०५७ हनुमता लङ्कान्निर्गमनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty Chapter [Sarga] 57

Hanuma leaps from the coast of Lanka and touches Mount Mainaka, which he came across in the way. He advances further and roars at the top of his voice at the Mount Mahendra, so as to bring jubiliation to the monkeys awaiting his return there. Jambavan tells the monkeys, who moved by jumps with joy on hearing Jambavan, that Hanuma has returned successfully, from his expedition as way evident from his jubilant roar. Having greeted Jambavan, Angada and others on alighting on the summit of Mount Mahendra, Hanuma narrates to them briefly the story of his discovery of Seetha. Applauding Hanuma, prince Angada, who was eager to hear the story, sits down on a rock along with all others.

स्रोतः: valmikiramayan.net

57. हनुमान् जी का समुद्रको लाँघकर जाम्बवान् और अङ्गद आदि सुहृदोंसे मिलना

आप्लुत्य च महावेगः पक्षवानिव पर्वतः ।
भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम् ॥ १ ॥
स चन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् ।
तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवलशाद्वलम् ॥ २ ॥
पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम् ।
ऐरावतमहाद्वीपं स्वातीहंसविलासितम् ॥ ३ ॥
वातसङ्घातजालोर्मिचन्द्रांशुशिशिराम्बुमत् ।
हनूमानपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ॥ ४ ॥

आप्लुत्य च महावेगः पक्षवानिव पर्वतः ।
सचन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् ।
तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम् ॥ पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम् ।
ऐरावतमहाद्वीपं स्वातीहंसविलोलितम् ॥ वातसङ्घातजातोर्मि चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत् ।
भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्ध कमलोत्पलम् ॥ हनुमान् मारुतगतिर्महानौरिव सागरम् ।
अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ॥

सचन्द्र कुमुदम् रम्यम् सार्क कारण्डवम् शुभम् । तिष्य श्रवण कदम्बम् अभ्र शैवल शाद्वलम् ॥ ५-५७-१ पुनर्वसु महामीनम् लोहित अन्ग महाग्रहम् । ऐरावत महाद्वीपम् स्वाती हंस विलोडितम् ॥ ५-५७-२ वात सम्घात जात ऊर्मिम् चन्द्र अंशु शिशिर अम्बुमत् । भुजम्ग यक्ष गन्धर्व प्रबुद्ध कमल उत्पलम् ॥ ५-५७-३ हनुमान् मारुतगतिर्महानौरिव सागरम् । अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ॥ ५-५७-४

पङ्खधारी पर्वतके समान महान् वेगशाली हनुमान् जी बिना थके-माँदे उस सुन्दर एवं रमणीय आकाशरूपी समुद्रको पार करने लगे, जिसमें नाग, यक्ष और गन्धर्व खिले हुए कमल और उत्पलके समान थे । चन्द्रमा कुमुद और सूर्य जलकुक्कुटके समान थे । पुष्य और श्रवण नक्षत्र कलहंस तथा बादल सेवार और घासके तुल्य थे । पुनर्वसु विशाल मत्स्य और मंगल बड़े भारी ग्राहके सदृश थे । ऐरावत हाथी वहाँ महान् द्वीप-सा प्रतीत होता था । वह आकाशरूपी समुद्र स्वातीरूपी हंसके विलाससे सुशोभित था तथा वायुसमूहरूप तरङ्गों और चन्द्रमाकी किरणरूप शीतल जलसे भरा हुआ था ॥ १—४ ॥

समुद्रदन्तॆये इद्द आकाशसागरवन्नु हनुमन्तनु रॆक्कॆगळिरुव पर्वतदन्तॆ दाटिदनु. आ आकाशसागरदल्लि सर्प, यक्ष, गन्धर्वरे अरळिद कमल-कन्नैदिलॆगळन्तिद्दरु. चन्द्रने बिळिय नैदिलॆयागिद्दनु. सूर्यनु नीरुकोळिय रूपदल्लिद्दनु. पुष्य-श्रवण नक्षत्रगळे कलहंसगळु. मोडगळे पाचि मत्तु हसिरुहुल्लु. पुनर्वसु नक्षत्रवे तिमिङ्गिलवु. अङ्गारकनु दॊड्ड मॊसळॆयु. ऐरावतवु ऒन्दु महाद्वीपदन्तित्तु. स्वाति नक्षत्रवु विलासदिन्द कूडिद राजहंसवु. बीसुत्तिद्द बिरुगाळियु सागरद तॆरॆगळन्तिद्दितु. चन्द्रन किरणगळु शीतलवाद नीरिनन्तिद्दुवु. अन्तह अपारवाद आकाशसागरवन्नु महावेगवन्तनाद हनुमन्तनु समुद्रवन्नु दाटुव दॊड्ड हडगिनन्तॆ स्वल्पवू आयासविल्लदॆ लीलाजालवागि दाटिदनु. ॥1-4॥

पदच्छेदः

1; 2; 3; 4. hanumaan = Hanuma; maarutagatiH = with a rush equal to that of wind; aparishraantaH = withaut a fatigue; pupluve = leapt across; apaaram = the baundless; gaganaarNavam = sea analogaus to sky; mahaanauH iva = like a large ship; saagaram = crossing the ocean; ramyam = pleasant; sachandra kumudam = having the moon for a white water-lily; saarkakaaraN^Davam = the sun for a water-fowl; shubham = auspiciaus; tiShyashravaNakaadambam = having the constellations known by the names of Pushya and Shravana for swans; abhrashaiVaalashaadvalam = the clauds for its duck-weeds; punarvasumahaamiinam = the twin constellations; the Punarvasus; for its large fish; lohitaaN^ga mahaagraham = the planet Mars for its large alligator; * airaavata mahaadviipam* = Airavata (Indra’s elephant) for a large island; svaatiha.nsaviloLitam = graced with a swan in the form of the constellation Shati; vaata samghaatajaatormi = having gales for its waves; chandraa.nshushishiraambumat = and the moonbea.ns for its cool water; bhujaN^ga yakSha gandharva prabuddha kamalotpalam = with the Nagas; Yakshas and Gandharvas for its full-blown lotuses and water-lilies.

अनुवादः

Hanuma, with a rush equal to that of wind, withaut a fatigue, leapt across the baundless sea looking analogaus to sky, like a large ship crossing the ocean. In that pleasant and auspiciaus sky-like sea, shone the moon as a white water-like sea, shone having the constellations known by the names of Pushya and Shravana as swans, the clauds as its duck-weeds; the twin constellations the Punarvasus as its large fish, the planet Mars as its large alligator, a large island as Airavata (Indra’s elephant), graced with a swan in the form of the constellation, Shwati, having gales as its waves, the moon bea.ns as its cool water and with the Nagas, yakshas and Gandharvas as its full blown lotuses and water-lilies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवोल्लिखन् ।
हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम् ॥ ५ ॥
अपारमपरिश्रान्तश्चाम्बुधिं समगाहत ।
हनूमान् मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति ॥ ६ ॥

ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवोल्लिखन् ।
हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम् ॥ मारुतस्यात्मजः श्रीमान् कपिर्व्योमचरो महान् ।
हनुमान् मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति ॥

ग्रासमान इव आकाशम् तारा अधिपम् इव आलिखन् । हरन्न् इव सनक्षत्रम् गगनम् सार्क मण्डलम् ॥ ५-५७-५ मारुतस्य आलयम् श्रीमान् कपिः व्योम चरो महान् । हनूमान् मेघ जालानि विकर्षन्न् इव गच्छति ॥ ५-५७-६

हनुमान् जी आकाशको अपना ग्रास बनाते हुए, चन्द्रमण्डलको नखोंसे खरोंचते हुए, नक्षत्रों तथा सूर्यमण्डलसहित अन्तरिक्षको समेटते हुए और बादलोंके समूहको खींचते हुए-से अनायास ही अपार महासागरके पार चले जा रहे थे ॥ ५-६ ॥

वायुसूनुवू, शुभलक्षण सम्पन्ननू, वानरोत्तमनू आद हनुमन्तनु हारिकॊण्डु बरुत्तिद्दाग, आकाशवन्ने नुङ्गिबिडुवनो ऎम्बन्तॆयू, चन्द्रनन्ने ऒरॆसुत्तिरुवनो ऎम्बन्तॆयू, नक्षत्रमण्डल, सूर्यमण्डलदिन्दॊडगूडिद अन्तरिक्षवन्नु अपहरिसुत्तिरुवनो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु. अपारवाद समुद्रवन्नु हारिकॊण्डु दाटुवाग, मेघगळ समूहवन्ने सॆळॆदुकॊण्डु होगुत्तिरुवनो ऎम्बन्तॆ अत्यन्त रभसदिन्द होगुत्तिद्दनु.॥5-6॥

पदच्छेदः

5; 6. vyomacharaH = while moving in the sky; hanumaan = Hanuma; maarutasyaatmajaH = the son of wind-god; shriimaan = the illustrious; mahaan kapiH = great monkey; grasamaanaH iva = appeared like swallowing; vyomacharaH = the sky; ullikhanniva = like scratching the moon; haranniva = like carrying off; gaganam = the sky; sanakSatram = with its stars; saarkamaN^Dalam = and the disc of the sun; gachchhati = and was going; vikarSanniva = as though dragging asunder; meghajaalaani = a mass of clouds.

अनुवादः

While moving in the sky, the illustrious Hanuma, the son of wind-god and the great monkey, appeared as if swallowing the sky, scratching the moon and carrying off the sky with its stars and the disc of the sun and was going as though dragging asunder, a mass of clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।
हरितारुणवर्णानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ ७ ॥

पाण्डरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।
हरितारुणवर्णानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥

पाण्डुर अरुण वर्णानि नील मान्जिष्ठकानि च । हरित अरुण वर्णानि महाअभ्राणि चकाशिरे ॥ ५-५७-७

उस समय आसमानमें सफेद, लाल, नीले, मंजीठके रंगके, हरे और अरुण वर्णके बड़े-बड़े मेघ शोभा पा रहे थे ॥ ७ ॥

आग गगनदल्लि मेघगळु, बिळुपु, ऎण्णॆगॆम्पु, कप्पु, कॆम्पु, हसिरु मुन्ताद बण्णगळिन्द प्रकाशिसुत्तिद्दवु. ॥7॥

पदच्छेदः

7. mahaabhraaNi = dense clauds; paaN^DaraaruNa varNaani = with white and red colaurs; niilamaaN^jiShThakaani cha = with blue and yellow colaurs; haritaaruNa varNaani = with green and reddish brown colaurs; chakaashire = shone brightly.

अनुवादः

Dense clauds, with white and red colaurs, blue and yellow colaurs as also green and reddish brown colaurs shone brightly in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्क्रमंश्च पुनः पुनः ।
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च चन्द्रमा इव दृश्यते ॥ ८ ॥

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्क्रमंश्च पुनः पुनः ।
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥

प्रविशन्न् अभ्र जालानि निष्क्रमन् च पुनः पुनः । प्रच्छन्नः च प्रकाशः च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥ ५-५७-८

वे कभी उन मेघ-समूहोंमें प्रवेश करते और कभी बाहर निकलते थे । बारम्बार ऐसा करते हुए हनुमान् जी छिपते और प्रकाशित होते हुए चन्द्रमाके समान दृष्टिगोचर हो रहे थे ॥ ८ ॥

पदे-पदे मेघगळल्लि प्रवेशिसि हॊरबरुत्तिद्द हनुमन्तनु-मेघगळॆडॆयल्लि मङ्कागियू, हॊरबरुत्तले प्रकाशमान चन्द्रनन्तॆ काणुत्तिद्दनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. punaH punaH = time and again; pravishan = etering; * niSpatamshcha* = and coming out; abhrajaalaani = of the clusters of clouds; (Hanuma); lakSyate = was perceived; chandramaaH iva = as the moon; prachchhannashcha = covered (invisible) prakaashashcha = and coming to light (visible).

अनुवादः

Time and again, entering and coming out of the clusters of clouds, Hanuma appeared like the moon becoming visible and invisible again and again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विविधाभ्रघनापन्नगोचरो धवलाम्बरः ।
दृश्यादृश्यतनुर्वीरस्तथा चन्द्रायतेऽम्बरे ॥ ९ ॥

विविधाभ्रघनापन्नगोचरो धवलाम्बरः ।
दृश्यादृश्यतनुर्वीरस्तदा चन्द्रायतेम्बरे ॥

विविधाभ्राघनासन्नगोचरो धवळाम्बरः । दृश्यादृश्यतनुर्वीरस्तदा चन्द्रयतेऽम्बरे ॥ ५-५७-९

नाना प्रकारके मेघोंकी घटाओंके भीतर होकर जाते हुए धवलाम्बरधारी वीरवर हनुमान् जी का शरीर कभी दीखता था और कभी अदृश्य हो जाता था; अतः वे आकाशमें बादलोंकी आड़में छिपते और प्रकाशित होते चन्द्रमाके समान जान पड़ते थे ॥ ९ ॥

बिळिय बट्टॆयन्नु धरिसिद्द हनुमन्तनु - दट्टवागिद्द मेघगळ बळियिन्द हादुहोगुवाग, ऒम्मॊम्मॆ कण्डुबरुत्ता, ऒम्मॊम्मॆ काणदिरुव चन्द्रनन्तॆ गोचरिसुत्तिद्दनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. viiraH = the heroic Hanuma; dhavalaambaraH = who was clad in white clothes; vividhaabhraghanaasanna gocharaH = having faund his way into variaus kinds of dense clauds (and energing again); dR^ishyaadR^ishya tanuH = and having his body becoming visible and invisible; chandraayate = shone like the moon; ambare = in the sky.

अनुवादः

The heroic Hanuma, who was clad in white clothes, having faund his way into variaus kinds of dense clauds (and energing again) and having his personlaity becoming visible and invisible, shone like the moon in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तार्क्ष््यायमाणो गगने स बभौ वायुनन्दनः ।
दारयन् मेघवृन्दानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ॥ १० ॥

तार्क्ष्यायमाणो गगने बभासे वायुनन्दनः ।
दारयन् मेघवृन्दानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ॥

तार्क्ष्यायमाणो गगने बभासे वायुनन्दनः । दारयन्मेघबृन्दानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ॥ ५-५७-१०

बारम्बार मेघ-समूहोंको विदीर्ण करने और उनमें होकर निकलनेके कारण वे पवनकुमार हनुमान् आकाशमें गरुड़के समान प्रतीत होते थे ॥ १० ॥

वायुपुत्रनाद हनुमन्तनु-मेघगळन्नु सीळिकॊण्डु ऒळनुग्गुत्ता, हॊरबरुत्ता इरुव गरुडनन्तॆ आकाशदल्लि वेगवागि सागुत्तिद्दनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. daarayan = tearing asunder; megha bR6indaani = the clusters of clouds; punaH punaH = again and again; niSpatamshcha = as also coming out of them; mahataa = with big; naadena = noise; vaayunandanaH = hanuma the son of wind-god; meghasvana mehaasvanaH = making a thunderous great sound; babhaase = shone; taarkSyaayamaaNah = flying like Garuda the eagle; yagane = in the sky.

अनुवादः

Tearing asunder the clusters of clouds again and again as also energing from them and roaring with a big noise, Hanuma the son of wind-god, making a thunderous great sound, shone flying like Garuda the eagle, in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नदन् नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः ।
प्रवरान् राक्षसान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ॥ ११ ॥
आकुलां नगरीं कृत्वा व्यथयित्वा च रावणम् ।
अर्दयित्वा महावीरान् वैदेहीमभिवाद्य च ॥ १२ ॥
आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम् ।

नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः ।
प्रवरान् राक्षसान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ॥ आकुलां नगरीं कृत्वा व्यथयित्वा च रावणम् ।
अर्दयित्वा बलं घोरं वैदेहीमभिवाद्य च ।
आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम् ॥

नदन् नादेन महता मेघ स्वन महास्वनः । प्रवरान् राक्षसान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ॥ ५-५७-११ आकुलाम् नगतीम् कृत्वा व्यथयित्वा च रावणम् । अर्दयित्वा बलम् घोरम् वैदेहीमभिवाद्य च ॥ ५-५७-१२ आजगाम महातेजाः पुनः मध्येन सागरम् ।

इस प्रकार महातेजस्वी हनुमान् अपने महान् सिंहनादसे मेघोंकी गम्भीर गर्जनाको भी मात करते हुए आगे बढ़ रहे थे । वे प्रमुख राक्षसोंको मारकर अपना नाम प्रसिद्ध कर चुके थे । बड़े-बड़े वीरोंको रौंदकर उन्होंने लङ्कानगरीको व्याकुल तथा रावणको व्यथित कर दिया था । तत्पश्चात् विदेहनन्दिनी सीताको नमस्कार करके वे चले और तीव्र गतिसे पुनः समुद्रके मध्यभागमें आ पहुँचे ॥ ११-१२ १/२ ॥

हॆच्चाद तेजश्शालियाद हनुमन्तनु लङ्कॆयन्नु अस्तव्यस्तगॊळिसि, रावणनिगॆ मनोव्यथॆयन्नु तन्दिट्टनु. घोरवाद राक्षसबलवन्नु चॆण्डाडिदनु. बळिक सीतादेविगॆ पादाभिवन्दनॆगैदु, महासमुद्र मध्यभागक्कॆ तलुपिदनु.॥12॥

मेघनिनाददन्तॆ महाध्वनियन्नु माडुत्तिद्द मारुतियु घोरनादवन्नु माडुत्ता, प्रमुख राक्षसरन्नु संहरिसि तन्न हॆसरन्नु (नानु रामन बण्ट, नन्न हॆसरु हनुमन्त) प्रकटपडिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

hatvaa = killing; pravaraan raakShasaan = the foremost of demons; vishraavya = becoming famaus; aatmanaH = by his; naama = name; aakulaam nagariim kR^itvaa = making Lanka perplexed; vyathayitvaa = causing anguish; raavaNam = to Ravana; ardayitvaa = tormenting; ghoram balam = the terrible army; abhivaadyacha = and offering salutation; vaidehiim = to Sheetha; mahaatejaaH punaH aajagaama = Hanuma returned; saagaram madhyena = flying over the middle of the sea.

अनुवादः

Killing the foremost of demons, becoming famaus by is name, making Lanka perplexed, causing anguish to Ravana by tormenting his terrible army, and bidding his adieu to Sheetha, Hanuma returned by flying over the middle of the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान् ॥ १३ ॥
ज्यामुक्त इव नाराचो महावेगोऽभ्युपागमत् ।

पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान् ।
ज्यामुक्त इव नाराचो महावेगोभ्युपागतः ॥

पर्वत इन्द्रम् सुनाभम् च समुपस्पृश्य वीर्यवान् ॥ ५-५७-१३ ज्या मुक्त इव नाराचो महावेगो अभ्युपागतः ।

वहाँ पर्वतराज सुनाभ (मैनाक)-का स्पर्श करके वे पराक्रमी एवं महान् वेगशाली वानरवीर धनुषसे छूटे हुए बाणकी भाँति आगे बढ़ गये ॥ १३ १/२ ॥

महावीरनू, महाशक्तिशालियू आद हनुमन्तनु मार्गमध्यदल्लि मैनाक महापर्वतवन्नु स्पर्शिसि, नाणिनिन्द हॊरचिम्मिद बाणदन्तॆ अतिवेगवागि समुद्रद उत्तरतीरक्कॆ आगमिसिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. samupaspR^ishya = touching; sumaabhamcha = mainaka; parvatendram = the foremost mountain; viiryavaan = the victorious Hanuma; * abhyupaagataH* = came; mahaavegaH = with a great speed; naaraachaH iva = like an iron arrow; jyaamuktaH = discharged from a bow-string.

अनुवादः

Touching Mount Mainaka, the victorious Hanuma came with a great speed resembling an iron arrow discharged from a bow-string.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स किञ्चिदारात् सम्प्राप्तः समालोक्य महागिरिम् ॥ १४ ॥
महेन्द्रं मेघसङ्काशं ननाद स महाकपिः ।

स किञ्चिदनुसम्प्राप्तः समालोक्य महागिरिम् ।
महेन्द्रं मेघसङ्काशं ननाद हरिपुङ्गवः ॥

स किंचित् अनुसम्प्राप्तः समालोक्य महागिरिम् ॥ ५-५७-१४ महाइन्द्र मेघ सम्काशम् ननाद हरि पुम्गवः ।

उत्तर तटके कुछ निकट पहुँचनेपर महागिरि महेन्द्रपर दृष्टि पड़ते ही उन महाकपिने मेघके समान बड़े जोरसे गर्जना की ॥ १४ १/२ ॥

आ वानरोत्तमनु मेघसदृशवाद महेन्द्र पर्वतवु समीपिसुत्तले, अदन्नु नोडि महाध्वनियन्नु माडिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. anusaMpraaptaH = approaching; kiMchit = a little; * samaalokya* = and observin; mahendram = Maunt Mahendra; mahaagirim = the great mauntain; meghasaMkaasham = looking like a dense claud; saH haripuN^gavaH = that Hanuma; nanaada = made a great noise.

अनुवादः

Approaching a bit near and observing Maunt Mahendra, the great mauntain looking like a dense claud, that Hanuma made a laud noise.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पूरयामास कपिर्दिशो दश समन्ततः ॥ १५ ॥
नदन् नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः ।

स पूरयामास कपिर्दिशो दश समन्ततः ॥ ५-५७-१५ नदन्नदेव महता मेघस्वनमहास्वनः ।

उस समय मेघकी भाँति गम्भीर स्वरसे बड़ी भारी गर्जना करके उन वानरवीरने सब ओरसे दसों दिशाओंको कोलाहलपूर्ण कर दिया ॥ १५ १/२ ॥

आग हनुमन्तनु मेघदन्तॆ माडिद गम्भीरवाद नादवु हत्तु दिक्कुगळल्लि तुम्बि प्रतिध्वनिसितु.॥15॥

पदच्छेदः

15. sa kapiH = that Hanuma; meghasvana mahaasvanaH = emitting a great roar like that of rumbling of cloud; nadan = while making sound; puurayaamaasa = filled; samastataH = the whole space; dasha dishaH = on all quarters; naadena = with the noise.

अनुवादः

Emitting a great roar, that Hanuma, whole loud noise resembled the rumbling of a cloud, filled the whole space in all directions with the noise.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं देशमनुप्राप्तः सुहृद्दर्शनलालसः ॥ १६ ॥
ननाद सुमहानादं लाङ्गूलं चाप्यकम्पयत् ।

स तं देशमनुप्राप्तः सुहृद्दर्शनलालसः ।
ननाद हरिशार्दूलो लाङ्गूलं चाप्यकम्पयत् ॥

फिर वे अपने मित्रोंको देखनेके लिये उत्सुक होकर उनके विश्रामस्थानकी ओर बढ़े और पूँछ हिलाने एवं जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे ॥ १६ १/२ ॥

अङ्गदने मॊदलाद मित्ररन्नु नोडुव लालसॆयिन्द इद्द हनुमन्तनु अवरिद्द स्थळक्कॆ बन्दु सिंहगर्जनॆ गैदु, बालवन्नु अल्लाडिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. anupraaptaH = having reached; tam desham = that place; suhuddarshana laalasaH = aredently desiraus of seeing his friends; saH harishaarduulaH = that Hanuma; nanaada = roared; akaMpayachcha = and waved; laaN^guulam = his tail.

अनुवादः

Having reached that place, Hanuma who was ardently desiraus of seeing his friends, roared and waved his tail.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य नानद्यमानस्य सुपर्णाचरिते पथि ॥ १७ ॥
फलतीवास्य घोषेण गगनं सार्कमण्डलम् ।

तस्य नानद्यमानस्य सुपर्णाचरिते पथि ।
लतीवास्य घोषेण गगनं सार्कमण्डलम् ॥

तस्य नानद्यमानस्य सुपर्णचरिते पथि ॥ ५-५७-१७ फलतीवास्य घोषेण गगनम् सार्कमण्डलम् ।

जहाँ गरुड़ चलते हैं, उसी मार्गपर बारम्बार सिंहनाद करते हुए हनुमान् जी के गम्भीर घोषसे सूर्यमण्डलसहित आकाश मानो फटा जा रहा था ॥ १७ १/२ ॥

गरुडनु सञ्चरिसुव मार्गदल्लि निन्तु निनाद माडुत्तिद्द हनुमन्तन मुखदिन्द हॊरट गर्जनॆयिन्द सूर्यमण्डल सहित आकाशवे सीळि होगुवुदो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु.॥17॥

पदच्छेदः

17. gaganam = the sky; saarkamaN^Dalam = with the disc of the sun; phalatiiva = began to crack as it wwere; asya ghoSeNa = due to his roar; naanadyamaanasya = even as he repeatedly roared; pathi = on the path of the sky; suparNa charite = as followed by Garuda; the eagle endowed with charming wings.

अनुवादः

The sky, with the disc of the sun, began to crack as it were, due to his roar, even as he repeatedly roared on the path of the sky as followed by Garuda, the eagle endowed with charming wings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये तु तत्रोत्तरे कूले समुद्रस्य महाबलाः ॥ १८ ॥
पूर्वं संविष्ठिताः शूरा वायुपुत्रदिदृक्षवः ।
महतो वायुनुन्नस्य तोयदस्येव निःस्वनम् ।
शुश्रुवुस्ते तदा घोषमूरुवेगं हनूमतः ॥ १९ ॥

ये तु तत्रोत्तरे तीरे समुद्रस्य महाबलाः ।
पूर्वं संविष्ठिताः शूरा वायुपुत्रदिदृक्षवः ॥ महतो वायुनुन्नस्य तोयदस्येव गर्जितम् ।
शुश्रुवुस्ते तदा घोषमूरुवेगं हनूमतः ॥

ये तु तत्रोत्तरे तीरे समुद्रस्य महाबलाः । ५-५७-१८ पूर्वम् सम्विष्ठिताः शूरा वायुपुत्रदिदृक्षवः । महतो वातनुन्नस्य तोयदस्येव गर्जितम् ॥ ५-५७-१९ शुश्रुवुस्ते तदा घोषमूरुवेगम् हनूमतः ।

उस समय वायुपुत्र हनुमान् के दर्शनकी इच्छासे जो शूरवीर महाबली वानर समुद्रके उत्तर तटपर पहलेसे ही बैठे थे, उन्होंने वायुसे टकराये हुए महान् मेघकी गर्जनाके समान हनुमान् जी का जोर-जोरसे सिंहनाद सुना ॥ १८-१९ ॥

इष्टरवरॆगॆ समुद्रद उत्तरतीरदल्लि सेरिरुव महाबलशालिगळाद अङ्गदादि वानर वीररु वायुपुत्रन दर्शनक्कागि ऎदुरु नोडुत्तिद्दरु. आग अवरु बिरुगाळियिन्द प्रेरितवाद मेघगळ गर्जनॆयन्तिद्द हनुमन्तन महानादवन्नू, अवन महावेगदिन्द उण्टाद शब्दवन्नु केळिदरु.॥18-19॥

पदच्छेदः

18; 19. te = those; mahaabalaah = mighty; shuuraaH = heroes; ye = who; samviShthitaaH = were waiting; puurvam = already; uttare tiire = on the northern shore; samudrasya = of the sea; vaayuputra didR^ikShavaH = with an eagerness to see Hanuma; shushruuvuH = heard; tatra = there; tadaa = at that time; ghoSham = the saund; hanumataH uuruvegam = produced by the sweeping motion of Hanuma’s thighs; gargitam iva = which resmebled the roar; mahataH toyadasya of a huge claud; vaatanunnasya = propelled by the wind.

अनुवादः

Those mighty heroes who were waiting already on the northern shore of the sea, with an eagerness to see Hanuma, heard there at that time, the saund produced by the sweeping motion of Hanuma’s thighs, which resembled the reoar of a huge claud propelled by the wind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते दीनमनसः सर्वे शुश्रुवुः काननौकसः ।
वानरेन्द्रस्य निर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥ २० ॥

ते दीनवदनाः सर्वे शुश्रुवुः काननौकसः ।
वानरेन्द्रस्य निर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥

अनिष्टकी आशङ्कासे जिनके मनमें दीनता छा गयी थी, उन समस्त वनवासी वानरोंने उन वानरश्रेष्ठ हनुमान् का मेघ-गर्जनाके समान सिंहनाद सुना ॥ २० ॥

इष्टरवरॆगॆ दीनवाद मनस्सिनिन्द कूडिद्द आ कपिनायकरॆल्लरू मेघगर्जनॆगॆ समानवागिद्द वानरोत्तमन गर्जनॆयन्नु केळि उत्साहितरादरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. sarve = all; te = those; kaananaukasaH = monkeys; diina manasaH = who were distressed in mind; (for not having heard the news of Seetha hitherto);shushruruH = heard; vaanarendrasya = hanuma’s nirghoSam = roar; parjanya ninadopamam = similar to the roar of a rumbling cloud.

अनुवादः

All those monkeys, who were distressed in mind (for not having heard the news of Seetha hitherto), heard Hanuma’s roar similar to the roar of a rumbling cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निशम्य नदतो नादं वानरास्ते समन्ततः ।
बभूवुरुत्सुकाः सर्वे सुहृद्दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ २१ ॥

निशम्य नदतो नादम् वानराः ते समन्ततः ॥ ५-५७-२१ बभूवुः उत्सुकाः सर्वे सुहृत् दर्शन कान्क्षिणः ।

गर्जते हुए पवनकुमारका वह सिंहनाद सुनकर सब ओर बैठे हुए वे समस्त वानर अपने सुहृद् हनुमान् जी को देखनेकी अभिलाषासे उत्कण्ठित हो गये ॥ २१ ॥

तम्म मित्रनाद हनुमन्तन दर्शनक्कॆ कातररागिद्द आ वानररॆल्लरू नाल्कु दिक्कुगळल्लियू व्यापिसिरुव हनुमन्तन सिंहनादवन्नु केळि उत्साहभरितरादरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. nishamya = hearing; naadam = the roar; (of Hanuma); nadataH = who was making the saund; te sarve vaanaraaH = all those monkeys; samantataH = stationed there in all directions; babhuuvuH = became; utsukaaH = anxiausly; suhR^iddarshana kaaNKShiNaH = desiraus of seeing their friend.

अनुवादः

Hearing that roar of Hanuma, who was making the saund, all those mokeys stationed there in all directions, became anxiausly desiraus of seeing their friend.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाम्बवान् स हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः ।
उपामन्त्र्य हरीन् सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥ २२ ॥

जाम्बवांस्तु हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः ।
उपामन्त्र्य हरीन् सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥

जाम्बवान् स हरि श्रेष्ठः प्रीति सम्हृष्ट मानसः ॥ ५-५७-२२ उपामन्त्र्य हरीन् सर्वान् इदम् वचनम् अब्रवीत् ।

वानर-भालुओंमें श्रेष्ठ जाम्बवान् के मनमें बड़ी प्रसन्नता हुई । वे हर्षसे खिल उठे और सब वानरोंको निकट बुलाकर इस प्रकार बोले— ॥ २२ ॥

करडिगळ ऒडॆयनाद जाम्बवन्तरु सन्तोषभरित मनस्सिनिन्द कूडिदवरागि ऎल्ल वानरवीररन्नु बळिगॆ करॆदु इन्तु नुडिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. saH jaambavaan = that Jambavan; harishreSThaH = the foremost among monkeys and bears; priitisamhR^iSTa maanasaH = with his mind thrilled iwth joy; upaamantrya = summoning; sarvaan = all; harrin = the monkeys; abraviit = spoke; idam = these; vachanam = words.

अनुवादः

The Jambavan, the foremot among the monkesy and bears, with his mind thrilled with joy, having summoned all the monkeys, spoke the follwoing words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वथा कृतकार्योऽसौ हनूमान् नात्र संशयः ।
न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत् ॥ २३ ॥

सर्वथा कृत कार्यो असौ हनूमान् न अत्र संशयः ॥ ५-५७-२३ न हि अस्य अकृत कार्यस्य नाद एवम् विधो भवेत् ।

‘इसमें संदेह नहीं कि हनुमान् जी सब प्रकारसे अपना कार्य सिद्ध करके आ रहे हैं । कृतकार्य हुए बिना इनकी ऐसी गर्जना नहीं हो सकती ॥ २३ ॥

सहृदयरे! हनुमन्तनु कृत-कृत्यनागिये हिन्दिरुगुत्तिरुवनु. इदरल्लि सन्देहवे इल्ल. होद कार्यवन्नु साधिसदिद्दरॆ ई विधवाद गर्जनॆयन्नु अवनु माडुत्तिरलिल्ल.॥23॥

पदच्छेदः

23. asau = this; hanumaan = Hanuma; kR^itakaaryaH = has accoMplished his assignment; sarvathaa = in all ways; asya = his; naadaH = saund; na bhave hi = will not indeed be; evam vidhaH = in this manner; akR^ita kaaryaH = if his task has not been fulfilled; naatra sa.nshayaH = there is no daubt in this matter.

अनुवादः

“This Hanuma has accoMplished his assignment in all ways. His saund will not indeed be like this, if he has not fulfilled his task. There is not daubt in this matter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य बाहूरुवेगं च निनादं च महात्मनः ।
निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुर्यतस्ततः ॥ २४ ॥

तस्य बाहूरुवेगं च निनादं च महात्मनः ।
निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुस्ततस्ततः ॥

तस्या बाहु ऊरु वेगम् च निनादम् च महात्मनः ॥ ५-५७-२४ निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुः ततः ततः ।

महात्मा हनुमान् जी की भुजाओं और जाँघोंका महान् वेग देख तथा उनका सिंहनाद सुन सभी वानर हर्षमें भरकर इधर-उधर उछलने-कूदने लगे ॥ २४ ॥

महात्मनाद आ हनुमन्तन तोळुगळ वेगद शब्दवन्नू, तॊडॆगळ वेगद शब्दवन्नू केळि सन्तुष्टराद कपिनायकरॆल्लरू अत्तिन्दित्त कुणिदाडिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. nishamya = hearing; ninaadamcha = the sound; bahuuruvegamcha = of the dashing movement of arms and thighs; tasya mahaatmanaH = of that high-souled Hanuma; harayaH = the monkeys; hR^iSTaah = with joy; samutpetuH = moved by jumps;tatastataH = from their respective places.

अनुवादः

Hearing the sound of the dashing movement of the high souled Hanuma’s arms and thighs, the monkeys moved by jumps with joy from their respective places.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते नगाग्रान्नगाग्राणि शिखराच्छिखराणि च ।
प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तं दिदृक्षवः ॥ २५ ॥

ते नग अग्रान् नग अग्राणि शिखरात् शिखराणि च ॥ ५-५७-२५ प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तम् दिदृक्षवः ।

हनुमान् जी को देखनेकी इच्छासे वे प्रसन्नतापूर्वक एक वृक्षसे दूसरे वृक्षोंपर तथा एक शिखरसे दूसरे शिखरोंपर चढ़ने लगे ॥ २५ ॥

अवरॆल्लरू सन्तोषातिरेकदिन्द हनुमन्तनन्नु नोडलु कुतूहलिगळागि आ मरदिन्द ई मरक्कॆ, आ पर्वत शिखरदिन्द ई पर्वतशिखरक्कॆ हाराडिदरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. te = those monkeys; prahR^iShTaaH = with joy; didR^ikShavaH = longing to see; hanuumantam = Hanuma; samapadyanta = took off; nagaagraat = from top of one tree; nagaagraaNi = to the tops of other trees; shikharaat = as also from one mauntain-summit; shikharaaNicha = to the other summits.

अनुवादः

Those monkeys with joy, longing to see Hanuma, took off from the top of one tree to the tops of other trees as also from one mauntain-summit to the other summits.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखामवस्थिताः ।
वासांसि च प्रकाशानि समाविध्यन्त वानराः ॥ २६ ॥

ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखाः सुविष्टिताः ।
वासांसीव प्रशाखाश्च समाविध्यन्त वानराः ॥

ते प्रीताः पादप अग्रेषु गृह्य शाखाः सुपुष्पिताः ॥ ५-५७-२६ वासांसि इव प्रकाशानि समाविध्यन्त वानराः ।

वृक्षोंकी सबसे ऊँची शाखापर खड़े होकर वे प्रीतियुक्त वानर अपने स्पष्ट दिखायी देनेवाले वस्त्र हिलाने लगे ॥ २६ ॥

आ वानररु सन्तोषदल्लि मुळुगिहोगि, मरद रॆम्बॆगळन्नु हिडिदुकॊण्डु ऎल्लरू ऒन्दॆडॆ सेरिदरु. बट्टॆयन्नॆत्ति बीसुत्ता अतिथियन्नु स्वागतिसुवन्तॆ मरगळ तुदिय सण्ण-सण्ण रॆम्बॆगळन्नु अल्लाडिसुत्तिद्दरु. ॥26॥

पदच्छेदः

26. te vaanaraaH = those monkeys; gR^ihya = graspoing; shaakhaaH = the branches; paadapaagreSu = at the tops of trees; suviSThitaaH = and standing there well; priitaH samaavidhyanta = joyously waved; prashaakhaaH = the twigs; vaasaamsiiva = as if they are their raiments.

अनुवादः

Those monkeys, grasping the boughs at the tops of trees, and standing there firmly, joyously waved the twigs, as if they are their raiments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गिरिगह्वरसंलीनो यथा गर्जति मारुतः ।
एवं जगर्ज बलवान् हनूमान् मारुतात्मजः ॥ २७ ॥

गिरिगह्वरसम्लीनो यथा गर्जति मारुतः ॥ ५-५७-२७ एवम् जगर्ज बलवान् हनुमान्मारुतातमजः ।

जैसे पर्वतकी गुफाओंमें अवरुद्ध हुई वायु बड़े जोरसे शब्द करती है, उसी प्रकार बलवान् पवनकुमार हनुमान् ने गर्जना की ॥ २७ ॥

पर्वत गुहॆगळल्लि प्रवेशिसुव वायुवु प्रतिध्वनिसुवन्तॆ, बलशालियाद, वायु नन्दननाद हनुमन्तनु गर्जिसिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. balavaan = the mighty; hanumaan maarutatmajaH = Hanuma the son of wind-god; jagarja = roared; evam yathaa = as so; maarutaH = the wind; garjati = roars; girigahvara samliinaH = while entering the caves of mauntains.

अनुवादः

The mighty, Hanuma the son of wind-god, roared as thaugh the wind roars while it enters the caves of mauntains.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमभ्रघनसङ्काशमापतन्तं महाकपिम् ।
दृष्ट्वा ते वानराः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा ॥ २८ ॥

तम् अभ्र घन संकाशम् आपतन्तम् महाकपिम् ॥ ५-५७-२८ दृष्ट्वा ते वानराः सर्वे तस्थुः प्रान्जलयः तदा ।

मेघोंकी घटाके समान पास आते हुए महाकपि हनुमान् को देखकर वे सब वानर उस समय हाथ जोड़कर खड़े हो गये ॥ २८ ॥

दट्टवाद मेघगळिन्द कॆळगॆ भूमिगॆ बरुत्तिद्द महाकपियाद हनुमन्तनन्नु कण्डु, आ वानररॆल्लरू करजोडिसिकॊण्डु स्वागतवन्नु कोरलु अवन इदिरागि निन्तरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. dR^iSTvaa = seeing; tam mahaakapim = that Hanuma; * tadaa* = then; aapatantam = descending quickly; abhraghanasamkaasham = lkie a dense cloud; sarve te = all those; vaanaraaH = monkeys; tasthuH = stood; praaN^jalayaH = joining their palms in salutation.

अनुवादः

Seeing that Hanuma then rushing like a dense cloud, all those monkeys stood there, joining their palms in salutation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु वेगवान् वीरो गिरेर्गिरिनिभः कपिः ।
निपपात गिरेस्तस्य शिखरे पादपाकुले ॥ २९ ॥

ततस्तु वेगवांस्तस्य गिरेर्गिरिनिभः कपिः ।
निपपात महेन्द्रस्य शिखरे पादपाकुले ॥

ततः तु वेगवान् तस्य गिरेः गिरि निभः कपिः ॥ ५-५७-२९ निपपात महाइन्द्रस्य शिखरे पादप आकुले ।

तत्पश्चात् पर्वतके समान विशाल शरीरवाले वेगशाली वीर वानर हनुमान् जो अरिष्ट पर्वतसे उछलकर चले थे, वृक्षोंसे भरे हुए महेन्द्र गिरिके शिखरपर कूद पड़े ॥

हॆच्चाद शक्तिवन्तनू, पर्वतसदृशनू आद हनुमन्तनु वृक्षगळिन्द निबिडवाद आ महेन्द्रपर्वतद शिखरदल्लि बन्दिळिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. vegavaan kapiH = the swift hanuma; girinibhaH = looking like a mauntain; tataH = then; nipapaata = descended; shikhare = on the summit; tasya mahendrasya = of that Maunt Mahendra; paadapaakule = thick with trees.

अनुवादः

The swift Hanuma, looking like a mauntain, then descended on the summit of that Maunt mahendra, thick with trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हर्षेणापूर्यमाणोऽसौ रम्ये पर्वतनिर्झरे ।
छिन्नपक्ष इवाकाशात् पपात धरणीधरः ॥ ३० ॥

हर्षेणापूर्यमाणोसौ रम्ये पर्वतनिर्झरॆ ।
छिन्न पक्ष इवाकाशात् पपात धरणीधरः ॥

हर्षेणापूर्यमाणोऽसौ रम्ये पर्वतनिर्घरे ॥ ५-५७-३० चिन्नपक्ष इवाकाशात्पपात धरणीधरः ।

हर्षसे भरे हुए हनुमान् जी पर्वतके रमणीय झरनेके निकट पंख कटे हुए पर्वतके समान आकाशसे नीचे आ गये ॥ ३० ॥

हर्षदिन्द उब्बिहोद मारुतियु - रॆक्कॆगळु कत्तरिसिद पर्वतवु कॆळक्कॆ बीळुवन्तॆ पर्वतद रम्यवाद झरिगळिद्द प्रदेशदल्लि इळिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. asau = this Hanuma; aapuuryamaaNaH = filled; harSeNa = with joy; papaata = fell; aakaashaat = from the sky; ramye parvata nirjhare = into a charming mountain-torrent; dharaNiidharaH iva = like a mountain; chhinnapakSaH = having its wings torn off.

अनुवादः

Hanuma like a mountain with its wings torn off, thrilled with joy, fell from the sky into a charming mountain-torrent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते प्रीतमनसः सर्वे वानरपुङ्गवाः ।
हनूमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ३१ ॥

उस समय वे सभी श्रेष्ठ वानर प्रसन्नचित्त हो महात्मा हनुमान् जी को चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये ॥ ३१ ॥

आग परमानन्दभरितराद अङ्गदादि वानरोत्तमरॆल्लरू महात्मनाद हनुमन्तन बळि सारि सुत्तलू नॆरॆदरु.॥31॥

परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः ।
प्रहृष्टवदनाः सर्वे तमागतमुपागमन् ॥ ३२ ॥
उपायनानि चादाय मूलानि च फलानि च ।
प्रत्यर्चयन् हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम् ॥ ३३ ॥

परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः
प्रहृष्टवदनाः सर्वे तमरोगमुपागतम् ॥ उपायनानि चादाय मूलानि च लानि च ।
प्रत्यर्चयन् हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम् ॥

उन्हें घेरकर खड़े होनेसे उन सबको बड़ी प्रसन्नता हुई । वे सब वानर प्रसन्नमुख होकर तुरंतके आये हुए पवनकुमार कपिश्रेष्ठ हनुमान् के पास भाँति-भाँतिकी भेंट-सामग्री तथा फल-मूल लेकर आये और उनका स्वागत-सत्कार करने लगे ॥ ३२-३३ ॥

अङ्गदादि वानररु कन्दमूल फलगळन्नु तन्दु, अवन्नु कपिवरनाद हनुमन्तनिगॆ काणिकॆयागि समर्पिसि, अवनन्नु भक्तियिन्द पूजिसिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

31; 32. tatH = then; sarve = all; te vaanarapuN^gavaaH = the foremost of those monkeys; priita manasaH = having their minds pleased; upatasthire = stood; parivaarya = surraunding; mahaatmaanam = the high-sauled; hanumantam = hanuma; te sarve = all of them; parivaarya = having encircled him; upaagataaH = obtained; paraam = a supreme; priitim = joy.

अनुवादः

Then, all the foremost of those monkeys, with their pleasing hearts, stood surraunding the high-sauled Hanuma. Having encircled Hanuma, all of them obtained a supreme joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षेमवागि मरळिबन्द हनुमन्तनन्नु नोडिद बळिक अवरॆल्लर मुखगळु प्रसन्नवादुवु. अवन सुत्तलू सेरिद अवरॆल्लरू ऎणॆयिल्लद आनन्दवन्नु अनुभविसिदरु.॥32॥

पदच्छेदः

33. sarve harayaH = all those monkeys; prahR^iSTa vadanaaH = with their delighted faces; aadaaya = taking; muulaanicha = roots; phalaanicha = and fruits; upaayanaani = as gifts; pratyarchayan = honoured; maarutaatmajam = hanuma; harishreSTham = the excellent one among the monkeys; upaagatam = who came; arogam = healthily.

अनुवादः

All those mokeys with their delightful faces, taking roots and fruits as their presents, honured Hanuma, the foremost among the monkeys, who came back hale and healthy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनेदुर्मुदिताः केचित् केचित् किलकिलां तथा ।
हृष्टाः पादपशाखाश्च आनिन्युर्वानरर्षभाः ॥ ३४ ॥

हनूमांस्तु गुरून् वृद्धान् जाम्बवत्प्रमुखांस्तदा ।
कुमारमङ्गदं चैव सोवन्दत महाकपिः ॥

हनूमान् तु गुरून् वृद्धान् जाम्बवत् प्रमुखान् तदा ॥ ५-५७-३४ कुमारम् अन्गदम् चैव सो अवन्दत महाकपिः ।

कोई आनन्दमग्न होकर गर्जने लगे, कोई किलकारियाँ भरने लगे और कितने ही श्रेष्ठ वानर हर्षसे भरकर हनुमान् जी के बैठनेके लिये वृक्षोंकी शाखाएँ तोड़ लाये ॥

अनन्तर कॆलवु वानररु सन्तोषद आधिक्यदिन्द जयघोष माडिदरु. मत्तॆ कॆलवरु किल-किल शब्दगळन्नु माडिदरु. इन्नू कॆलवरु हनुमन्तनिगॆ कुळितुकॊळ्ळलु रॆम्बॆगळन्नु मुरिदु तन्दिट्टरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tadaa = then; mahaakkapiH hanumaa.nstu = Hanuma the foremost among the mokeys on his part; avandata = offered his salutation; guruun = venerable persons; vR^iddhaan = and elders; jaambavatpramukhaan = like Jambavan in the first place; aNgadam chaiva = as also Angada; kumaaram = the prince.

अनुवादः

Then, Hanuma the excellent one among the monkeys, on his part, offered his salutation to venerable persons and elders like Jambavan in the first place, as also Angada, the prince.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमांस्तु गुरून् वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्तदा ।
कुमारमङ्गदं चैव सोऽवन्दत महाकपिः ॥ ३५ ॥

स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः ।
दृष्टा सीतेति विक्रान्तः सङ्क्षेपेण न्यवेदयत् ॥

स ताभ्याम् पूजितः पूज्यः कपिभिः च प्रसादितः ॥ ५-५७-३५ दृष्टा देवी इति विक्रान्तः संक्षेपेण न्यवेदयत् ।

महाकपि हनुमान् जी ने जाम्बवान् आदि वृद्ध गुरुजनों तथा कुमार अङ्गदको प्रणाम किया ॥ ३५ ॥

महाकपियाद हनुमन्तनु जाम्बवन्तरे मॊदलाद हिरियरन्नू, वृद्धरन्नू, राजकुमारनाद अङ्गदनन्नू अभिनन्दिसिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. saH = that Hanuma; vikraantaH = the victorious one; puujyaH = and the venerable one; puujitaH = was honoured; taabhyaam = by that Jambavan and Angada; prasaaditaH = He was also made gracious; kapibhiH = by the other monkeys; nyavedayat = (Hanuma) informed them; samkSepeNa = briefly; iti = that; siitaa = Seetha; dR^iSTaa = was seen (by him).

अनुवादः

Jambavan and Angada honoured that victorious and venerable Hanuma. The other monkeys also made him gracious. Hanuma informed them briefly that he had seen Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः ।
दृष्टा देवीति विक्रान्तः सङ्क्षेपेण न्यवेदयत् ॥ ३६ ॥

निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनः सुतम् ।
रमणीये वनोद्देशे महेन्द्रस्य गिरेस्तदा ॥

निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनः सुतम् ॥ ५-५७-३६ रमणीये वन उद्देशे महाइन्द्रस्य गिरेः तदा ।

फिर जाम्बवान् और अङ्गदने भी आदरणीय हनुमान् जी का आदर-सत्कार किया तथा दूसरे-दूसरे वानरोंने भी उनका सम्मान करके उनको संतुष्ट किया । तत्पश्चात् उन पराक्रमी वानरवीरने संक्षेपमें निवेदन किया—‘मुझे सीतादेवीका दर्शन हो गया’ ॥ ३६ ॥

पूज्यनू, महापराक्रमियू आद हनुमन्तनन्नु जाम्बवन्त, अङ्गदरिब्बरू पूजिसि, गौरविसिदरु. उळिद कपिवीररॆल्लरू आदरदिन्द श्लाघिसिदरु. बळिक मारुतियु ‘दृष्टासीता’ (कण्डॆ सीतॆयनु) ऎन्दु सङ्क्षेपवागि तिळिसिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. tadaa = then; gR^ihiitvaa = seizing; hastena = the hand; vaalinaH sutam = of Angada; Vali’s son; (Hanuma); niShasaadacha = sat down; ramaNiiye vanoddesha = at a distinct spot in the charming forest; mahendrasya gireH = of Maunt Mahendra.

अनुवादः

Then, seizing the hand of Angada, Vali’s son, Hanuma sat down at a distinct spot in the charming forest of Maunt Mahendra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनः सुतम् ।
रमणीये वनोद्देशे महेन्द्रस्य गिरेस्तदा ॥ ३७ ॥
हनूमानब्रवीत् पृष्टस्तदा तान् वानरर्षभान् ।
अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा ॥ ३८ ॥

हनुमानब्रवीद् पृष्टस्तदा तान् वानरर्षभान् ।
अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा ॥ रक्ष्यमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता ।
एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा ॥

तदनन्तर वालिकुमार अङ्गदका हाथ अपने हाथमें लेकर हनुमान् जी महेन्द्रगिरिके रमणीय वनप्रान्तमें जा बैठे और सबके पूछनेपर उन वानरशिरोमणियोंसे इस प्रकार बोले— ‘जनकनन्दिनी सीता लङ्काके अशोकवनमें निवास करती हैं । वहीं मैंने उनका दर्शन किया है’ ॥

लङ्कॆगॆ होद कार्यवेनायितु ऎन्दु कपि नायकरॆल्लरू कुतूहलिगळागि केळिदाग, हनुमन्तनु- ‘अशोकवनदल्लिद्द जानकियन्नु नानु नोडिदॆ’ ऎन्दु उत्तरिसिदनु.॥38॥

बळिक हनुमन्तनु वालिय मगनाद अङ्गदन कै हिडिदुकॊण्डु महेन्द्रपर्वतद रमणीय वनप्रदेशक्कॆ करकॊण्डु होगि कुळितुकॊण्डनु.॥37॥

रक्ष्यमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता ।
एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा ॥ ३९ ॥
उपवासपरिश्रान्ता मलिना जटिला कृशा ।

उपवासपरिश्रान्ता जटिला मलिना कृशा ॥

‘अत्यन्त भयंकर आकारवाली राक्षसियाँ उनकी रखवाली करती हैं । साध्वी सीता बड़ी भोली-भाली हैं । वे एक वेणी धारण किये वहाँ रहती हैं और श्रीरामचन्द्रजीके दर्शनके लिये बहुत ही उत्सुक हैं । उपवासके कारण बहुत थक गयी हैं, दुर्बल और मलिन हो रही हैं तथा उनके केश जटाके रूपमें परिणत हो गये हैं’ ॥ ३९ १/२ ॥

ततो दृष्टेति वचनं महार्थममृतोपमम् ॥ ४० ॥
निशम्य मारुतेः सर्वे मुदिता वानराभवन् ।

ततो दृष्टा इति वचनम् महाअर्थम् अमृत उपमम् ॥ ५-५७-४० निशम्य मारुतेः सर्वे मुदिता वानरा भवन् ।

उस समय ‘सीताका दर्शन हो गया’ यह वचन वानरोंको अमृतके समान प्रतीत हुआ । यह उनके महान् प्रयोजनकी सिद्धिका सूचक था । हनुमान् जी के मुखसे यह शुभ संवाद सुनकर सब वानर बड़े प्रसन्न हुए ॥

‘पूज्यळाद आ सीतामातॆयन्नु घोररूपिणियराद राक्षसियरु कावलु कायुत्तिद्दारॆ. अवळ कूदलुगळु जडॆगट्टि ऒन्दे जडॆयागिदॆ. अनवरतवू श्रीरामन दर्शनक्कागि कातरळागिद्दाळॆ. जटाधारियाद, मलिनवस्त्रवन्नुट्टिद्द, उपवास व्रतगळिन्द कृशकायळाद सीतॆयन्नु नानु नोडिदॆनु’ ऎम्ब अर्थवत्ताद, अमृतोपमवाद हनुमन्तन मातन्नु केळिद वानररॆल्लरू परमानन्दभरितरादरु.॥39-40॥

पदच्छेदः

37; 38; 39. tadaa = then; hR^iSTaH = the pleased; hanumaan = Hanuma; abraviit = spoke; taan vaanararSabhaan = to those foremost ones among the monkeys (as follows); saa jaanakaatmajaa = that Seetha the daughter of Janaka; * ashoka vanikaa samsthaa* = who was staying in Ashoka garden; rakSyamaaNaa = guarded; aninditaa = unblemished; sughoraabhiH raakasiibhiH = by very dreadful female-demons; ekaveniidharaa = wearing a single braid; baalaa = young woman; raama darshana laalasaa = longing to see Rama; upavaasa parishraantaa = thoroughly fatigued due to fasting; malinaa = wearing soiled clothes; kR^ishaa = and looking emaciated; dR^iSTaa = was seen (by me).

अनुवादः

Then, the pleased Hanuma spoke the following words to those excellent monkeys: “I saw that Seetha, the duaghter of Janaka, who was staying in Ashoka garden, guarded unblemished by highly dreadful female-demons and wearing a single braid, young woman, as she was, longing to see Rama, thoroughly fatigued due to her fasting, with her hair twisted together, wearing soiled clothes and looking emaciated.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

40. nishamya = hearing; mahaartham = the iMportant; amR^itopamam = and nectar-like; vachanam = word; maaruteH = of Hanuma; iti = saying; dR^iShTaa = “seen (by me)”; sarve = all; vaanaraaH = the monkeys; * abhavan* = became; muditaaH = delighted.

अनुवादः

Hearing from Hanuma that iMportant and nectar like word to the effect that Sheetha had been seen all the monkeys became delighted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्ष्वेडन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः ॥ ४१ ॥
चक्रुः किलकिलामन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे ।

क्ष्वेलन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः ।
चक्रुः किलिकिलामन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे ॥

क्ष्वेडन्ति अन्ये नदन्ति अन्ये गर्जन्ति अन्ये महाबलाः । चक्रुः किल किलाम् अन्ये प्रतिगर्जन्ति च अपरे ॥ ५-५७-४१

कोई हर्षनाद और कोई सिंहनाद करने लगे । दूसरे महाबली वानर गर्जने लगे । कितने ही किलकारियाँ भरने लगे और दूसरे वानर एककी गर्जनाके उत्तरमें स्वयं भी गर्जना करने लगे ॥ ४१ १/२ ॥

केचिदुच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः ॥ ४२ ॥
आयताञ्चितदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः ।

केचिदुच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः ।
अञ्चितायतदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः ॥

केचित् उच्छ्रित लान्गूलाः प्रहृष्टाः कपि कुन्जराः । अन्चित आयत दीर्घाणि लान्गूलानि प्रविव्यधुः ॥ ५-५७-४२

बहुत-से कपिकुञ्जर हर्षसे उल्लसित हो अपनी पूँछ ऊपर उठाकर नाचने लगे । कितने ही अपनी लम्बी और मोटी पूँछें घुमाने या हिलाने लगे ॥ ४२ १/२ ॥

अत्यन्त सन्तसद वार्तॆयन्नु केळि कॆलवरु सिंहनादवन्नु माडिदरु. कॆलवरु जयकार माडुत्ता कुणिदाडिदरु. महाबलिष्ठरागिद्द कॆलवरु घर्जिसिदरु. कॆलवरु कल-कल निनादगळन्नु माडिदरु. कॆलवरु घर्जनॆगॆ प्रतिघर्जनॆ माडिदरु. कॆलवरु बालगळन्नु मेलक्कॆत्तिकॊण्डु सन्तोषदिन्द कुणिदाडिदरु. कॆलवरु दप्पवागियू, उद्दवागियू इद्द तम्म बालगळन्नु मेलक्कॆत्ति नॆलक्कॆ अप्पळिसिदरु.॥41-42॥

पदच्छेदः

41. anye mahaabalaaH = some mighty monkeys; kSvehanti = made a lion’s roar; anye = some others; nadanti = were making a sound of approbation; anye = some; garjanti = were making a sound of thunder; anye = some others; chakruH = produced; kila kilaam = cries expressing joy; apare = some others pratigarjanti = were roaring in return.

अनुवादः

Some mighty monkeys made a lion’s roar. Some were making a sound of approbation. Some were making a sound of thunder. Some others proudced cries expressing joy. Some others were roaring in return.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

42. kechit = some; kapikuNjaraaH = eminent monkeys; prahR^iShTaaH = with joy; uchchhrita laaN^guulaani = and with their tails lifted up; pravivyadhuH = waved; aayataaN^chita diirghaaNi = their distended long curved; laan^guulaani = tails.

अनुवादः

Shome eminent monkeys, with joy and with their tails lifted up, waved their distended curved tails.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपरे तु हनूमन्तं श्रीमन्तं वानरोत्तमम् ॥ ४३ ॥
आप्लुत्य गिरिशृङ्गेषु संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः ।

अपरे च हनूमन्तं वानरा वारणोपमम् ।
आप्लुत्य गिरिशृङ्गेभ्यः संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः ॥

अपरे तु हनूमन्तम् वानरा वारण उपमम् । आप्लुत्य गिरि शृन्गेभ्यः संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः ॥ ५-५७-४३

कितने ही वानर हर्षोल्लाससे भरकर छलाँगे भरते हुए पर्वत-शिखरोंपर वानरशिरोमणि श्रीमान् हनुमान् को छूने लगे ॥ ४३ १/२ ॥

उक्तवाक्यं हनूमन्तमङ्गदस्तु तदाब्रवीत् ॥ ४४ ॥
सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वाचमनुत्तमाम् ।

उक्तवाक्यं हनूमन्तमङ्गदस्तमथाब्रवीत् ।
सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वाचमनुत्तमाम् ॥

उक्त वाक्यम् हनूमन्तम् अन्गदः तु तदा अब्रवीत् । सर्वेषाम् हरि वीराणाम् मध्ये वाचम् अनुत्तमाम् ॥ ५-५७-४४

हनुमान् जी की उपर्युक्त बात सुनकर अङ्गदने उस समय समस्त वानरवीरोंके बीचमें यह परम उत्तम बात कही— ॥ ४४ १/२ ॥

इन्नु कॆलवु कपिश्रेष्ठरु पर्वत शिखरगळिन्द नॆगॆदु हर्षितरागि, भद्रगजदन्तॆ ऒप्पुत्तिद्द वानरश्रेष्ठनाद हनुमन्तनन्नु अप्पिकॊण्डरु. सीतॆयन्नु नोडिदॆ ऎम्ब आनन्ददायक वार्तॆयन्नु हेळिद हनुमन्तनन्नु ऎल्लरू प्रशंसिसिदरु. अङ्गदनु आग ऎल्ल वानरर समक्षमदल्लि इन्तॆन्दनु.॥43-44॥

पदच्छेदः

43. aaplutya = descending; girishR^iNgebhya = from the mountain-tops; apare = some other; vaanaraaH = monkeys; harSitaaH = with delight; sam spR^ishanti sma = fondingly touched; hanuumantam = Hanuma; vaaraNopamam = who resembled an elephant.

अनुवादः

Descending from the mountain-tops; some other monkeys, with delight, fondingly touched Hanuma who resembled an elephant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

44. atha = thereafter; aN^gadaH = Angada; ukta vaakyam = having teh words spoken; hanuumantam = by Hanuma; abraviit = spoke; uttamam vachanam = (the following) excellent words; madhye = in the midst; hariviiraaNaam = of the eminent monkeys.

अनुवादः

After hearing the words of Hanuma, Angada spoke the follwoing excellent words in the midst of those eminent monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित् समो वानर विद्यते ॥ ४५ ॥
यदवप्लुत्य विस्तीर्णं सागरं पुनरागतः ।

सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित् समो वानर विद्यते । यत् अवप्लुत्य विस्तीर्णम् सागरम् पुनः आगतः ॥ ५-५७-४५

‘वानरश्रेष्ठ! बल और पराक्रममें तुम्हारे समान कोई नहीं है; क्योंकि तुम इस विशाल समुद्रको लाँघकर फिर इस पार लौट आये ॥ ४५ १/२ ॥

जीवितस्य प्रदाता नस्त्वमेको वानरोत्तम ॥ ४६ ॥
त्वत्प्रसादात् समेष्यामः सिद्धार्था राघवेण ह ।

‘कपिशिरोमणे! एकमात्र तुम्हीं हमलोगोंके जीवनदाता हो । तुम्हारे प्रसादसे ही हम सब लोग सफलमनोरथ होकर श्रीरामचन्द्रजीसे मिलेंगे ॥ ४६ १/२ ॥

ओ वानरश्रेष्ठने! सत्त्वदल्लि, वीर्यदल्लि निनगॆ समानरादवरु बेरॆ यारू इल्ल. नूरु योजनगळ विस्तीर्णवाद महासागरवन्नु हारिकॊण्डु लङ्कॆगॆ होगि हिन्दिरुगि बन्दिरुवॆयल्लवे? नीनॊब्बने नमगॆ जीवदानवन्नु माडिरुववनु. निन्न अनुग्रहदिन्दागि कृतकृत्यरागिरुव नावुगळु ईगले श्रीरामन बळिगॆ होगोण.॥45-46॥

पदच्छेदः

45. vaanara = O Hanuma!; yat = since; punaH aagataH = you returned (here); avaplutya = crossing; vistiirNam = the extensive; saagaram = ocean; na kashchit = none; vidyate = is; samaH = equal; te = to you; sattve = in strength; viirye = and prowess.

अनुवादः

“O Hanuma! Since you returned here crossing the extensive ocean, none stands equal to you in strength and prowess.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

46. aho = what amazing; te = yaur; bhaktiH = devotion; svaamini = to the lord!; aho = what a wonderful; viiryan = prowess!; aho = what a surprising; dhR^itiH = caurage!; diShTyaa = by aur good fortune; yashasvinii = the illustriaus; devii = Sheetha; raama patnii = Rama’s consort; dR^iShTyaa = thank heven!; kaakutthsaH = Rama; tyakShyati = can give up; shokam = his sorrow; siitaaviyogajam = born aut of Sheetha’s separation.

अनुवादः

“What amazing is yaur devotion to the Lord! What a wonderful prowess! What a surprising caurage! By aur good fortune, yau saw the illustriaus Sheetha, Rama’s consort. Thank heaven! Rama can give up his sorrow born aut of Sheetha’s separataion.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो स्वामिनि ते भक्तिरहो वीर्यमहो धृतिः ॥ ४७ ॥
दिष्ट्या दृष्टा त्वया देवी रामपत्नी यशस्विनी ।
दिष्ट्या त्यक्ष्यति काकुत्स्थः शोकं सीतावियोगजम् ॥ ४८ ॥

‘अपने स्वामी श्रीरघुनाथजीके प्रति तुम्हारी भक्ति अद्भुत है । तुम्हारा पराक्रम और धैर्य भी आश्चर्यजनक है । बड़े सौभाग्यकी बात है कि तुम श्रीरामचन्द्रजीकी यशस्विनी पत्नी सीतादेवीका दर्शन कर आये, अब भगवान् श्रीराम सीताके वियोगसे उत्पन्न हुए शोकको त्याग देंगे, यह भी सौभाग्यका ही विषय है’ ॥ ४७-४८ ॥

अय्या! निन्नल्लिरुव स्वामि भक्तियु अत्यमोघवादुदु. निन्नल्लिरुव पराक्रम, धैर्य, साहसगळु अचिन्त्यवादुवुगळु. साध्वी शिरोमणियाद रामपत्नियाद सीतादेवियन्नु नोडि बन्दिरुवुदु नम्मॆल्लर सौभाग्यवे सरि. इल्लि जानकिदेवियु कळॆदुहोदद्दरिन्द उण्टाद श्रीरामन शोकवु ई वार्तॆयन्नु केळि परिहारवागुवुदु नम्मॆल्लर भाग्यफलवे आगिदॆ.॥47॥

पदच्छेदः

47. pramaditaaH = very much delighted; vaanaraaH = the monkeys; tataH = then; bhejire = got hold of; vipulaaH = extensive flat; shilaaH = rocks; parivaarya = encircling; aN^gadam = Angada; hanuumantam = Hanum; jaamvavantamcha = and Jambavan.

अनुवादः

Very much delighted, the monkeys then sat on extensive flat rocks encircling Angada, Hanuma and Jambavan.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च वानराः ।
परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाः शिलाः ॥ ४९ ॥
उपविष्टा गिरेस्तस्य शिलासु विपुलासु ते ।
श्रोतुकामाः समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः ॥ ५० ॥
दर्शनं चापि लङ्कायाः सीताया रावणस्य च ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे हनूमद्वदनोन्मुखाः ॥ ५१ ॥

परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाः शिलाः ।
श्रोतुकामाः समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः ॥ दर्शनं चापि लङ्कायाः सीताया रावणस्य च ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे हनुमद्वदनोन्मुखाः ॥ तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान् वानरैर्बहुभिर्वृतः ।
उपास्यमानो विबुधैर्दिवि देवपतिर्यथा ॥

तत्पश्चात् सभी श्रेष्ठ वानर समुद्रलङ्घन, लङ्का,रावण एवं सीताके दर्शनका समाचार सुननेके लिये एकत्र हुए तथा अङ्गद, हनुमान् और जाम्बवान् को चारों ओरसे घेरकर पर्वतकी बड़ी-बड़ी शिलाओंपर आनन्दपूर्वक बैठ गये । वे सब-के-सब हाथ जोड़े हुए थे और उन सबकी आँखें हनुमान् जी के मुखपर लगी थीं ॥ ४९—५१ ॥

शुभलक्षण सम्पन्ननाद अङ्गदनु तन्न सुत्तलू सेरिद वानररिन्द, स्वर्गदल्लि देवतॆगळिन्द सेविसल्पडुत्तिरुव देवेन्द्रनन्तॆ, सेवितनागि राराजिसुत्तिद्दनु.॥51॥

पदच्छेदः

48; 49. shrotu kaamaaH = longing to hear; laN^ghanam = abaut crossing; samudrasya = of ocean; darshaMchaapi = and the seeing; laN^kaayaaH = of Lanka; siitaayaaH = of Sheetha; raavaNasya cha = and of Ravana; sarve = all; vaanarottamaaH = those excellent monkeys; tasthuH = waited; hanumadvachanonmukhaaH = in expectation of Hanuma’s words; praN^jalayaH = with their joined pal.ns.

अनुवादः

Longing to hear abaut crossing of ocean and the seeing of Lanka, Sheetha and Ravana, all those excellent monkeys waited with their joined pal.ns, in anctipation of Hanuma’s words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बळिक वानररु अङ्गद, हनुमन्त, जाम्बवन्तर सुत्तलू सेरि, हॆच्चाद सन्तोषदिन्द दॊड्ड-दॊड्ड बण्डॆगळ मेलॆ आसीनरादरु. हनुमन्तनु समुद्रवन्नु लङ्घिसिदुदु, लङ्कॆयल्लि हुडुकिद्दु, सीता देविय दर्शनवादुदु, रावणनल्लि माताडिदुदु, लङ्कॆयन्नु सुट्टिद्दु मुन्ताद विषयगळन्नु केळुव इच्छॆयिन्द अवरॆल्लरू भक्तिभावदिन्द हनुमन्तनिगॆ ऎदुरागि, कैजोडिसिकॊण्डु, एकाग्रतॆयिन्द कथॆ केळलु कातुररागिद्दरु.॥48-50॥

पदच्छेदः

50. shriimaan = the auspicious; aN^gada = Angada; tasthau = waited; devapatiryathaa = like Indra the Lord of celestials; upaasyamaanaH = waited upon; vibudhaiH = by celestials; divi = in heaven; vR^itaH = encircled; bahubhiH vaanaraiH = by many mokes; tatra = there.

अनुवादः

The auspicious Angada encircled by many monkeys there, waited like Indra the lord of celestials, who was waited upon by celestials in heaven.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

51. tadaa = then; unnatam = the high; mahat = large; mahiidharaagram = uppermost part of the mauntain; adhyaasitam = on which were seated; mudaa = with delight; kiirtimataa hanuumataa = by the illustriaus Hanuma; tathaa = and yashasvinaa = the famaus; aN^gadena = Angeda; aN^gada baddha baahunaa = with bracelets worn on his upper ar.ns; abhavet = became; jvalitam = stood blazed; shriyaa = with splendaur.

अनुवादः

The high and large summit of the mauntain, on which were seated then with delight, the illustriaus Hanuma and the famaus Angada, with bracelets worn on his upper ar.ns, stood blazed with splendaur.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान् वानरैर्बहुभिर्वृतः ।
उपास्यमानो विबुधैर्दिवि देवपतिर्यथा ॥ ५२ ॥

हनूमता कीर्तिमता यशस्विना
तथाङ्गदेनाङ्गदबद्ध बाहुना ।
मुदा तदाभ्यासितमुन्नतं महन्
महीधराग्रं ज्वलितं श्रियाभवत् ॥

जैसे देवराज इन्द्र स्वर्गमें देवताओंद्वारा सेवित होकर बैठते हैं, उसी प्रकार बहुतेरे वानरोंसे घिरे हुए श्रीमान् अङ्गद वहाँ बीचमें विराजमान हुए ॥ ५२ ॥

बुद्धिशालियू, कीर्तिवन्तनू, महापराक्रमियू आगिद्द हनुमन्तनिन्दलू, भुजकीर्तिगळिन्द शोभितनाद अङ्गदनिन्दलू, सन्तसदिन्द आश्रयिसल्पट्ट आ महेन्द्रपर्वतद शिखरवु अनुपमवाद कान्तियिन्द बॆळगुत्तिद्दितु.॥52॥

हनूमता कीर्तिमता यशस्विना
तथाङ्गदेनाङ्गदनद्धबाहुना ।
मुदा तदाध्यासितमुन्नतं मह-
न्महीधराग्रं ज्वलितं श्रियाभवत् ॥ ५३ ॥

कीर्तिमान् एवं यशस्वी हनुमान् जी तथा बाँहोंमें भुजबंद धारण किये अङ्गदके प्रसन्नतापूर्वक बैठनेसे वह ऊँचा एवं महान् पर्वतशिखर दिव्य कान्तिसे प्रकाशित हो उठा ॥ ५३ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः ॥ ५७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें सत्तावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५७ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि ऐवत्तेळनॆय सर्गवु मुगियितु.