कोंपर मैंने अपने नामका डंका पीट दिया ॥ १८ ॥

जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥ १९ ॥
अहं कोसलराजस्य दासः पवनसम्भवः ।
हनूमानिति सर्वत्र नाम विश्रावितं मया ॥ २० ॥

अश्विनोर्माननार्थं हि सर्वलोकपितामहः ।
सर्वावध्यत्वमतुलमनयोर्दत्तवान् पुरा ॥ वरोत्सेकेन मत्तौ च प्रमथ्य महतीं चमूम् ।
सुराणाममृतं वीरौ पीतवन्तौ प्लवङ्गवौ ॥

‘अत्यन्त बलशाली श्रीराम और महाबली लक्ष्मणकी जय हो । श्रीरघुनाथजीके द्वारा सुरक्षित राजा सुग्रीवकी भी जय हो । मैं कोसलनरेश श्रीरामचन्द्रजीका दास और वायुदेवताका पुत्र हूँ । हनुमान् मेरा नाम है—इस प्रकार सर्वत्र अपने नामकी घोषणा कर दी है ॥ १९-२० ॥

श्रेष्ठवाद आ वरदिन्द दर्पिष्ठराद ई वानरोत्तमरु देवतॆगळ महासैन्यवन्नु कूड जयिसि अमृतवन्नु प्राशन माडिदवरु.॥20॥

पदच्छेदः

18. pitaamaha varotsekaat = proud of having received boons from Brahma the creator and their grand-father; aasthitau = and abiding; paramam darpam = in a supreme pride; etau = these; sarva vaanara sattamau = two foremost among all the monkeys; amR^itapraashinau = live on Amrita the nectar.

अनुवादः

“Proud of having received boons from Brahma the creator and their grandfather and abiding in a supreme haughtiness, these two foremost among all the monkeys live on Amrita the nectar.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इवरिब्बरू ब्रह्मदेवर वरबलदिन्द रणोत्साहिगळागिद्दारॆ. इवरु अमृतपान माडिदवरु. ऎल्ल वानररल्लियू श्रेष्ठरागिद्दारॆ. अश्विनीदेवतॆगळ गौरवार्थवागि ब्रह्मदेवरु हिन्दॆ इवरिगॆ यारिन्दलू मरणवु बारदिरलॆम्ब अमोघवाद वरवन्नु कॊट्टिरुवरु.॥18-19॥

पदच्छेदः

19. puraa = long ago; sarvalokapitaamahaH = Brahma; the grandfather of all the worlds; dattavaan = gave atulam = an unequal boon; anayoH = to them; maananaartam = in honour; ashvinau = of Ashivinikumaras; sarvaavadhyatvam = regarding their inviolability.

अनुवादः

“Long ago, Brahma the grandfather of all the worlds gave an unequal boon to them in honour of Ashvini Kumaras regarding their inviolability.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

20.varotsekena = by the pride of the boons; viirau plavaN^gamau = these two heroic monkeys; mattoucha = excited with joy; pramathya = harassing; mahatiim chaamuum = a great army; suraaNaam = of celestials; piitavantau = drank up; amR^itam = the nectar.

अनुवादः

“By the pride of those boons, those two heroic monkeys harassed a great army of celestials and thereupon drank up nectar, excited as they were with joy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अशोकवनिकामध्ये रावणस्य दुरात्मनः ।
अधस्ताच्छिंशपामूले साध्वी करुणमास्थिता ॥ २१ ॥

एतावेव हि सङ्क्रुद्धौ सवाजिरथकुञ्जराम् ।
लङ्कां नाशयितुं शक्तौ सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ॥

एतावेन हि सम्क्रुद्धौ सवाजिरथकुम्जराम् । लङ्काम् नाशयितुम् शक्तौ सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ॥ ५-५९-२१

‘दुरात्मा रावणकी अशोकवाटिकाके मध्यभागमें एक अशोक-वृक्षके नीचे साध्वी सीता बड़ी दयनीय अवस्थामें रहती हैं ॥ २१ ॥

उळिद वानररॆल्लरू इरलि बिडि. वीरावेशदिन्द इवरेनादरू युद्धक्कॆ तॊडगिदरॆ लङ्कॆयन्नू, लङ्कॆय रथाश्व-गजपदातिगळिन्द कूडिद सैन्यवन्नु इल्लवागिसलु इवरिब्बरे साकु.॥21॥

पदच्छेदः

21. sarve = (Let) all; vaanaraH = monkyes; tiSThantu = stand apart; samkR^iddhau etaaveva = even these Mainda and Dvividva for their part; shaktau = are capable; naashayitum = to destroy; laN^kaam = the city of Lanka; savaajiratha kumjaraam = along with its horses; chariots and elephants.

अनुवादः

“Let all the other monkeys stand aside. Even these Mainda and Dvivida on their part are capable of destroying the entire city of Lanka together with its horses, chariots and elephants.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसीभिः परिवृता शोकसन्तापकर्शिता ।
मेघरेखापरिवृता चन्द्ररेखेव निष्प्रभा ॥ २२ ॥

मयैव निहता लङ्का दग्धा भस्मीकृता पुनः ।
राजमार्गेषु सर्वत्र नाम विश्रावितं मया ॥

मयैव निहता लङ्का दग्धा भस्मीकृता पुनः । राजमार्गेषु सर्वत्र नाम विश्रावित मया ॥ ५-५९-२२

‘राक्षसियोंसे घिरी हुई होनेके कारण वे शोक-संतापसे दुर्बल होती जा रही हैं । बादलोंकी पंक्तिसे घिरी हुई चन्द्रलेखाकी भाँति श्रीहीन हो गयी हैं ॥ २२ ॥

ईगागले आ लङ्कॆयन्नु नाने सुट्टु भस्ममाडिबिट्टिरुवॆनु. अल्लिय ऎल्ल राजमार्गगळल्लियू नन्न ऒडॆयनाद श्रीरामन जयघोषवन्नु सारि बन्दिरुवॆनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. mayaiva = by me alone; nihataa = was destroyed; laN^kaa = the City of Lanka; sarvatra = in all; raajamaargeSu = the royal high-ways; naama = the name; vishavitam = was made heard; mayaa = by me (as follows).

अनुवादः

“I alone burnt and destroyed the City of Lanka. In all its royal high-ways, the name (of Rama and others) was proclaimed by me as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अचिन्तयन्ती वैदेही रावणं बलदर्पितम् ।
पतिव्रता च सुश्रोणी अवष्टब्धा च जानकी ॥ २३ ॥

जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥

‘सुन्दर कटिप्रदेशवाली विदेहनन्दिनी जानकी पतिव्रता हैं । वे बलके घमंडमें भरे रहनेवाले रावणको कुछ भी नहीं समझती हैं तो भी उसीकी कैदमें पड़ी हैं ॥ २३ ॥

अनुरक्ता हि वैदेही रामे सर्वात्मना शुभा ।
अनन्यचित्ता रामेण पौलोमीव पुरन्दरे ॥ २४ ॥

अहं कोसलराजस्य दासः पवनसम्भवः ।
हनुमातिनि सर्वत्र नाम विश्रावितं मया ॥

‘कल्याणी सीता श्रीराममें सम्पूर्ण हृदयसे अनुरक्त हैं, जैसे शची देवराज इन्द्रमें अनन्य प्रेम रखती हैं, उसी प्रकार सीताका चित्त अनन्यभावसे श्रीरामके ही चिन्तनमें लगा हुआ है ॥ २४ ॥

निरुपमान पराक्रमशालियाद श्रीरामचन्द्र प्रभुविगॆ जयवागली. महाबलशालियाद लक्ष्मणनिगॆ जयवागली. श्रीरामानुग्रहक्कॆ पात्रनाद, वानर राजनाद सुग्रीवनिगॆ जयवागली. वायुपुत्रनाद नानु कोसलाधिपतियाद श्रीरामन दासनु. नन्न हॆसरु हनुमन्तनॆन्दु ऎल्ल राक्षसरिगॆ तिळिसि बन्दिरुवॆनु.॥23-24॥

पदच्छेदः

23; 24. jayati = Victorious; raamaH = (is) Rama; atiblaH = the exceedingly strong; mahaabalah = and the mighty; lakSmaNashcha = and the mighty; lakSmaNashcha = Lakshmana too; jayati = victorious; raajaa sugriivaH = is King Sugreeva; abhipaalitaH = protected; raaghavaNa = by Rama; aham = I; hanumaan = am Hanuma; daasaH = a servant; kosala raajasya = of Rama; * pavana sambhavaH* = and the son of the wind-god; iti = in this way; naama = the name (of Rama and others); vishraavitam = was heralded; mayaa = by me; sarvatra = everywhere.

अनुवादः

“‘Victorious is Rama, the exceedingly strong and the mighty Lakshmana too! Victorious is King Sugreeva, protected by Rama. I am Hanuma, a servant of Rama and the son of wind-god’. In this way, the name (of Rama and others) was heralded by me everywhere.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेकवासःसंवीता रजोध्वस्ता तथैव च ।
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ॥ २५ ॥
राक्षसीभिर्विरूपाभिर्दृष्टा हि प्रमदावने ।
एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा ॥ २६ ॥

अशोकवनिकामध्ये रावणस्य दुरात्मनः ।
अधस्ताच्छिंशपावृक्षे साध्वी करुणमास्थिता ॥ राक्षसीभिः परिवृता शोकसन्तापकर्शिता ।
मेघलेखापरिवृता चन्द्रलेखेव निष्प्रभा ॥ अचिन्तयन्ती वैदेही रावणं बलदर्पितम् ।

अशोक वनिका मध्ये रावणस्य दुरात्मनः । अधस्तात् शिंशपा वृक्षे साध्वी करुणम् आस्थिता ॥ ५-५९-२५ राक्षसीभिः परिवृता शोक सम्ताप कर्शिता । मेघ लेखा परिवृता चन्द्र लेखा इव निष्प्रभा ॥ ५-५९-२६ अचिन्तयन्ती वैदेही रावणम् बल दर्पितम् ।

‘वे एक ही साड़ी पहने धूलि-धूसरित हो रही हैं । राक्षसियोंके बीचमें रहती हैं और उन्हें बारंबार उनकी डाँट-फटकार सुननी पड़ती है । इस अवस्थामें कुरूप राक्षसियोंसे घिरी हुई सीताको मैंने प्रमदावनमें देखा है । वे एक ही वेणी धारण किये दीनभावसे केवल अपने पतिदेवके चिन्तनमें लगी रहती हैं ॥ २५-२६ ॥

अवळ सुत्तलू राक्षस स्त्रीयरु सेरि कावलु कायुत्तिद्दारॆ. अवळु शोकसन्तप्तळागि कृशळागिद्दाळॆ. पूर्णचन्द्रनन्तॆ शोभिसुत्तिद्दरू, अवळु मोडगळिन्द मरॆयाद चन्द्ररेखॆयन्तॆ तेजोविहीनळागिद्दाळॆ. ॥26॥

दुरात्मनाद रावणन अशोकवनदल्लि, शिंशुपावृक्षद कॆळगॆ महासाध्वियाद सीतादेवियु दीनळागिरुवळु.॥25॥

पदच्छेदः

25; 26. ashokavanikaamadhye = in the midst of Ashoka-garden; duraatmanaH raavaNasya = of the evil-minded Ravana; adhastaat = and underneath; shimshupaavR^ikSe = Shimshupa tree; saadhvii = the virtuous woman; vaidehii = Seetha; aasthitaa karuNam = is staying dejected; parivR^itaa = encircled; raakSabhiiH = with female-demons; shoka samtaapakarshitaa = agonised with grief and anguish; niSprabhaa = lustreless; chandralekheva = like a digit of the moon; megha lekhaa parivR^itaa = encircled by a line of clouds; achintayantii = and disregarding; baladarpitam raavaNam = Ravana who is arrogant of his strength.

अनुवादः

“In the midst of Ashoka garden of the evil-minded Ravana and underneath a Shimshupa tree, the virtuous Seetha was seen staying dejected, encircled as she was with female-demons, agonized with grief and anguish, lusterless like a digit of the moon encircled by a line of clouds and disregarding that Ravana who is arrogant of his strength.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमोदये ।
रावणाद् विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ॥ २७ ॥

पतिव्रता च सुश्रोणी अवष्टब्धा च जानकी ।

‘वे नीचे भूमिपर सोती हैं । हेमन्त-ऋतुमें कमलिनीकी भाँति उनके अङ्गोंकी कान्ति फीकी पड़ गयी है । रावणसे उनका कोई प्रयोजन नहीं है । वे मरनेका निश्चय किये बैठी हैं ॥ २७ ॥

बलगर्वितनाद रावणनु अवळन्नु हीगॆ निर्बन्धिसिट्टिद्दरू, सौन्दर्यवतियू, पतिव्रताशिरोमणियू आद जानकिदेवियु अवनन्नु लॆक्किसुवुदे इल्ल.॥27॥

कथञ्चिन्मृगशावाक्षी विश्वासमुपपादिता ।
ततः सम्भाषिता चैव सर्वमर्थं प्रकाशिता ॥ २८ ॥

अनुरक्ता हि वैदेही रामं सर्वात्मना शुभा ।
अनन्यचित्ता रामे च पौलोविाव पुरन्दरे ॥

‘उन मृगनयनी सीताको मैंने बड़ी कठिनाईसे किसी तरह अपना विश्वास दिलाया । तब उनसे बातचीतका अवसर मिला और सारी बातें मैं उनके समक्ष रख सका ॥

शुभलक्षण सम्पन्नॆयाद सीतादेवियु त्रिकरणशुद्धियिन्द श्रीरामनल्ले अनुरक्तळागिरुवळु. शचिदेवियु इन्द्रनल्लि मनस्सन्नु नॆट्टन्तॆ सीतादेवियु श्रीरामनल्ले मनस्सन्नु नॆट्टिरुवळु.॥28॥

पदच्छेदः

27; 28. jaanakii = Seetha; pati vrataa = a devoted and virtuous; wife; sushroNii = having beautiful hips; avaSTabdhaa = has been placed under restraint; shubhoo = the auspicious; vaidehii = Seetha; anuraktaa = who is devoted; raamam = to Rama; sarvaatmanaa = in all ways; ananya chittaa = giving her undivided thought; raame = to Rama; paulomiiva = like Shachi the goddess; puram dare = in the concern of Indra the destroyer of strong holds.

अनुवादः

“Seetha, a devoted and virtuous wife, having charming hips, has been placed under restraint. The auspicious Seetha is devoted to Rama in all ways, giving her undivided thought to Rama like Shachi the goddess, giving her concern to Indra the destroyer of strong holds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता ।
नियतः समुदाचारो भक्तिर्भर्तरि चोत्तमा ॥ २९ ॥

तदेकवासःसंवीता रजोध्वस्ता तथैव च ।
शोकसन्तापदीनाङ्गी सीता भर्तृहिते रता ।
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ॥

तत् एक वासः सम्वीता रजो ध्वस्ता तथैव च । शोक सम्ताप दीन अन्गी सीता भर्तृ हिते रता ॥ ५-५९-२९

‘श्रीराम और सुग्रीवकी मित्रताकी बात सुनकर उन्हें बड़ी प्रसन्नता हुई । सीताजीमें सुदृढ़ सदाचार (पातिव्रत्य) विद्यमान है । अपने पतिके प्रति उनके हृदयमें उत्तम भक्ति है ॥ २९ ॥

यन्न हन्ति दशग्रीवं स महात्मा दशाननः ।
निमित्तमात्रं रामस्तु वधे तस्य भविष्यति ॥ ३० ॥

राक्षसीभिर्विरूपाभिदृष्टा हि प्रमदावने ।
एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा ॥

‘सीता स्वयं ही जो रावणको नहीं मार डालती हैं, इससे जान पड़ता है कि दशमुख रावण महात्मा है—तपोबलसे सम्पन्न होनेके कारण शाप पानेके अयोग्य है (तथापि सीताहरणके पापसे वह नष्टप्राय ही है) । श्रीरामचन्द्रजी उसके वधमें केवल निमित्तमात्र होंगे ॥ ३० ॥

आ सीतादेवियु ऒण्टिवस्त्रवन्नु धरिसिरुवळु. अवळ शरीरवु धूळिनिन्द मलिनवागिदॆ. शोकसन्तापगळिन्दागि दीनळागिरुवळु. यावागलू पतिय हितवन्ने बयसुत्तिरुवळु. अवळ कूदलुगळु जडॆगट्टिहोगिवॆ. अवळु निरन्तरवागि तन्न पतियन्ने ध्यानिसुत्तिरुवळु. अशोकवनदल्लि राक्षस स्त्रीयर मध्यदल्लिरुव आकॆयन्नु नानु नोडिदॆनु. विकृताकारराद आ रक्कसियरु अवळन्नु पदे-पदे भयपडिसुत्तिरुवरु.॥29-30॥

पदच्छेदः

29. siitaa = Seetha; tat eka vaasaH samviitaa = wearing that single piece of cloth; tathaiva = and even; rajo dhvastaa = covered with dust; * shoka samtaapa diina aNgii* = with her body looking miserable with grief and anguish; rataa = devoted as she is; bhartR^i hite = to the welfare of her husband.

अनुवादः

“Weaving that single piece of cloth, which she had on her person even while being borne away by Ravana, and likewise covered with dust, she was seen by me in a miserable condition with her grief and anguish, devoted as she was to the welfare of her husband.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा प्रकृत्यैव तन्वङ्गी तद्वियोगाच्च कर्शिता ।
प्रतिपत्पाठशीलस्य विद्येव तनुतां गता ॥ ३१ ॥

अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ।
रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ॥

‘भगवती सीता एक तो स्वभावसे ही दुबली-पतली हैं, दूसरे श्रीरामचन्द्रजीके वियोगसे और भी कृश हो गयी हैं । जैसे प्रतिपदाके दिन स्वाध्याय करनेवाले विद्यार्थीकी विद्या क्षीण हो जाती है, उसी प्रकार उनका शरीर भी अत्यन्त दुर्बल हो गया है ॥ ३१ ॥

अवळु बरीनॆलदल्लि कुळितिरुवळु. अवळ शरीरवु मञ्जु मुसुकिद कमलदन्तॆ कान्तिहीनवागिदॆ. अवळु रावणनिन्द पूर्णवागि विमुखळागि शरीरवन्नु त्यजिसलु निश्चयिसिकॊण्डिरुवळु.॥31॥

पदच्छेदः

30; 31. tarjyamaanaa = (Seetha) was being frightened; muhuH muhuH = time and again; viruupaabhiH raakSasiibhiH = by the ugly female-demons; saa = that Seetha; eka veNii dharaa = wearing a single braid of hair; diinaa = looking depressed; bhartR^i chinta paraayaNaa = fully engaged in thinking about her lord; adhaH shayyaa = sleeping on the ground; padminiiva = and looking like a lotus; vivarNaangii = with a discoloured figure; hima agame = on the arrival of winter-season; vinivR^itta arthaa raavaNaat = having averted to the object of Ravana; martavya kR^ita nishchayaa = and having determined to die; dR^iSTaa = was seen; mayaa = by me; pramadaa vane = in a royal pleasure-garden; raakSasii madhye = amidst female-demons.

अनुवादः

“I saw Seetha in a royal pleasure garden, amidst some female-demons. Seetha was being frightened time and again by those ugly female-demons. That Seetha, wearing a single braid of hair and looking depressed, was fully engaged in thinking about her lord. Looking like a lotus with a discoloured figure in winter, she had determined to die, utterly averting to do anything with Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमास्ते महाभागा सीता शोकपरायणा ।
यदत्र प्रतिकर्तव्यं तत् सर्वमुपकल्प्यताम् ॥ ३२ ॥

कथञ्चिन्मृगशावाक्षी विश्वासमुपपादिता ।
ततः सम्भाषिता चैव सर्वमर्थं च दर्शिता ॥

‘इस प्रकार महाभागा सीता सदा शोकमें डूबी रहती हैं । अतः इस समय जो प्रतीकार करना हो, वह सब आपलोग करें’ ॥ ३२ ॥

हेगादरू अवळिगॆ नन्न मेलॆ विश्वास मूडुवन्तॆ माडिदॆनु. अवळॊडनॆ माताडिदॆनु. ऎल्ल विषयगळन्नु अवळिगॆ तिळिसिदॆनु.॥32॥

पदच्छेदः

32; 33. mR^igashaabaakSii = Seetha; the fawn-eyed woman; upapaaditaa = was given; vishvaasam = confidence; kathamchit = with a great difficulty; tataH = thereupon; sambhaaSitaachaiva = she was conversed with; sarvam artham = and the entire thing; darshitaa = explained; upaagataa = (She) came to; priitim = delight; shrutvaa = after hearing; raamasugriiva sakhyam = the companionship between Rama and Sugreeva.

अनुवादः

“With great difficulty, I created confidence in that fawn-eyed Seetha. Thereafter, I talked to her and explained everything to her. She was delighted to hear the companionship cropped up between Rama and Sugreeva.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः ॥ ५९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें उनसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५९ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि ऐवत्तॊम्भत्तनॆय सर्गवु मुगियितु.