०५८ हनुमज्जाम्बवत्संवादः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Jambavan, seated along with the monkey-troops, requested Hanuma to narrate clearly whatever has occurred. Hanuma narrates in detail how he saw Mount Mainaka in the course of his journey to Lanka and how he escaped on the way from the clutches of Surasa, a great serpent living in the ocean. Hanuma also narrated about his killing of Simhika, a female demon on the way and also about defeating another female demon (Lanka-incarnate) who was guarding the City of Lanka. Hanuma explains to Jambavan, how he beholds Seetha in Ashoka garden after a thorough search in the City of Lanka and how he introduces himself as an envoy sent by Rama and Sugreeva. Hanuma informs Jambavan that he hands over a finger-ring of Rama as a token of remembrance to Seetha and that he further asks for a return-token of remembrance from her, to be handed over to Rama. Hanuma then narrates about Seetha having delivered to him an excellent jewel for her head, as a token of remembrance. He further narrates about the demolition of the garden attached to Ravana’s gynaecium and about killing of Aksha, Ravana’s son. Hanuma further informs about his capture by Indrajit, Ravana’s son and his tail being burnt by demons on receiving the orders of Ravana. He further informs about his setting fire of the City of Lanka. He finally narrates about his re-visit to Seetha and his return to Mount Mahendra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

58. जाम्बवान् के पूछनेपर हनुमान् जी का अपनी लङ्कायात्राका सारा वृत्तान्त सुनाना

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः ।
हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम् ॥ १ ॥

ततः तस्य गिरेः शृन्गे महाइन्द्रस्य महाबलाः । हनुमत् प्रमुखाः प्रीतिम् हरयो जग्मुः उत्तमाम् ॥ ५-५८-१

तदनन्तर हनुमान् आदि महाबली वानर महेन्द्रगिरिके शिखरपर परस्पर मिलकर बड़े प्रसन्न हुए ॥ १ ॥

अनन्तर महेन्द्रपर्वतद शिखरक्कॆ तॆरळिद, महाबलिष्ठराद हनुमन्तने मॊदलाद वानररॆल्लरू सेरि परमसन्तोषवन्नु हॊन्दिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter; mahaabalaaH = the mighty; harayaH = monkeys; hanumat pramukhaaH = headed by Hanuma and others; jagaama = obtained; uttamaam = a great; priitim = joy; tasya mahendrasyagireH = on that summit of Mount Mahendra.

अनुवादः

Thereafter, the mighty monkeys, headed by Hanuma and others, experienced a great joy on that summit of Mount Mahendra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रीतिमत्सूपविष्टेषु वानरेषु महात्मसु ।
तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतियुक्तं महाकपिम् ॥ २ ॥
जाम्बवान् कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम् ।
कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते ॥ ३ ॥
तस्यां चापि कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ।
तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे ॥ ४ ॥

प्रीतिमत्सूपविष्टेषु वानरेषु महात्मसु ।
तं ततः प्रीतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् ॥ जाम्बवान् कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम् ।
कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते ॥ तस्यां वा स कथंवृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ।
तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे ॥

तम् ततः प्रतिसम्हृष्टः प्रीतिमन्तम् महाकपिम् । जाम्बवान् कार्य वृत्त अन्तम् अपृच्छत् अनिल आत्मजम् ॥ ५-५८-२ कथम् दृष्टा त्वया देवी कथम् वा तत्र वर्तते । तस्याम् वा स कथम् वृत्तः क्रूर कर्मा दश आननः ॥ ५-५८-३ तत्त्वतः सर्वम् एतन् नः प्रब्रूहि त्वम् महाकपे । श्रुत अर्थाः चिन्तयिष्यामो भूयः कार्य विनिश्चयम् ॥ ५-५८-४

जब सभी महामनस्वी वानर वहाँ प्रसन्नतापूर्वक बैठ गये, तब हर्षमें भरे हुए जाम्बवान् ने उन पवनकुमार महाकपि हनुमान् से प्रेमपूर्वक कार्यसिद्धिका समाचार पूछा—‘महाकपे! तुमने देवी सीताको कैसे देखा? वे वहाँ किस प्रकार रहती हैं? और क्रूरकर्मा दशानन उनके प्रति कैसा बर्ताव करता है? ये सब बातें तुम हमें ठीक-ठीक बताओ ॥ २—४ ॥

पदच्छेदः

2. tataH = then; jaambavaan = Jambavan; priitisamhR^iSTaH = thrilling with rapture; apR^ichchhat = asked; priitimantam = the delighted; * mahaakapim* = the great monkey; tam kaaryavR^ittaantam = about the particulars of that actual occurrence (of seeing Seetha) as follows.

अनुवादः

Then, Jambavan, thrilling with rapture, asked the delighted Hanuma, the great monkey about the particulars of that actual occurrence (of seeing Seetha) as follows

स्रोतः: valmikiramayan.net

महात्मराद वानररु सन्तोषभरितरागि कुळितुकॊण्ड बळिक, हनुमन्तन विषयदल्लि परम सन्तोषभरितनाद जाम्बवन्तरु, महाकपियाद हनुमन्तनन्नु सीतादर्शनादि श्रीरामन कार्यद विषयवागि हीगॆ प्रश्निसिदनु - वायुपुत्रने! नीनु सीतादेवियन्नु हेगॆ कण्डॆ? अवळु अल्लि हेगिद्दाळॆ? अवळ विषयदल्लि क्रूरकर्मियाद रावणनु हेगॆ नडॆदुकॊळ्ळुत्तिरुवनु? ओ महा कपीश्वरा! ई ऎल्ल विषयगळन्नु यथावत्तागि विवरिसु.॥2-4॥

पदच्छेदः

3. katham = how; devii = was Seetha; dR^iSTaa = seen; tvayaa = by you?; katham vaa = how; vartate = was she; tatra = there?; katham vR^ittaH = of what behavior; tasyaam = towards her; saH dashaananaH = was that Ravana; kruura karma = having terrible deeds?

अनुवादः

“How did you see Seetha? How was she there? How was that Ravana of terrible deeds behaving towards her?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

4. mahaakape = O Hanuma!; tvam = you; prabruuhi = tell; naH = us; etat = this; sarvam = entirely; tattvataH = in this; shrutaarthaaH = ascertained by having the matter; chintayiSyaamaH = we shall think; kaaryavinishchayam = about a mutual resolve to do something; bhuuyaH = again.

अनुवादः

“O Hanuma! Tell us entirely, in truth whatever has occurred. Ascertaining the truth, from you, we shall again think about what decision to be taken further.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्मार्गिता कथं देवी किं च सा प्रत्यभाषत ।
श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम् ॥ ५ ॥

यः च अर्थः तत्र वक्तव्यो गतैः अस्माभिः आत्मवान् । रक्षितव्यम् च यत् तत्र तत् भवान् व्याकरोतु नः ॥ ५-५८-५

‘तुमने देवी सीताको किस प्रकार ढूँढ़ निकाला और उन्होंने तुमसे क्या कहा? इन सब बातोंको सुनकर हमलोग आगेके कार्यक्रमका निश्चितरूपसे विचार करेंगे ॥

नीनु सीतॆयन्नु हेगॆ हुडुकिदॆ? अवळु कळिसिद सन्देशवेनु? ऎल्ल विषयगळन्नु सरियागि तिळिदुकॊण्ड बळिक मुन्दॆ याव कार्यवन्नु माडबेकॆम्बुदर बगॆगॆ निश्चयिसोण.॥5॥

पदच्छेदः

5. gataiH = gone; tatra = there; asmaabhiH = by us; bhavaan = you; aatmavaan = having prudence; vyaakarotu = clearly tell; naH = us; yaH = which; arthaH = matter; tat = that; vaktavyaH = can be disclosed; yat = and which; rakSitavyam = is to be kept off.

अनुवादः

“When we go there (to the presence of Rama), having prudence, tell us clearly which matter is to be disclosed and which matter is to be kept off from him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान् ।
रक्षितव्यं च यत्तत्र तद् भवान् व्याकरोतु नः ॥ ६ ॥

स नियुक्तः ततः तेन सम्प्रहृष्ट तनू रुहः । नमस्यन् शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥ ५-५८-६

‘वहाँ किष्किन्धामें चलनेपर हमलोगोंको कौन-सी बात कहनी चाहिये और किस बातको गुप्त रखना चाहिये? तुम बुद्धिमान् हो, इसलिये तुम्हीं इन सब बातोंपर प्रकाश डालो’ ॥ ६ ॥

नावॆल्लरू श्रीरामन बळिगॆ होदाग, अवनिगॆ तिळिसुव विषयवन्नु, तिळिसदिरुव विषयवन्नु बुद्धिवन्तनाद नीने नमगॆ स्पष्टवागि तिळिसबेकु.॥6॥

पदच्छेदः

6. niyuktaH = thus commanded; tena = by that Jambavan; saH = that Hanuma; tataH = then; samprahR^iSTatanuuruhaH = with his hair thrilling in rapture; praNamya = offering salutation; devyai siitaayai = to Seetha the princess; shirasaa = (by bowing) his head; pratyabhaaSata = replied (as follows):

अनुवादः

Thus commanded by Jambavan, Hanuma, with his hair standing on end mentally offered his salutation to Seetha, the princess, by bowing his head and replied as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
नमस्यन् शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥ ७ ॥

स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥

प्रत्यक्षम् एव भवताम् महाइन्द्र अग्रात् खम् आप्लुतः । उदधेः दक्षिणम् पारम् कान्क्षमाणः समाहितः ॥ ५-५८-७

जाम्बवान् के इस प्रकार पूछनेपर हनुमान् जी के शरीरमें रोमाञ्च हो आया । उन्होंने सीतादेवीको मन-ही-मन मस्तक झुकाकर प्रणाम किया और इस प्रकार कहा— ॥ ७ ॥

जाम्बवन्तनु हीगॆ प्रार्थिसिदाग, हनुमन्तनु लङ्कापट्टणदल्लि तनगाद अनुभववन्नु स्मरिसि पुळकितनागि, सीतादेविगॆ मनस्सिनल्ले नमस्करिसि, हीगॆ नुडियलु उपक्रमिसिदनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. kaaNkSamaaNaH = desirous; samaahitaH = and intent upon; udadheH dakSiNam paaram = (reaching) the southern shore of the ocean; aaplutaH = I leapt; kham = into the sky; mahendraagraat = from the summit of Mount Mahendra; bhavataam pratyakSameva = just before your presence indeed!

अनुवादः

“With an intention to reach the southern shore of the ocean, I leapt into the sky, indeed before your presence, from the summit of Mount Mahendra.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात् खमाप्लुतः ।
उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः ॥ ८ ॥

गच्छतः च हि मे घोरम् विघ्न रूपम् इव अभवत् । कान्चनम् शिखरम् दिव्यम् पश्यामि सुमनो हरम् ॥ ५-५८-८

‘मैं आपलोगोंके सामने ही समुद्रके दक्षिण तटपर जानेकी इच्छासे सावधान हो महेन्द्रपर्वतके शिखरसे आकाशमें उछला था ॥ ८ ॥

कपिश्रेष्ठरे! नानु समुद्रद दक्षिण तीरक्कॆ होगबेकॆन्दु सन्नद्धनागि महेन्द्रपर्वतद शिखरदिन्द आकाशक्कॆ नॆगॆदुदन्नु नीवॆल्ल स्वतः नोडिद्दीरि तानॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. me = to me; gachchhataH = who was going; ghoram = a terrific; vighnaruupamiva = hindrance-like thing; abhavat = occurred; pashyaami = I saw; kaaN^chanam shikharam = a golden mountain-peak; divyam = which was charming; sumanoharam = and so fascinating.

अनुवादः

“While I was going, a terrific hindrance occurred in my way as it was. I saw a golden mountain-peak which was so charming and fascinating.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत् ।
काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम् ॥ ९ ॥
स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ।

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत् ।
काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम ॥

स्थितम् पन्थानम् आवृत्य मेने विघ्नम् च तम् नगम् । उपसम्गम्य तम् दिव्यम् कान्चनम् नग सत्तमम् ॥ ५-५८-९ कृता मे मनसा बुद्धिः भेत्तव्यो अयम् मया इति च ।

‘आगे बढ़ते ही मैंने देखा एक परम मनोहर दिव्य सुवर्णमय शिखर प्रकट हुआ है, जो मेरी राह रोककर खड़ा है । वह मेरी यात्राके लिये भयानक विघ्न-सा प्रतीत हुआ । मैंने उसे मूर्तिमान् विघ्न ही माना ॥ ९ १/२ ॥

हागॆ नानु होगुत्तिरुवाग दारियल्लि ननगॆ ऒन्दु महाविघ्नवु इदिरायितु. अत्यन्त मनोहरवाद, दिव्यवाद ऒन्दु भङ्गारद शिखरवन्नु नोडिदॆनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mene = I considered; tam nayam = that mountain; sthitam = staying; aavR^itya = turned round towards; panthaanam = the path; vighnam = as a hindrance; upasamgamya = approaching; tam nagasattamam = that excellent mountain; divyam = which was charming; kaaNchanam = and golden-coloured; buddhiH = a thought; kR^itaa = was formed; me manasaa = in my mind; ayam; bhettavyaH iti = that the mountain should be demolished; mayaa = by me.

अनुवादः

“I accounted that mountain staying turned towards the path, as an impediment. Approaching that excellent charming and golden mountain, I made up my mind to shatter it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपसङ्गम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगमुत्तमम् ॥ १० ॥
कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च ।

उपसङ्गम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम् ।

प्रहतम् च मया तस्य लान्गूलेन महागिरेः ॥ ५-५८-१० शिखरम् सूर्य सम्काशम् व्यशीर्यत सहस्रधा ।

‘उस दिव्य उत्तम सुवर्णमय पर्वतके निकट पहुँचनेपर मैंने मन-ही-मन यह विचार किया कि मैं इसे विदीर्ण कर डालूँ ॥ १० १/२ ॥

नन्न दारिगॆ अड्डलागि निन्तिद्द आ पर्वतवु ऒन्दु विघ्नवॆन्दे नानु बगॆदु, दिव्यवाद आ सुवर्ण शिखरवन्नु समीपिसिदॆनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. prahatam = struck; mayaa = by me; laaNguulena = with my tail; shikharam = the mountain-peak; mahaagireH = of that large mountain; suurya samkaasham = resembling the sun; vyashiiryata = was broken; sahasradhaa = into a thousand pieces.

अनुवादः

“As I struck it with my tail, the mountain-peak of that great hill, resembling the sun, was broken into a thousand pieces.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहतस्य मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः ॥ ११ ॥
शिखरं सूर्यसङ्काशं व्यशीर्यत सहस्रधा ।

प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः ।

व्यवसायम् च मे बुद्ध्वा स ह उवाच महागिरिः ॥ ५-५८-११ पुत्र इति मधुराम् बाणीम् मनः प्रह्लादयन्न् इव ।

‘फिर तो मैंने अपनी पूँछसे उसपर प्रहार किया । उसकी टक्कर लगते ही उस महान् पर्वतके सूर्यतुल्य तेजस्वी शिखरके सहस्रों टुकड़े हो गये ॥ ११ १/२ ॥

व्यवसायं च तं बुद्‍ध्वा स होवाच महागिरिः ॥ १२ ॥
पुत्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव ।
पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः ॥ १३ ॥

पितृव्यं चापि मां विद्दि सखायं मातरिश्वनः ।

पितृव्यम् च अपि माम् विद्धि सखा अयम् मातरिश्वनः ॥ ५-५८-१२ मैनाकम् इति विख्यातम् निवसन्तम् महाउदधौ । पक्ष्ववन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वत उत्तमाः ॥ ५-५८-१३ चन्दतः पृथिवीम् चेरुः बाधमानाः समन्ततः ।

‘मेरे उस निश्चयको समझकर महागिरि मैनाकने मनको आह्लादित-सा करते हुए मधुर वाणीमें ‘पुत्र’ कहकर मुझे पुकारा और कहा—‘मुझे अपना चाचा समझो । मैं तुम्हारे पिता वायुदेवताका मित्र हूँ ॥ १२-१३ ॥

पदच्छेदः

11. buddhvaa = understanding; tam vyavasaayam = that intention; saH mahaagiriH = that great mountain; uvaacha ha = spoke; madhuraam = sweet; vaaNiim = words; putra iti = saying “O my son!”; manaH prahlaadayanniva = as though it was refreshing my mind.

अनुवादः

“Understanding my purpose, that great mountain spoke the following sweet words saying, ‘O my son!’, As though it was refreshing my mind (once more to proceed further).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बळिक अदन्नु भेदिसिबिडबेकॆन्दू निश्चयिसिदॆ. ऒडनॆये सूर्यसदृशवागिद्द आ गिरि शिखरवन्नु नन्न बालदिन्द अप्पळिसिदाग अदु कॆळक्कॆ बिद्दुहोयितु. आ नन्न साहसकार्यवन्नु तिळिदुकॊण्डु, आ महागिरियु मगु! कुमारा! ऎन्दु मनस्सिगॆ आह्लादवन्नुण्टुमाडुव मधुरवचनवन्नु हेळितु. नानु निन्न तन्दॆयाद वायुदेवरिगॆ स्नेहितनु. निनगॆ चिक्कप्पनॆन्दे भाविसु.॥11-13॥

पदच्छेदः

12. viddhi = know; maam = me; vikhyaatam = to be generally called; mynaakamiti = as Mynaka; nivasantam = dwelling; mahaa dadhau = in the great ocean; sakhaaya = as a companion; maatarishvanaH = of the wind-god; * pitR^ivyamohaapi* = and even as your father’s brother.

अनुवादः

" ‘Know me to be generally called as Mynaa dwelling in this great ocean, as a companion of the wind-god and even as your father’s brother’."

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. putra = O my son!; puraa = long ago; parvatottamaaH = foremost among mountains; babhuuvuH = used to; pakSavantaH = have wings; cheruH = they used to wander; samantataH = the entire; pR^ithiviim = earth; chhandataH = freely; baadhamaanaaH = hurting the people.

अनुवादः

" ‘O my son! Long ago, the foremost among the mountains used to have wings. They used to wander the entire earth freely, hurting the people!"

स्रोतः: valmikiramayan.net

मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ ।
पक्षवन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः ॥ १४ ॥

श्रुत्वा नगानाम् चरितम् महाइन्द्रः पाक शासनः ॥ ५-५८-१४ चिच्छेद भगवान् पक्षान् वज्रेण एषाम् सहस्रशः ।

‘मेरा नाम मैनाक है और मैं यहाँ महासागरमें निवास करता हूँ । बेटा! पूर्वकालमें सभी श्रेष्ठ पर्वत पङ्खधारी हुआ करते थे ॥ १४ ॥

नानु मैनाकनॆम्ब हॆसरिनिन्द प्रसिद्धनागिरुवॆनु. समुद्रदल्लि नानु वासवागिद्देनॆ. मगु! हिन्दॆ पर्वतगळिगॆ रॆक्कॆगळिद्दवु. अवु ऎल्ल प्राणिगळिगॆ तॊन्दरॆकॊडुत्ता स्वेच्छॆयागि भूमियल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दवु. ॥14॥

पदच्छेदः

14. shrutvaa = hearing; charitam = the behaviour nagaanaam = of the mountains; bhagavaan mahendraH = the venerable Indra the lord of celestials; paaka shaasanaH = the destroyer of the demon called Paka; chichchheda = chopped; eSaam pakSaan = their wings; sahasrashaH = into thousand pieces; vajreNa = by his thunderbolt.

अनुवादः

" ‘Hearing that behaviour of those mountains, the venerable Indra the lord of celestials, the destroyer of a demon called Paka, chopped their wings into a thousand pieces by using his thunderbolt.’ "

स्रोतः: valmikiramayan.net

छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः ।
श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः ॥ १५ ॥
वज्रेण भगवान् पक्षौ चिच्छेदैषां सहस्रशः ।
अहं तु मोचितस्तस्मात् तव पित्रा महात्मना ॥ १६ ॥

श्रुत्वानगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः ।
चिच्छेद भगवान् पक्षान् वज्रेणैषां सहस्रशः ॥ अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना ।
मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिपोऽस्मि महार्णवे ॥

अहम् तु मोक्षितः तस्मात् तव पित्रा महात्मना ॥ ५-५८-१५ मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तो अस्मि महाअर्णवे । रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यम् अरिम् दम ॥ ५-५८-१६ रामो धर्मभृताम् श्रेष्ठो महाइन्द्र सम विक्रमः ।

‘वे समस्त प्रजाको पीड़ा देते हुए अपनी इच्छाके अनुसार सब ओर विचरते रहते थे । पर्वतोंका ऐसा आचरण सुनकर पाकशासन भगवान् इन्द्रने वज्रसे इन सहस्रों पर्वतोंके पङ्ख काट डाले; परंतु उस समय तुम्हारे महात्मा पिताने मुझे इन्द्रके हाथसे बचा लिया ॥ १५-१६ ॥

पर्वतगळ आ उपटळवन्नु तप्पिसलु सुरपतियाद देवेन्द्रनु तन्न वज्रायुधदिन्द साविरारु पर्वतगळ रॆक्कॆगळन्नु कत्तरिसि तुण्डु-तुण्डागिसिदनु. आदरॆ नानु मात्र निनगॆ तन्दॆयू, महात्मनू आद वायुदेवरिन्द रक्षितनागि समुद्रदल्लि वासवागिद्देनॆ.॥15-16॥

पदच्छेदः

15. vatsa = O child!; aham tu = I; on my part; prakSiptaH asmi = was hurled; mahaarNave = into the great ocean; mahaatmanaa maarutena = by the high-souled wind-god; tava pittraa = your father; mokSitaH = and was liberated; tadaa = then; tasmaat = (from the clutches) of that Indra.

अनुवादः

" ‘O child! I, on my part, was hurled into the great ocean by the high-souled wind-god, your father and was liberated from the clutches of Indra.’ "

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

16. arindama = O Hanuma; the annihilater of enemies!; vartitavayam = It s to be behaved; mayaa = by me in such a way; ramasya saahye = to help Rama; raamaH = Rama’ mahendra samavikramaH = similar to the prowess of Indra; shreSThaH = is excellent; dharma bhR^itaam = in supporting righteousness.

अनुवादः

" ‘O Hanuma the annihilator of enemies! I have to behave in such a way as to help Rama. For, Rama, having a prowess equal to that of Indra; is indeed excellent in supporting righteousness.’"

स्रोतः: valmikiramayan.net

मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तो वरुणालये ।
राघवस्य मया साह्ये वर्तितव्यमरिन्दम ॥ १७ ॥
रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ।

रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिन्दम ।
रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥

‘बेटा! उस समय वायुदेवताने मुझे समुद्रमें लाकर डाल दिया था (जिससे मेरे पङ्ख बच गये); अतः शत्रुदमन वीर! मुझे श्रीरघुनाथजीकी सहायताके कार्यमें अवश्य तत्पर होना चाहिये; क्योंकि भगवान् श्रीराम धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ तथा इन्द्रतुल्य पराक्रमी हैं’ ॥ १७ १/२ ॥

एतच्छ्रुत्वा मया तस्य मैनाकस्य महात्मनः ॥ १८ ॥
कार्यमावेद्य च गिरेरुद्धतं वै मनो मम ।
तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना ॥ १९ ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः ॥ कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम ।
तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना ॥

‘महामना मैनाककी यह बात सुनकर मैंने अपना कार्य उन्हें बताया और उनकी आज्ञा लेकर फिर मेरा मन वहाँसे आगे जानेको उत्साहित हुआ । महाकाय मैनाकने उस समय मुझे जानेकी आज्ञा दे दी ॥ १८-१९ ॥

पदच्छेदः

19. saH = that; shailaH = mountain; antarhitaH = vanished; maanuSeNa vapuSmataa = in a beautiful form of a human being; mahaashailaH = that large mountain; shailena shariireNa = in the form of the body of a mountain; antarhitaH = vanished; mahodadhau = into the great ocean.

अनुवादः

“That Mynaka mountain vanished in the guise of a beautiful form of a human being. That large mountainous form also later drowned into the great ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता ।
शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ ॥ २० ॥

उत्तमम् जवम् आस्थाय शेषम् अध्वानम् आस्थितः । ततो अहम् सुचिरम् कालम् वेगेन अभ्यगमम् पथि ॥ ५-५८-२०

‘वह महान् पर्वत भी अपने मानवशरीरसे तो अन्तर्हित हो गया; परंतु पर्वतरूपसे महासागरमें ही स्थित रहा ॥ २० ॥

अन्दु निन्न तन्दॆयु माडिद उपकारवन्नु स्मरिसिकॊण्डु इन्दु नानु निनगॆ उपकार माडलु बन्दिरुवॆनु. हागॆये श्रीरामनु धर्मात्मरल्लि श्रेष्ठनु. देवेन्द्रनन्तॆ पराक्रमशालियु. ऎलै शत्रु संहारका! अन्तह श्रीरामनिगॆ सहाय माडुवुदु नन्न कर्तव्यवागिदॆ. वानररे! महात्मनाद मैनाकनु हेळिद मातन्नु केळि, नानु तॊडगिरुव कार्यवन्नु अवनिगॆ तिळिसि मुन्दॆ होगलु अवन अनुमतियन्नु पडॆदुकॊण्डॆनु. सुन्दरवाद मनुष्य शरीरवन्नु धरिसि बन्दिद्द मैनाकनु पुनः पर्वत शरीरवन्ने धरिसि महासमुद्र गर्भदल्लि सेरिकॊण्डॆनु.॥17-20॥

पदच्छेदः

17; 18. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; tasya mahaatmanaH mynaakasya = of that high-souled Mynaka; aavedya = and informing; kaaryam = my purpose; mama = my; manaH = mind; udyatam = was prepared for the travel; aham = I; anujJNaatashcha = was allowed to depart; tena mahaatmanaa = by that high-souled; mynaakena cha = Mynaka also.

अनुवादः

“Hearing the words of that high-souled Mynaka and after informing my purpose, my mind was prepared for a further travel. The high-soled Mynaka also allowed me to depart.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

20. tataH = thereafter; aasthaaya = employing; uttamam = an excellent; javam = speed; aasthitaH = and existing; sheSam = in the remaining; panthaanam = path; aham = I; abhyaagamam = went; pathi = in that path; vegena = with speed; suchiram kaalam = for a very long time.

अनुवादः

“Thereafter, employing an excellent speed and continuing on my course, I proceeded in that path speedily for a long time.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तमं जवमास्थाय शेषमध्वानमास्थितः ।
ततोऽहं सुचिरं कालं जवेनाभ्यगमं पथि ॥ २१ ॥

उत्तमं जवमास्थाय शेषं पन्थानमास्थितः ।
ततोहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यगमं पथि ॥

ततः पश्यामि अहम् देवीम् सुरसाम् नाग मातरम् । समुद्र मध्ये सा देवी वचनम् माम् अभाषत ॥ ५-५८-२१

‘फिर मैं उत्तम वेगका आश्रय ले शेष मार्गपर आगे बढ़ा और दीर्घकालतक बड़े वेगसे उस पथपर चलता रहा ॥ २१ ॥

उळिदिद्द मार्गवन्नु दाटलु नानु अतिशयवाद वेगवन्नु आश्रयिसि, बहळ हॊत्तिनवरॆगॆ हॆच्चिन वेगदिन्दले प्रयाण माडिदॆनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tataH = thereafter; aham = I; pashyaami = saw; surasaam = Surasa; naagamaataram = the mother of serpents; samudramadhye = in the midst of the sea; saa devii = and that goddess; abhaaSata = spoke; vachanam = (the following) words; maam = to me.

अनुवादः

“Thereafter, I saw Surasa, the mother of serpents in the midst of the sea. That goddess spoke the following words to me.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम् ।
समुद्रमध्ये सा देवी वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम् ।
समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत ॥

मम भक्ष्यः प्रदिष्टः त्वम् अमारैः हरि सत्तमम् । ततः त्वाम् भक्षयिष्यामि विहितः त्वम् चिरस्य मे ॥ ५-५८-२२

‘तत्पश्चात् बीच समुद्रमें मुझे नागमाता सुरसादेवीका दर्शन हुआ । देवी सुरसा मुझसे इस प्रकार बोलीं— ॥

आग नानु सर्पगळ मातॆयाद सुरसादेवियन्नु समुद्रद मध्यदल्लि कण्डॆनु. अवळु नन्न बळि इन्तॆन्दळु.॥22॥

पदच्छेदः

22. harisattama = O the excellent of monkeys!; tvam = you; pradiSTaH = have been shown; mama bhakSaH = as my eatable; amaraiH = by the celstials; ataH = therefore; bhakSayiSyaam = I will eat; tvaam = you; * tvam* = you vihitaH = have been arranged; me = to me; chirasya = after a long time.

अनुवादः

“O excellent of monkeys! The celestials have shown you as my eatable. Therefore, I will eat you since you have been bestowed to me by gods after a long time.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम ।
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं हि मे सुरैः ॥ २३ ॥

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम ।
अतस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे ॥

एवम् उक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः । विवर्ण वदनो भूत्वा वाक्यम् च इदम् उदीरयम् ॥ ५-५८-२३

‘कपिश्रेष्ठ! देवताओंने तुम्हें मेरा भक्ष्य बताया है, इसलिये मैं तुम्हारा भक्षण करूँगी; क्योंकि सारे देवताओंने आज तुम्हें ही मेरा आहार नियत किया है’ ॥ २३ ॥

वानरोत्तमने! देवतॆगळु निन्नन्नु ननगॆ आहारवन्नागिसि कल्पिसिद्दारॆ. बहळ कालदिन्दलू निन्नन्ने नानु निरीक्षिसुत्तिद्दॆनु. आदुदरिन्द निन्नन्नु नानीगले भक्षिसुत्तेनॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. evam uktaH = thus spoken; surasayaa = by Surasa; sthitaH = I stood; praNataH praaJNaliH = offering my salutation with joined palms to her; bhuutvaa = becoming; vivarNavadanaH = pale- faced; udiirayam = I spoke; idam = these; vaakyam cha = words too.

अनुवादः

“Hearing Surasa’s words, I stood there, offering salutation with my joined palms to her. Becoming pale-faced, I spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।
विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम् ॥ २४ ॥

‘सुरसाके ऐसा कहनेपर मैं हाथ जोड़कर विनीतभावसे उसके सामने खड़ा हो गया और उदास मुख होकर यों बोला— ॥ २४ ॥

सुरसॆयु हीगॆ हेळलु नन्न मुखवु विवर्णवायितु. अवळ मुन्दॆ कैमुगिदु नमस्करिसि हीगॆ हेळिदॆनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. raamaH = Rama; daasharathiH = the son of Dasaratha; shriimaaan = the splendid man; paramtapaH = the tormentator of enemies; bhraataa lakSmaNena saha = together with Lakshmana; his brother; siitaayaacha = and Seetha; praviSTaH = entered; daN^Dakaavanam = the forest of Dandaka.

अनुवादः

" ‘Rama, the son of Dasaratha the splendid man and the tormentator of enemies, together with Lakshmana, his brother and Seetha entered the forest of Dandaka.’”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परन्तपः ॥ २५ ॥

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना । तस्याः सकाशम् दूतो अहम् गमिष्ये राम शासनात् ॥ ५-५८-२५

‘देवि! शत्रुओंको संताप देनेवाले दशरथनन्दन श्रीमान् राम अपने भाई लक्ष्मण और पत्नी सीताके साथ दण्डकारण्यमें आये थे ॥ २५ ॥

ताये! सर्वगुणपूर्णनू, अरिमर्दननू, दशरथन कुमारनू आद श्रीरामनु सहोदर लक्ष्मण हागू धर्मपत्नियाद सीतादेवियॊन्दिगॆ दण्डकारण्यवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. duraatmanaa raavaNena = by the evil-minded Ravana; siitaa = Seetha; tasya bhaaryaa = Rama’s wife; hR^itaa = was taken away; raamashaasanaat = by the orders of Rama; aham = I; gamiSye = can go; tasyaaH sakaasham = near to her; duutaH = as an envoy.

अनुवादः

" ‘The evil-minded Ravana took away Seetha, Rama’s wife. By the orders of Rama, I am going to her as an envoy.’ "

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना ।
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ॥ २६ ॥

कर्तुम् अर्हसि रामस्य साह्यम् विषय वासिनि । अथवा मैथिलीम् दृष्ट्वा रामम् च अक्लिष्ट कारिणम् ॥ ५-५८-२६ आगमिष्यामि ते वक्त्रम् सत्यम् प्रतिशृणोति मे ।

‘वहाँ दुरात्मा रावणने उनकी पत्नी सीताको हर लिया । मैं इस समय श्रीरामचन्द्रजीकी आज्ञासे दूत होकर उन्हीं सीतादेवीके पास जा रहा हूँ ॥ २६ ॥

दुर्मार्गियाद रावणनु सीतादेवियन्नु अपहरिसिकॊण्डु होगिरुवनु. नानु श्रीरामन अप्पणॆयन्तॆ, अवन दूतनागि सीतॆय बळिगॆ होगुत्तिद्देनॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. satii = you staying; viSaye = in Rama’s country; arhasi = ought; kartum = to do; saahaayyam = a help; raamasya = to Rama; athavaa = or else; dR^iSTvaa = after seeing; maithiliim = Seetha; raamamcha = and Rama; akliSTa kaariNam = who is unwearied in action; aagamiSyaami = I will come; te = to your; vakraam = mouth; pratishR^iNomi = I am doing a promise; * te* = to you; satyam = in truth.

अनुवादः

“‘You, abiding in Rama’s country, ought to do a help to Rama. Otherwise, after seeing Seetha and Rama, who is unwearied in action, I will come to your mouth. I am thus promising you in truth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती ।
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ॥ २७ ॥
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ।

कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सति
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ॥

एवम् उक्ता मया सा तु सुरसा काम रूपिणी ॥ ५-५८-२७ अब्रवीन् न अतिवर्तेत कश्चित् एष वरो मम ।

‘तुम भी श्रीरामचन्द्रजीके ही राज्यमें रहती हो, इसलिये तुम्हें उनकी सहायता करनी चाहिये । अथवा मैं मिथिलेशकुमारी सीता तथा अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरामचन्द्रजीका दर्शन करके तुम्हारे मुखमें आ जाऊँगा, यह तुमसे सच्ची प्रतिज्ञा करके कहता हूँ’ ॥ २७ १/२ ॥

एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी ॥ २८ ॥
अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम ।

आगमिष्यामि ते वकं सत्यं प्रतिशृणोमि ते
एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी ॥

एवम् उक्तः सुरसया दश योजनम् आयतः ॥ ५-५८-२८ ततो अर्ध गुण विस्तारो बभूव अहम् क्षणेन तु ।

‘मेरे ऐसा कहनेपर इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली सुरसा बोली—‘मुझे यह वर मिला हुआ है कि मेरे आहारके रूपमें निकट आया हुआ कोई भी प्राणी मुझे टालकर आगे नहीं जा सकता’ ॥ २८ १/२ ॥

श्रीरामन राज्यदल्ले इरुव नीनु अवनिगॆ सहायमाडुवुदु युक्तवे आगिदॆ. ऒन्दु वेळॆ नीनु नन्नन्नु भक्षिसलेबेकॆन्दिद्दरॆ, नानु लङ्कापट्टणक्कॆ होगि सीतॆयन्नु नोडि अवळ क्षेम समाचारवन्नु असहायशूरनाद श्रीरामनिगॆ निवेदिसिद बळिक निनगॆ आहारवागि पुनः इल्लिगॆ बरुत्तेनॆ. सत्यद मेलॆ आणॆयिट्टु ई मातन्नु हेळुत्तिद्देनॆ, नन्न मातन्नु नम्बु ऎन्दु कामरूपिणियाद आ सुरसॆयल्लि हेळिदॆनु.॥27-28॥

पदच्छेदः

27. evam = thus; uktaa = spoken; mayaa = by me; * saa surasaa* = that Surasa; kaama ruupiNii = who can assume any form at will; abraviit = spoke (as follows); na kshchit = no one; ativarte ta = can violate (me by unfaithfulness); eSaH = this; mama varaH = is my boon.

अनुवादः

Hearing my words, that Surasa who can assume any form at her will said: “No one can violate me by unfaithfulness. I have this boon with me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

28. evam = thus; uktaH = spoken; surasayaa = by Surasa; aham = I; aayataH = as tall as; dashayojanam = ten Yojanas; (eighty miles); kSaNena = within a moment; babhuuva = became; ardhaguNavistaaraH = half as much in size (fifteen yojanas or one hundred and twenty miles).

अनुवादः

“Hearing the words of Surasa, I, as tall as ten Yojanas (eighty miles), within a moment, grew half as much in size (fifteen Yojanas or one hundred twenty miles).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः सुरसया दशयोजनमायतः ॥ २९ ॥
ततोऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु ।
मत्प्रमाणाधिकं चैव व्यादितं तु मुखं तया ॥ ३० ॥

मत् प्रमाण अनुरूपम् च व्यादितम् तन् मुखम् तया ॥ ५-५८-२९ तत् दृष्ट्वा व्यादितम् तु आस्यम् ह्रस्वम् हि अकरवम् वपुः । तस्मिन् मुहूर्ते च पुनः बभूव अन्गुष्ठ सम्मितः ॥ ५-५८-३०

‘जब सुरसाने ऐसा कहा—उस समय मेरा शरीर दस योजन बड़ा था, किंतु एक ही क्षणमें मैं उससे ड्योढ़ा बड़ा हो गया । तब सुरसाने भी अपने मुँहको मेरे शरीरकी अपेक्षा अधिक फैला लिया ॥ २९-३० ॥

आग सुरसॆयु ‘यारू नन्निन्द तप्पिसिकॊण्डु होगलाररु. इदु ननगॆ देवतॆगळु कॊट्टिरुव वरवागिदॆ’ ऎन्दु सुरसॆयु हेळिदाग, हत्तु योजनगळष्टु गात्रविद्द नन्न शरीरवन्नु हदिनैदु योजनगळष्टु दॊड्डदागि बॆळॆसिकॊण्डॆनु. नानिद्द शरीरगात्रक्किन्तलू अगलवागि सुरसॆयु बायितॆरॆदळु.॥29-30॥

पदच्छेदः

29; 30. mukham = the mouth; vyaaditam = was opened wide; * matpramaaNaanuruupam* = corresponding to the size of my body; tayaa = by her; dR^iSTvaa = seeing; tat vyaaditam = that expanded; aasyam = mouth; akaravam = i made; vapuH = my body; hrasvam = small; tasmin = at that; muhuurte; moment; * babhuuva* = I became; (reduced) punaH = still; aN^guSThamaatrakaH = is to the size of a human thumb.

अनुवादः

“She opened her mouth so wide as to correspond to the size of my body. Seeing her expanded mouth, I assumed a dwarfish form. At that moment, I still became reduced to the size of a human thumb.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं पुनः ।
तस्मिन् मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठसम्मितः ॥ ३१ ॥

तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः ।
तस्मिन् मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥

अभिपत्य आशु तत् वक्त्रम् निर्गतो अहम् ततः क्षणात् । अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण माम् पुनः ॥ ५-५८-३१

‘उसके फैले हुए मुँहको देखकर मैंने फिर अपने स्वरूपको छोटा कर लिया । उसी मुहूर्तमें मेरा शरीर अँगूठेके बराबर हो गया ॥ ३१ ॥

अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात् ।
अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः ॥ ३२ ॥

अभिपत्याशु तद्वकं निर्गतोहं ततः क्षणात् ।
अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः ॥

अर्थ सिद्ध्यै हरि श्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथा सुखम् । समानय च वैदेहीम् राघवेण महात्मना ॥ ५-५८-३२ सुखी भव महाबाहो प्रीता अस्मि तव वानर ।

‘फिर तो मैं सुरसाके मुँहमें शीघ्र ही घुस गया और तत्क्षण बाहर निकल आया । उस समय सुरसा देवीने अपने दिव्य रूपमें स्थित होकर मुझसे कहा— ॥ ३२ ॥

अवळु विशालवागि तॆरॆद बायियन्नु नोडि, नानु कूडले हॆब्बॆरळिन गात्रदष्टु सूक्ष्मशरीरवन्नु ताळि, अतिवेगवागि अवळ बायियल्लि प्रवेशिसि क्षणमात्रदल्लि हॊरगॆ बन्दॆनु. बळिक सुरसा देवियु तन्न दिव्यवाद निजरूपवन्नु ताळि इन्तॆन्दळु -॥31-32॥

पदच्छेदः

31. abhipatya = after entering; tadvaktram = her mouth; aashu = quickly; aham- I; tataH = then; nirgataH = came out; kSaNaat = instantly; devii = the divine; surasaa = Surasa; svena ruupeNa = in her native form; abraviit = spoke; maam = to me; punaH = again (as follows):

अनुवादः

“After entering her mouth quickly, I then came out instantly. The divine Surasa, in her native form, spoke to me again, as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32. saumya = O gentle monkey!; harishreSTha = O the foremost among monkeys!; gachchha = go yathaasukham = happily; artha siddhyai = for the fulfillment of your purpose; samaanaya = bring back; vaidehiim = Seetha; mahaatmanaa raaghaveNa = to the magnanimous Rama; mahaabaaho vaanara = O the mighty armed monkey!; bhava sukhii = be happy; priitaasmi = I am pleased; tava = with you.

अनुवादः

“‘O gently monkey! O the foremost among monkeys! Go happily for the fulfillment of your purpose. Bring back Seetha to the magnanimous Rama. O mighty armed monkey! Be happy. I am pleased with you.’”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्थसिद्धौ हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ ३३ ॥

अर्थसिद्धॆ हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥

ततो अहम् साधु साध्वी इति सर्व भूतैः प्रशंसितः ॥ ५-५८-३३ ततो अन्तरिक्षम् विपुलम् प्लुतो अहम् गरुडो यथा ।

‘सौम्य! कपिश्रेष्ठ! अब तुम कार्यसिद्धिके लिये सुखपूर्वक यात्रा करो और विदेहनन्दिनी सीताको महात्मा रघुनाथजीसे मिलाओ ॥ ३३ ॥

ऎलै वानरोत्तमने! सत्पुरुषने! श्रीरामन कार्यसिद्धिगागि सुखवागि होगि बा, महात्मनाद श्रीरामनॊडनॆ सीतादेविय समागमवन्नुण्टुमाडु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tataH = then; aham = I; prashamsitaH = was praised; sarva bhuutaiH = by all living beings; saadhu saadhviti = saying; “Good! Well done! Bravo!”; tataH = thereupon; aham = I; plutaH = leapt; vipulam antarikSam = into the extensive sky; garuDo yathaa = like Garuda the eagle; the carrier of Lord Vishnu.

अनुवादः

“Then, all living beings praised me! Saying Good! Well done! Bravo! Thereupon, I leapt into the extensive sky, like Garuda the eagle, the carrier of Lord Vishnu.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर ।
ततोऽहं साधुसाध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः ॥ ३४ ॥

‘महाबाहु वानर! तुम सुखी रहो । मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ ।’ उस समय सभी प्राणियोंने ‘साधु-साधु’ कहकर मेरी भूरि-भूरि प्रशंसा की ॥ ३४ ॥

ऎलै महाबाहुवे! कपिसत्तमा! निन्न विषयदल्लि नानु सुप्रीतळागिरुवॆनु. सुखियागिरु. अदे समयदल्लि ऎल्ल प्राणिगळु नन्नन्नु साधु-साधु ऎन्दु प्रशंसॆमाडिदरु.॥34॥

ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा ।
छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किञ्चन ॥ ३५ ॥

‘तत्पश्चात् मैं गरुड़की भाँति उस विशाल आकाशमें फिर उड़ने लगा । उस समय किसीने मेरी परछाईं पकड़ ली, किंतु मैं किसीको देख नहीं पाता था ॥ ३५ ॥

सोऽहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन् ।
न किञ्चित् तत्र पश्यामि येन मे विहता गतिः ॥ ३६ ॥

सोहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन् ।
न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेपहृता गतिः ॥

ततो मे बुद्धिः उत्पन्ना किम् नाम गमने मम । ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपम् यत्र न दृश्यते ॥ ५-५८-३६

‘छाया पकड़ी जानेसे मेरा वेग अवरुद्ध हो गया, अतः मैं दसों दिशाओंकी ओर देखने लगा; परंतु जिसने मेरी गति रोक दी थी, ऐसा कोई प्राणी मुझे वहाँ नहीं दिखायी दिया ॥ ३६ ॥

अनन्तर नानु विशालवाद आकाशदल्लि गरुडनन्तॆ हारुत्ता मुन्दॆ होगुत्तिद्दॆनु. अष्टरल्लि नन्न नॆरळन्नु यारो गट्टियागि हिडिदु ऎळॆयुत्तिरुवन्तायितु. अदरिन्द नन्न वेगवु कुण्ठितवायितु. ऎल्ल दिक्कुगळिगू कण्णुहायिसि नोडिदरू नन्न गमनवन्नु तडॆदवरु यारू ननगॆ कण्डुबरलिल्ल.॥35-36॥

पदच्छेदः

34; 35. me = my; chhaayaa = shadow; nigR^ihiitaa = was held fast; na cha pashyaami = I did not perceive; kimchana = anything; vihata vegaH = my speed having been blocked; saH aham = I; vilokayan = surveyed; * dasha dishaH* = all the ten directions; na cha pashyaami = I could not discover; tatra = there; yena kimchit = any object by which; gataH = my movement; apahR^itaa = was blocked.

अनुवादः

“In the meanwhile, my shadow was held fast. Yet, I did not perceive anything. My speed having been blocked, I surveyed all the ten directions. But I could not discover there, any object by which my movement was blocked.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

36. tataH = then; me = to me; buddhiH = the thought; utpannaa = arose; yatra = where; gamane = in my journey; na ruupam = no configuration; na dR^ishaH = is being seen; kim naama = what is it?; iidR^ishaH = such; vighnaH = a hindrance; utpannaH = arose?

अनुवादः

“Then, the thought arose in me: “How I wonder has such a hindrance arose in my journey, although no concrete configuration is being seen here?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ मे बुद्धिरुत्पन्ना किन्नाम गमने मम ।
ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपमत्र न दृश्यते ॥ ३७ ॥

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किं नाम गमने मम ।
ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते ॥

अधो भागेन मे दृष्टिः शोचता पातिता मया । ततो अद्राक्षम् अहम् भीमाम् राक्षसीम् सलिले शयाम् ॥ ५-५८-३७

‘तब मेरे मनमें यह चिन्ता हुई कि मेरी यात्रामें ऐसा कौन-सा विघ्न पैदा हो गया, जिसका यहाँ रूप नहीं दिखायी दे रहा है ॥ ३७ ॥

ऎष्टु नोडिदरू इल्लि यारू काणुत्तिल्लवल्ल. नन्न गमनक्कॆ इन्तह विघ्नवन्नॊड्डिदवरु यारु? एनो कारण विरबेकु.॥37॥

पदच्छेदः

37. shochataa = while it was thus being thought; mayaa = by me; me = my; dR^iSThiH = sight; paatitaa = has fallen; adhobhaagena = downward; tataH = then; aham = I; adraakSam = saw; bhiimaam = a terrible; raakSasiim = female-demons; salileshayaam = lying in water.

अनुवादः

“While I was thinking thus, my sight has fallen downward. There, I saw a terrible female-demon lying in water.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अधोभागे तु मे दृष्टिः शोचतः पतिता तदा ।
तत्राद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम् ॥ ३८ ॥

अधोभागेन मे दृष्टिः शोचता पातिता मया ।
ततोद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम् ॥

प्रहस्य च महानादम् उक्तो अहम् भीमया तया । अवस्थितम् असम्भ्रान्तम् इदम् वाक्यम् अशोभनम् ॥ ५-५८-३८

‘इसी सोचमें पड़े-पड़े मैंने जब नीचेकी ओर दृष्टि डाली, तब मुझे एक भयानक राक्षसी दिखायी दी, जो जलमें निवास करती थी ॥ ३८ ॥

हीगॆ आलोचिसुत्तिरुवाग नन्न दृष्टियु कॆळगॆ समुद्रद कडॆगॆ होयितु. अल्लि समुद्रजलदल्लि भयङ्कराकारद ओर्व राक्षसियु कण्डुबन्दळु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tayaa = by her; bhiimayaa = who was terrible;aham = I; uktaH = was spoken; idam = these; ashobhanam = bad; vaakyam = words; prahasya mahaanaadam = heartily laughing with a great noise; avasthitam = firmly; asambhraantaam = and without bewilderment.

अनुवादः

“Heartily laughing with a great noise, that terrific woman, spoke to me the following inauspicious words, firmly and without any bewilderment (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया ।
अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम् ॥ ३९ ॥

क्व असि गन्ता महाकाय क्षुधिताया मम ईप्सितः । भक्षः प्रीणय मे देहम् चिरम् आहार वर्जितम् ॥ ५-५८-३९

‘उस भीषण निशाचरीने बड़े जोरसे अट्टहास करके निर्भय खड़े हुए मुझसे गरज-गरजकर यह अमङ्गलजनक बात कही— ॥ ३९ ॥

अवळु नन्नन्नु नोडि अट्टहासदिन्द नगुत्ता गट्टियागि गर्जिसिदळु. स्वल्पवादरू भ्रान्ति गॊळ्ळदॆ स्थिरवागिद्द नन्न बळि घोररक्कसियाद अवळु अशुभवाद ई मातन्नु हेळिदळु.॥39॥

पदच्छेदः

39. mahaakaaya = O gigantic monkey!; kva = where; asi = are you; gantaa = going?; mama = to me; kSudhitaayaaH = who is hungry; priiNaya = gratify; me deham = my person; chiram aahaaravarjitam = which has remained without sustenance for long; iipsitaH bhakSaH = bhakSaH = as my required food.

अनुवादः

“O gigantic monkey! Where are you going? You are my requisite food, hungry as I am. Gratify my person, who has remained without sustenance for long.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः ।
भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम् ॥ ४० ॥

बाढम् इति एव ताम् वाणीम् प्रत्यगृह्णाम् अहम् ततः । आस्य प्रमाणात् अधिकम् तस्याः कायम् अपूरयम् ॥ ५-५८-४०

‘विशालकाय वानर! कहाँ जाओगे? मैं भूखी हुई हूँ । तुम मेरे लिये मनोवाञ्छित भोजन हो । आओ, चिरकालसे निराहार पड़े हुए मेरे शरीर और प्राणोंको तृप्त करो’ ॥ ४० ॥

ऎलै महाकायने! ऎल्लिगॆ होगुत्तिरुवॆ? हसिदिरुव नानु निन्नन्ने बयसुत्तिरुवॆनु. बहळ दिवसगळिन्दलू आहारवे इल्लदिरुव ननगॆ आहारवागि तृप्तिगॊळिसु.॥40॥

पदच्छेदः

40. baaDam ityeva = saying ‘Amen’; aham = I; pratyagR^ihNaam = actually accepted; taam vaaNiim = those words; tataH = thereupon; apuurayan = I expanded; deham = my body; adhikam tasyaaH aasyapraamaaNaat = to a size larger than the capacity of her mouth.

अनुवादः

“Saying ‘Amen’, I actually accepted those words. Thereupon, I expanded my body to a size larger than the capacity of her mouth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः ।
आस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम् ॥ ४१ ॥

तस्याः च आस्यम् महत् भीमम् वर्धते मम भक्षणे । न च माम् सा तु बुबुधे मम वा विकृतम् कृतम् ॥ ५-५८-४१

‘तब मैंने ‘बहुत अच्छा’ कहकर उसकी बात मान ली और अपने शरीरको उसके मुखके प्रमाणसे बहुत अधिक बढ़ा लिया ॥ ४१ ॥

हागॆये आगलॆन्दु अवळ मातन्नु ऒप्पिकॊण्डु अवळ शरीरगात्रक्किन्त ऎष्टो दॊड्डदागि नन्न शरीरवन्नु बॆळॆसिदॆनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tasyaaH = her; mahat = large; bhiimam = terrific; aasyam cha = mouth too; vardhate = began to grow; mama bhakSaNe = to devour me; na bubudhe = she could not understand; saadhu = well; mama vaa = either about me; mama kR^itam vikR^itam = or about the change subsequently gone through by me (in the shape of a minute form)

अनुवादः

“Her terrific large mouth too began to grow to devour me. She could not understand well about me or about the change subsequently gone through by me (in the shape of a minute form)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याश्चास्यं महद् भीमं वर्धते मम भक्षणे ।
न तु मां सा नु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम् ॥ ४२ ॥

तस्याश्चास्यं महद्बीमं वर्धते मम भक्षणे ।
न च मां सा तु बुबुधे मम वा निकृतं कृतम् ॥

ततो अहम् विपुलम् रूपम् सम्क्षिप्य निमिष अन्तरात् । तस्या हृदयम् आदाय प्रपतामि नभः तलम् ॥ ५-५८-४२

‘परंतु उसका विशाल और भयानक मुख भी मुझे भक्षण करनेके लिये बढ़ने लगा । उसने मुझे या मेरे प्रभावको नहीं जाना तथा मैंने जो छल किया था, वह भी उसकी समझमें नहीं आया ॥ ४२ ॥

नन्नन्नु भक्षिसलु अवळू तन्न मुखवन्नु भयङ्करवागि अगलवागिसिदळु. नानु कामरूपियॆन्दागली, विकृत शरीरवन्नु धरिसबल्लवनॆन्दागली, अवळु तिळियदे होदळु.॥42॥

पदच्छेदः

42. tataH = then; samkSipya = having contracted; vipulam ruupam = my large body; nimiSantaraat = within another moment; aham = I; * aadaaya* = having taken off; hR^idayam = her heart; prapataami = leapt; nabhasthalam = into the sky.

अनुवादः

“Then, having contracted my large body within another moment, I extracted her heart and leapt back into the sky.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽहं विपुलं रूपं सङ्क्षिप्य निमिषान्तरात् ।
तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभःस्थलम् ॥ ४३ ॥

सा विसृष्ट भुजा भीमा पपात लवण अम्भसि । मया पर्वत सम्काशा निकृत्त हृदया सती ॥ ५-५८-४३

‘फिर तो पलक मारते-मारते मैंने अपने विशाल रूपको अत्यन्त छोटा बना लिया और उसका कलेजा निकालकर आकाशमें उड़ गया ॥ ४३ ॥

बळिक नानु नन्न महाकायवन्नु सण्णदागिसिकॊण्डु मरुक्षणदल्लि अवळ मुखदल्लि प्रवेशिसि, अवळ ऎदॆयन्नु सीळि, कूडले आकाशक्कॆ ऎगरिदॆनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. nikR^ittahR^idayaa satii = when her heart has been cut off; mayaa = by me; bhiimaa = the terrific; sea = simhika; parvatasamkaashaa = looking like a mountain; papaata = fell; lavaNaambhasi = into the ocean; visR^iSTa bhujaa = with her arms allowed to flow in it.

अनुवादः

“When her heart has been cut off by me, that terrific Simhika looking like a mountain, fell into the ocean with her arms emanating from it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि ।
मया पर्वतसङ्काशा निकृत्तहृदया सती ॥ ४४ ॥

शृणोमि ख गतानाम् च सिद्धानाम् चारणैः सह । राक्षसी सिम्हिका भीमा क्षिप्रम् हनुमता हृता ॥ ५-५८-४४

‘मेरे द्वारा कलेजेके काट लिये जानेपर पर्वतके समान भयानक शरीरवाली वह दुष्टा राक्षसी अपनी दोनों बाँहें शिथिल हो जानेके कारण समुद्रके जलमें गिर पड़ी ॥ ४४ ॥

पर्वतदन्तॆ विशालवाद शरीर इद्द आकॆय गुण्डिगॆ भेदिसिदाग, भुजसन्धिगळु शिथिलवागि, अवळ कळेबरवु आ उप्पुनीर समुद्रदल्लि बिद्दुहोयितु.॥44॥

पदच्छेदः

44. shR^iNomi = I heard; siddhaanaam = great sages; chaaraNaiH saha = along with the wandering celestial singers; khagataanaam = moving in the sky; (saying that); simhikaa = Simhika; bhiimaa raakSasii = the dreadful female-demon; kSipram hataa = was instantly killed; hanumataa = by Hanuma.

अनुवादः

“I heard great sages along with wandering celestial singers, moving in the sky, saying that Simhika the dreadful demon was instantly killed by Hanuma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शृणोमि खगतानां च वाचः सौम्या महात्मनाम् ।
राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता ॥ ४५ ॥

शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैः सह ।
राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता ॥

ताम् हत्वा पुनः एव अहम् कृत्यम् आत्ययिकम् स्मरन् । गत्वा च महत् अध्वानम् पश्यामि नग मण्डितम् ॥ ५-५८-४५ दक्षिणम् तीरम् उदधेः लन्का यत्र च सा पुरी ।

‘उस समय मुझे आकाशचारी सिद्ध महात्माओंकी यह सौम्य वाणी सुनायी दी—‘अहो! इस सिंहिका नामवाली भयानक राक्षसीको हनुमान् जी ने शीघ्र ही मार डाला’ ॥ ४५ ॥

आग हनुमन्तनु भयङ्करळागिद्द सिंहिका राक्षसियन्नु क्षणमात्रदल्लि संहरिसिदनु ऎन्दु खेचरराद सिद्धरू, चारणरू हेळुत्तिद्द मातन्नु नानु केळिदॆनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. hatvaa = after killing; taam = her; punareva = and again; smaran = recollecting; kR^ityam = the task; aatyayikam = to be done quickly; gatvaa = travelling; mahat adhvaanam = a great distance; aham = I; pashyaami = saw; dakSiNam tiiram = the southern shore; udadhah = of the ocean; yatra = where; saa = that; laN^kaapurii = City of Lanka; naga maNDitam = was adorned with trees.

अनुवादः

“After killing her and again recollecting the task to be performed quickly, I travelled for a long distance and saw the southern shore of the ocean, where that City of Lanka, adorned with its trees, was situated.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन् ।
गत्वा च महदध्वानं पश्यामि नगमण्डितम् ॥ ४६ ॥
दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र गता पुरी ।

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन् ।
गत्वा चाहं महाध्वानं पश्यामि नगमण्डितम् ।
दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी ॥

अस्तम् दिन करे याते रक्षसाम् निलयम् पुरीम् ॥ ५-५८-४६ प्रविष्टो अहम् अविज्ञातो रक्षोभिः भीम विक्रमैः ।

‘उसे मारकर मैंने फिर अपने उस आवश्यक कार्यपर ध्यान दिया, जिसकी पूर्तिमें अधिक विलम्ब हो चुका था । उस विशाल मार्गको समाप्त करके मैंने पर्वतमालाओंसे मण्डित समुद्रका वह दक्षिण किनारा देखा, जहाँ लङ्कापुरी बसी हुई है ॥ ४६ १/२ ॥

अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरीम् ॥ ४७ ॥
प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ।

अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरम् ।
प्रविष्टोहमविज्ञातो रक्षोभिर्भिमविक्रमैः ॥

‘सूर्यदेवके अस्ताचलको चले जानेपर मैंने राक्षसोंकी निवासस्थानभूता लङ्कापुरीमें प्रवेश किया, किंतु वे भयानक पराक्रमी राक्षस मेरे विषयमें कुछ भी जान न सके ॥ ४७ १/२ ॥

हीगॆ नानु अवळन्नु संहरिसिद बळिक -छायाग्रहणद मूलक अवळु नन्नन्नु कॊल्ललु गैद प्रयत्नवन्नु नोडि, प्राणान्तिकवाद कर्मवन्नु नॆनॆदु, आकाशमार्गदिन्द मुन्दरिदॆनु. स्वल्पदूर होदाग वृक्षगळिन्दलू, पर्वतगळिन्दलू समलङ्कृतवाद लङ्कॆय समुद्रद दक्षिण तीरवन्नु नोडिदॆनु. सूर्यनु मुळुगिद नन्तर महापराक्रमिगळाद राक्षसरिगू तिळियद रीतियल्लि नानु निशाचरर निलयवाद लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसिदॆनु.॥46-47॥

पदच्छेदः

46. dinakare astam yaate = while the sun was setting; aham = I; avijJNaataH = without being noticed; rakSobhiH = by the demons; bhiima vikramaiH = of dreadful prowess; praviSTaH = entered; puram = the City of Lanka; nilayam = the abode; rakSasaam = of demons.

अनुवादः

“While the sun was setting, I, without being noticed by the demons of dreadful prowess, entered the city of Lanka, the abode of demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

47. puraH = in front; pravishataH = of me entering; tatra = that city; kaapi naarii = a woman; kalpaanta ghana sannibhaa = resembling a cloud at the time of dissolution of the world; utthitaa = rose; vimuN^chantii = emitting; aTTahaasam = a loud laughter.

अनुवादः

“While I was entering the City, a woman, resembling a cloud at the time of dissolution of the world, stood up in front of me, emitting a loud laughter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसप्रभा ॥ ४८ ॥
अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः ।

तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसन्निभा ।
अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः ॥

‘मेरे प्रवेश करते ही प्रलयकालके मेघकी भाँति काली कान्तिवाली एक स्त्री अट्टहास करती हुई मेरे सामने खड़ी हो गयी ॥ ४८ १/२ ॥

नानु लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसुत्तिरुवन्तॆ प्रळयकालद मेघदन्तिद्द ओर्व स्त्रीयु विकटाट्टहासवन्नु माडुत्ता नन्नॆदुरिगॆ बन्दु निन्तळु.॥48॥

जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम् ॥ ४९ ॥
सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम् ।
प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाहं तयोदितः ॥ ५० ॥

‘उसके सिरके बाल प्रज्वलित अग्निके समान दिखायी देते थे । वह मुझे मार डालना चाहती थी । यह देख मैंने बायें हाथके मुक्केसे प्रहार करके उस भयंकर निशाचरीको परास्त कर दिया और प्रदोषकालमें पुरीके भीतर प्रविष्ट हुआ । उस समय उस डरी हुई निशाचरीने मुझसे इस प्रकार कहा— ॥ ४९-५० ॥

नन्नन्नु संहरिसलु बन्दिद्द प्रज्वलिसुव अग्नियन्तॆये इद्द, तलॆकूदलुगळन्नु हॊन्दिद्द, महाभयङ्करळागिद्द, अवळन्नु नानु ऎडगैय मुष्टियिन्द मॆल्लगॆ हॊडॆदु पराजितगॊळिसिदॆ. प्रदोषकालदल्लि लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसुत्तिरुव नन्नन्नु नोडि, हॆदरिद अवळु नन्न बळि इन्तॆन्दळु.॥49-50॥

पदच्छेदः

48; 49. tataH = then; paarajitya = defeating; taam = her; jvaladagnishiroruhaam = having her hair looking like a blazing fire; subhairavaam = and very terrific; jighaamsantiim = desirous of killing me; savyamuSTi prahaareNa = with a blow of the fist of my left hand; pravisham = and entered (the land); pradoSa kaale = at the dusk of early night; aham = I; uditah = was spoken (as follows); tayaa = by her; bhiitayaa = duly frightened.

अनुवादः

“Then defeating that woman, having her hair looking terrific like a blazing fire and who was trying to kill me, by striking her with a blow of the fist of my left hand and entered the land of Lanka at the dusk of early night. she, being frightened, spoke to me as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

50. viira = O; hero!; aham = I am; laN^kaapurii = the City of Lanka; yasmaat tasmaat = therefore; te vikramaNe = by your prowess; nirjitaa = which conquered me; vijetaasi = you can defeat; asheSataH = completely; sarva rakSaamsi = all the demons.

अनुवादः

“O hero! I am (the personified) City of Lanka. Therefore, by the same prowess you conquered me, you can defeat all the demons here completely.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते ।
यस्मात् तस्माद् विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः ॥ ५१ ॥

तत्र अहम् सर्व रात्रम् तु विचिन्वन् जनक आत्मजाम् । रावण अन्तः पुर गतो न च अपश्यम् सुमध्यमाम् ॥ ५-५८-५१

‘वीर! मैं साक्षात् लङ्कापुरी हूँ । तुमने अपने पराक्रमसे मुझे जीत लिया है, इसलिये तुम समस्त राक्षसोंपर पूर्णतः विजय प्राप्त कर लोगे’ ॥ ५१ ॥

ऎलै महावीरा! नानु लङ्कापुराधि देवतॆयु, भुजबल पराक्रमगळिन्द नीनु नन्नन्नु जयिसिरुवॆ. नन्नन्ने गॆद्दिरुव निनगॆ ई राक्षसरु याव लॆक्क? अदरिन्द नीनु ऎल्ल राक्षसरन्नु निःशेषवागि जयिसुवॆ. ॥51॥

पदच्छेदः

51. vinchinvaa = searching; tatra = there; janakaatmajam = for Seetha; sarva raatram = the whole night; raavaNaantaH puragataH = after going to Ravana’s gynaecium; aham = I; na apashyam cha = could not find; sumadhyamaam = that Seetha; the slender-waisted lady.

अनुवादः

“Searching there for Seetha that whole night in Ravana’s gynaecium, I could not find that Seetha, the slender-waisted lady.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचरञ्जनकात्मजाम् ।
रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम् ॥ ५२ ॥

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वन् जनकात्मजाम् ।
रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम् ॥

ततः सीताम् अपश्यन् तु रावणस्य निवेशने । शोक सागरम् आसाद्य न पारम् उपलक्षये ॥ ५-५८-५२

‘वहाँ सारी रात नगरमें घर-घर घूमने और रावणके अन्तःपुरमें पहुँचनेपर भी मैंने सुन्दर कटिप्रदेशवाली जनकनन्दिनी सीताको नहीं देखा ॥ ५२ ॥

अवळु हीगॆ हेळिद बळिक नानु लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसि, रात्रियिडी सीतादेवियन्नु हुडुकुत्ता, रावणन अन्तःपुरक्कू होदॆनु. आदरॆ अल्लियू अवळु कण्डु बरलिल्ल.॥52॥

पदच्छेदः

52. apashyamstu = unable to find; siitaam = Seetha; raavaNasya niveshane = in Ravana’s dwelling; aasaadya = and reaching; shokasaagaram = a sea of sorrow; na upalakSyate = I could not perceive; paaram = its other shore; tataH = then.

अनुवादः

“Unable to find Seetha in Ravana’s dwelling and facing a sea of sorrow, I could not then perceive its other shore.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने ।
शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये ॥ ५३ ॥

शोचता च मया दृष्टम् प्राकारेण समावृतम् । कान्चनेन विकृष्टेन गृह उपवनम् उत्तमम् ॥ ५-५८-५३

‘रावणके महलमें सीताको न देखनेपर मैं शोक-सागरमें डूब गया । उस समय मुझे उस शोकका कहीं पार नहीं दिखायी देता था ॥ ५३ ॥

हीगॆ रावणन अरमनॆयल्लि सीतॆयन्नु काणदॆ नानु अन्त्यविल्लद शोकसागरदल्लि मुळुगिदॆनु.॥53॥

पदच्छेदः

53. mayaa = by me; shochataa = who was bemoaning; uttamam = an excellent; gR^ihopavanam = grove near the house; samaavR^itam = concealed; vikR^iSTena praakaareNa = by a prolonged fence; kaaNchanena = of golden colour; dR^iSTam = was seen.

अनुवादः

“While bemoaning, I saw an excellent grove near that gynaecium, concealed by a prolonged fence painted with golden colour.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोचता च मया दृष्टं प्राकारेणाभिसंवृतम् ।
काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम् ॥ ५४ ॥

शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम् ।
काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम् ॥

स प्राकारम् अवप्लुत्य पश्यामि बहु पादपम् । अशोक वनिका मध्ये शिंशपा पादपो महान् ॥ ५-५८-५४ तम् आरुह्य च पश्यामि कान्चनम् कदली वनम् ।

‘सोचमें पड़े-पड़े ही मैंने एक उत्तम गृहोद्यान देखा, जो सोनेके बने हुए सुन्दर परकोटेसे घिरा हुआ था ॥ ५४ ॥

शोकमग्ननाद ननगॆ विशालवाद, भङ्गारद प्राकारगळुळ्ळ, श्रेष्ठवाद ऒन्दु गृहोद्यानवु कण्डुबन्तु.॥54॥

पदच्छेदः

54. avaplutya = crossing; praakaaram = the fence; saH = I as such; pashyaami = saw; bahupaadapam = that grove; having copious trees; * ashokavanikaamadhye* = amidst that Ashoka garden; mahaan shimshupaa paadapah = was a large Shimshupa tree; aaruhya = ascending; tam = it; pashyaami = I saw; kaaN^chanam kadaLiivanam = yellow-pigmented thicket of banana plants.

अनुवादः

Crossing the fence, I saw that grove having copious trees. Amidst that Ashoka garden, I saw a large Shimshupa* garden. After ascending it, I beheld an yellow-pigmented thicket of banana plants.”

टिप्पनी

• Botanical name: Delbergia sissoo.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सप्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् ।
अशोकवनिकामध्ये शिंशपापादपो महान् ॥ ५५ ॥

‘तब उस परकोटेको लाँघकर मैंने उस गृहोद्यानको देखा, जो बहुसंख्यक वृक्षोंसे भरा हुआ था । उस अशोकवाटिकाके बीचमें मुझे एक बहुत ऊँचा अशोक-वृक्ष दिखायी दिया ॥ ५५ ॥

तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम् ।
अदूराच्छिंशपावृक्षात् पश्यामि वरवर्णिनीम् ॥ ५६ ॥

तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम् ।
अदूरे शिंशपावृक्षात् पश्यामि वरर्णिनीम् ॥

‘उसपर चढ़कर मैंने सुवर्णमय कदलीवन देखा तथा उस अशोक-वृक्षके पास ही मुझे सर्वाङ्गसुन्दरी सीताजीका दर्शन हुआ ॥ ५६ ॥

आग नानु प्राकारवन्नु हारि ऒळक्कॆ होगि, अनेक वृक्ष पङ्क्तिगळिन्द कूडिद अशोकवनवन्नु नोडिदॆनु. अदर मध्यदल्लॊन्दु दॊड्डदाद शिंशुपावृक्षवित्तु. आ मरवन्नु हत्ति अत्तित्त नोडुत्तिद्दाग सुवर्णमयवाद बाळॆय तोटवु काणिसितु. आ शिंशुपावृक्षद समीपदल्लिये वरवर्णिनियाद सीतादेवियन्नु नोडिदॆनु.॥55-56॥

श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम् ।
तदेकवासःसंवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम् ॥ ५७ ॥

वे सदा सोलह वर्षकी-सी अवस्थामें युक्त दिखायी देती है । उनके नेत्र प्रफुल्ल कमलदलके समान सुन्दर हैं । सीताजी उपवास करनेके कारण अत्यन्त दुर्बल हो गयी हैं और उनकी यह दुर्बलता उनका मुख देखते ही स्पष्ट हो जाती है । वे एक ही वस्त्र पहनी हुई हैं और उनके केश धूलसे धूसर हो गये हैं ॥ ५७ ॥

अवळु हरॆय प्रायदवळन्तॆ काणुत्तिद्दळु. अवळ कण्णुगळु कमलदळगळन्तॆ विशालवागिद्दवु. निरन्तर उपवासदिन्दागि कृशळागिद्दु, मुखबाडिहोगित्तु. ऒन्दे वस्त्रवन्नुट्टिद्दु, आकॆय तलॆकूदलु धूळिधूसरितवागिद्दुवु.॥57॥

पदच्छेदः

55;56;57. aduuraat = not far; shimshupaa vR^ikSaat = from Shimshupa tree; pashyaami = I saw; siitaam = Seetha; shyaamaam vara vaNiniim = of youthful complexion; kamala patraakSiim = with eyes like louts petals; upavaasakR^ishaananaam = with her face emaciated by fasting; tadeka vaasaH samvitaam = clad in a single piece of cloth; rajodhvasta shiroruhaam = with her hair soiled with dust; shoka samtaapa diinaaN^giim = her limbs afflicted with grief and agony; sthitaam bhartR^ihite = devoted to the good of her lord; abhisamvR^itaam = surrounded on all sides; hariNiimiva = as a doe; vyaaghriibhiH = encircled by tigresses; raakSasiibhiH = by female-demons; viruupaabhiH = who were ugly; kruuraabhiH = and who were cruel; maamsa shoNita bhakSaabhiH = living on flesh and blood.

अनुवादः

“Not far from that Shimshupa tree. I saw Seetha, of youthful complexion, with eyes looking like lotus-petals, with her face emaciated by fasting, clad in a single piece of cloth, her hair soiled with dust, her limbs afflicted with grief and agony, devoted as she was to the good of her lord and surrounded on all sides by ugly and cruel female-demons living on flesh and blood, as a doe encircled by tigresses.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम् ।
राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम् ॥ ५८ ॥
मांसशोणितभक्ष्याभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीं यथा ।

मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव ।

‘उनके सारे अङ्ग शोक-संतापसे दीन दिखायी देते हैं । वे अपने स्वामीके हित-चिन्तनमें तत्पर हैं । रक्त-मांसका भोजन करनेवाली क्रूर एवं कुरूप राक्षसियाँ उन्हें चारों ओरसे घेरकर उनकी रखवाली करती हैं । ठीक उसी तरह जैसे बहुत-सी बाघिनें किसी हरिणीको घेरे हुए खड़ी हों ॥ ५८ १/२ ॥

सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ॥ ५९ ॥
एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा ।
भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥ ६० ॥

‘मैंने देखा, वे राक्षसियोंके बीचमें बैठी थीं और राक्षसियाँ उन्हें बारम्बार धमका रही थीं । वे सिरपर एक ही वेणी धारण किये दीनभावसे अपने पतिके चिन्तनमें तल्लीन हो रही थीं । धरती ही उनकी शय्या है । जैसे हेमन्त-ऋतु आनेपर कमलिनी सूखकर श्रीहीन हो जाती है, उसी प्रकार उनके सारे अङ्ग कान्तिहीन हो गये हैं ॥ ५९-६० ॥

तैलसंस्कारगळिल्लदॆ (ऎण्णॆ गाणदॆ) अवळ केशराशियु ऒन्दे जडॆयागि मार्पट्टित्तु. यावागलू पतियन्ने स्मरिसुत्तिद्दळु. बरी नॆलदल्लि कुळितिद्दळु. मञ्जुकविदपद्मदन्तॆ सीतादेवियु विवर्णळागिद्दळु. ॥60॥

अवळ अवयवगळॆल्लवू शोक-सन्तापगळिन्द कुग्गि होगिद्दवु. पतिय हितचिन्तनॆयल्ले आसक्तळागिद्दळु. भयङ्कर रूपवुळ्ळ, रक्तमांसगळन्नु भक्षिसुवन्तह क्रूरराद राक्षस स्त्रीयरिन्द सुत्तुवरियल्पट्टु सीतादेवियु ‘हॆण्णुहुलिगळ मध्यॆ सिक्किकॊण्डिरुव हुल्लॆयन्तॆ’ इद्दळु. दुःखितॆयाद अवळन्नु राक्षसियरु पदे-पदे हॆदरिसुत्तिद्दरु. अन्तह सीतादेवियन्नु नानु नोडिदॆनु.॥58-59॥

पदच्छेदः

58; 59; 60. saa = she; tarjyamaana = who was being frightened; muhurmuhuH = again and again; ekaveNiidharaa = putting on a single braid of hair; diinaa = looking depressed; bhartR^ichintaaparaayaNaa = wholly devoted to the thought about her lord; bhuumishayya = with floor as her bedstead; vivarNaaN^gii = pale-limbed; padminiiva = like a lotus-stalk; himaagame = in a cool season; vinivR^ittaarthaa = turning away the request; raavaNaat = from Ravana; martavya kR^itanishchayaa = being determined to die; aasaaditaa = was found; mayaa = by me; raakSasiimadhye = amidst female-demons; mR^igashaabaakSii = Seetha with her eyes like those of a deer; * aasaaditaa* = was found; kathamchit = somehow; tuurNam = quickly; mayaa = by me.

अनुवादः

“Seetha, who had eyes like those of a deer, was somehow quickly found by me looking depressed in the amidst of female-demons, frightened (as she was by them) again and again, putting on a single braid of hair (as a mark of desolation), wholly devoted to the thought of her lord, having floor as her bedstead, pale-limbed like a lotus-stalk in a cool season, turning away the request of Ravana, and determined to die.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणाद् विनिवृत्तार्था मर्तव्ये कृतनिश्चया ।
कथञ्चिन्मृगशावाक्षी तूर्णमासादिता मया ॥ ६१ ॥

रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ।
कथञ्चिन्मृगशावाक्षी तूर्णमासादिता मया ॥

ताम् दृष्ट्वा तादृशीम् नारीम् राम पत्नीम् अनिन्दिताम् । तत्र एव शिंशपा वृक्षे पश्यन्न् अहम् अवस्थितः ॥ ५-५८-६१

‘रावणकी ओरसे उनका हार्दिक भाव सर्वथा दूर है । वे मरनेका निश्चय कर चुकी हैं । उसी अवस्थामें मैं किसी तरह शीघ्रतापूर्वक मृगनयनी सीताके पास पहुँच सका ॥ ६१ ॥

रावणनिन्द अपहरिसल्पट्ट अवळु तानु सायलेबेकॆन्दु निश्चयिसिद्दळु. जिङ्कॆय मरियन्तॆ चञ्चलवाद कण्णुगळन्नु हॊन्दिद्द अन्तह सीतादेवियन्नु नानु हेगो बेगने नोडिदॆनु.॥61॥

पदच्छेदः

61. dR^iSTvaa = seeing; taam = that; yashasviniim = illustrious; raamapatniim = consort of Rama; neariim = the woman; taadR^ishiim = in such a state; aham = I; avasthitaH = stayed; tatra = there; pashyan = looking (at her); shimshupaavR^ikSe eva = in the same Simsupa tree.

अनुवादः

“Seeing that illustrious woman, the consort of Rama in such a state, I stayed perched on the same Simsupa tree, looking at her.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम् ।
तत्रैव शिंशपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः ॥ ६२ ॥

ततो हलहला शब्दम् कान्ची नूपुर मिश्रितम् । शृणोमि अधिक गम्भीरम् रावणस्य निवेशने ॥ ५-५८-६२

‘वैसी अवस्थामें पड़ी हुई उन यशस्विनी नारी श्रीरामपत्नी सीताको अशोक-वृक्षके नीचे बैठी देख मैं भी उस वृक्षपर स्थित हो गया और उन्हें वहींसे निहारने लगा ॥ ६२ ॥

यशस्विनियाद श्रीरामन भार्यॆयन्नु कण्डु नानु आ शिंशुपा वृक्षदल्लिये कुळितु अवळ चर्यॆगळन्नु वीक्षिसुत्ता कुळितॆनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. tataH = then; shR^iNomi = I heard; adhikagambhiiram = an exceedingly roaring; hala halaashabdam = and halloing sound; kaaN^chiinuupura mishritam = mixed with sounds of girdles and anklets; raavaNasya niveshane = in the abode of Ravana.

अनुवादः

“Meanwhile, I heard an exceedingly roaring and hallooing sound, mixed with sounds of girdles and anklets in the abode of Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम् ।
शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने ॥ ६३ ॥

ततो अहम् परम उद्विग्नः स्वरूपम् प्रत्यसम्हरम् । अहम् च शिंशपा वृक्षे पक्षी इव गहने स्थितः ॥ ५-५८-६३

‘इतनेहीमें रावणके महलमें करधनी और नूपुरोंकी झनकारसे मिला हुआ अधिक गम्भीर कोलाहल सुनायी पड़ा ॥ ६३ ॥

अनन्तर रावणन अरमनॆयिन्द - ऒड्याणगळ ध्वनिगळू, नूपुरगळ निनादगळू सेरि गम्भीरवागिद्द, कल-कल ध्वनिगळन्नु नानु केळिदॆनु.॥63॥

पदच्छेदः

63. tataH = then; aham = I; paramodvignaH = was very much frightened; pratyasamharam = and contracted; svam ruupam = my physique; aham tu = I; for my part; sthitaH = remained; pakSiiva = like a bird; gahane shimshupaavR^ikSe = hidden in the dense Simsupa tree.

अनुवादः

“Then, I was very much frightened and contracted my physique. I, on my part, remained hidden like a bird in that Simsupa tree dense with foliage.’”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रत्यसंहरम् ।
अहं च शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ॥ ६४ ॥

ततोहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रतिसंहरन् ।
अहं तु शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ॥

ततो रावण दाराः च रावणः च महाबलः । तम् देशम् समनुप्राप्ता यत्र सीता अभवत् स्थिता ॥ ५-५८-६४

‘फिर तो मैंने अत्यन्त उद्विग्न होकर अपने स्वरूपको समेट लिया—छोटा बना लिया और पक्षीके समान उस गहन शिंशपा (अशोक) वृक्षमें छिपा बैठा रहा ॥ ६४ ॥

आग नानु अत्यन्त उद्विग्ननागि नन्न रूपवन्नु मत्तु चिक्कदागिसिकॊण्डु शिंशुपावृक्षद निबिडवाद ऎलॆगळ मध्यदल्लि पक्षियन्तॆ उडुगि कुळितिद्दॆ.॥64॥

पदच्छेदः

64. tataH = then; mahaabalah = the mighty; raavaNashcha = Ravana; raavaNa daaraashcha = and Ravana’s wives; samanupraaptaaH = reached; * tam* = that desham = place; yatra = where; siitaa = Seetha; abhavat sthitaa = was situated.

अनुवादः

“Then, the mighty Ravana and his wives reached that place where Seetha was staying.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः ।
तं देशमनुसम्प्राप्तो यत्र सीताभवत् स्थिता ॥ ६५ ॥

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः ।
तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताभवत् स्थिता ॥

तम् दृष्ट्वा अथ वराअरोहा सीता रक्षो गण ईश्वरम् । सम्कुच्य ऊरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्याम् परिरभ्य च ॥ ५-५८-६५

‘इतनेहीमें रावणकी स्त्रियाँ और महाबली रावण—ये सब-के-सब उस स्थानपर आ पहुँचे, जहाँ सीतादेवी विराजमान थीं ॥ ६५ ॥

बळिक महाबलशालियाद रावणनु तन्न अनेक भार्यॆयरॊन्दिगॆ सीतादेवियिरुव प्रदेशक्कॆ आगमिसिदनु.॥65॥

पदच्छेदः

65. atha = thereupon; dR^iSTvaa = seeing; tam = that Ravana; rakSogaNeshvaram = the cheif of a troop of demons; siitaa = Seetha; varaarohaa = with an excellent waist; samkuchya = (sat) compressing; uuruu = her thighs; * parirabhya cha* = and enclosing; piinau stanau = her swollen breasts; baahubhyaam = with her arms.

अनुवादः

“Thereupon, seeing that Ravana the chief of a troop of demons, Seetha with her lovely waist, sat compressing her thighs enclosing her swollen breasts with her arms.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम् ।
सङ्कुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च ॥ ६६ ॥

‘राक्षसोंके स्वामी रावणको देखते ही सुन्दर कटिप्रदेशवाली सीता अपनी जाँघोंको सिकोड़कर और उभरे हुए दोनों स्तनोंको भुजाओंसे ढककर बैठ गयीं ॥

सौन्दर्यवतियाद सीता देवियु राक्षसेश्वरनाद रावणनन्नु नोडि, कूडले तन्न तॊडॆगळन्नु मडचिकॊण्डु, वक्षस्थळवन्नु बाहुगळिन्द मुच्चिकॊण्डु कुळितळु.॥66॥

वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्ष्यमाणामितस्ततः ।
त्राणं कञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम् ॥ ६७ ॥
तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम् ।
अवाक्शिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति ॥ ६८ ॥

वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः ।
त्राणं कञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम् ॥ तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम् ।
अवाक्षिराः प्रपतितो बहु मन्यस्व मामिति ॥

‘वे अत्यन्त भयभीत और उद्विग्न होकर इधर-उधर देखने लगीं । उन्हें कोई भी अपना रक्षक नहीं दिखायी देता था । भयसे काँपती हुई अत्यन्त दुःखिनी तपस्विनी सीताके सामने जा दशमुख रावण नीचे सिर किये उनके चरणोंमें गिर पड़ा और इस प्रकार बोला—‘विदेहकुमारी! मैं तुम्हारा सेवक हूँ । तुम मुझे अधिक आदर दो’ ॥ ६७-६८ ॥

आग सीतादेवियु बहळ भीतळागिद्दळु, उद्विग्नळागिद्दळु. यारादरू तन्न रक्षणॆगॆ बरुवरे ऎम्ब कातरदिन्द अत्त-इत्त नोडुत्तिद्दळु. रक्षकरारन्नू काणदॆ तपस्विनियाद सीतादेवियु नडुगिहोदळु. ॥67॥

पदच्छेदः

66; 67. dashagriivaH = Ravana; aavaakchiraa = bowing his head; prapatitaH = and coming down; uvaacha = spoke; taam siitaam = to that Seetha; vitrastaam = who was frightened; paramodvignaani = very much grieving for her lord; viikSamaaNaani = who was glancing; tatastataH = hither and thither; apashyantiim = not seeing; kimchit = any; traaNam = protection; vepamaanaam = trembling; tapasviniim = distressed; parama duHkhitaam = and extremely sorrowful; iti = saying; maam bahumanyasva = ‘Treat me with respect’.

अनुवादः

“Ravana, bowing his head and coming down, spoke (as follows) to that Seetha who was frightened, very much grieving for her lord, glancing hither and thither, not finding any protection for her, trembling, distressed and extremely sorrowful saying, ‘Treat me with respect.’”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि चेत्त्वं तु मां दर्पान्नाभिनन्दसि गर्विते ।
द्विमासानन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ॥ ६९ ॥

यदि चेत्त्वं तु दर्पान्मां नाभिनन्दसि गर्विते ।
द्वौ मासावन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ॥

एतत् श्रुत्वा वचः तस्य रावणस्य दुरात्मनः । उवाच परम क्रुद्धा सीता वचनम् उत्तमम् ॥ ५-५८-६९

‘(इतनेपर भी अपने प्रति उनकी उपेक्षा देख वह कुपित होकर बोला—) ‘गर्वीली सीते! यदि तू घमंडमें आकर मेरा अभिनन्दन नहीं करेगी तो आजसे दो महीनेके बाद मैं तेरा खून पी जाऊँगा’ ॥ ६९ ॥

अन्तह अत्यन्त दुःखितॆयागिद्द सीतादेविय ऎदुरु दशकण्ठनु नॆलमुट्टि तलॆबागि, ऎलै सीते! नन्न प्रेमवन्नु आदरिसु ऎन्दु प्रार्थिसिकॊण्डनु. (हीगॆ हेळिद रावणनन्नु सीतादेवियु पूर्णवागि तिरस्करिसिदळु. इदरिन्द कोपगॊण्ड रावणनु -) ‘‘ऎलै गर्विष्ठळाद हॆण्णे! ऒन्दु वेळॆ नीनु दर्पदिन्द नन्नन्नु आदरिसदिद्दरॆ, ऎरडु तिङ्गळु कळॆद बळिक निन्न रक्तवन्नु कुडियुवॆनु.’’॥68-69॥

पदच्छेदः

68. garvite = O arrogant lady!; siite = O Seetha!; tvam na abhinandasi yadichet = I you refuse; na abhinandasi yadichachet = If you refuse; maam = me; darpaat = by your arrogance; paasyaami = I will be drinking; tava rudhiram = your blood; dvau maasau antaram = after a period of two months.

अनुवादः

" ‘O arrogant lady! O Seetha! If you refuse me by your arrogance, I will be drinking your blood after a period of two months.’”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

69. shrutvaa = hearing; etat = these; vachaH = words; tasya raavaNasya = of that Ravana; duraatmanaH = the evil-minded; siitaa = Seetha; parama kruddhaa = very much irritated; uvaacha = spoke; uttamam = excellent; vachanam = words (as follows):

अनुवादः

“Hearing those words of the evil-minded Ravana, Seetha was very much irritated and spoke the following excellent words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम् ॥ ७० ॥

राक्षस अधम रामस्य भार्याम् अमित तेजसः । इक्ष्वाकु कुल नाथस्य स्नुषाम् दशरथस्य च ॥ ५-५८-७० अवाच्यम् वदतो जिह्वा कथम् न पतिता तव ।

‘दुरात्मा रावणकी यह बात सुनकर सीताने अत्यन्त कुपित हो यह उत्तम वचन कहा— ॥ ७० ॥

दुर्मार्गियाद रावणनु हेळिद मातन्नु केळि, सीतादेवियु परमक्रुद्धळागि - पातिव्रत्य तेजदिन्द ऒडगॊण्ड, उत्तमवाद ई मातन्नु हेळिदळु.॥70॥

पदच्छेदः

70. katham = how; tava jihvaa = did your tongue; na patitaa = not fall off; raakSasaadham = O the worst demon; vadataH = by speaking; avaachyam = such words not to be uttered; raamasya bhaaryaam = to the consort of Rama; amita tejasaH = of boundless glory; suuSaamcha = and the daughter-in-law; dasharathasya = of Dasaratha; ikSvaaku kulanaathasya = the lord of Ikshvaku dynasty?

अनुवादः

“How did your tongue not fall of, O the worst demon, by speaking such words not to be uttered, to the consort of Rama, of boundless glory, and the daughter-in-law of Dasaratha the lord of Ikshvaku dynasty?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।
इक्ष्वाकुवंशनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च ॥ ७१ ॥
अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव ।

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।
इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च ॥

किंस्वित् वीर्यम् तव अनार्य यो माम् भर्तुः असम्निधौ ॥ ५-५८-७१ अपहृत्य आगतः पाप तेन अदृष्टो महात्मना ।

‘नीच निशाचर! अमित तेजस्वी भगवान् श्रीरामकी पत्नी और इक्ष्वाकुकुलके स्वामी महाराज दशरथकी पुत्रवधूसे यह न कहने योग्य बात कहते समय तेरी जीभ क्यों नहीं गिर गयी? ॥ ७१ १/२ ॥

किंस्विद्वीर्य तवानार्य यो मां भर्तुरसन्निधौ ॥ ७२ ॥
अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना ।

किंस्विद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसन्निधौ ।

न त्वम् रामस्य सदृशो दास्ये अपि अस्या न युज्यसे ॥ ५-५८-७२ यज्ञीयः सत्य वाक् चैव रण श्लाघी च राघवः ।

‘दुष्ट पापी! तुझमें क्या पराक्रम है? मेरे पतिदेव जब निकट नहीं थे, तब तू उन महात्माकी दृष्टिसे छिपकर चोरी-चोरी मुझे हर लाया ॥ ७२ १/२ ॥

पदच्छेदः

72. tvam = you; na sadR^ishaH = have no similarity; raamasya = to Rama; na yujyase = you are not fit; daasye.api = even to do service; asya = to him; raaghavaH = Rama; yajJNiiyaH = performs sacrifices; satya vaadii = speaks only truth; raNashlaaghiicha = and praise-worthy in battle.

अनुवादः

" ‘You have no similarity with Rama. You are unfit even to do service to Rama. Rama performs sacrifices. He speaks only truth. He is a lover of battle’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे ॥ ७३ ॥
अजेयः सत्यवाक् शूरो रणश्लाघी च राघवः ।

जानक्या परुषम् वाक्यम् एवम् उक्तो दश आननः ॥ ५-५८-७३ जज्वाल सहसा कोपाच् चितास्थ इव पावकः ।

‘तू भगवान् श्रीरामकी समानता नहीं कर सकता । तू तो उनका दास होने योग्य भी नहीं है । श्रीरघुनाथजी सर्वथा अजेय, सत्यभाषी, शूरवीर और युद्धके अभिलाषी एवं प्रशंसक हैं’ ॥ ७३ १/२ ॥

‘‘ऎलै राक्षसाधमा! नानु महातेजस्वियाद श्रीरामन भार्यॆयु. इक्ष्वाकुवंश प्रभुवाद दशरथनिगॆ सॊसॆयु. अन्तह नन्न कुरितु आडबारद मातन्नु आडुव निन्न नालिगॆ एकॆ कळचिबीळुवुदिल्ल? ऎलै अनार्यने! नन्न पतियु नन्न बळियिल्लदिरुवाग, आ महामहिमन कण्णु तप्पिसि, कळ्ळनन्तॆ नन्नन्नु अपहरिसिकॊण्डु बन्दिरुव निन्न पराक्रमवादरू एतरदु? नीनु याव रीतियिन्दलू श्रीरामनिगॆ समनागलारॆ. अदिरलि, अवन दासनागलू कूड नीनु अयोग्यने सरि.॥71-73॥

पदच्छेदः

71. anaarya = O ignoble soul!; paapa = O sinful one! bhartuH asmnidhau = during the absence of my husband; yaH aagataH = when you came; adR^iSTaH = without being noticed; mahaatmanaa tena = by that great soul; apahR^itya = abducting; maam = me; kimchit = of what account; tava viiryam = is your prowess?

अनुवादः

“O ignoble soul! Of what account is your prowess, when you came unnoticed during the absence of my lord, that great soul and abducted me, O sinful one?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

73. evam = thus; uktaH = spoken; paruSam = harshly; jaanakyaa = by Seetha; dashaananaH = Ravana; sahasaa = at once; jajvaala = was ablaze; kopaat = with anger; paavakaH iva = like a fire; chitaasthaH = in a pile of wood.

अनुवादः

“Hearing these harsh words from Seetha, Ravana was at once ablaze with anger, as a fire blazes in a pile of wood.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः ॥ ७४ ॥
जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः ।
विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ॥ ७५ ॥
मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा ।
स्त्रीणां मध्यात् समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः ॥ ७६ ॥
वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः ।
उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः ॥ ७७ ॥

यज्ञीयः सत्यवादी च रणश्लाघी च राघवः ।
जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः ।
जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः ॥ विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ।
मैथिलीं हन्तुमारब्धः सीभिर्हाहाकृतं तदा ॥ स्त्रीणां मध्यात् समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः ॥ वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः ।
उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः ॥

विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिम् उद्यम्य दक्षिणम् ॥ ५-५८-७४ मैथिलीम् हन्तुम् आरब्धः स्त्रीभिः हाहा कृतम् तदा । स्त्रीणाम् मध्यात् समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः ॥ ५-५८-७५ वरा मन्द उदरी नाम तया स प्रतिषेधितः । उक्तः च मधुराम् वाणीम् तया स मदन अर्दितः ॥ ५-५८-७६ सीतया तव किम् कार्यम् महाइन्द्र सम विक्रम । देव गन्धर्व कन्याभिः यक्ष कन्याभिः एव च ॥ ५-५८-७७ सार्धम् प्रभो रमस्व इह सीतया किम् करिष्यसि ।

‘जनकनन्दिनीके ऐसी कठोर बात कहनेपर दशमुख रावण चितामें लगी हुई आगकी भाँति सहसा क्रोधसे जल उठा और अपनी क्रूर आँखें फाड़-फाड़कर देखता हुआ दाहिना मुक्का तानकर मिथिलेशकुमारीको मारनेके लिये तैयार हो गया । यह देख उस समय वहाँ खड़ी हुई स्त्रियाँ हाहाकार करने लगीं । इतनेहीमें उन स्त्रियोंके बीचसे उस दुरात्माकी सुन्दरी भार्या मन्दोदरी झपटकर आगे आयी और उसने रावणको ऐसा करनेसे रोका । साथ ही उस कामपीड़ित निशाचरसे मधुर वाणीमें कहा— ॥ ७४—७७ ॥

पदच्छेदः

74. vivR^itya = rolling; kruure nayane = his cruel eyes; * udyamya* = and lifting; dakSiNam muSTim = his right fist; aarbdhaH = he began; hantum = to kill; maithiliim = Seetha; tadaa = then; haahaakR^itam = an alarm was raised; striibhiH = by the women.

अनुवादः

" ‘Rolling his cruel eyes and lifting his right fist, Ravana was about to kill Seetha. Then, an alarm was raised by a women there’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आग अवनु क्रूरवाद ऎरडू कण्णुगळन्नु हिग्गिसिकॊण्डु, बलमुष्टियन्नु बिगिदु, मेलॆत्ति, सीतादेवियन्नु कॊल्ललु मुन्दादनु. इदन्नु नोडिद रावणन स्त्रीयरॆल्लररू हाहाकार माडिदरु.॥75॥

पदच्छेदः

75. varaa = a royal woman; manDodarii naama = named Mandodari; bhaarya = the wife; tasya duraatmanaH = of that evil-minded Ravana; samutpatya = springing up; madhyaat = from the midst; striiNaam = of the woman; sah = he; pratiSeditah = was restrained; tayaa = by her.

अनुवादः

“Springing up from the midst of those women, a royal woman named Mandodari, the wife of that evil-minded Ravana, ran to him. He was restrained by her.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ रघुवंश प्रभुवु यागदीक्षितनू, सत्यवाक्यपरिपालकनू, युद्धदल्लि साटियिल्लद वीरनू, शत्रुगळू कूड अवन रणकौशल्यवन्नु कॊण्डाडुवरु.’’ सीतादेवियु हेळिद ई कठोर वचनगळन्नु केळिद रावणनु कोपदिन्द चिताग्नियन्तॆ उरिदुबिद्दनु.॥74॥

पदच्छेदः

77. prabho = O Lord! ramasya = enjoy yourself; iha = here; deva gandharva kanyaabhiH = with daughters of gods Gandharvas the celestial musicians; * yakSakanyaabhirevacha saardham* = and Yakshas the semi divine beings kimkariSyasi = what will you do; siitayaa = with Seetha?

अनुवादः

" ‘O lord! Enjoy yourself with the daughters of gods, Gandharvas the celestial musicians and Yakshas the semi-divine beings. What will you do with Seetha?’”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रम ।
मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी ॥ ७८ ॥

ततः ताभिः समेताभिः नारीभिः स महाबलः ॥ ५-५८-७८ उत्थाप्य सहसा नीतो भवनम् स्वम् निशा चरः ।

‘महेन्द्रके समान पराक्रमी राक्षसराज! सीतासे तुम्हें क्या काम है? आज मेरे साथ रमण करो । जनकनन्दिनी सीता मुझसे अधिक सुन्दरी नहीं है ॥ ७८ ॥

पदच्छेदः

78. tataH = thereupon; saH mahaabalaH = that mighty; nishaacharaH = Ravana; prasaadya = was propitiated; taabhiH naaribhiH = by those women; sametaabhiH = joined together; niitaH = and was taken; sahasaa = quickly; svam bhavanam = to his palace.

अनुवादः

“Thereupon, those women together propitiated that mighty Ravana and quickly took him to his palace.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च ।
सार्धं प्रभो रमस्वेति सीतया किं करिष्यसि ॥ ७९ ॥

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च ।
सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्य सि ॥

याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृत आननाः ॥ ५-५८-७९ सीताम् निर्भर्त्सयाम् आसुः वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ।

‘प्रभो! देवताओं, गन्धर्वों और यक्षोंकी कन्याएँ हैं, इनके साथ रमण करो; सीताको लेकर क्या करोगे?’ ॥ ७९ ॥

आ दुष्टन भार्यॆयरल्लिन मण्डोदरियु मुन्दक्कॆ बन्दु, रावणेश्वरनन्नु समीपिसि कामातुरनागिद्द अवनन्नु तडॆदु, मधुर वचनगळिन्द इन्तॆन्दळु. देवेन्द्रनन्तॆ पराक्रम वुळ्ळवने! सीतॆयिन्द निनगेनागबेकागिदॆ? आर्यने! नन्नॊडनॆ विहरिसु. रूपदल्लागली, लावण्यदल्लागली, सीतॆयु ननगिन्त सुन्दरियेनल्ल. ऒडॆया! हागिल्लदिद्दरॆ, देव, गन्धर्व - यक्ष कन्यॆयरॊडनॆ हायागि क्रीडिसु. ऒल्लद सीतॆयन्नु कट्टिकॊण्डु एनु माडुवॆ?॥76-79॥

पदच्छेदः

76. saH = Ravana; madanaarditaH = tormented with love; uktashcha = was spoken; madhuraam = sweet; vaacham = words; tayaa = by her; (as follows); mahendra samavikrama = O the one having a prowess equal to that of Indra!; kim kaaryam = of what need; siitayaa = is with Seetha; tava = to you?

अनुवादः

“She spoke to Ravana, smitten with love, the following sweet words: ‘O Ravana having a prowess similar to that of Indra! Of what need is with Seetha to you?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

79. tasmin dashagriive yaate = when that Ravana left; vikrutaananaaH = the ugly-faced; raakSasyaH = female-demons; nirbhartasyaamaasuH = frightened; siitaam = Seetha; kruuraiH sudaarunaiH vaakyaiH = with their cruel and very dreadful words.

अनुवादः

“When that Ravana left, the ugly-faced female-demons frightened. Seetha with their cruel and very dreadful words.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः ।
उत्थाप्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ॥ ८० ॥

ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः ।
प्रसाद्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ॥

तृणवत् भाषितम् तासाम् गणयामास जानकी ॥ ५-५८-८० तर्जितम् च तदा तासाम् सीताम् प्राप्य निरर्थकम् ।

‘तदनन्तर वे सब स्त्रियाँ मिलकर उस महाबली निशाचर रावणको सहसा वहाँसे उठाकर अपने महलमें ले गयीं ॥ ८० ॥

अनन्तर मण्डोदरियॊडनॆ आ स्त्रीयरॆल्लरू महाबलिष्ठनाद रावणनन्नु नय-विनय मातुगळिन्द समाधानगॊळिसि, अवनन्नु अरमनॆगॆ करॆदॊय्दरु.॥80॥

पदच्छेदः

80. jaanakii = Seetha; gaNayaamaasa = reckoned; bhaaSitam = the utterance; taasaam = of those women; tR^iNavat = as a blade of grass; tadaa = at that time; garjitam = the roaring; taasaam = of those female-demons; praapya = reached; siitaam = Seetha; ninarthakam = in vain.

अनुवादः

“Seetha reckoned the utterance of those women as a blade of grass. At that time, the roaring of those female-demons reached Seetha in vain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः ।
सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ॥ ८१ ॥

याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः ।
सीतां निर्भत्स यामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ॥

वृथा गर्जित निश्चेष्टा राक्षस्यः पिशित अशनाः ॥ ५-५८-८१ रावणाय शशंसुः ताः सीता अव्यवसितम् महत् ।

‘दशमुख रावणके चले जानेपर विकराल मुखवाली राक्षसियाँ अत्यन्त दारुण क्रूरतापूर्ण वचनोंद्वारा सीताको डराने-धमकाने लगीं ॥ ८१ ॥

आ रावणनु हॊरटुहोद बळिक विकारवाद मुखगळुळ्ळ राक्षसियरॆल्लरू क्रूरवाद हागू अत्यन्त दारुणवाद मातुगळिन्द सीतादेवियन्नु भयपडिसलु प्रारम्भिसिदरु.॥81॥

पदच्छेदः

81. vR^ithaagarjitanishcheSTaaH = being helpless; as their raoring became waste; taaH raakSasyaH = those female-demons; pishitaashnanaaH = eating raw flesh; shashamsuH = reported; tat = that; mahat = great; siitaadhyavasitam = determination of Seetha; raavaNaaya = to Ravana.

अनुवादः

“As their roaring frittered away, those flesh-eating female-demons became helpless and reported that great resolve of Seetha to Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तृणवद् भाषितं तासां गणयामास जानकी ।
गर्जितं च तथा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ॥ ८२ ॥

तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी ।
तर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ॥

ततः ताः सहिताः सर्वा विहत आशा निरुद्यमाः ॥ ५-५८-८२ परिक्षिप्य समन्तात् ताम् निद्रा वशम् उपागताः ।

‘परंतु जानकीने उनकी बातोंको तिनकेके समान तुच्छ समझा । उनका सारा गर्जन-तर्जन सीताके पास पहुँचकर व्यर्थ हो गया ॥ ८२ ॥

अवर मातुगळन्नु सीतॆयु हुल्लुकड्डियन्तॆ निकृष्टवागि कण्डळु. अवर गर्जनॆगळन्नु लॆक्किसले इल्ल. इदरिन्द अवळ मेलॆ याव परिणामवन्नु उण्टुमाडलिल्ल.॥82॥

पदच्छेदः

82. tataH = thereafter; sarvaaaH = all; taaH = those women; sahitaaH = joined together; vihataashaaH = warded off their hopes; nirudyamaaH = held back their effort; samantaat = and in the end; upaagataaH = samantaat = and in the end; upaagataaH = entered to a condition; nidraavasham = overpowered with sleep; parikSipya = encircling; taam = Seetha.

अनुवादः

“Thereafter, all those women joined together, warded off their hopes and held back their effort. In the end, they encircled Seetha and were overpowered with sleep.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृथा गर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः ।
रावणाय शशंसुस्ताः सीताव्यवसितं महत् ॥ ८३ ॥

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृ हिते रता ॥ ५-५८-८३ विलप्य करुणम् दीना प्रशुशोच सुदुह्खिता ।

‘इस प्रकार गर्जना और सारी चेष्टाओंके व्यर्थ हो जानेपर उन मांसभक्षिणी राक्षसियोंने रावणके पास जाकर उसे सीताजीका महान् निश्चय कह सुनाया ॥ ८३ ॥

हसिमांसवन्नु भक्षिसुव आ राक्षसियरु तम्म गर्जनॆगळॆल्ल व्यर्थवागिरुवुदन्नु नोडि, अवरु एनू माडलागदॆ, सीतादेविय चर्यॆयन्नु रावणनिगॆ तिळिसिदरु.॥83॥

पदच्छेदः

83. taasu prasuptaasu = when those women went to sleep; siitaa = Seetha; rataa = intent upon; bhartR^ihite = the welfare of her husband; prashushocha = was deeply aggrieved; diinaa = miserable; suduHkhita = and sore distressed as she was vilapya = lamenting; karuNam = pitifully.

अनुवादः

“When those women went to sleep, Seetha, intent upon the welfare of her husband, was deeply aggrieved, miserable and sore depressed as she was, lamenting pitifully.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः ।
परिक्लिश्य समस्तास्ता निद्रावशमुपागताः ॥ ८४ ॥

ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः ।
परिक्षिप्य समन्तात् तां निद्रावशमुपागताः ॥

‘फिर वे सब-की-सब उन्हें अनेक प्रकारसे कष्ट दे हताश तथा उद्योगशून्य हो निद्राके वशीभूत होकर सो गयीं ॥ ८४ ॥

बळिक अवरॆल्लरू भग्नमनोरथरागि ऎल्ल प्रयत्नवन्नु निल्लिसि, सीतॆय सुत्तलू सेरि निद्रावशरादरु. ॥84॥

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता ।
विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता ॥ ८५ ॥

‘उन सबके सो जानेपर पतिके हितमें तत्पर रहनेवाली सीताजी करुणापूर्वक विलापकर अत्यन्त दीन और दुःखी हो शोक करने लगीं ॥ ८५ ॥

अवरॆल्लरू गाढनिद्रॆयल्लिद्दाग, पतिय हितदल्ले रतळागिद्द, अत्यन्त दुःखितॆयागिद्द सीतादेवियु, करुणाजनकवाद रीतियल्लि गोळाडुत्ता शोकिसिदळु.॥85॥

पदच्छेदः

84; 85. trijaTa = TrijaTa; samutthaaya = rising; madhyaat = from the midst; taasaam = of those female-demons; abraviit = spoke; vaakyam = (the following) words; khaadata = devour; aatmaanam = yourself; khhipram = quickly; siitaa = Seetha; aatmajaa = the daughter; janakasya = of Janaka; saadhvii = a virtuous woman; snuSaa = and the daughter-in-law; dasharathasya = of Dasaratha; na vinashyati = does not get destroyed.

अनुवादः

“Trijata, rising from the midst of those female-demons, spoke the following words; ‘Feed on yourself quickly rather than on Seetha, the daughter of Janaka, a virtuous woman and the daughter-in-law of Dasartha who des not get destroyed’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तासां मध्यात् समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत् ।
आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीतामसितेक्षणाम् ॥ ८६ ॥
जनकस्यात्मजां साध्वीं स्नुषां दशरथस्य च ।

तासां मध्यात् समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत् ।
आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति ।
जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च ॥

‘उन राक्षसियोंके बीचसे त्रिजटा नामवाली राक्षसी उठी और अन्य निशाचरियोंसे इस प्रकार बोली—‘अरी! तुम सब अपने-आपको ही जल्दी-जल्दी खा जाओ, कजरारे नेत्रोंवाली सीताको नहीं; ये राजा दशरथकी पुत्रवधू और जनककी लाड़ली सती-साध्वी सीता इस योग्य नहीं हैं ॥ ८६ १/२ ॥

आ राक्षसिय मध्यदल्लिद्द त्रिजटॆ ऎम्बुवळु उळिदवरॆल्लरिगू हीगॆ हेळिदळु - राक्षसियरे! जनकराजन मगळू, दशरथमहाराजर सॊसॆयू आद महासाथ्वियाद सीतादेवियन्नु कॊल्ललु यारिन्दलू साध्यविल्ल. निम्म आसॆयन्नु तीरिसिकॊळ्ळबेकादरॆ नन्नन्ने नीवॆल्लरू तिन्दुबिडिरि.॥86॥

पदच्छेदः

86. daaruNaH = A dreadful; svapnaH = dream; romaharSaNaH = causing my hair to stand erect; dR^iSTaH = has been seen; mayaa = by me; adya = now; vinaashaayacha = for the ruin; rakSasaam = of demons; jayaayacha = and for the victory; asyaaH = of her; bhartuH = husband.

अनुवादः

“‘Now, I have seen a dreadful dream, causing my hair to stand erect. It is pointing towards the ruin of our demons and the victory of her husband.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ॥ ८७ ॥
रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च ।

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रॊमहर्षणः ।
रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च ॥

अलमस्मात्परित्रातुम् राघवाद्रक्षसीगणम् । अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ॥ ५-५८-८७

‘आज अभी मैंने बड़ा भयंकर तथा रोंगटे खड़े कर देनेवाला स्वप्न देखा है; वह राक्षसोंके विनाश तथा इन सीतादेवीके पतिकी विजयका सूचक है ॥ ८७ १/२ ॥

अलमस्मान् परित्रातुं राघवाद् राक्षसीगणम् ॥ ८८ ॥
अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ।

यस्या ह्येवम्विधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते । सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ ५-५८-८८ प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ।

‘ये सीता ही श्रीरघुनाथजीके रोषसे हमारी और इन सब राक्षसियोंकी रक्षा करनेमें समर्थ हैं; अतः हमलोग विदेहनन्दिनीसे अपने अपराधोंके लिये क्षमा-याचना करें—यही मुझे अच्छा लगता है ॥ ८८ १/२ ॥

नानु ईगताने भयङ्करवू, रोमाञ्चकरवागियू इद्द स्वप्नवॊन्दन्नु कण्डॆनु. अदु राक्षसर विनाशवन्नू, सीतापतियाद श्रीरामनिगॆ जयवन्नू सूचिसुत्तित्तु. आ रामनिन्द राक्षस स्त्रीयरन्नु रक्षिसलिक्कागि इवळे समर्थळु. आद्दरिन्द नावॆल्लरू ईकॆयन्नु बेडिकॊळ्ळुवुदे समुचितवॆन्दु ननगॆ तोरुत्तदॆ.॥87-88॥

पदच्छेदः

87. abhiyaachaama = we will pray; vaidehiim = Seetha; alam = (who is) enough; paritraatum = to protect; raakSasiigaNam = our female-demons; asmaat raaghavaat = from this Rama; etat = this; rochate hi = is indeed agreable; mam = to me.

अनुवादः

" �We will pray Seetha, who is capable of protecting all our female-demons from Rama. I feel that it is batter for us’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

88. evam vidhaH svapnaH = (when) such a dream; pradR^ishyate = is seen; yasyaaH duHkhitaayaaH = while a woman is weeping; saa = that woman; * vimuktaaH* = being relieved; vividhaiH duHkhaiH = from many kinds of sorrows; aapnoti = will obtain; anuttamam sukham = utmost happiness; maithilii = Seetha; janakaatmajaa = the daughter of Janaka; praNipaataprasannaa hi = indeed gets pleased on receiving a salutation indeed gets pleased on receiving.

अनुवादः

" ‘When such a dream is seen while a woman is weeping, that woman gets relieved of many kinds of sorrows and will obtain happiness. Seetha, the daughter of Janaka, indeed will be pleased on receiving a salutation’."

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते ॥ ८९ ॥
सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् ।

यस्या ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदश्यते ।
सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥

ततह् सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता ॥ ५-५८-८९ अवोचद्यदि तत्तथ्यम् भवेयम् शरणम् हि वः ।

‘यदि किसी दुःखिनीके विषयमें ऐसा स्वप्न देखा जाता है तो वह अनेक विध दुःखोंसे छूटकर परम उत्तम सुख पाती है ॥ ८९ १/२ ॥

प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ॥ ९० ॥
अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात् ।
(अलमेषा परित्रातुं राघवाद् राक्षसी-गणम्।)

ताम् च अहम् तादृशीम् दृष्ट्वा सीताया दारुणाम् दशाम् । चिन्तयामास विश्रान्तो न च मे निर्वृतम् मनः ॥ ५-५८-९०

‘राक्षसियो! केवल प्रणाम करनेमात्रसे मिथिलेशकुमारी जानकी प्रसन्न हो जायँगी और ये महान् भयसे मेरी रक्षा करेंगी’ ॥ ९० १/२ ॥

दुःखितळादवळॊब्बळ सम्बन्धवागि ई विधवाद कनसु बिद्दल्लि, अवळु दुःखदिन्द बिडुगडॆ हॊन्दि उत्तमवाद सुखवन्नु पडॆयुत्ताळॆ. नन्न अभिप्रायदन्तॆ कालिगॆ बीळुवुदरिन्द जनकन मगळाद सीतादेवियु प्रसन्नळागुवळु. ई समयदल्लि सीतॆयॊब्बळे महाभयदिन्द नम्मन्नु रक्षिसलु समर्थळागिद्दाळॆ.॥89-90॥

पदच्छेदः

89. vijaya harSitaa = delighted at (hearing of) the victory; bhartuH = of her lord; saa baalaa = that girl; Seetha; tataH = then; hriimati = bashfully; avochat = spoke; tat tathyamyadi = If it is true; bhaveyam = I will be; sharaNam hi = indeed a refuge; vaH = to you.

अनुवादः

“Delighted at hearing the victory of her lord, that girl Seetha then basfully spoke: ‘If it is true, I will be protecting you all’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

90. vishraantaH = taking rest; dR^iSTvaa = and seeing; taam = that; daaruNaam = dreadful; dashaam = situation; taadR^ishiim = as such; aham = I; chintayaamasa = reflected upon it; me = my; manaH = mind; na nirvR^itam = could not satisfy itself.

अनुवादः

“Taking rest for some time and seeing such a dreadful state of Seetha, I reflected upon it. My mind could not satisfy itself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता ॥ ९१ ॥
अवोचद् यदि तत् तथ्यं भवेयं शरणं हि वः ।

सम्भाषण अर्थे च मया जानक्याः चिन्तितो विधिः ॥ ५-५८-९१ इक्ष्वाकु कुल वंशः तु ततो मम पुरः कृतः ।

‘तब लज्जावती बाला सीता पतिकी विजयकी सम्भावनासे प्रसन्न हो बोलीं—‘यदि यह बात सच होगी तो मैं अवश्य तुमलोगोंकी रक्षा करूँगी’ ॥ ९१ १/२ ॥

पतिगॆ विजयवागुवुदॆम्ब कनसिन वृत्तान्तवन्नु त्रिजटॆयिन्द केळिद मात्रदिन्द हर्षितळाद सीतादेवियु लज्जान्वितॆयागि हेळिदळु - ‘‘नीनु हेळुत्तिरुवुदु निजवादरॆ नानु निमगॆ अभयवन्नीयुवॆनु.’’॥91॥

पदच्छेदः

91. vidhuH = a means; sambhaaSaNaartham = for doing a conversation; jaanakyaaH = with Seetha; chintitaH = was thought of; mayaa = by me; * tataH* = then; ikSvaakuuNaam vamshastu = Ikshvaku’s dynasty; puraskR^itaH = was placed in front; mama = by me.

अनुवादः

“Thinking about a means for starting a conversation with Seetha, I started to describe the history of Ikshvaku’s dynasty.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् ॥ ९२ ॥
चिन्तयामास विश्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ।
सम्भाषणार्थे च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः ॥ ९३ ॥

तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् ।
चिन्तयामास विक्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ॥ सम्भाषणार्थं च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः ।
इक्ष्याकूणां हि वंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः ॥

श्रुत्वा तु गदिताम् वाचम् राज ऋषि गण पूजिताम् ॥ ५-५८-९२ प्रत्यभाषत माम् देवी बाष्पैः पिहित लोचना । कः त्वम् केन कथम् च इह प्राप्तो वानर पुम्गव ॥ ५-५८-९३ का च रामेण ते प्रीतिः तन् मे शंसितुम् अर्हसि ।

‘कुछ विश्रामके पश्चात् मैं सीताकी वैसी दारुण दशा देखकर बड़ी चिन्तामें पड़ गया । मेरे मनको शान्ति नहीं मिलती थी । फिर मैंने जानकीजीके साथ वार्तालाप करनेके लिये एक उपाय सोचा ॥ ९२-९३ ॥

सीतादेविय अन्तह अतिदारुणवाद परिस्थितियन्नु कण्डु नानु पराक्रमशालियागिद्दरू, हॆच्चागि दुःखाक्रान्तनादॆनु. नानाविधवागि आलोचिसुत्ता इरुव नन्न मनस्सिगॆ शान्तियिरलिल्ल.॥92॥

पदच्छेदः

92. shrutvaa = hearing; vaacham = the words; gaditaam = spoken by me; raajarSigaNa puujitaam = adored by assemblies of royal sages; devii = Seetha the princess; baaSpaiH pihita lochanaa = with her eyes filled with tears; pratyabhaaSata = spoke; maa = to me (as follows)

अनुवादः

“Hearing the words spoken by me, which are adored by the assemblies of royal sages, Seetha the princess, with her eyes filled with tears, spoke to me, as follows:”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाकुकुलवंशस्तु स्तुतो मम पुरस्कृतः ।
श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणभूषिताम् ॥ ९४ ॥
प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना ।

श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम् ।
प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पॆः पिहितलोचना ॥

‘पहले मैंने इक्ष्वाकुवंशकी प्रशंसा की । राजर्षियोंकी स्तुतिसे विभूषित मेरी वह वाणी सुनकर देवी सीताके नेत्रोंमें आँसू भर आया और वे मुझसे बोलीं— ॥ ९४ १/२ ॥

सीतॆयॊडनॆ सम्भाषिसुव सलुवागि नानाविधवाद मार्गगळन्नु योचिसिदॆनु. अनन्तर नानु इक्ष्वाकुवंशदरसर महिमॆयन्नु वर्णिसतॊडगिदॆनु. राजर्षिगळ परम्परॆयन्नु हाडिदुदन्नु केळिद सीतादेवियु कण्णुगळिन्द कण्णीरसुरिसुत्ता नन्नन्नु इन्तु प्रश्निसिदळु.॥93-94॥

पदच्छेदः

93. vaanara puN^gava = O the foremost among the monkeys!; kaH = who; tvam = are you?; kena = why; katham = and how; praaptaH = did you come; iha = here?; kaa = what; priitiH = friendship; te = to you; raameNa = with Rama?; arhasi = you ought; shamsitum = to tell; tat = it; me = to me.

अनुवादः

" ‘O the foremost among the monkeys! Who are you? Why did you come here? How did you come? What type of friendship do you have with Rama? You ought to tell me all this?"

स्रोतः: valmikiramayan.net

कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गव ॥ ९५ ॥
का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ।

‘कपिश्रेष्ठ! तुम कौन हो? किसने तुम्हें भेजा है? यहाँ कैसे आये हो? और भगवान् श्रीरामके साथ तुम्हारा कैसा प्रेम है? यह सब मुझे बताओ’ ॥ ९५ १/२ ॥

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा अहमप्यब्रुवं वचः ॥ ९६ ॥
देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः ।
सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः ॥ ९७ ॥

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रवं वचः ।

तस्य माम् विद्धि भृत्यम् त्वम् हनूमन्तम् इह आगतम् । भर्त्रा अहम् प्रहितः तुभ्यम् रामेण अक्लिष्ट कर्मणा ॥ ५-५८-९६ इदम् च पुरुष व्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम् । अन्गुलीयम् अभिज्ञानम् अदात् तुभ्यम् यशस्विनि ॥ ५-५८-९७

‘उनका वह वचन सुनकर मैंने भी कहा—‘देवि! तुम्हारे पतिदेव श्रीरामके सहायक एक भयंकर पराक्रमी बलविक्रम सम्पन्न महाबली वानरराज हैं, जिनका नाम सुग्रीव है ॥ ९६-९७ ॥

‘‘देवी! सुग्रीवनु वानररिगॆ प्रभुवु. निन्न पतियाद श्रीरामनिगॆ सहायकनु. अवनु महा बलपराक्रम सम्पन्ननु.॥97॥

पदच्छेदः

94; 95. shrutvaa = Hearing; tat vachanam = those words; tasyaaH = of Seetha; aham api = I; abruvat = spoke; vachaH = (the following) words; devi = O princess!; vikraantaH = the courageous; vaanarendraH = king of monkeys; sugriivo naama = by name Sugreeva; mahaabalah = a mighty; sahaayaH = companion; bhartuH = to your husband; bhiima vikramaH = having a terrific prowess.

अनुवादः

“Hearing those words of Seetha, I spoke the following words: ‘O princess! There is a courageous king of monkeys, by name Sugreeva, who is a mighty companion to your husband, possessing a terrific prowess.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

‘‘वानर श्रेष्ठने! नीनु यारु? यारु निन्नन्नु इल्लिगॆ कळिसिदवरु? इल्लिगॆ हेगॆ बन्दॆ? श्रीरामन विषयदल्लि निनगिरुव प्रीतियु ऎन्तहुदु? ई ऎल्ल विषयगळन्नु विवरिसि हेळु.’’ सीतादेवियु हीगॆ हेळिद मातन्नु केळि नानु इन्तीपरियल्लि उत्तरिसिदॆ-॥95-96॥

पदच्छेदः

96. tvam = you; viddhi = know; maam = me; aagatam = who came; iha = here; hanumantam = as Hanuma; tasya bhR^ityam = a servant of that Sugreeva; aham = I; preSitaH = was sent; tubhyam = for you; raameNa = by Rama; bhartraa = your husband; akliSTakarmaNaa = who is unwearied in action.

अनुवादः

“Know me, who came here, as Hanuma, a servant of that Sugreeva, Rama, you husband, who is unwearied in his actions, sent me here for your sake.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

97. yashasvini = O illustrious lady!; daasharathiH = Rama; puruSavyaaghraH = the foremost among men; shriimaan = and the glorious man; adaat = gave; idam = this; aN^guliiyam = finger-ring; svayam = personally; * tubhyam* = to you; abhiJNaanam = as a token of remembrance.

अनुवादः

“O illustrious lady! Rama, the foremost among men and the glorious man, gave this finger-ring personally to you as a token of remembrance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनूमन्तमिहागतम् ।
भर्त्रा सम्प्रहितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ९८ ॥

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनुमन्तमिहागतम् ।
भर्त्राहं प्रेशितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥

तत् इच्छामि त्वया आज्ञप्तम् देवि किम् करवाणि अहम् । राम लक्ष्मणयोः पार्श्वम् नयामि त्वाम् किम् उत्तरम् ॥ ५-५८-९८

‘उन्हींका मुझे सेवक समझो । मेरा नाम हनुमान् है । अनायास ही महान् कर्म करनेवाले तुम्हारे पति श्रीरामने मुझे भेजा है । इसलिये मैं यहाँ आया हूँ ॥ ९८ ॥

नानु आ सुग्रीवनिगॆ सचिवनु. नन्नन्नु हनुमन्तनॆन्दु करॆयुवरु. असहाय शूरनू, निनगॆ पतियू आद श्रीरामचन्द्रप्रभुवु निन्नन्नु हुडुकलु कळिसिद्दरिन्द नानु इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु.॥98॥

पदच्छेदः

98. devi = O princess!; tat = for that reason; ichchhaami = I wish to have; aaJNaptam = a command; tvayaa = by you; kim = what; * aham* = karavaaNi = am I do?; nayaami = I shall take; tvaam = you; paarshvam = to the proximity; raamalakSmaNayoH = of Rama and Lakshmana; kim = what; uttaram = is your reply?

अनुवादः

“O princess! For that reason, I wish to have a command from you. What am I to do? I shall take you to the proximity of Rama and Lakshmana. What do you say?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं तु पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम् ।
अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात् तुभ्यं यशस्विनि ॥ ९९ ॥

इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम् ।
अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि ॥

एतत् श्रुत्वा विदित्वा च सीता जनक नन्दिनी । आह रावणम् उत्साद्य राघवो माम् नयतु इति ॥ ५-५८-९९

‘यशस्विनि! पुरुषसिंह दशरथनन्दन साक्षात् श्रीमान् रामने पहचानके लिये यह अँगूठी तुम्हें दी है ॥ ९९ ॥

पूज्यळे! पुरुषश्रेष्ठनू, सर्वगुणसम्पन्ननू, दाशरथियू आद श्रीरामनु गुरुतिगागि ई मुद्रॆयुङ्गुरवन्नु निनगागि स्वतः कॊट्टिरुवनु. इदन्नु स्वीकरिसु.॥99॥

पदच्छेदः

99. shrutvaa = hearing; etat = these words; viditvaacha = and understanding them; siitaa = Seetha; janakanandinii = the daughter of Janaka; aaha = said; iti = as follows; raaghavaH = (Let) Rama; nayatu = take me; utsaadya = after killing; raavaNam = Ravana.

अनुवादः

“Hearing my words and understanding them, Seetha the daughter of Janaka said as follows: ‘Let Rama take me back, after killing Ravana’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् ।
रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम् ॥ १०० ॥

तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् ।
रामलक्षघ्मिणयोः पार्श्चं नयामि त्वां किमुत्तरम् ॥

प्रणम्य शिरसा देवीम् अहम् आर्याम् अनिन्दिताम् । राघवस्य मनो ह्लादम् अभिज्ञानम् अयाचिषम् ॥ ५-५८-१००

‘देवि! मैं चाहता हूँ कि आप मुझे आज्ञा दें कि मैं आपकी क्या सेवा करूँ? आप कहें तो मैं अभी आपको श्रीराम और लक्ष्मणके पास पहुँचा दूँ । इस विषयमें आपका क्या उत्तर है?’ ॥ १०० ॥

नानेनु माडबेको ऎम्बुदन्नु आज्ञापिसु. राम-लक्ष्मणर सन्निधिगॆ निन्नन्नु कॊण्डुहोगले? निन्न अप्पणॆयागलि.’’॥100॥

पदच्छेदः

100. praNamya = shirasaa = bowing my head in salutation; deviim = to Seetha; aaryaam = the noble; aninditaam = and irreproachable woman; ayaachiSam = I asked for; abhiJNaanam = a token of remembrance; manohlaadam = gladdening the heart; raaghavasya = of Rama.

अनुवादः

“Bowing my head in salutation to the noble and irreproachable Seetha, I asked for a token of remembrance which would gladden the heart of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी ।
आह रावणमुत्पाट्य राघवो मां नयत्विति ॥ १०१ ॥

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी ।
आह रावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति ॥

अथ मामब्रवीत्सीता गृह्यतामयम्त्तमः । मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वाम् बहुमन्यते ॥ ५-५८-१०१

‘मेरी यह बात सुनकर और सोच-समझकर जनकनन्दिनी सीताने कहा—‘मेरी इच्छा है कि श्रीरघुनाथजी रावणका संहार करके मुझे यहाँसे ले चलें’ ॥ १०१ ॥

अम्मा! जनकनन्दिनियाद सीतादेवियु नन्न मातुगळन्नु केळि, विषयवन्नु ग्रहिसि, ‘‘राघवनु रावणनन्नु संहरिसि नन्नन्नु करॆदॊय्युवुदे युक्तवु’’ ऎन्दु हेळिदळु.॥101॥

पदच्छेदः

101. atha = then; siitaa = Seetha; abraviit = spoke; maam = to me (as follows); ayam uttamaH maNiH = (Let) this best jewel; gR^ihyataam = be taken; yena = by which; mahaabaahuH = the long armed; raamaH = Rama; bahumanyate = will be having a high opinion of; tvaam = you.

अनुवादः

“Then, Seetha spoke to me as follows: ‘Let this foremost jewel, be taken, by which the long-armed Rama will be having a high opinion of you’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम् ।
राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम् ॥ १०२ ॥

एवम् उक्ता वराअरोहा मणि प्रवरम् उत्तमम् । प्रायच्छत् परम उद्विग्ना वाचा माम् संदिदेश ह ॥ ५-५८-१०२

‘तब मैंने उन सती-साध्वी देवी आर्या सीताको सिर झुकाकर प्रणाम किया और कोई ऐसी पहचान माँगी, जो श्रीरघुनाथजीके मनको आनन्द प्रदान करनेवाली हो ॥

आग नानु पूज्यळाद सीतादेविगॆ साष्टाङ्ग नमस्कारगैदु, श्रीरामन मनस्सिगॆ आह्लादवन्नुण्टुमाडुव गुरुतॊन्दन्नु कॊडुवन्तॆ प्रार्थिसिदॆनु.॥102॥

पदच्छेदः

102. uktvaa = uttering; iti = in this way; varaarohaa = Seetha; having fine hips; praayachchhat = gave; adbhutam = the wonderful; maNipravaram = and the foremost jewel; paramodvignaa = highly sorrowful; samdidesha ha = she gave a message too; vaachaa = in words; maam = to me.

अनुवादः

“Speaking thus, Seetha having fine hips, gave that wonderful and the foremost jewel. Highly distressed, she gave a message also in words to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ मामब्रवीत् सीता गृह्यतामयमुत्तमः ।
मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहु मन्यते ॥ १०३ ॥

ततः तस्यै प्रणम्य अहम् राज पुत्र्यै समाहितः । प्रदक्षिणम् परिक्रामम् इह अभ्युद्गत मानसः ॥ ५-५८-१०३

‘मेरे माँगनेपर सीताजीने कहा—‘लो, यह उत्तम चूडामणि है, जिसे पाकर महाबाहु श्रीराम तुम्हारा विशेष आदर करेंगे’ ॥ १०३ ॥

नन्न प्रार्थनॆयन्नु मन्निसि सीतादेवियु - ‘‘सर्वोत्कृष्टवाद ई चूडामणियन्नु तॆगॆदुको. इदन्नु नोडि आजानुबाहुवाद श्रीरामनु निन्नन्नु बहुवागि मॆच्चिकॊळ्ळुवनु’’ ऎन्दु ननगॆ हेळिदळु.॥103॥

पदच्छेदः

103. tataH = then; praNamya = offering salutation; tasyai raajaputrayai = to that princess; samaahitah = with steadfest devotion; aham = I; parikraamam pradakSiNam = circumambulated her from left to right; iha abhyudgata maanasaH = with my mind setting out to come here."

अनुवादः

“Then, offering salutation to Seetha the princess in utmost devotion, I circumambulated her from left to right, of course with my mind setting out to come here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमुत्तमम् ।
प्रायच्छत् परमोद्विग्ना वाचा मां सन्दिदेश ह ॥ १०४ ॥

इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमद्भुतम् ।
प्रायच्छत् परमोद्विग्ना वाचा मां सन्दिदेश ह ॥

उत्तरम् पुनः एव आह निश्चित्य मनसा तदा । हनूमन् मम वृत्त अन्तम् वक्तुम् अर्हसि राघवे ॥ ५-५८-१०४

‘ऐसा कहकर सुन्दरी सीताने मुझे वह परम उत्तम चूडामणि दी और अत्यन्त उद्विग्न होकर वाणीद्वारा अपना संदेश कहा ॥ १०४ ॥

हीगॆ हेळि सौन्दर्यराशियाद सीतादेवियु अत्याश्चर्यकरवाद चूडामणियन्नु ननगॆ कॊट्टळु. रक्कसियर भयदिन्द उद्विग्नळागि श्रीरामनिगॆ मात्रवे तिळिदिद्द अनेक विषयगळन्नु नन्नॊडनॆ हेळिदळु. ॥104॥

पदच्छेदः

104. nishchitya = determining (something); manasaa = in mind; aham = I; uktaH = was spoken; punareva = again; tayaa = by her; hanuman = O Hanuma!; arhasi = you ought; vaktum = to tell; raaghave = Rama; mama vR^ittaantam = about my tale (of woes).

अनुवादः

“Determining something in mind, she spoke to me again as follows: ‘O Hanuma! You ought to tell Rama about my tale of woes occurring here’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः ।
प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद‍्गतमानसः ॥ १०५ ॥

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्रै समाहितः ।
प्रदक्षिणं परिक्रामन्निहाभ्युद्गतमानसः ॥

यथा श्रुत्वा एव नचिरात् ताव् उभौ राम लक्ष्मणौ । सुग्रीव सहितौ वीराव् उपेयाताम् तथा कुरु ॥ ५-५८-१०५

‘तब मन-ही-मन यहाँ आनेके लिये उत्सुक हो एकाग्रचित्त होकर मैंने राजकुमारी सीताको प्रणाम किया और उनकी दक्षिणावर्त परिक्रमा की ॥ १०५ ॥

बळिक नानु समाधान चित्तनागि जनकन पुत्रियाद सीतादेविगॆ प्रदक्षिणॆ नमस्कार माडि इल्लिगॆ हिन्दिरुगि बरलु सिद्धनादॆनु.॥105॥

पदच्छेदः

105. kuru = act; yathaa tathaa = so that; ubhau = both; tau = those; viirau = heroes; raama lakSmaNau = Rama and Lakshmana; sugriiva sahitau = together with Sugreeva; upeyaataam = arrive (here); na chiraat = quickly; shrutvaiva = soon after hearing (my tale).

अनुवादः

" ‘Act so that both those heroes Rama and Lakshmana together with Sugreeva quickly arrive here, soon after hearing my tale’."

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तरं पुनरेवाह निश्चित्य मनसा तदा ।
हनूमन् मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे ॥ १०६ ॥
यथा श्रुत्वैव नचिरात् तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु ॥ १०७ ॥

उक्तोहं पुनरेवेदं निश्चित्य मनसा तया ।
हनुमन् मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे ॥ यथा श्रुत्वैव न चिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवसहितौ वीरापुपेयातां तथा कुरु ॥

यदि अन्यथा भवेत् एतत् द्वौ मासौ जीवितम् मम । न माम् द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये सा अहम् अनाथवत् ॥ ५-५८-१०६ तत् श्रुत्वा करुणम् वाक्यम् क्रोधो माम् अभ्यवर्तत । उत्तरम् च मया दृष्टम् कार्य शेषम् अनन्तरम् ॥ ५-५८-१०७

‘उस समय उन्होंने मनसे कुछ निश्चय करके पुनः मुझे उत्तर दिया—‘हनुमन्! तुम श्रीरघुनाथजीको मेरा सारा वृत्तान्त सुनाना और ऐसा प्रयत्न करना, जिससे सुग्रीवसहित वे दोनों वीरबन्धु श्रीराम और लक्ष्मण मेरा हाल सुनते ही अविलम्ब यहाँ आ जायँ ॥ १०६-१०७ ॥

आग सीतादेवियु चॆन्नागि आलोचिसि पुनः नन्न बळि इन्तॆन्दळु - ‘‘ऎलै मारुती! इल्लि नानु सङ्कट परिस्थितियल्लिरुवुदन्नु राघवनिगॆ हेळु.॥106॥

पदच्छेदः

106. anyathaa bhavedyadi = If it proves to be otherwise; mama = my; jiivitam = survival; dvau maase = will be for two moths only; kaakutthsaH = Rama; na drakSyati = cannot see; maam = me(thereafter); saa aham = I as such; mriye = will die; anaathavat = like helpless woman.

अनुवादः

“‘If proves to be otherwise, my survival will be only for two months. Rama cannot see me thereafter. As such, I will be dying like a helpless woman’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदन्यथा भवेदेतद् द्वौ मासौ जीवितं मम ।
न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत् ॥ १०८ ॥

यद्यन्यथा भवेदेतद्दौ मासौ जीवितं मम ।
न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत् ॥

ततो अवर्धत मे कायः तदा पर्वत सम्निभः । युद्ध कान्क्षी वनम् तच् च विनाशयितुम् आरभे ॥ ५-५८-१०८

‘यदि इसके विपरीत हुआ तो दो महीनेतक मेरा जीवन और शेष है । उसके बाद श्रीरघुनाथजी मुझे नहीं देख सकेंगे । मैं अनाथकी भाँति मर जाऊँगी’ ॥ १०८ ॥

महावीरनाद राम-लक्ष्मणरिब्बरू सुग्रीवनिन्दॊडगॊण्डु बहुबेगने इल्लिगॆ बरुवन्तॆ माडु. नानु इन्नु ऎरडु तिङ्गळु मात्र बदुकिरुवॆनु. अदु कळॆद बळिक श्रीरामनु इल्लिगॆ बन्दरू नन्नन्नु नोडलारनु. नानु ई राक्षसर मध्यॆ अनाथॆयन्तॆ प्राणत्याग माडुवॆनु.’’॥107-108॥

पदच्छेदः

107. shrutvaa = hearing; tat = that; karuNam = miserable; vaakyam = sentence; krodhaH = anger; abhyavartata = turned towards; maam = me; uttaram thereafter; anantaram kaaryasheSam = the remaining action subsequently to be done; dR^iSTam = was seen; mayaa = by me.

अनुवादः

“Hearing those miserable words, I became angry. Thereafter, I thought of my remaining successive action to be done.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

108. tataH = thereafter; me = my; kaayaH = body; * avardhata* = grew up; parvatasamnibhaH = to a size equal to that of a mountain; tadaa = then; aarabhe = I started; vinaashayitum = to destroy; tat = that; * vanam* = garden; yuddha kaaNkii = longing for a battle.

अनुवादः

“Thereafter, my body grew up to a size equal to that of a mountain. Then, I started destroying that garden, thereby longing for a combat.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत ।
उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम् ॥ १०९ ॥

तत् भग्नम् वन षण्डम् तु भ्रान्त त्रस्त मृग द्विजम् । प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृत आननाः ॥ ५-५८-१०९

‘उनका यह करुणाजनक वचन सुनकर राक्षसोंके प्रति मेरा क्रोध बहुत बढ़ गया । फिर मैंने शेष बचे हुए भावी कार्यपर विचार किया ॥ १०९ ॥

वानररे! सीतादेविय दैन्यपूर्ण वचनगळन्नु केळि, रावणन विषयदल्लि तडॆयलारद कोपवु बन्तु. इन्नु माडबेकाद कार्यद बग्गॆ आलोचिसिदॆनु.॥109॥

पदच्छेदः

109. raakSasyaH = the female-demons; vikR^itaananaaH = with their ugly faces; pratibuddhaaH = woke up; niriikSante = and saw; tat = that; vanaSaN^Dam = thicket of garden; bhagnam = being broken; bhraantatrastamR^igadvijam = and with its frightened animals and birds moving about unsteadily.

अनुवादः

“The female-demons; with their ugly faces woke up and saw that thicket of garden being broken and with its frightened animals and birds moving about unsteadily.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसन्निभः ।
युद्धाकाङ्क्षी वनं तस्य विनाशयितुमारभे ॥ ११० ॥

ततोवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसन्निभः ।
युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे ॥

माम् च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततः ततः । ताः समभ्यागताः क्षिप्रम् रावणाय आचचक्षिरे ॥ ५-५८-११०

‘तदनन्तर मेरा शरीर बढ़ने लगा और तत्काल पर्वतके समान हो गया । मैंने युद्धकी इच्छासे रावणके उस वनको उजाड़ना आरम्भ किया ॥ ११० ॥

बळिक नन्न शरीरवन्नु पर्वतोपमवागि बॆळॆसिदनु. राक्षसरॊडनॆ युद्ध माडबेकॆम्ब इच्छॆयिन्द आ वनवन्नु ध्वंसगॊळिस तॊडगिदॆनु.॥110॥

पदच्छेदः

110. samaagmaya = coming; tatastataH = from their respective places; dR^iSTvaa = and seeing; maam = me; tasmin vane = in that garden; taah = those female-demons; kSipram = quickly; samaabhyaagataaH = went; aachachakSire = and reported; raavaNaaya = to Ravana.

अनुवादः

“Coming from their respective places and seeing me in that garden, those female-demons quickly went and reported the matter to Ravana (as follows):”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् भग्नं वनखण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् ।
प्रतिबुद्ध्य निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ॥ १११ ॥

तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् ।
प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ॥

राजन् वनम् इदम् दुर्गम् तव भग्नम् दुरात्मना । वानरेण हि अविज्ञाय तव वीर्यम् महाबल ॥ ५-५८-१११

‘जहाँके पशु और पक्षी घबराये और डरे हुए थे, उस उजड़े हुए वनखण्डको वहाँ सोकर उठी हुई विकराल मुखवाली राक्षसियोंने देखा ॥ १११ ॥

क्षणमात्रदल्लि आ वनप्रदेशवु भग्नवायितु. मृग-पक्षिगळू आक्रान्तरागि अरचुत्तिद्दवु. विकारवाद मुखवुळ्ळ राक्षसियरु ऎच्चरगॊण्डु दुरुगट्टि नोडुत्तिद्दरु.॥111॥

पदच्छेदः

111. mahaabalaH raajan = O mighty king!; hi = indeed; aviJNaaya = not knowing; tavaviiryam = your prowess; vaanareNa = by the monkey; duraatmanaa = an evil-minded; idam tava vanam = your garden of this; durgam = which is inaccessible; bhagnam = has been destroyed.

अनुवादः

“O mighty king! Indeed not knowing your prowess, an evil-minded monkey ahs demolished your inaccessible garden.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः ।
ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे ॥ ११२ ॥

दुर्बुद्धेः तस्य राज इन्द्र तव विप्रिय कारिणः । वधम् आज्ञापय क्षिप्रम् यथा असौ विलयम् व्रजेत् ॥ ५-५८-११२

‘उस वनमें मुझे देखकर वे सब इधर-उधरसे जुट गयीं और तुरंत रावणके पास जाकर उन्होंने वनविध्वंसका सारा समाचार कहा— ॥ ११२ ॥

आ वनदल्लि अल्लल्लिद्द राक्षसियरु गुम्पागि सेरि, गाबरियिन्द नन्नन्नू, ध्वंसवाद वनवन्नू नोडि, ऒडनॆये रावणनल्लिगॆ होगि दूरित्तरु.॥112॥

पदच्छेदः

112. raajendra = O emperor!; aaJNaapaya = giver oders; kSipram = quickly; tsya vadham = for killing him; yathaa = so that; asau durbuddheH = the evil-minded monkey; tava vipriya kaarinaH = who casued offence to you; vrajet = will get; vilayam = destroyed.

अनुवादः

“O emperor! Give orders quickly for killing him, so that the evil-minded monkey, who caused offence to you, will get destroyed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजन् वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना ।
वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल ॥ ११३ ॥

तत् श्रुत्वा राक्षस इन्द्रेण विसृष्टा भृश दुर्जयाः । राक्षसाः किम्करा नाम रावणस्य मनो अनुगाः ॥ ५-५८-११३

‘महाबली राक्षसराज! एक दुरात्मा वानरने आपके बल-पराक्रमको कुछ भी न समझकर इस दुर्गम प्रमदावनको उजाड़ डाला है ॥ ११३ ॥

ओ महाबलशालियाद महाराजा! निन्न बल पराक्रमवन्नु अरियद दुरात्मनाद वानररॊब्बनु दुर्गमवागिद्द निन्न अशोकवनवन्नु हाळुमाडिबिट्टिद्दानॆ.॥113॥

पदच्छेदः

113. shrutvaa = hearing; tat = those words; raakSasaaH = demons; kimkaraanaama = by name kinkaras; manonugaaH = adapted to the mind; * raavaNasya* = of Ravana; bhR^ishadurjayaaH = and very much invincible; visR^iSTaaH = were sent; raakSasendraNa = by Ravana.

अनुवादः

“Hearing those words, Ravana sent invincible demons called Kinkaras, who were adapted to the mind of Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य दुर्बुद्धिता राजंस्तव विप्रियकारिणः ।
वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ न पुनर्व्रजेत् ॥ ११४ ॥

दुर्बुद्देस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः ।
वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत् ॥

तेषाम् अशीति साहस्रम् शूल मुद्गर पाणिनाम् । मया तस्मिन् वन उद्देशे परिघेण निषूदितम् ॥ ५-५८-११४

‘महाराज! यह उसकी दुर्बुद्धि ही है, जो उसने आपका अपराध किया । आप शीघ्र ही उसके वधकी आज्ञा दें, जिससे वह फिर बचकर चला न जाय’ ॥ ११४ ॥

राजेन्द्रा! निश्चयवागियू निनगॆ अपकार माडुत्तिरुव आ दुर्बुद्धिय वानरनन्नु वधिसलु आज्ञॆयन्नु कॊडु. अवनु जीव सहित मरळि होगबारदु.॥114॥

पदच्छेदः

114. tasmin = vanoddeshe = in that portion of the garden; ashiitisaahasraam = eight thousand; teSaam = of them; shuula mudgara paaNinaam = having darts and hammers in their hands; niSuuditaam were destroyed; mayaa = by me; parigheNa = by an iron rod.

अनुवादः

“In that portion of the garden, I destroyed with an iron rod, eight thousand kinkaras, having darts and hammers in their hands.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा बहुदुर्जयाः ।
राक्षसाः किङ्करा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः ॥ ११५ ॥

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः ।
राक्षसाः किङ्करा नाम रावणस्य मनोनुगाः ॥

तेषाम् तु हत शेषा ये ते गता लघु विक्रमाः । निहतम् च मया सैन्यम् रावणाय आचचक्षिरे ॥ ५-५८-११५

‘यह सुनकर राक्षसराजने अपने मनके अनुकूल चलनेवाले किंकर नामक राक्षसोंको भेजा, जिनपर विजय पाना अत्यन्त कठिन था ॥ ११५ ॥

वनविध्वंस वार्तॆयन्नु केळुत्तले रावणेश्वरनु अत्यन्त दुर्जयरॆनिसिद्द, तन्न मनस्सिगॆ अनुगुणवागि नडॆदु कॊळ्ळुत्तिद्द, किङ्कररॆम्ब राक्षसरन्नु नन्न बळिगॆ युद्धक्कागि कळिसिकॊट्टनु.॥115॥

पदच्छेदः

115. laghuvikramaaH = taking quick steps; teSaam = those; * ye* = who; hatasheSaaH = have survived; gatvaa = going; aachakSire = reported; raavaNaaya = to Ravana; mahat sainyam = of the large army; nihatam = having been killed; (by me)

अनुवादः

“Taking quick steps, those few who have survived, went and reported the news to Ravana, of their large army having been killed by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद‍्गरपाणिनाम् ।
मया तस्मिन् वनोद्देशे परिघेण निषूदितम् ॥ ११६ ॥

ततो मे बुद्धिः उत्पन्ना चैत्य प्रासादम् आक्रमम् । तत्रस्थान् राक्षसान् हत्वा शतम् स्तम्भेन वै पुनः ॥ ५-५८-११६ ललाम भूतो लन्काया मया विध्वंसितो रुषा ।

‘वे हाथोंमें शूल और मुद‍्गर लेकर आये थे । उनकी संख्या अस्सी हजार थी; परंतु मैंने उस वनप्रान्तमें एक परिघसे ही उन सबका संहार कर डाला ॥ ११६ ॥

शूल, मुद्गरगळे मुन्ताद आयुधगळन्नु हिडिदिद्द आ ऎम्भत्तु साविर किङ्कर राक्षसरु आ वनप्रदेशक्कॆ बन्दरु. अवरॆल्लरन्नू नानु लाळमण्डिगॆयिन्दले संहरिसिदॆनु.॥116॥

पदच्छेदः

116. tataH = then; buddhiH = an idea; utpannaa = arose; me = to me; aakramam = I occupied; chaitya praasaadam = lofty palatial mansion of sanctuary; hatvaa = killing; punaH = again; shatam raakSasaan = hundred demons; tatrasthaan = staying there; stambhena = with pillar; saH = that mansion; lalaamabhuutaH = being an eminent decoration; laN^kaayaaH = of Lanka.

अनुवादः

“Then, an idea came to me. Occupying a lofty palatial mansion of a sanctuary which was an eminent ornament of Lanka. I killed again a hundred demons stationed there with a pillar.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां तु हतशिष्टा ये ते गता लघुविक्रमाः ।
निहतं च मया सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ॥ ११७ ॥

तेषां तु हतशेषा ये ते गत्वा लघुविक्रमाः ।
निहतं च महत् सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ॥

ततः प्रहस्तस्य सुतम् जम्बु मालिनम् आदिशत् ॥ ५-५८-११७ राक्षसैर्बहुभिः सार्थम् घोररूपैर्भयानकैः ।

‘उनमें जो मरनेसे बच गये, वे जल्दी-जल्दी पैर बढ़ाते हुए भाग गये । उन्होंने रावणको मेरे द्वारा सारी सेनाके मारे जानेका समाचार बताया ॥ ११७ ॥

अवरल्लि अळिदुळिदिद्द अल्पबलराद कॆलवु राक्षसरु रावणन बळिगॆ ओडिहोगि नम्म महा सैन्यवॆल्लवू मण्णुगूडिहोयितु ऎन्दु अवनल्लि मॊरॆयिट्टरु.॥117॥

पदच्छेदः

117. tataH = then; aadishat = (Ravana) dispatched; jambumaalin = Jambumali; sutam = the son; prahastasya = of Prahasta; bahubhiH raakSasaiH saartham = together with many demons; ghoraruupaiH = having terrific forms; bhayaanakaiH = and fearful.

अनुवादः

“Then, Ravana dispatched Jambumali, the son of Prahasta together with numerous dreadful demons having terrific forms.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमुत्तमम् ।
तत्रस्थान् राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः ॥ ११८ ॥
ललामभूतो लङ्काया मया विध्वंसितो रुषा ।

ततो मे बुद्धि रुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम् ।
तत्रस्थान् राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः ।
ललामभूतो लङ्कायाः स च विध्वंसितो मया ॥

तम् अहम् बल सम्पन्नम् राक्षसम् रण कोविदम् ॥ ५-५८-११८ परिघेण अतिघोरेण सूदयामि सह अनुगम् ।

‘तत्पश्चात् मेरे मनमें एक नया विचार उत्पन्न हुआ और मैंने क्रोधपूर्वक वहाँके उत्तम चैत्यप्रासादको, जो लङ्काका सबसे सुन्दर भवन था तथा जिसमें सौ खम्भे लगे हुए थे, वहाँके राक्षसोंका संहार करके तोड़-फोड़ डाला ॥ ११८ १/२ ॥

अनन्तर अल्ले इद्द उत्तमवादॊन्दु चैत्य प्रासादवन्नु विनाशगॊळिसलु ननगॆ मनस्सायितु. आ चैत्य प्रासादवन्नु कायुत्तिद्द नूरारु राक्षसरन्नु अदर ऒन्दु वज्रकम्बदिन्दले कॊन्दुबिट्टॆनु. लङ्कानगरक्कॆ तिलकप्रायवाद आ चैत्यप्रासादवन्नु क्षणमात्रदल्लि पूर्तियागि ध्वंसमाडिदॆनु.॥118॥

पदच्छेदः

118. suudayaami = I destroyed; tam raakSasam = that demon; mahaabalasampannam = (though) endowed with a great strength; raNakovidam = and skilled in warfare; sahaanugam = along with his followers; ghoreNa parigheNa = with my terrific iron bar itself.

अनुवादः

“I destroyed that demon, though endowed with a great strength and skilled in warfare, along with his followers, with my terrific iron bar itself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत् ॥ ११९ ॥
राक्षसैर्बहुभिः सार्धं घोररूपैर्भयानकैः ।

तत् श्रुत्वा राक्षस इन्द्रः तु मन्त्रि पुत्रान् महाबलान् ॥ ५-५८-११९ पदाति बल सम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः ।

तब रावणने घोर रूपवाले भयानक राक्षसोंके साथ जिनकी संख्या बहुत अधिक थी, प्रहस्तके बेटे जम्बुमालीको युद्धके लिये भेजा ॥ ११९ १/२ ॥

बळिक रावणनु घोररूपदिन्द भयवन्नुण्टु माडुव अनेक राक्षसरॊडनॆ प्रहस्तन मगनाद जम्बुमालियन्नु नन्नॊडनॆ युद्धक्कागि कळिसिदनु.॥119॥

पदच्छेदः

119. tachchhrutvaa = hearing of it; raavaNaH = Ravana; raakSasendraH = the king of demons; preSayaamaasa = dispatched; mantriputraan = the son of his minister; mahaabalaan = endowed with great strength; padaatiblasampannaan = andstrengthened with a regiment of infantry.

अनुवादः

“Hearing of it, Ravana, the king of demons, dispatched the son of his minister, endowed with great strength and strengthened with a regiment of infantry.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमहं बलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम् ॥ १२० ॥
परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम् ।

‘वह राक्षस बड़ा बलवान् तथा युद्धकी कलामें कुशल था तो भी मैंने अत्यन्त घोर परिघसे मारकर सेवकोंसहित उसे कालके गालमें डाल दिया ॥ १२० १/२ ॥

महाबलशालियू, रणकोविदनू आद आ जम्बुमालियन्नू अवन अनुयायिगळ सहित भयङ्करवाद परिघदिन्दले संहरिसिबिट्टॆनु.॥120॥

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान् महाबलान् ॥ १२१ ॥
पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः ।
परिघेणैव तान् सर्वान् नयामि यमसादनम् ॥ १२२ ॥

‘यह सुनकर राक्षसराज रावणने पैदल सेनाके साथ अपने मन्त्रीके पुत्रोंको भेजा, जो बड़े बलवान् थे; किंतु मैंने परिघसे ही उन सबको यमलोक भेज दिया ॥ १२१-१२२ ॥

प्रहस्तन मग जम्बुमालियु हतनादनॆम्ब वार्तॆयन्नु केळि रावणनु महाबलशालिगळाद मन्त्रिपुत्ररन्नु, पदाति सैन्यदॊन्दिगॆ बेगने युद्धमाडलु कळिसिदनु. अवरॆल्लरन्नू क्षणमात्रदल्लि नानु परिघदिन्द प्रहरिसि यमनालयक्कॆ अट्टिदॆनु.॥121-122॥

पदच्छेदः

120; 121. nayaami = I fetched; taan sarvaan = all of them; yamasaadanam = to the abode of Death; parigheNaina = by the iron bar itself; shrutvaa = hearing; mantriputraan = of the minister’s sons; laghu vikramaan = who were quick in exhibiting their valour; samare = in battle; hataan = having been killed; raavaNaH = Ravana; preSayaamaasa = dispatched; paN^cha = five; shuuraan = valiant; senaagragaan = generals.

अनुवादः

“I killed all of them also by that iron bar itself. Hearing of the minster’s sons, who were quick in exhibiting their valour in battle, having been killed, Ravana dispatched five valiant generals.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

122. aham = I; abhyasuudayam taan sarvaan saha sainyaan = got all of those minister’s sons together with their army destroyed; tataH = thereafter; raavaNaH = Ravana; dashagriivaH = the ten-headed monster; preSayaamaasa = sent; mahaabalam putram = his mighty son; akSam = Aksha; bahubhiH raakSasaiH saartham = together with a multitude of demons.

अनुवादः

“I got all the minster’s sons together with their army destroyed. Then, Ravana, the ten-headed monster, sent his mighty son, Aksha together with a multitude of army for the combat.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्त्रिपुत्रान् हतान् श्रुत्वा समरे लघुविक्रमान् ।
पञ्च सेनाग्रगान् शूरान् प्रेषयामास रावणः ॥ १२३ ॥

‘समराङ्गणमें शीघ्रतापूर्वक पराक्रम प्रकट करनेवाले मन्त्रिकुमारोंको मारा गया सुनकर रावणने पाँच शूरवीर सेनापतियोंको भेजा ॥ १२३ ॥

महापराक्रमिगळाद मन्त्रिपुत्ररु रणरङ्गदल्लि मडिद वार्तॆयन्नु केळिद रावणनु महाशूरराद ऐवरु सेनापतिगळन्नु चतुरङ्ग सैन्यदॊन्दिगॆ कळिसिदनु.॥123॥

तानहं सहसैन्यान् वै सर्वानेवाभ्यसूदयम् ।
ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम् ॥ १२४ ॥
बहुभी राक्षसैः सार्धं प्रेषयामास संयुगे ।

तानहं सहसैन्यान् वै सर्वानेवाभ्यसूदयम् ।
ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम् ।
बहुभी राक्षसैः सार्धं प्रेषयामास रावणः ॥

‘उन सबको भी मैंने सेनासहित मौतके घाट उतार दिया । तब दशमुख रावणने अपने पुत्र महाबली अक्षकुमारको बहुसंख्यक राक्षसोंके साथ युद्धके लिये भेजा ॥ १२४ १/२ ॥

नानु आ सेनानायकरन्नू, अवरॊडनॆ बन्दिद्द सैन्यवन्नू क्षणार्धदल्लि मण्णुगूडिसिदॆनु. बळिक रावणनु-महापराक्रमशालियाद तन्न मगनाद अक्षकुमारनन्नु अनेक राक्षसरॊडनॆ युद्धक्कागि कळिसिदनु.॥124॥

पदच्छेदः

123; 124. sahasaa grahiitavaan = I; suddenly caught; paadayoH = by the feet; tam kumaaram = that prince; maN^Dodariiputram = son of Mandodari; raNapaN^Ditam = who was skilled in warfare; utkraantam = and who was jumping; * kham* = into the sky; charmaasinam = with sword and shield; bhraamayitvaa = whirled him round; shataguNam = a hundred times; vyapeSayam = and crushed him.

अनुवादः

“I suddenly caught by the feet, that prince, son of Mandodari, who was skilled in warfare and who was jumping into the sky with his sword and shield. I whirled him round a hundred times and crushed him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु मन्दोदरीपुत्रं कुमारं रणपण्डितम् ॥ १२५ ॥
सहसा खं समुद्यन्तं पादयोश्च गृहीतवान् ।
तमासीनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥ १२६ ॥

तं तु मन्दोदरीपुत्रं कुमारं रणपण्डितम् ॥ सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान् ।
तमासीनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥

तम् अक्षम् आगतम् भग्नम् निशम्य स दश आननः । तत इन्द्रजितम् नाम द्वितीयम् रावणः सुतम् ॥ ५-५८-१२५ व्यादिदेश सुसम्क्रुद्धो बलिनम् युद्ध दुर्मदम् । तस्य अपि अहम् बलम् सर्वम् तम् च राक्षस पुम्गवम् ॥ ५-५८-१२६ नष्ट ओजसम् रणे कृत्वा परम् हर्षम् उपागमम् ।

‘मन्दोदरीका वह पुत्र युद्धकी कलामें बड़ा प्रवीण था । वह आकाशमें उड़ रहा था । उसी समय मैंने सहसा उसके दोनों पैर पकड़ लिये और सौ बार घुमाकर उसे पृथ्वीपर पटक दिया । इस तरह वहाँ पड़े हुए कुमार अक्षको मैंने पीस डाला ॥ १२५-१२६ ॥

मण्डोदरिय सुतनू, रणकोविदनू आद आ अक्षकुमारनु खड्गवन्नु धरिसि उत्साहदिन्द आकाशद कडॆगॆ नॆगॆदनु. कूडले नानु अवन ऎरडू कालुगळन्नु हिडिदुकॊण्डु नूरारु बारि रभसदिन्द तिरुगिसुत्ता अवनन्नु रावणन बळिगॆ बीसि ऎसॆदॆनु. अवनु नॆलक्कॊरगि चूरु-चूरु आदनु.॥125-126॥

पदच्छेदः

125. nishamya = hearing; bhagnam = of the death; akSam = of Aksha; aagatam = who came for combat; saH dashaananaH raavaNaH = that ten headed Ravana; susamkR^iddhaH = was very much enraged; tataH = and then; vyaadidesha = dispateched; dvitiiyam sutam = his second son; indrajitam naama = by name; Indrajit; balinam = who was strong; yuddha durmadam = but foolishly arrogant in battle.

अनुवादः

“Hearing of the death of Aksha in combat, that ten-headed Ravana was very much enraged and thereupon dispatched his second son, by name Indrajit, who was strong but foolishly arrogant in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

126. kR^itvaa = by making; naSTaujasam = lusterless; sarvam tat balamcha = all that army; tam raakSasapuNgavam cha = and that Indrajit the foremost among demons; rane = in battle; upaagamam = I experienced; param harSam = a great joy.

अनुवादः

“By conquering all that army in battle and making that Indrajit the foremost among demons; lusterless, I experienced a great joy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः ।
ततश्चेन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम् ॥ १२७ ॥
व्यादिदेश सुसङ्क्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम् ।

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः ।
तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम् ।
व्यादिदेश सुसङ्क्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम् ॥

महता हि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः ॥ ५-५८-१२७ प्रेषितो रावणेन एष सह वीरैः मद उत्कटैः ।

‘अक्षकुमार युद्धभूमिमें आया और मारा गया—यह सुनकर दशमुख रावणने अत्यन्त कुपित हो अपने दूसरे पुत्र इन्द्रजित् को, जो बड़ा ही रणदुर्मद और बलवान् था, भेजा ॥ १२७ १/२ ॥

नन्न कैयल्लि अक्षकुमारनू कूड निधन हॊन्दिद वार्तॆयन्नु केळि परमक्रुद्धनागि दशकण्ठनाद रावणनु महाबलिष्ठनू, युद्धोन्मत्तनू आद ‘इन्द्रजितु’ ऎम्ब तन्न इन्नॊब्ब मगनन्नु नन्नॊडनॆ युद्धक्कागि कळिसिदनु.॥127॥

पदच्छेदः

127. mahaabalaH = that mighty Indrajit; mahaabaahuH = the long-armed; viiraiH saha = along with valiant demons; madotkaTaiH = excited with their arrogance; preSitaH = were dispatched; mahataapratyayena = with a great confidence; raavaNe naiva = by Ravana himself.

अनुवादः

“Ravana himself dispatched, with a great confidence, that long-armed and mighty Indrajit along with valiant demons excited with their arrogance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम् ॥ १२८ ॥
नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागतः ।

तच्छाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम् ।
नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम् ॥

सोऽविषह्यम् हि माम् बुद्ध्वा स्वम् बलम् चावमर्दितम् । ब्राह्मेण अस्त्रेण स तु माम् प्रबध्नाच् च अतिवेगतः ॥ ५-५८-१२८

‘उसके साथ आयी हुई सारी सेनाको और उस राक्षस-शिरोमणिको भी युद्धमें हतोत्साह करके मुझे बड़ा हर्ष हुआ ॥ १२८ १/२ ॥

अवनॊडनॆ बन्दिद्द महासैन्यवन्नू, इन्द्रजितुवन्नू युद्धदल्लि निस्तेजगॊळिसि नानु अत्यन्त हर्षितनादॆनु. ॥128॥

पदच्छेदः

128. buddhvaa = knowing; maam = me; aviSahyam = to be irresistible; svam balamcha = and his own army; avamarditam = to be destroyable; saH = that Indrajit; ativegitaH = with a great haste; prabadhnaat = captured; maam = me; braahmeNaastreNa = with a Brahma missile.

अनुवादः

“Knowing me to be irresistible and his own army being perishable, that Indrajit with a great haste, captured me with a Brahma-missile.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः ॥ १२९ ॥
प्रहितो रावणेनैष सह वीरैर्मदोद्धतैः ।

महता हि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः ॥

रज्जूभिः अभिबध्नन्ति ततो माम् तत्र राक्षसाः ॥ ५-५८-१२९ रावणस्य समीपम् च गृहीत्वा माम् उपानयन् ।

‘रावणने इस महाबली महाबाहु वीरको अनेक मदमत्त वीरोंके साथ बड़े विश्वाससे भेजा था ॥ १२९ १/२ ॥

सोऽविषह्यं हि मां बुद्‍ध्वा स्वसैन्यं चावमर्दितम् ॥ १३० ॥
ब्रह्मणोऽस्त्रेण स तु मां प्रबद्‍ध्वा चातिवेगिनः ।
रज्जुभिश्चापि बध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ॥ १३१ ॥

प्रेषितो रावणेनैव सह वीरैर्मदोत्कटैः ।
सोविषह्यं हि मां बुद्ध्वास्वसैन्यं चावमर्दितम् ॥ ब्राह्मेणासेण स तु मां प्राबध्नाच्चातिवेगितः ।
रज्जुभिश्चाभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ॥

‘इन्द्रजित् ने देखा, मेरी सारी सेना कुचल डाली गयी, तब उसने समझ लिया कि इस वानरका सामना करना असम्भव है । अतः उसने बड़े वेगसे ब्रह्मास्त्र चलाकर मुझे बाँध लिया । फिर तो वहाँ राक्षसोंने मुझे रस्सियोंसे भी बाँधा ॥ १३०-१३१ ॥

पदच्छेदः

129. tataH = then; raakSasaaH = the demons; abhibadhnanti = tied; maam = me; tatra = there; rajjubhiH = with ropes; gR^ihiitvaa = taking; maam = me; upaanayan = and carrying me away to; raavaNasya samiipam = Ravana’s presence.

अनुवादः

“Then, the demons, after capturing me, tied me there with ropes and carried me away to Ravana’s presence.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जयिसिये तीरुवॆनॆम्ब परम विश्वासदिन्द मदोत्कटराद राक्षस सैन्यदॊन्दिगॆ रावणनिन्द कळुहल्पट्टिद्द, महाबाहुवाद इन्द्रजितुवु तन्न सैन्यवु सम्पूर्णवागि भग्नवादुदन्नु कण्डु, नानु अजेयनु ऎन्दु अरितु, अत्यन्त शीघ्रवागि ब्रह्मास्त्रदिन्द नन्नन्नु बन्धिसिदनु. अवन अनुचरराद राक्षसरु नन्नन्नु हग्गदिन्द कट्टिदरु.॥129-131॥

पदच्छेदः

130. aham = I; dR^iSTvaa = being seen; duraatmanaa raavaNena = by the evil-minded Ravana; sambhaaSitashcha = was spoken; pR^iSTashcha = I was asked; laN^kaagamanam = about my coming to Lanka; tam vadham = and about that killing; raakSasaanaam = of demons.

अनुवादः

“Seeing me, the evil-minded Ravana spoke to me. He asked, why did you come to Lanka? ‘Why did you kill the demons?’”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपागमन् ।
दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना ॥ १३२ ॥
पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम् ।
तत्सर्वं च रणे तत्र सीतार्थमुपजल्पितम् ॥ १३३ ॥

रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन् ।
दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना ॥ पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम् ।
तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम् ॥

‘इस तरह मुझे पकड़कर वे सब रावणके समीप ले आये । दुरात्मा रावणने मुझे देखकर वार्तालाप आरम्भ किया और पूछा—‘तू लङ्कामें क्यों आया? तथा राक्षसोंका वध तूने क्यों किया ?’ मैंने वहाँ उत्तर दिया, ‘यह सब कुछ मैंने सीताजीके लिये किया है’ ॥ १३२-१३३ ॥

बळिक अवरु नन्नन्नु रावणन बळिगॆ करकॊण्डु होदरु. दुष्टनाद रावणनु नन्नन्नु नोडि, नन्नॊडनॆ सम्भाषिसिदनु.॥132॥

पदच्छेदः

131; 132. jalpitam = It was spoken; tatra = there; mayaa = by me; iti = thus; sarvam = all; tat = that; siitaartham = was for Seetha’s sake;vibho = O king of demons!; praaptaH = I came; tvadbhavanam = to your abode; tasyaaH darshana kaaNkSii = desirous of seeing Seetha; aham = I; maarutasya ourasaputraH = am the own son of wind-god; vaanaraH = a monkey; hanumaan = by name; Hanuma.

अनुवादः

“I answered ‘I have done all these acts for the sake of Seetha. O king of demons! I came to your abode with a desire to see Seetha. I am the offspring of wind-god and a monkey by name Hanuma’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यास्तु दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो ।
मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम् ॥ १३४ ॥
रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
सोऽहं दौत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः ॥ १३५ ॥

तस्यास्तु दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो ।
मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम् ॥ रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
सोहं दूत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः ॥

‘प्रभो! जनकनन्दिनीके दर्शनकी इच्छासे ही मैं तुम्हारे महलमें आया हूँ । मैं वायुदेवताका औरस पुत्र हूँ,जातिका वानर हूँ और हनुमान् मेरा नाम है । मुझे श्रीरामचन्द्रजीका दूत और सुग्रीवका मन्त्री समझो । श्रीरामचन्द्रजीका दूतकार्य करनेके लिये ही मैं यहाँ तुम्हारे पास आया हूँ ॥

पदच्छेदः

133. viddhi = know; maam = me; kapim = to be a monkey; raama duutam = an envoy of Rama; sugriiva sachivam = and a minister of Sugreeva; raamasya dontyena = on a function as Rama’s messenger; saH aham = I as such; aagatah = came; iha = here; tvatsakaasham = to your presence.

अनुवादः

" ‘Know me to be a monkey, an envoy of Rama and a minister of Sugreeva. As Rama’s messenger, I sought your presence here!"

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणनु नानु लङ्कॆगॆ बन्दुदर हागू राक्षसरन्नु कॊन्द कारणवन्नु केळिदनु. आग नानु सीतादेविय निमित्तदिन्द बन्दिरुवॆनु. ऎलै राजा! अवळन्नु दर्शिसलु बन्दु क्रमवागि निन्न अरमनॆगू बन्दिरुवॆनु. नानु वायुपुत्रनु, वानरनु, हनुमन्तनॆम्बुदु नन्न हॆसरु. नानु श्रीरामन बण्टनू, सुग्रीवन सचिवनू आगिरुवॆ. रामन रायभारियागि निन्न बळिगॆ बन्दिरुवॆनु.॥133-135॥

पदच्छेदः

134. saH sugriivashcha = that Sugreeva; mahaatejaH = of great splendour; abraviit = enquired; tvaam = you; kushalam = about your welfare; uvaacha = (He) spoke; hitam = beneficiary words; dharmaartha kaama sahitam = endowed with righteousness; wealth and pleasure; pathyam = appropriate (for you).

अनुवादः

" �That Sugreeva of great splendour enquired about your welfare. He told you (the following) beneficiary words, endowed with righteousness wealth and pleasure, appropriate for you’."

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

135. me = to me; vasataH = who was dwelling; R^ishyamuuke = in Mount Rishyamuka; vipuladrume = having numerous trees; raaghavaH = Rama; * raNavikraantaH* = having a great prowess in battle; samupaagataH = obtained; mitratvam = my friendship.

अनुवादः

" ‘While I was dwelling in Mount R^ishyamuka, abounding with numerous trees, Rama having a great prowess in battle became a friend to me’."

स्रोतः: valmikiramayan.net

शृणु चापि समादेशं यदहं प्रब्रवीमि ते ।
राक्षसेश हरीशस्त्वां वाक्यमाह समाहितम् ॥ १३६ ॥

श्रुणुचापि समादेशं यदहं प्रब्रवीमि ते ।
राक्षसेश हरीशस्त्वां वाक्यमाह समाहितम् ॥

तेन मे कथितम् राजन् भार्या मे रक्षसा हृता । तत्र साहाय्य हेतोः मे समयम् कर्तुम् अर्हसि ॥ ५-५८-१३६

‘तुम मेरे स्वामीका संदेश, जो मैं तुम्हें बता रहा हूँ, सुनो । राक्षसराज! वानरराज सुग्रीवने तुमसे एकाग्रतापूर्वक जो बात कही है, उसपर ध्यान दो ॥ १३६ ॥

ऎलै राक्षसराजा! सुग्रीवनु निन्न हितवन्नु बयसि, ऒन्दु सन्देशवन्नु कळिसिरुवनु. अदन्नु निनगॆ अरिकॆ माडिकॊळ्ळुवॆनु. श्रद्धॆयिन्द केळु.॥136॥

पदच्छेदः

136. kathitam = It was told; me = to me; tena = by him; raaJNaa = the king; me bhaaryaa = ‘my wife; hR^itaa = was taken away; * rakSasaa* = by a demon; saahaayyam = a help; kaaryam = has to be done; tvayaa = by you; asmaakam = to me; tatra = in that matter; sarvaatmanaa = in all ways.

अनुवादः

" ‘The king Rama told me that his wife had been taken away by a demon and that I had to help him in that matter by all means’."

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवश्च महाभागः स त्वां कौशलमब्रवीत् ।
धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच ह ॥ १३७ ॥

सुग्रीवश्च महातेजाः स त्वां कुशलमब्रवीत् ।
धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच च ॥

मया च कथितम् तस्मै वालिनश्च वधम् प्रति । तत्र साहय्यहेतोर्मे समयम् कर्तुमर्हसि ॥ ५-५८-१३७

‘महाभाग सुग्रीवने तुम्हारी कुशल पूछी है और तुम्हें सुनानेके लिये यह धर्म, अर्थ एवं कामसे युक्त हितकर तथा लाभदायक बात कही है— ॥ १३७ ॥

महा तेजःशालियाद सुग्रीवनु निन्न क्षेमवन्नु केळिरुवनु. निनगॆ हेळि कळिसिद हितकरवाद, धर्मार्थयुक्तवाद सन्देशवु इन्तिदॆ, केळु.॥137॥

पदच्छेदः

137. kathitam = It was told; tasmai = to him; mayaa = by me too; vadhamprati = about the killing; vaalinaH = of Vali; arhasi = you ought; kartum = to do; samayam = a mutual agreement; saahaayya hetoH = for helping; me = me; tatra = in that matter.

अनुवादः

" ‘I also told him about the killing of Vali and requested him to come to a mutual agreement for helping me in that matters’."

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसतो ऋष्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे ।
राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः ॥ १३८ ॥

वसतो ऋश्यमूकॆ मे पर्वते विपुलद्रुमे ।
राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः ॥

वालिना हृत राज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः । चक्रे अग्नि साक्षिकम् सक्यम् राघवः सह लक्ष्मणः ॥ ५-५८-१३८

‘जब मैं बहुसंख्यक वृक्षोंसे हरे-भरे ऋष्यमूक पर्वतपर निवास करता था, उन दिनों रणमें महान् पराक्रम प्रकट करनेवाले रघुनाथजीने मेरे साथ मित्रता स्थापित की थी ॥ १३८ ॥

‘असङ्ख्यातवाद वृक्षगळिन्द निबिडवागिरुव ऋष्यमूक पर्वतदल्लि वासिसुत्तिरुव ननगॆ रणविक्रान्तनाद राघवनॊन्दिगॆ अग्निसाक्षियागि मैत्रियु एर्पट्टितु.॥138॥

पदच्छेदः

138. raaghavaH = Rama; mahaaprabhuh = the great lord; saha lakSmaNaH = along with Lakshmana; chakre = made; sakhyam = friendship; sugriiveNa = with Sugreeva; hR^ita raajyena vaalinaa = whose kingdom was taken away by Vali; agnisaakSikam = taking Agni; the fire-god for a witness.

अनुवादः

" ‘Rama, the great lord along with Lakshmana made friendship with Sugreeva, (whose kingdom was taken away by Vali) taking Agni the fire-god for a witness.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन मे कथितं राजन् भार्या मे रक्षसा हृता ।
तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ॥ १३९ ॥

तेन मे कथितं राज्ञा भार्या मे रक्षसा हृता ।
तत्र साहाय्यमस्माकं कार्यं सर्वात्मना त्वया ॥

तेन वालिनम् उत्साद्य शरेण एकेन सम्युगे । वानराणाम् महाराजः कृतः सम्प्लवताम् प्रभुः ॥ ५-५८-१३९

‘राजन्! उन्होंने मुझे बताया कि ‘राक्षस रावणने मेरी पत्नीको हर लिया है । उसके उद्धारके कार्यमें सहायता करनेके लिये तुम मेरे सामने प्रतिज्ञा करो’ ॥

आ रामचन्द्रप्रभुवु - ‘नन्न भार्यॆयन्नु ओर्व राक्षसनु अपहरिसिरुवनु. अवळन्नु हुडुकलु नीवु त्रिकरणपूर्वकवागि सहायमाडबेकु’, ऎन्दु नन्न बळि हेळिदनु.॥139॥

पदच्छेदः

139. utpaaTya = tearing out; vaalinam = Vali; ekena shareNa = by a single arrow; samyuge = in combat; tena = by that Rama; saH = that Sugreeva; prabhuH = the lord; plavataam = monkeys; kR^itaH = was made; mahaaraajaH = an emperor; vaanaraanaam = of monkeys.

अनुवादः

" ‘Killing Vali by a single arrow in combat, Rama made Sugreeva (lord of monkeys) an emperor of monkeys’."

स्रोतः: valmikiramayan.net

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः ।
चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवः सहलक्ष्मणः ॥ १४० ॥

मया च कथितं तस्मै वालिनश्च वधं प्रति ।
तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ॥

तस्य साहाय्यम् अस्माभिः कार्यम् सर्व आत्मना तु इह । तेन प्रस्थापितः तुभ्यम् समीपम् इह धर्मतः ॥ ५-५८-१४०

‘वालीने जिनका राज्य छीन लिया था, उन सुग्रीवके साथ (अर्थात् मेरे साथ) लक्ष्मणसहित भगवान् श्रीरामने अग्निको साक्षी बनाकर मित्रता की है ॥ १४० ॥

आग नानु वालियन्नु वधिसबेकागिरुव विषयवन्नु हेळिदॆनु. हीगॆ परस्पर सहायमाडुव सलुवागिये इब्बरू प्रतिज्ञा बद्धरादॆवु.’’॥140॥

पदच्छेदः

140. iha = now; saahaayyam = a help; kaaryam = is to be done; tasya = to him; asmaabhiH = by us; sarvaatmanaa = by all means; tena = therefore; prasthaapitaH = (he) was sent; tubhyam samiipam = to your presence; dharmatah = rightly.

अनुवादः

" ‘Now we have to extend help to that Rama in all ways. Therefore, I am sending Hanuma rightly to your presence’."

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन वालिनमाहत्य शरेणैकेन संयुगे ।
वानराणां महाराजः कृतः सम्प्लवतां प्रभुः ॥ १४१ ॥

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः ।
चक्रेग्निसाक्षिकं सख्यं राघवः सहलक्ष्मणः ॥

क्षिप्रम् आनीयताम् सीता दीयताम् राघवस्य च । यावन् न हरयो वीरा विधमन्ति बलम् तव ॥ ५-५८-१४१

‘श्रीरघुनाथजीने युद्धस्थलमें एक ही बाणसे वालीको मारकर सुग्रीवको (मुझको) उछलने-कूदनेवाले वानरोंका महाराज बना दिया है ॥ १४१ ॥

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह ।
तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः ॥ १४२ ॥

तेन वालिनमुत्पाट्य शरेणैकेन संयुगे ।
वानराणां महाराजः कृतः स प्लवतां प्रभुः ॥

वानराणाम् प्रभवो हि न केन विदितः पुरा । देवतानाम् सकाशम् च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥ ५-५८-१४२

‘अतः हमलोगोंको सम्पूर्ण हृदयसे उनकी सहायता करनी है । यही सोचकर सुग्रीवने धर्मानुसार मुझे तुम्हारे पास भेजा है ॥ १४२ ॥

रावणेश्वरा! वालियिन्द राज्यवन्नु कळकॊण्डिद्द सुग्रीवनु - लक्ष्मण समेतनाद श्रीरामनॊडनॆ अग्निसाक्षियागि सख्यमाडिकॊण्डनु. श्रीरामनु युद्धदल्लि ऒन्दे ऒन्दु बाणदिन्द वालियन्नु संहरिसि सुग्रीवनन्नु वानररिगॆ राजनन्नागिसिदनु.॥141-142॥

पदच्छेदः

141. yaavat na = even before; viiraaH harayaH = the heroic monkeys; vidhamanti = destroy; taa balam = your army; aaniiyataam siitaa = let Seetha be brought; kSipram = quickly; diiyataamcha = and given back; raaghavaaya = to Rama.

अनुवादः

" ‘Even before the heroic monkeys destroy your army, bring Seetha quickly and give her back to Rama’."

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

142. kena = to whom; prabhaavaH = is this strength; vaanaraaNaam = of the monkeys; na viditaH = not already known; gachchhanti = who go; sakaasham = to ther presence; devataanaam = of gods; ye = who; nimantritaa = when invited?

अनुवादः

" ‘To whom is this strength of the monkeys not already known, who go even to the presence of gods, when invited by them for help?’"

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवस्य च ।
यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥ १४३ ॥

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह ।
तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं सविापमिह धर्मतह ॥

इति वनर राजः त्वाम् आह इति अभिहितो मया । माम् ऐक्षत ततो रुष्टः चक्षुषा प्रदहन्न् इव ॥ ५-५८-१४३

‘उनका कहना है कि तुम तुरंत सीताको ले आओ और जबतक वीर वानर तुम्हारी सेनाका संहार नहीं करते हैं तभीतक उन्हें श्रीरघुनाथजीको सौंप दो ॥ १४३ ॥

ईग ऎल्ल विधदिन्द आ प्रभुविगॆ सहाय माडुवुदु नम्म धर्म. अदक्कागि सुग्रीवनु तन्न मित्र धर्मवन्नु अनुसरिसि, नन्नन्नु निन्नल्लिगॆ कळिसिरुवनु.॥143॥

पदच्छेदः

143. abhihitaH = spoken; mayaa = by me; iti = thus; vaanararaajaH = (about) Sugreeva the king of monkeys; iti = thus; aaha = saying; tvaam = to you; kruddhaH = (he) was enraged; tataH = then; aikSata = and looked on maam = me; pradahanniva = as though burning (me); cakSuSaa = with his eyes.

अनुवादः

" ‘Sugreeva the king of monkeys has sent the foregoing message to you. ‘When spoken by me in these words, Ravana was enraged and looked on me, as though he was going to reduce me to ashes with his very looks."

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराणां प्रभावोऽयं न केन विदितः पुरा ।
देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥ १४४ ॥

क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवाय च ।
यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥

तेन वध्यो अहम् आज्ञप्तो रक्षसा रौद्र कर्मणा । मत्र्पभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना ॥ ५-५८-१४४

‘कौन ऐसा वीर है जिसे वानरोंका यह प्रभाव पहलेसे ही ज्ञात नहीं है । ये वे ही वानर हैं, जो युद्धके लिये निमन्त्रित होकर देवताओंके पास भी उनकी सहायताके लिये जाते हैं’ ॥ १४४ ॥

राक्षसेश्वरा! कपिश्रेष्ठरु निन्न सैन्यवन्नु ध्वंसमाडुव मॊदले नीनु सीतॆयन्नु करॆतन्दु श्रीरामनिगॆ ऒप्पिसुवुदु योग्यवागिदॆ.॥144॥

पदच्छेदः

144. duraatmanaa tena raavaNena = by that evil-minded Ravana; rakSasaa raudra karmaNaa = the demon doing terrific acts; aviJNaaya = without knowing matprabhaavam = my glory (in the form of my immunity to death); aham = I; aaJNaptaH = was ordered; vadhyaH = to be killed.

अनुवादः

“Without knowing my glory ( in the form of my immunity to death), the evil-minded Ravana, the demon doing terrific acts, ordered for my killing.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया ।
मामैक्षत ततो रुष्टश्चक्षुषा प्रदहन्निव ॥ १४५ ॥

वानराणां प्रभावो हि न केन विदितः पुरा ।
देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः । तेन राक्षस राजो असौ याचितो मम कारणात् ॥ ५-५८-१४५

‘इस प्रकार वानरराज सुग्रीवने तुमसे संदेश कहा है । मेरे इतना कहते ही रावणने रुष्ट होकर मुझे इस तरह देखा, मानो अपनी दृष्टिसे मुझे दग्ध कर डालेगा ॥

नानीग तोरिरुव पराक्रमवु ऎल्ल वानररल्लियू इदॆ. वानररल्लिरुव बलपराक्रमवन्नु यारु अरियरु? अतुलपराक्रमिगळाद वानररु आह्वानितरादरॆ देवतॆगळिगू सहायकरागि होगबल्लरु.॥145॥

पदच्छेदः

145. tataH = then; tasya bhraataa = (there is) the brother of that Ravana; vibhiiSaNo naama = by name; Vibhishana; mahaamatiH = with a great intelligence; tena = by him; asau = this; raakSasaraajah = king of demons; yaachitaH = was entreated; mama kaaraNaat = for my cause.

अनुवादः

“Then, there is the brother of that Ravana, called Vibhishana having a great intelligence. He entreated Ravana, the king of demons, on my behalf (as follows)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ।
मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना ॥ १४६ ॥

इति वानरराजस्त्वां आहेत्यभिहितो मया ।
मामैक्षत ततः क्रुद्धश्चक्षुषा प्रदहन्निव ॥

नैवम् राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः । राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संसेव्यते त्वया ॥ ५-५८-१४६

‘भयंकर कर्म करनेवाले दुरात्मा राक्षस रावणने मेरे प्रभावको न जानकर अपने सेवकोंको आज्ञा दे दी कि इस वानरका (मेरा) वध कर दिया जाय ॥ १४६ ॥

वानरराजनाद सुग्रीवनु निनगॆ इदन्ने हेळिकळुहिसिरुवनु ऎन्दु नानु रावणनल्लि हेळिदाग अवनु अत्यन्त क्रुद्धनागि तन्न कण्णिनिन्दले नन्नन्नु सुट्टुबिडुवनो ऎम्बन्तॆ दुरुगुट्टि नोडिदनु.॥146॥

पदच्छेदः

146. raakSasa shaarduula = O the foremost among the demons!; na evam = no such attempt should be made in this way; eSaaH nishchayaH tyajyataam = let this design be abandoned; tvayaa samsevyate hi = you are indeed following maargaH = a path; raajashaastra vyapetaH = contrary to the statesmanship.

अनुवादः

“O Ravana the foremost among the demons! No such attempt should be made in this way. Let this design be abandoned forthwith. Your are indeed following a path which is contrary to the statesmanship.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः ।
तेन राक्षसराजश्च याचितो मम कारणात् ॥ १४७ ॥

तेन वध्योहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ।
मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना ॥

दूत वध्या न दृष्टा हि राज शास्त्रेषु राक्षस । दूतेन वेदितव्यम् च यथा अर्थम् हित वादिना ॥ ५-५८-१४७

‘तब उसके परम बुद्धिमान् भाई विभीषणने मेरे लिये राक्षसराज रावणसे प्रार्थना करते हुए कहा— ॥

दुरात्मनू, क्रूरकर्मियू आद रावणनु नन्न शक्ति-सामर्थ्यगळन्नु अरियदॆ नन्नन्नु वधिसलु आज्ञॆमाडिदनु.॥147॥

पदच्छेदः

147. raakSasa = O Ravana!; na dR^iSTaahi = It is not indeed seen; raajashaastreSu = in states’ policies; duuta vadhyaa = of killing an envoy; yathaartham veditavyam = the real truth is to be known; duutena = from an envoy; hitavaadinaa = speakinga good counsel.

अनुवादः

“O Ravana! It is not indeed found in states’ policies of killing an envoy. The real truth is to be known from an envoy speaking a good counsel.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः ।
राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संलक्ष्यते त्वया ॥ १४८ ॥

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः ।
तेन राक्षसराजोसौ याचितो मम कारणात् ॥

सुमहति अपराधे अपि दूतस्य अतुल विक्रमः । विरूप करणम् दृष्टम् न वधो अस्ति इह शास्त्रतः ॥ ५-५८-१४८

‘राक्षसशिरोमणे! ऐसा करना उचित नहीं है । आप अपने इस निश्चयको त्याग दीजिये । आपकी दृष्टि इस समय राजनीतिके विरुद्ध मार्गपर जा रही है ॥ १४८ ॥

बळिक रावणन तम्मनू, बुद्धिवन्तनू आद विभीषणनु नन्न रक्षणॆय कुरितु राक्षसराजनन्नु हीगॆ प्रार्थिसिकॊण्डनु.॥148॥

पदच्छेदः

148. atula vikrama = O Ravana of unequalled prowess!; sumahati aparaadhe api = even if a very high offence is committed; duutasya = of an envoy; dR^iSTam = it was seen in states policies; viruupakaraNam = an act of disfiguring; naasti = not; vadhaH = killing; shaastrataH = as per the political treatise.

अनुवादः

“O Ravana of great prowess! Even if a very high offence is committed by an envoy, an act of disfiguring the person is mentioned in a treatise of state-policy and not of killing.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस ।
दूतेन वेदितव्यं च यथाभिहितवादिना ॥ १४९ ॥

नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः ।
राजशासव्यपेतो हि मार्गः संसेव्यते त्वया ॥

विभीषणेन एवम् उक्तो रावणः संदिदेश तान् । राक्षसान् एतत् एव अद्य लान्गूलम् दह्यताम् इति ॥ ५-५८-१४९

‘राक्षसराज! राजनीति-सम्बन्धी शास्त्रोंमें कहीं भी दूतके वधका विधान नहीं है । दूत तो वही कहता है, जैसा कहनेके लिये उसे बताया गया होता है । उसका कर्तव्य है कि वह अपने स्वामीके अभिप्रायका ज्ञान करा दे ॥

राक्षसश्रेष्ठनाद रावणेश्वरा! हीगॆन्दू माडबारदु. ई दूतनन्नु वधिसबेकॆम्ब निन्न निश्चयवन्नु बिट्टुबिडु. निन्न आज्ञॆयु राजधर्मक्कॆ विरुद्धवादुदु.॥149॥

पदच्छेदः

149. evam uktaH = thus spoken; vibhiiSanena = by Vibhishana; raavaNaH = Ravana; samdidesha = ordered; taan raakSasaan = those demons; asya etat laaNguulam iti = that let this tail of him; dahyataam = be burnt by fire.

अनुवादः

“Hearing the words of Vibhishana, Ravana ordered those demons to burn my tail by fire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रम ।
विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्ति हि शास्त्रतः ॥ १५० ॥

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशासेषु राक्षस ।
दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना ॥

ततः स्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छम् समन्ततः । वेष्टितम् शण वक्लैः च पटैः कार्पासकैः तथा ॥ ५-५८-१५०

‘अनुपम पराक्रमी वीर! दूतका महान् अपराध होनेपर भी शास्त्रमें उसके वधका दण्ड नहीं देखा गया है । उसके किसी अङ्गको विकृत कर देनामात्र ही बताया गया है’ ॥ १५० ॥

अण्णा! राजनीतिशासगळल्लि दूतनन्नु वधिसुव विधियू ऎल्लियू कण्डु बरुवुदिल्ल. ऒडॆयनु हेळि कळिसिदन्तॆ हेळलु बन्दिरुव दूतनिन्द शत्रुपक्षदवर अभिप्रायवन्नु तिळिदुकॊळ्ळबेकु.॥150॥

पदच्छेदः

150. tataH = thereupon; shrutvaa = hearing; tasya vachah = his words; mama puchchham = my tail; samamtatam = in its entirety; veSTitam = was wrapped up; shaNavalkaiH = with bark of hemp; jiirNaiH = and torn; paTaiH = clothes; kaarpaasajaiH = made of cotton.

अनुवादः

“Thereupon, hearing Ravana’s words; the demons wrapped up my entire tail with bark of hemp and torn cotton-clothes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणेनैवमुक्तो रावणः सन्दिदेश तान् ।
राक्षसानेतदेवाद्य लाङ्गूलं दह्यतामिति ॥ १५१ ॥

सुमहत्यपराधे पि दूतस्यातुलविक्रम ।
विरूपकरणं दृष्टं न वधोस्तीह शासतः ॥

राक्षसाः सिद्ध सम्नाहाः ततः ते चण्ड विक्रमाः । तत् आदीप्यन्त मे पुच्छम् हनन्तः काष्ठ मुष्टिभिः ॥ ५-५८-१५१ बद्धस्य बहुभिः पाशैः यन्त्रितस्य च राक्षसैः ।

‘विभीषणके ऐसा कहनेपर रावणने उन राक्षसोंको आज्ञा दी—‘अच्छा तो आज इसकी यह पूँछ ही जला दो’ ॥ १५१ ॥

साटियिल्लद पराक्रमिये! दूतनादवनु ऎन्तह अपराध माडिदरू अवनन्नु अङ्गभङ्गगैदु विकृतरूपनन्नागिसबहुदु ऎन्दु शास्त्रगळल्लिदॆ. आदरॆ कॊल्लबेकॆम्बुदु ऎल्लियू इल्ल.॥151॥

पदच्छेदः

151. tataH = thereafter; raakSasaaH = the demons; chaN^DavikramaaH = of terrible prowess; siddha samnaahaaH = who completed their arrangements; nighanantaH = striking me; kaaSThamuSTibhiH = with their wooden staffs and fists; tadaa = then; adahyanta = burnt; me puchchham = my tail; baddhasya = (eventhough) I was bound; bahubhiH = paashaih = with many ropes; yantritasya = I (maintained) restraint.

अनुवादः

“Thereafter, the demons of terrible prowess, who completed their arrangements, striking me with their wooden staffs and fists, burnt my tail. Eventhough I was bound with many ropes, I maintained restraint.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः ।
वेष्टितं शणवल्कैश्च पट्टैः कार्पासकैस्तथा ॥ १५२ ॥

विभीषणेनैवमुक्तो रावणः सन्दिदेश तान् ।
राक्षसानेतदेवास्य लाङ्गूलं दह्य तामिति ॥

ततः ते राक्षसाः शूरा बद्धम् माम् अग्नि सम्वृतम् ॥ ५-५८-१५२ अघोषयन् राज मार्गे नगर द्वारम् आगताः ।

‘उसकी यह आज्ञा सुनकर राक्षसोंने मेरी पूँछमें सब ओरसे सुतरीकी रस्सियाँ तथा रेशमी और सूती कपड़े लपेट दिये ॥ १५२ ॥

कपिश्रेष्ठरे! विभिषणनु हीगॆ हेळलु रावणनु - ‘‘अदु सरि. तुम्बा ऒळ्ळॆयदु. हागे माडोण - इवन बालक्कॆ बॆङ्किकॊडिरि’’ ऎन्दु राक्षसरिगॆ आज्ञापिसिदनु.॥152॥

पदच्छेदः

152. tataH = then; aagataaH = having reached; nagaradvaaram = the city-gate; shuuraaH = those strong; raakSasaaH = demons; aghoSayan = made a proclamation of my presence; raajamaarge = in the principal streets; baddham = bound; agnisamvR^itam = and enveloped in flames (as I was).

अनुवादः

“Then, having reached the city-gate, those strong demons made a loud proclamation of my presence in the principal streets, bound and enveloped in flames as I was.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसाः सिद्धसन्नाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः ।
तदादीप्यन्त मे पुच्छं हनन्तः काष्ठमुष्टिभिः ॥ १५३ ॥

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः ।
वेष्टितं शणवल्कैश्च जीर्णैः कार्पासकैः पटैः ॥

‘इस प्रकार बाँध देनेके पश्चात् उन प्रचण्ड पराक्रमी राक्षसोंने काठके डंडों और मुक्कोंसे मारते हुए मेरी पूँछमें आग लगा दी ॥ १५३ ॥

रावणन अप्पणॆयन्तॆ राक्षसरु तत्क्षण हळॆयदाद गोणीताटु, हत्तिबट्टॆगळु, रेश्मॆबट्टॆगळु नन्न बालक्कॆ सुत्तिदरु.॥153॥

बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः ।
न मे पीडाभवत् काचिद् दिदृक्षोर्नगरीं दिवा ॥ १५४ ॥

राक्षसाः सिद्धसन्नाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः ।
तदादहन्त मे पुच्छं निघ्नन्तः काष्ठमुष्टिभिः ॥

‘मैं दिनमें लङ्कापुरीको अच्छी तरह देखना चाहता था, इसलिये राक्षसोंद्वारा बहुत-सी रस्सियोंसे बाँधे और कसे जानेपर भी मुझे कोई पीड़ा नहीं हुई ॥ १५४ ॥

उग्रपराक्रमिगळागिद्द आ राक्षसरु नन्नन्नु विरूपगॊळिसलु हीगॆ सन्नाह माडि नन्न बालक्कॆ बॆङ्कियन्नु हॊत्तिसि, दॊण्णॆगळिन्दलू, मुष्टिगळिन्दलू तिवियलु प्रारम्भिसिदरु.॥154॥

पदच्छेदः

153; 154. tataH = then; samkSipya = after contracting; aatmanaH sumahat ruupam = my gigantic form; punaH = again; vimochayitvaa = and releasing; tam bandham = my bondage; sthitaH = I stood; pinaH = again; prakR^itiSthaH = in my native form; gR^ihya = seizing; aayasam parigham = an iron bar; asuudayam = I killed; taani rakSaamisi = those demons.

अनुवादः

“Then, after contracting my gigantic form once more and releasing my bondage, I stood in my native form again. Seizing an iron bar, I killed those demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम् ।
अघोषयन् राजमार्गे नगरद्वारमागताः ॥ १५५ ॥

बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः ।
न मे पीडा भवेत् काचिद्दिदृक्षोर्नगरीं दिवा ॥

ततः तन् नगर द्वारम् वेगेन आप्लुतवान् अहम् । पुच्छेन च प्रदीप्तेन ताम् पुरीम् साट्ट गोपुराम् ॥ ५-५८-१५५ दहामि अहम् असम्भ्रान्तो युग अन्त अग्निः इव प्रजाः ।

‘तत्पश्चात् नगरद्वारपर आकर वे शूरवीर राक्षस पूँछमें लगी हुई आगसे घिरे और बँधे हुए मुझको सड़कपर घुमाते हुए सब ओर मेरे अपराधकी घोषणा करने लगे ॥ १५५ ॥

राक्षसरु नन्नन्नु हग्गगळिन्द बलवागि बन्धिसिद्दरू, हगलिनल्लि लङ्कॆयन्नु नोडलु बयसिद ननगॆ याव विधवाद पीडॆयू आगलिल्ल.॥155॥

पदच्छेदः

155. tataH = then; aham = I; aaplutavaan = jumped; vegena = quickly; tat nagara dvaaram = on to that city-gate; asambhraantaH = without set fire; taam purim = that city; saaTTa praakaaragopuram = with its attics; ramparts and gates; pradiiptena puchchhena = by my tail inflamed; yugaantaagniH iva = even as a fire at the end of the world; prajaa = burns all living creatures.

अनुवादः

“Then, I quickly jumped on to that city-gate and without any bewilderment, I set fire that city with its attics, ramparts and gates with my tail inflamed, even as a fire at the end of the world, burns all living creatures.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽहं सुमहद्रूपं सङ्क्षिप्य पुनरात्मनः ।
विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः ॥ १५६ ॥

ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्नि संवृतम् ।
अघोषयन् राजमार्गे नगरद्वारमागताः ॥

‘इतनेहीमें अपने उस विशाल रूपको संकुचित करके मैंने अपने-आपको उस बन्धनसे छुड़ा लिया और फिर स्वाभाविक रूपमें आकर मैं वहाँ खड़ा हो गया ॥ १५६ ॥

बळिक शूरनाद आ राक्षसरु बन्धितनागि अग्नियिन्द सुत्तुवरियल्पट्टिद्द नन्नन्नु नगरद महाद्वारक्कॆ करॆतन्दु, राजमार्गदल्लि निल्लिसि, ‘‘नोडिरि, ई कपियन्नु, बालदल्लि बॆङ्कियिरुव इवनन्नु नोडिरि’’ ऎन्दु सारि हेळुत्तिद्दरु.॥156॥

आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् ।
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेन प्लुतवानहम् ॥ १५७ ॥

ततोहं सुमहद्रूपं सङ्क्षिप्य पुनरात्मनः ।
विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः ॥

‘फिर फाटकपर रखे हुए एक लोहेके परिघको उठाकर मैंने उन सब राक्षसोंको मार डाला । इसके बाद बड़े वेगसे कूदकर मैं उस नगरद्वारपर चढ़ गया ॥ १५७ ॥

अनन्तर नानु नन्न दॊड्डरूपवन्नु सण्णदागिसिकॊण्डाग कट्टिद्द कट्टुगळॆल्ल कळचिबिद्दवु. बळिक नानु हिन्दिन बृहद्रूपवन्ने धरिसिदॆनु.॥157॥

पदच्छेदः

156; 157. laN^kaayaam = In Lanka; na uddeshaH = no place; * kashchit* = whatsoever; pradR^ishyate = is seen indeed; adagdhaH = not being burnt; sarvaa = the entire; purii = city burnt; sarvaa = the entire; purii- city; bhasmiikR^itaa = has been reduced to ashes; jaanakii = Seetha; nuunam = surely; vinaSTaa = has been lost.

अनुवादः

“The entire Lanka has been reduced to ashes. No place is seen unburnt in this City. Therefore Seetha also must have been surely burnt.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम् ।
दहाम्यहमसम्भ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः ॥ १५८ ॥

आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् ।
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम् ॥

‘तत्पश्चात् समस्त प्रजाको दग्ध करनेवाली प्रलयाग्निके समान मैं बिना किसी घबराहटके अट्टालिका और गोपुरसहित उस पुरीको अपनी जलती हुई पूँछकी आगसे जलाने लगा ॥ १५८ ॥

मरुक्षणदल्लि अल्ले इद्द कब्बिणद अगळियन्नॆत्तिकॊण्डु नन्न सुत्तलू इद्द ऎल्ल राक्षसरन्नु संहरिसि, महाद्वारद मेल्भागक्कॆ ऎगरिदॆनु.॥158॥

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।
लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥ १५९ ॥
दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ।
रामस्य च महत्कार्यं मयेदं विफलीकृतम् ॥ १६० ॥

पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम् ।
दहाम्यहमसम्भ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः ॥ विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।
लङ्कायां कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥

‘फिर मैंने सोचा ‘लङ्काका कोई भी स्थान ऐसा नहीं दिखायी देता है, जो जला हुआ न हो, सारी नगरी जलकर भस्म हो गयी है । अतः अवश्य ही जानकीजी भी नष्ट हो गयी होंगी । इसमें संदेह नहीं कि लङ्काको जलाते-जलाते मैंने सीताजीको भी जला दिया और इस प्रकार भगवान् श्रीरामके इस महान् कार्यको मैंने निष्फल कर दिया’ ॥ १५९-१६० ॥

आग लङ्कॆयल्लि सुट्टुहोगदिरुव याव जागवू उळियलिल्ल. पट्टणवॆल्लवू सम्पूर्णवागि बूदियायितु. अदरिन्दागि सीतॆयू विनाश हॊन्दिरबहुदॆन्दु नानु भाविसिदॆनु.॥160॥

पदच्छेदः

158; 159. iti = thus; shokamaaviSTaH = filled with grief; * aham* = I; upaagataH = came about; chintaam = to reflect (as above); ashrouSam = (meanwhile) I heard; shubhaakSaraam = the auspiciously worded; vaacham = utterance; chaaraNaanaam = of Charanas the celestial singers; vismayodant bhaaSaNam = who were naraating a tale of ashtonishment; iti = saying that; jaanakii = Seetha; na chadagdhaa = has not been burnt.

अनुवादः

“Thus filled with grief, I came about to reflect as above. Meanwhile, I heard the auspiciously worded utterance of charanas the celestial signers who were narrating a tale of astonishment saying that Seetha has not been burnt.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नन्न बालद बॆङ्कियिन्द बुरुजुगळिन्दलू, गोपुरगळिन्दलू कूडिद आ लङ्कापट्टणवन्नु स्वल्पवू सन्देह-भ्रान्तिगळिल्लदॆ प्रळयकालदल्लि अग्नियु प्रजॆगळन्नु सुडुवन्तॆ क्षणार्धदल्लि सुट्टु बूदि माडिदॆनु. ॥159॥

पदच्छेदः

160. shrutvaa = hearing; taam adbhutaam giram = those surprising words; buddhiH = (the following) thought; tataH = then; utpannaa = arose; me = in me; ityevam = that; jaanakii = Seetha; adagdhaa = was not burnt; upalakSitaa = It was understood by implication; nimittaishcha = because of good omens too.

अनुवादः

“After hearing those surprising words, a thought arose in me that Seetha escaped being burnt. This indicated by the following good omens:

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः ।
ततोऽहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् ॥ १६१ ॥
जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम् ।

दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ।
रामस्य हि महत् कार्यं मयेदं वितथीकृतम् ॥

दीप्यमाने तु लाङ्गूले न माम् दहति पावकः । हृदयम् च प्रहृष्टम् मे वाताः सुरभिगन्धिनः ५-५८-१६१

‘इस तरह शोकाकुल होकर मैं बड़ी चिन्तामें पड़ गया । इतनेहीमें आश्चर्ययुक्त वृत्तान्तका वर्णन करनेवाले चारणोंकी शुभ अक्षरोंसे विभूषित यह वाणी मेरे कानोंमें पड़ी कि जानकीजी इस आगसे नहीं जली हैं ॥ १६१ १/२ ॥

नानु लङ्कॆयन्नु सुडुवाग सीतॆयु सुट्टुहोगिरुवळु, इदरल्लि सन्देहवे इल्ल. श्रीरामन महाकार्यवन्नु नाने हाळुमाडिदन्तायितल्ल.॥161॥

पदच्छेदः

161. laaNguule = (even though) my tail; diipyamaane = is burning; paavakaH = the fire; na dahati = is not burning; maam = me; me = my; hR^idayamcha = heart too; prahR^iSTam = is delighted; vaataaH = the winds; suraabhigandhinaH = are sweet-smelling.

अनुवादः

“In the first place, even though me tail is burning, the fire is not burning my body. My heart too is delighted. The winds are sweet-smelling.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम् ॥ १६२ ॥
अदग्धा जानकीत्येव निमित्तैश्चोपलक्षितम् ।
दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः ॥ १६३ ॥
हृदयं च प्रहृष्टं मे वाताः सुरभिगन्धिनः ।

इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः ।
अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् ॥ जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिताम् ।
ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम् ।
अदग्धा जानकीत्येव निमित्तै श्चोपलक्षिता ॥

‘उस अद्भुत वाणीको सुनकर मेरे मनमें यह विचार उत्पन्न हुआ—‘शुभ शकुनोंसे भी यही जान पड़ता है कि जानकीजी नहीं जली हैं; क्योंकि पूँछमें आग लग जानेपर भी अग्निदेव मुझे जला नहीं रहे हैं । मेरे हृदयमें महान् हर्ष भरा हुआ है और उत्तम सुगन्धसे युक्त मन्द-मन्द वायु चल रही है’ ॥ १६२-१६३ १/२ ॥

‘‘जानकियु सुट्टु होगदिरुवुदे परमाश्चर्य’’ ऎन्दु अद्भुतवाद अवराडिद मातन्नु केळि, कण्डु बन्द निमित्त - शकुनगळिन्दलू ‘सीतॆयु दग्धवागलिल्ल’ ऎन्दु समाधान हॊन्दिदॆनु.॥163॥

पदच्छेदः

162. abhavam = I became; hR^iSTamaanasaH = delighted in mind; taiH = by those; nimittaiH = good omens; dR^iSTaarthaih = having their fruits apparent; kaaraNashcha = by the reasons; mahaaguNaiH = of high characteristics; R^iSivaakyeshcha = by the words of sages; siddhaarthaih = who were efficacious.

अनुवादः

“My heart was delighted by seeing those good omens having their fruits apparent, by looking into the their fruits apparent, by looking into the reasons of high characteristics and by hearing the words of accomplished sages.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगे नानु योचिसुत्ता शोकसागरदल्लि मुळुगि होदॆनु. अष्टरल्लि - आकाशदल्लि चारणरु आडिकॊळ्ळुत्तिद्द शुभ मातुगळन्नु नानु केळिदॆनु.॥162॥

पदच्छेदः

163. dR^iSTavaa = seeing; vaidehiim = Seetha; punaH = once more; visR^iSTaH = relieed; tayaa = by her; punaH = again; tataH = and then; aasaadya = reaching; ariSTaparvatam = Mount Arishta; punaH = again; tatra = there; aham = I; aarabhe = started; pratiplavanam = leaping back; yuSmaddarshana kaaN^kSayaa = with a longing to see you.

अनुवादः

“Seeing Seetha once more, relieved by her again and then reaching the Mount Arishta there again, I started leaping back (over the sea) with a longing to see you (all).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैर्निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ॥ १६४ ॥
ऋषिवाक्यैश्च दृष्टार्थैरभवं हृष्टमानसः ।

दीप्यमाने तु लाङ्गोले न मां दहति पावकः ॥

ततः पवनचन्द्रर्क सिद्धगन्धर्व सेवितम् ॥ ५-५८-१६४ पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह ।

‘जिनके फलोंका मुझे प्रत्यक्ष अनुभव हो चुका था, उन उत्तम शकुनों, महान् गुणशाली कारणों तथा ऋषियों (चारणों) की प्रत्यक्ष देखी हुई बातोंसे भी सीताजीके सकुशल होनेका विश्वास करके मेरा मन हर्षसे भर गया ॥ १६४ १/२ ॥

पुनर्दृष्टा च वैदेही विसृष्टश्च तया पुनः ॥ १६५ ॥
ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः ।
प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्दर्शनकाङ्क्षया ॥ १६६ ॥

हृदयं च प्रहृष्टं मे वाताः सुरभिगन्धिनः ।
तैर्निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ॥ ऋषिवाक्यैश्च सिद्धार्थैरभवं हृष्ट मानसः ।
पुनर्दृष्ट्वा च वैदेहीं विसृष्टश्च तया पुनः ॥

राघवस्य प्रभावेन भवताम् चैव तेजसा ॥ ५-५८-१६५ सुग्रीवस्य च कार्य अर्थम् मया सर्वम् अनुष्ठितम् । एतत् सर्वम् मया तत्र यथावत् उपपादितम् ॥ ५-५८-१६६ अत्र यन् न कृतम् शेषम् तत् सर्वम् क्रियताम् इति ।

‘तत्पश्चात् मैंने पुनः विदेहनन्दिनीका दर्शन किया और फिर उनसे विदा लेकर मैं अरिष्ट पर्वतपर आ गया । वहींसे आपलोगोंके दर्शनकी इच्छासे मैंने प्रतिप्लवन (दुबारा आकाशमें उड़ना) आरम्भ किया ॥

पदच्छेदः

164. tataH = then; aakramya = treading upon; panthaanam = the path of the sky; pavana chandraarka siddhagandharva sevitam = frequented by the wind; the moon; the sun; Siddhas the semi-divine beings and Gandharvas the celestial musicians; aham dR^iSTavaan- I saw; bhavatah = you (all); iha = here.

अनुवादः

“Then, treading upon the path of the sky, frequented by the wind, the moon, the sun, Siddhas the semi-divine beings and Gandharvas the celestial musicians, I saw you all here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मेलागि नन्न बालवु हॊत्तिकॊण्डु उरियुत्तिद्दरू, अग्निदेवरु नन्नन्ने सुडलिल्ल, हीगिरुवाग अवनु सीतॆयन्नु हेगॆ सुडबल्लनु? ऎम्ब विश्वास उण्टायितु. आग बीसुत्तिद्द गाळियू सुमनोहरवाद गन्धवन्नु हॊरसूसुत्तिद्दितु. प्रत्यक्षवागिये काणुत्तिद्द शुभ शकुनगळिन्दलू नन्न हृदयवु प्रसन्नवायितु. अनन्तर नानु वैदेहियन्नु सन्दर्शिसि अवळिन्द बीळ्कॊण्डॆनु. ऋषिगळ वाक्यगळु ऎन्दादरू सुळ्ळागबहुदे? ॥164-166॥

पदच्छेदः

165. sarvam = all the task; anuSThitam = was performed; mayaa = by me; kaaryaartham cha = for accomplishing the purpose; sugriivasya = of Sugreeva; prabhaaveNa = by the power; raaghavasya = of Rama; bhavaaam tejasaa chaiva = and by your brilliance.

अनुवादः

“I performed all tasks for accomplishing the purpose of Sugreeva, by the grace of Rama and also through your energy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

166. sarvam = all; etat = this; upapaaditam = has been performed; mayaa = by me; tatra = there; yathaavat = properly; yat = that which; sheSam = is remaining; nakR^itam = undone; atra = in this task; kriyataam = is to be done; sarvam = entirely (by you).

अनुवादः

“I have done all this properly there. Do accomplish that which remains undone in this task by me and complete it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः श्वसनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम् ।
पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह ॥ १६७ ॥

ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः ।
प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्दर्शनकाङ्क्षया ॥

‘तत्पश्चात् वायु, चन्द्रमा, सूर्य, सिद्ध और गन्धर्वोंसे सेवित मार्गका आश्रय ले यहाँ पहुँचकर मैंने आपलोगोंका दर्शन किया है ॥ १६७ ॥

कूडले लङ्कॆय समीपदल्लिरुव अरिष्टवॆम्ब पर्वतक्कॆ बन्दु निम्मन्नु काणबेकॆम्ब कुतूहलदिन्द हिन्दक्कॆ समुद्र लङ्घनवन्नु कैगॊण्डॆनु.॥167॥

राघवस्य प्रसादेन भवतां चैव तेजसा ।
सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम् ॥ १६८ ॥

ततः पवनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम् ।
पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह ॥

‘श्रीरामचन्द्रजीकी कृपा और आपलोगोंके प्रभावसे मैंने सुग्रीवके कार्यकी सिद्धिके लिये सब कुछ किया है ॥ १६८ ॥

बळिक वायुदेवरू, सूर्य-चन्द्ररू, सिद्धरु-गन्धर्वरू, सञ्चरिसुव गगनमार्गवन्नु अतिक्रमिसि ई उत्तर तीरवन्नु सेरि निम्मगळन्नु नोडुत्तिद्देनॆ.॥168॥

एतत् सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम् ।
तत्र यन्न कृतं शेषं तत् सर्वं क्रियतामिति ॥ १६९ ॥

राघवस्य प्रभावेण भवतां चैव तेजसा ।
सुग्रीवस्य च कार्याथं मया सर्वमनुष्ठितम् ॥

‘यह सारा कार्य मैंने वहाँ यथोचित रूपसे सम्पन्न किया है । जो कार्य नहीं किया है अथवा जो शेष रह गया है, वह सब आपलोग पूर्ण करें’ ॥ १६९ ॥

श्रीरामचन्द्र प्रभुविन प्रभावदिन्दलू, निम्मॆल्लर अनुग्रहदिन्दलू, सुग्रीवन कार्यसिद्धिगागि नानु इवॆल्लवन्नु नॆरवेरिसिरुवॆनु.॥169॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः ॥ ५८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें अट्ठावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५८ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि ऐवत्तॆण्टनॆय सर्गवु मुगियितु.