०५६ हनुमता पुनरशोकवनगमनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Hanuma again visits Ashoka garden and sees Seetha once more. He consoles Seetha that Rama along with his forces of monkeys and bears will come soon and after conquering the enemies in battle, will take her back. After bidding adieu to Seetha, he ascends Mount Arishta and enlarges his body making himself ready to leap across the ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

56. हनुमान् जी का पुनः सीताजीसे मिलकर लौटना और समुद्रको लाँघना

ततस्तु शिंशपामूले जानकीं पर्यवस्थिताम् ।
अभिवाद्याब्रवीद् दिष्ट्या पश्यामि त्वामिहाक्षताम् ॥ १ ॥

ततस्तां शिंशपामूले जानकीं पर्यवस्थिताम् ।
अभिवाद्याब्रवीद्धिष्ट्या पश्यामि त्वामिहाक्षताम् ॥

ततः तु शिंशपा मूले जानकीम् पर्यवस्थिताम् । अभिवाद्य अब्रवीत् दिष्ट्या पश्यामि त्वाम् इह अक्षताम् ॥ ५-५६-१

तदनन्तर हनुमान् जी अशोकवृक्षके नीचे बैठी हुई जानकीजीके पास गये और उन्हें प्रणाम करके बोले—‘आर्ये! सौभाग्यकी बात है कि इस समय मैं आपको सकुशल देख रहा हूँ’ ॥ १ ॥

बळिक हनुमन्तनु शिंशुपावृक्षद बुडदल्लि कुळितिद्द जानकिय बळिगॆ बन्दु पादाभिवन्दनॆयन्नु गैदु - अम्मा! दैवानुग्रहदिन्द यावुदे अपायक्कू गुरियागदॆ क्षेमवागिरुव निन्नन्नु नोडुत्तिद्देनॆ ऎन्दु हॊरडलनुवादनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter; abhivaadya = having offered is salutation; jaanakiim = to Seetha; paryupasthitaam = who was present; shimshupaamuule = at the foot of Ashoka tree; (Hanuma); abraviit = spoke (as follows); diSTyaa = thank Heaven!; pashyaami = I am seeing; tvaam = you; iha = here; akSataam = uninjured.

अनुवादः

Thereafter, having offered his salutation to Seetha, who was present at the foot of Ashoka tree, Hanuma spoke: “Thank heaven! I am seeing you uninjured here!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः ।
भर्तुः स्नेहान्विता वाक्यं हनूमन्तमभाषत ॥ २ ॥

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः ।
भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं हनूमन्तमभाषत ॥

ततः तम् प्रस्थितम् सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः । भर्तृ स्नेह अन्वितम् वाक्यम् हनूमन्तम् अभाषत ॥ ५-५६-२

सीता अपने पतिके स्नेहमें डूबी हुई थीं । वे हनुमान् जी को प्रस्थान करनेके लिये उद्यत जान उन्हें बारम्बार देखती हुई बोलीं— ॥ २ ॥

हागॆ हॊरटुनिन्त हनुमन्तनन्नु सीतॆयु वात्सल्यपूर्णवाद दृष्टियिन्द अडिगडिगू नोडुत्ता पतिप्रेम सूचकवाद मातन्नु इन्तॆन्दळु -॥2॥

पदच्छेदः

2. tataH = then; punaH punaH = again and again; viikSamaaNaa = beholding; tam hanuumantam = that Hanuma; prasthitam = starting out (for his return-journey); siitaa = Seetha; abhaaSata = spoke; vaakyam = (the following) words; * bhartR^isnehaanvitam* = endowed with affection towards her husband.

अनुवादः

Then, beholding again and again, that Hanuma, who had made ready for his return journey, Seetha spoke the following words, filled with affection towards her husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि त्वं मन्यसे तात वसैकाहमिहानघ ।
क्वचित् सुसंवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ ३ ॥

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥

कामम् अस्य त्वम् एव एकः कार्यस्य परिसाधने । पर्याप्तः पर वीरघ्न यशस्यः ते बल उदयः ॥ ५-५६-३

‘तात! निष्पाप वानरवीर! यदि तुम उचित समझो तो एक दिन और यहाँ किसी गुप्त स्थानमें ठहर जाओ, आज विश्राम करके कल चले जाना ॥ ३ ॥

शत्रुसंहारका! नीनॊब्बने ई ऎल्ल राक्षसरन्नु संहरिसि, नन्नन्नु विमोचनॆगॊळिसलु समर्थनागिरुवॆ. इदरिन्द कीर्ति प्रतिष्ठॆगळु निनगे सिगबहुदु. आदरॆ श्रीरामनिगॆ लभिसलारवु.॥3॥

पदच्छेदः

3. paraviiraghna = O Hanuma; the annihilator of enemies!; kaamam = surely; tvam = you; ekaH = alone; paryaaptaH = are enough; parisaadhane = in achievement; asya kaaryasya = of this task; te = your; balodayaH = elevated energy; yashasya = is creditable.

अनुवादः

“O Hanuma, the annihilator of enemies! You are yourself surely sufficient single-handed completion of this task. Your elevated energy is creditable indeed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम चैवाल्पभाग्यायाः सान्निध्यात् तव वानर ।
शोकस्यास्याप्रमेयस्य मुहूर्तं स्यादपि क्षयः ॥ ४ ॥

शरैः सुसङ्कुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।
मां नयेद्यदि काकुत्थः तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥

शरैस्तुः सम्कुलाम् कृत्वा लन्काम् पर बल अर्दनः । माम् नयेत् यदि काकुत्स्थः तस्य तत् सादृशम् भवेत् ॥ ५-५६-४

‘वानरप्रवर! तुम्हारे निकट रहनेसे मुझ मन्दभागिनीका अपार शोक भी थोड़ी देरके लिये कम हो जायगा ॥ ४ ॥

अरिवीर भयङ्करनाद श्रीरामनु तन्न बाणगळिन्द लङ्कॆयन्नु अल्लोल-कल्लोलवागिसि, नन्नन्नु करॆदुकॊण्डु होदरॆ अदे अवन पराक्रमक्कॆ तक्कुदादुदु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tu = but; tat bhavet = it will be; sadR^isham = appropriate; tasya kaakutthasaH = of him Rama; parabalaardanaH = who destroys the army of adversaries; nayedyadi = if he takes; maam = me; kR^itvaa = after making; laN^kaam = Lanka; samkulaam = upset; sharaiH = with his arrows.

अनुवादः

“But, it will be appropriate for Rama, who destroys the hostile forces, to take me with him, after routing Lanka with his arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गते हि हरिशार्दूल पुनः सम्प्राप्तये त्वयि ।
प्राणेष्वपि न विश्वासो मम वानरपुङ्गव ॥ ५ ॥

तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।
भवेदाहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥

तत् यथा तस्य विक्रान्तम् अनुरूपम् महात्मनः । भवति आहव शूरस्य तत्त्वम् एव उपपादय ॥ ५-५६-५

‘कपिश्रेष्ठ! वानरशिरोमणे! जब तुम चले जाओगे, तब फिर तुम्हारे आनेतक मेरे प्राण रहेंगे या नहीं, इसका कोई विश्वास नहीं है ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

5. tat = therefore; tva = you; upapaadaya = act; * yathaa tathaa bhavati* = in such a way that; mahaatmanaH = the high-souled Rama; aahavashuurasya = valiant in battle; vikraantam = (may exhibit) prowess; tasya anuruupam = worthy of him.

अनुवादः

“Therefore, you act in such a way that the high-souled Rama, valiant in battle, may exhibit prowess worthy of him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रणधीरनाद, महात्मनाद श्रीरामन पराक्रमक्कॆ योग्यवाद कार्य विधानवन्नु नीनु रूपिसबेकु.

अदर्शनं च ते वीर भूयो मां दारयिष्यति ।
दुःखाद् दुःखतरं प्राप्तां दुर्मनःशोककर्शिताम् ॥ ६ ॥

तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् ।
निशम्य हनुमांस्तस्या वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥

तत् अर्थ उपहितम् वाक्यम् प्रश्रितम् हेतु सम्हितम् । निशम्य हनुमान् तस्या वाक्यम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥ ५-५६-६

‘वीर! मुझपर दुःख-पर-दुःख पड़ते गये हैं । मैं मानसिक शोकसे दिन-दिन दुर्बल होती जा रही हूँ । अब तुम्हारा दर्शन न होना मेरे हृदयको और भी विदीर्ण करता रहेगा ॥ ६ ॥

अर्थवत्ताद, स्नेहयुक्तवाद हागू युक्तियुक्तवाद सीतादेविय मातुगळन्नु केळि हनुमन्तनु समाधानकरवाद उत्तरवन्नु नीडिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. nishamya = hearing; tat = those; vaakyam = words; prashritam = which were humble; hetusamhitam = endowed with reason; arthopahitam = and meaningful; tasyaaH = of her; hanumaan = Hanuma; abraviit = spoke; vaakyam = (the following) words; uttaram = in reply.

अनुवादः

Hearing those humble, reasonable and meaningful words of Seetha, Hanuma spoke the following words in reply.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं च वीर सन्देहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः ।
सुमहत्सु सहायेषु हर्यृक्षेषु महाबलः ॥ ७ ॥
कथं नु खलु दुष्पारं सन्तरिष्यति सागरम् ।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ ८ ॥

क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थोहर्यृक्षप्रवरैर्वृतः ।
यस्ते युधि विजित्यारीन् शोकं व्यपनयिष्यति ॥ एवमाश्वास्य वैदेहीं हनुमान् मारुतात्मजः ।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीमभ्यवादयत् ॥

क्षिप्रम् एष्यति काकुत्स्थो हरि ऋक्ष प्रवरैः वृतः । यः ते युधि विजित्य अरीन् शोकम् व्यपनयिष्यति ॥ ५-५६-७ एवम् आश्वास्य वैदेहीम् हनूमान् मारुत् आत्मजः । गमनाय मतिम् कृत्वा वैदेहीम् अभ्यवादयत् ॥ ५-५६-८

‘वीर! मेरे सामने यह संदेह अभीतक बना ही हुआ है कि बड़े-बड़े वानरों और रीछोंके सहायक होनेपर भी महाबली सुग्रीव इस दुर्लङ्घ्य समुद्रको कैसे पार करेंगे? उनकी सेनाके वे वानर और भालू तथा वे दोनों राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण भी इस महासागरको कैसे लाँघ सकेंगे? ॥

वायुपुत्रनाद हनुमन्तनु हीगॆ हेळि वैदेहियन्नु समाधानगॊळिसि* हॊरडलु सिद्धनागि पुनः सीतॆगॆ अभिवादनवन्नु माडिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

7. kaakuthsaH = Rama; vR^itaH = surrounded; haryR^iSapravaraiH = with leaders of monkeys and bears; eSyati = will come; kSipram = immediately; yaH = who; vijitya = after conquering; ariin = the enemies; yudhi = in battle; vyapanayiSyati = will take away; te = your; shokam = grief.

अनुवादः

“Rama, accompanied by the leaders of monkeys and bears, will come soon and after conquering the enemies in battle, will take away your grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताये! कपि-करडिगळ सैन्यक्कॆ अधिपतियागिरुव, हारुववरल्लि श्रेष्ठनाद, सत्त्वसम्पन्ननाद सुग्रीवनु निन्न विमोचनॆय सलुवागि दृढप्रतिज्ञनागिरुवनु.॥7॥

पदच्छेदः

8. hanumaan = Hanuma ; maarutaatmajah = the son of wind-god; evam = thus; aashvaasya = consoling; vaidehiim = Seetha; kR^itvaa = and making up; matim = his mind; gamanaaya = to go; vaidehiim abhyavaadayat = saluted Seetha with reverence.

अनुवादः

Hanuma, the son of wind-god, thus consoling Seetha and making up his mind to go, saluted Seetha with reverence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यापि लङ्घने ।
शक्तिः स्याद् वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥ ९ ॥

ततः स कपिशार्दूलः स्वामिसन्दर्शनोत्सु कः ।
आरुरोह गिरिश्रेष्ठमरिष्टमरिमर्दनः ॥

ततः स कपि शार्दूलः स्वामि संदर्शन उत्सुकः । आरुरोह गिरि श्रेष्ठम् अरिष्टम् अरि मर्दनः ॥ ५-५६-९

‘तीन ही प्राणियोंमें इस समुद्रको लाँघनेकी शक्ति है—तुममें, गरुड़में अथवा वायुदेवतामें ॥ ९ ॥

वैदेहियन्नु नमस्करिसि, बळिक श्रीरामन दर्शनक्कागि कुतूहलियागिद्द हनुमन्तनु पुनः समुद्रद मेल्भागदिन्द हिन्दिरुगलु निश्चयिसिदनु. शत्रुसूदनाद हनुमन्तनु अरिष्टवॆम्ब पर्वतवन्नु हत्तिदनु. ॥9॥

पदच्छेदः

9. tataH = thereafter; saH = that; kapishaarduulaH = Hanuma the foremost among the monkeys; arimardanah = the annihilator of enemies; svaami samdarshanotsukaH = with an anxious desire to see his lord; aaruroha = ascended; girishreSTham = (that) mountain of excellence; ariSTham = called Arishta.

अनुवादः

Thereafter, that Hanuma the foremost among the monkeys, and the annihilator of enemies, with an anxious desire to see his lord, ascended the Mount Arishta of excellence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदत्र कार्यनिर्बन्धे समुत्पन्ने दुरासदे ।
किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविशारदः ॥ १० ॥

तुङ्गपद्मकजुष्टाभिर्नीलाभिर्वनराजिभिः ।
सोत्तरीयमिवाम्भोदैः शृङ्गान्तरविलम्बिभिः ॥

तुन्ग पद्मक जुष्टाभिः नीलाभिः वन राजिभिः । सोत्तरीयमिवाम्भोदैः शृम्गान्तरविलम्बिभिः ॥ ५-५६-१०

‘इस कार्यसम्बन्धी दुष्कर प्रतिबन्धके उपस्थित होनेपर तुम्हें क्या समाधान दिखायी देता है ? बताओ, क्योंकि तुम कार्यकुशल हो ॥ १० ॥

आ पर्वतवु ऎत्तरवाद पद्मकवॆम्ब वृक्षगळिन्द कूडिद्दु, नीलवर्णद वनश्रीयिन्द शोभिसुत्तित्तु. अदर शिखरगळ नडुवॆ जोलाडुत्तिद्द मेघगळिन्द अदु उत्तरीयवन्नु हॊद्दुकॊण्डिदॆयो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु.॥10॥

पदच्छेदः

10. niilaabhiH = (that mountain) was covered as it were; with dark green; vanaraajibhiH = rows of gardens; tuN^gapadmakajuSTaabhiH = inhabited by towering elephants with red spots on their skin; ambhodaiH = with clouds; shR^iNgaantaravilambibhiH = hanging between its summits; sottariiyamiva = as with an upper garment.

अनुवादः

That mountain was covered as it were with dark green rows of gardens inhabited by towery elephants with red spots on their skin and with its clouds hanging between its summits, as with an upper garment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते फलोदयः ॥ ११ ॥

बोध्यमानमिव प्रीत्या दिवाकरकरैः शुभैः ।
उन्मिषन्तमिवोद्धूतैर्लोचनैरिव धातुभिः ॥

बोध्यमानमिव प्रीत्या दिवाकरकरैः शुभैः । उन्मिषन्तिमिवोद्धूतैर्लोचनैरिव धातुभिः ॥ ५-५६-११

‘शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले कपिश्रेष्ठ! इसमें संदेह नहीं कि इस कार्यको सिद्ध करनेमें तुम अकेले ही पूर्ण समर्थ हो; परंतु तुम्हारे द्वारा जो विजयरूप फलकी प्राप्ति होगी, उससे तुम्हारा ही यश बढ़ेगा, भगवान् श्रीरामका नहीं ॥ ११ ॥

आ पर्वतदल्लि बिद्दिरुव सूर्यरश्मिगळु मलगिदवनन्नु ऎच्चरिसुत्तिरुवन्तॆ पर्वतवन्नु ऎच्चरगॊळिसुत्तित्तॊ ऎम्बन्तित्तु. आ पर्वतदल्लि हॊळॆयुत्तिद्द गैरिकादि धातुगळु, अदु कण्णुतॆरॆदु नोडुत्तिदॆयो ऎम्बन्तित्तु. ॥11॥

पदच्छेदः

11. dhaatubhiH = by metals; uddhuutaiH = scattered here and there; lochanairiva = looking like eyes; unmiSantamiva = drawing up the eye = lids; (the mountain); bodhyamaanamiva = looked like being awakened as it were; priityaa = with love; shubhaiH divaakarakaraiH = by the bright rays of the sun.

अनुवादः

By metals scattered here and there, looking like eyes drawing up the eye-lids, the mountain looked like being awakened, as it were, with love by the bright rays of the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलैस्तु सङ्कुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।
मां नयेद् यदि काकुत्स्थस्तत् तस्य सदृशं भवेत् ॥ १२ ॥

तोयौघनिःस्वनैर्मन्द्रैः प्राधीतमिव पर्वतम् ।
प्रगीतमिव विस्पष्टैर्नानाप्रस्रवणस्वनैः ॥

तोयौघनिस्वनैर्मन्द्रैः प्राधीतमिव पर्वतम् । प्रगीतमिव विस्पष्टैर्नानाप्रस्रवणस्व्नै ॥ ५-५६-१२

‘परंतु शत्रुसेनाको पीड़ा देनेवाले श्रीरामचन्द्रजी यदि लङ्काको अपनी सेनासे पददलित करके मुझे यहाँसे ले चलें तो वह उनके योग्य पराक्रम होगा ॥ १२ ॥

अल्लिद्द चिलुमॆगळिन्द हॊरबरुत्तिद्द इम्पाद निनादवु पर्वतवेनादरू गायनमाडुत्तिदॆयो ऎम्बन्तित्तु. ॥12॥

पदच्छेदः

12. parvatam = the mountain; praadhiitamiva = looked like the one who has started reciting the scriptures; vispaSTaiH = clearly; mandraiH toyaughanisvanaiH = in the form of the deep sound of running streams of water; pragiitamiva = singing as it were at a high pitch; naanaa prasravaNasvanaiH = in the form of roaring sound of various cascades.

अनुवादः

The mountain looked resembling the one which has started reciting the scriptures clearly in the form of the deep sound of running streams of water, singing as it were at a high pitch, in the form of roaring sound of various cascades.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।
भवत्याहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ १३ ॥

देवदारुभिरत्युच्चॆरूर्ध्वबाहुमिव स्थितम् ।
प्रपातजलनिर्घोषैः प्राक्रुष्टमिव सर्वतः ॥

देवदारुभिरत्युच्चैरूर्ध्वबाहुमिव स्थितम् । प्रपातजलनिर्घोषैः प्राकृष्टमिव सर्वतः ॥ ५-५६-१३

‘अतः तुम ऐसा उपाय करो, जिससे युद्धवीर महात्मा श्रीरामचन्द्रजीका उनके योग्य पराक्रम प्रकट हो’ ॥ १३ ॥

ऎत्तरवागि बॆळॆदिद्द देवदारु वृक्षगळिन्द, आ पर्वतवु कैगळॆत्ति तपस्सु माडुवन्तिद्द मुनियन्तॆ काणुत्तित्तु. अल्लिद्द दॊड्ड-दॊड्ड जलपातगळ भोर्गरॆयुव शब्दगळन्नु केळिदरॆ, आ पर्वतवु गट्टियागि अरचुत्तिदॆयो ऎम्बन्तित्तु.॥13॥

पदच्छेदः

13. sthitam = (the mountain) stood; uurdhvabaahum iva = as it were with uplifted arms; atyuchchaiH devadaarubhiH = in the form of very high deodars; * praakR^iSTamiva* = and which started crying loudly as it were; sarvataH = on all sides; prapaatajalanirghoSaiH = on all sides; prapaatajala nirghoSaiH = in the form of the sound of its cascades.

अनुवादः

The mountain stood as it were with uplifted arms in the form of very lofty deodars and which started crying loudly as it were, on all sides, in the form of the sound of its cascades.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् ।
निशम्य हनुमान् वीरो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ १४ ॥

वेपमानमिव श्यामैः कम्पमानैः शरद्वनैः ।
वेणुभिर्मारुतोद्धूतैः कूजन्तमिव कीचकैः ॥

सीताजीकी यह बात स्नेहयुक्त तथा विशेष अभिप्रायसे भरी हुई थी । इसे सुनकर वीर हनुमान् ने इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ १४ ॥

पर्वत सुत्तलू श्यामल वर्णद शरत्कालदल्लि सॊम्पागि बॆळॆदिद्द वनगळिद्दवु. गाळिगॆ आ वृक्षगळु अलुगाडुत्तिरुवाग पर्वतवे कम्पिसुत्तिदॆ ऎम्बन्तित्तु. पर्वतदल्लिद्द बिदिरिन मेळिगळिद्दु गाळियिन्द अदरिन्द उण्टाद ध्वनियु, वेणुवादन माडुत्तिदॆयो ऎम्बन्तित्तु.॥14॥

पदच्छेदः

14. vepamaanamiva = (The mountain) seemed to be trembling; kampamaanaiH = in the form of waving; shaamaiH = dark; sharadvanaiH = antomnal groves; veNubhiH = which was piping as it were; kiichakaiH = in the form of hollow bamboos; maarutoddhuutaiH = shaken up by the wind; kuujantamiva = and as though whistling.

अनुवादः

The mountain seemed to be trembling in the form of waving dark automnal groves, which was piping as it were, in the form of hollow bamboos shaken up by the wind and whistling.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः ।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ १५ ॥

निःश्चसन्तमिवामर्षाद्घोरैराशीविषोत्तमैः ।
नीहारकृतगम्भीरैर्ध्यायन्तमिव गह्वरैः ॥

निःश्वसन्तमिवामर्षाद्घोरैराशीविषोत्तमैः । वीहारकृतगम्भीरैर्ध्यायन्तमिव गह्वरैः ॥ ५-५६-१५

‘देवि! वानर और भालुओंकी सेनाओंके स्वामी कपिश्रेष्ठ सुग्रीव बड़े शक्तिशाली पुरुष हैं । वे तुम्हारे उद्धारके लिये प्रतिज्ञा कर चुके हैं ॥ १५ ॥

भयङ्करवाद विषसर्पगळु बुसुगुट्टुवुदन्नु नोडिदरॆ आ पर्वतवु कोपदिन्द निट्टुसिरुबिडुत्तिदॆयो ऎम्बन्तित्तु. मञ्जिनिन्द आवृतवाद गम्भीरवाद गुहॆगळिन्द अदु इन्द्रिय निग्रहगैदु ध्यानमग्ननाद मुनियन्तॆ इत्तु.॥15॥

पदच्छेदः

15. niH shvasantamiva = (the mountain) was hissing as it were with fury; aashiiviSottamaiH = in the form of its terrible and most poisonous snakes; dhyaayantamiva = which sat absorbed in meditation as it were; guhvaraiH = in the form of its caves; niihaara kR^ita gambhiiraiH = which were deep and covered with mist.

अनुवादः

The mountain was hissing as it were with fury, in the form of its terrible and most poisonous snakes and which sat absorbed in meditation as it were, in the form of its deep caves covered with mist.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः ।
क्षिप्रमेष्यति वैदेहि सुग्रीवः प्लवगाधिपः ॥ १६ ॥

मेघपादनिभैः पादैः प्रक्रान्तमिव सर्वतः ।
जृम्भमाणमिवाकाशे शिखरैरभ्रशालिभिः ॥

मेघपादनिभैः पादैः प्रक्रान्तमिव सर्वतः । जृम्भमाणमिवाकाशे शिखरैरभ्रामालिभिः ॥ ५-५६-१६

‘विदेहनन्दिनि! अतः वे वानरराज सुग्रीव सहस्रों कोटि वानरोंसे घिरे हुए तुरंत यहाँ आयेंगे ॥ १६ ॥

मेघगळ खण्डगळन्तॆ काणुत्तिद्द सण्ण-सण्ण शिखरगळिन्द आवृतवागिद्द आ पर्वतवु प्रयाण हॊरटिरुवन्तॆये काणुत्तित्तु. मेघ-मालॆगळन्नु धरिसिद्द शिखरगळिन्द कूडिद्द पर्वतवु आकळिसुत्ता मैमुरियुत्तिदॆयो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु.॥16॥

पदच्छेदः

16. prakraantamiva = (the mountain) seems to be setting out on a journey; sarvataH = on all four sides; paadaiH = with the feet of that mountain; meghapaadanibhaiH = looking like rising clouds; shikharaiH = which with its peaks; abhra maalibhiH = having a lining of clouds; jR^imbhamaaNamiva = seemed to stretch its limbs; aakaashe = in the sky.

अनुवादः

The mountain seems to be setting out on a journey on all four sides, with feet of the mountain, looking like rising clouds, which with its peaks having a lining of clouds, seemed to stretch its limbs in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ च वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ ।
आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः ॥ १७ ॥

कूटैश्च बहुधाकीर्णैः शोभितं बहुकन्दरैः ।
सालतालाश्वकर्णैश्च वंशैश्च बहुभिर्वृतम् ॥

कूटैश्च बहुधा कीर्णै शोभितम् बहुकन्दरैः । साल ताल अश्व कर्णैः च वंशैः च बहुभिः वृतम् ॥ ५-५६-१७

‘साथ ही वे दोनों वीर नरश्रेष्ठ श्रीराम और लक्ष्मण भी एक साथ आकर अपने सायकोंसे इस लङ्कापुरीका विध्वंस कर डालेंगे ॥ १७ ॥

आ पर्वतवु अनेक शिखरगळिन्द, गुहॆगळिन्द शोभिसुत्तित्तु. अदु सालवृक्षगळिन्दलू, ताळॆमरगळिन्दलू, बिळिमत्ती मरगळिन्दलू, बिदिरु मॆळॆगळिन्दलू, व्याप्तवागित्तु.॥17॥

पदच्छेदः

17. (The mountain) shobhitam = was embellished with; kuuTaishcha = number of summits; bahukandaraiH = and adorned with numerous caves; bahudhaakiirNaiH = scattered at many places; vR^itam = and endowed with; bahubhiH = many; saala taalaashvakarNaishcha = sal; palmyrah; karna and bamboo trees.

अनुवादः

The mountain was embellished with a number of summits and adorned with numerous caves scattered at many places and endowed with many sal, palmyrah, karna and bamboo trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सगणं राक्षसं हत्वा नचिराद् रघुनन्दनः ।
त्वामादाय वरारोहे स्वां पुरीं प्रति यास्यति ॥ १८ ॥

लतावितानैर्विततैः पुष्पवद्भिरलङ्कृतम् । नानामृगगणाकीर्णं धातुनिष्यन्दभूषितम् ।

लतावितानैर्विततैः प्ष्पवद्भिरलम्कृतम् । नानामृगगणाकीर्णम् धातुनिष्यन्दभूषितम् ॥ ५-५६-१८

‘वरारोहे! राक्षसराज रावणको उसके सैनिकोंसहित कालके गालमें डालकर श्रीरघुनाथजी आपको साथ ले शीघ्र ही अपनी पुरीको पधारेंगे ॥ १८ ॥

ऎल्ल कडॆगळल्लि पुष्पलतॆगळिन्द समलङ्कृतवागित्तु. आ गिरियु विविध मृगगळ गुम्पुगळिन्दलू, गैरिकादि धातुगळ स्रावदिन्द ऒप्पुत्तित्तु. अल्लल्लि अनेक जलपातगळिन्द शोभिससुत्तिद्दु, राशि-राशि बिद्दिद्द कल्लुबण्डॆगळिन्द कूडित्तु.॥18॥

पदच्छेदः

18. (The mountain); alamkR^itam = was adorned; lataavitaanaiH = with clusters of creepers; vitataiH puSpavadbhiH = having plenty of flowers; naaaa mR^igagaNaakiirNam = filled with many troops of animals; dhaatuniSyanda bhuuSitam = and embellished with gushes of liquid minerals.

अनुवादः

The mountain was adorned with clusters of creepers having plenty of flowers, filled with a number of summits and adorned with numerous caves scattered at many places and endowed with many sal, palmyrah, karna and bamboo trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी ।
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि रामेण निहतं रावणं रणे ॥ १९ ॥

महर्षियक्षगन्धर्वकिन्नरोरगसेवितम् ।

महर्षियक्षगन्धर्वकिन्नरोरगसेवितम् । लतापादपसम्घातम् सिम्हाध्युषितकन्दरम् ।

‘इसलिये आप धैर्य धारण करें । आपका भला हो । आप समयकी प्रतीक्षा करें । रावण शीघ्र ही रणभूमिमें श्रीरामके हाथसे मारा जायगा, यह आप अपनी आँखों देखेंगी ॥

महर्षिगळिन्द, यक्षरिन्द, गन्धर्व-किन्नर-नाग इवरुगळिन्द अदु सेविसल्पडुत्तित्तु. लतावृक्षगळ समुदायगळिन्द शोभिसुत्तित्तु. आ पर्वतद गुहॆगळल्लि सिंहगळु वासवागिद्दवु.॥19॥

पदच्छेदः

19. (The mountain); bahuprasravaNopetam = was endowed with many cascades; shilaasamchaya samkaTam = crowded together with heaps of rocks; maharSiyakSagandharava kinnaroragasevitam = and frequented by great sages; yakshas; Gandharvas; Kinnaras and celestial serpents.

अनुवादः

The mountain was endowed with many cascades, crowded together with heaps of rocks and frequented by great sages, Yakshas, Gandharvas, Kinnaras and celestial serpents.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे ।
त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ २० ॥

व्याघ्रसङ्घसमाकीर्णं स्वादुमूलफलद्रुमम् ॥ लतापादपसम्बाधं सिंहाध्युषितकन्दरम् ।

व्याग्रसम्घसमाकीर्णम् स्वादुमूलफलद्रुमम् ।

‘पुत्र, मन्त्री और भाई-बन्धुओंसहित राक्षसराज रावणके मारे जानेपर आप श्रीरामचन्द्रजीके साथ उसी प्रकार मिलेंगी, जैसे रोहिणी चन्द्रमासे मिलती है ॥ २० ॥

दॊड्डदाद हुलिगळ गुम्पिनिन्द अदु कूडिद्दितु. रुचिकरवाद गॆड्डॆ-गॆणसुगळू, फल वृक्षगळू इद्दवु. ॥20॥

पदच्छेदः

20. (The mountain); lataapaada samghaatam = was exquisite with creepers and trees; simhaadhyuSia kandaram = having caves inhabited by lions; vyaaghrasamghasamaakiirNam = filled with a number of tigers; svaadumuula phala drumam = and having sweet roots and fruit-trees.

अनुवादः

The mountain was exquisite with creepers and trees, having caves inhabited by lions, spread over with a number of tigers and endowed with sweet roots and fruit-trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्युतः ।
यस्ते युधि विजित्यारीञ्छोकं व्यपनयिष्यति ॥ २१ ॥

तमारु रोह हनुमान् पर्वतं प्लवगोत्तमः ।
रामदर्शनशीघ्रेण प्रहर्षेणाभिचोदितः ॥

तम् आरुरोह हनुमान् पर्वतम् पवनात्मजः । राम दर्शन शीघ्रेण प्रहर्षेण अभिचोदितः ॥ ५-५६-२१

‘वानरों और भालुओंके प्रमुख वीरोंके साथ श्रीरामचन्द्रजी शीघ्र ही यहाँ पधारेंगे और युद्धमें शत्रुओंको जीतकर आपका सारा शोक दूर कर देंगे’ ॥ २१ ॥

सीतादर्शन शुभवार्तॆयन्नु, अवळ सन्देशवन्नु श्रीरामनिगॆ मुट्टिसलु आतुरनाद वायुनन्दन हनुमन्तनु आ अरिष्ट गिरियन्नु हत्तिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. hanumaan = Hanuma; pavanaatmajah = the son of wind-god; raamadarshana shiighreNa = in a hurry to see Rama; aaruroha = ascended; tamparvatam = that mountain; abhichoditaH = excited as he was; praharSeNa = with an extreme joy.

अनुवादः

Hanuma, the son of wind-god, in a hurry to see Rama, ascended that mountain, excited as he was with an extreme joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमाश्वास्य वैदेहीं हनूमान् मारुतात्मजः ।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीमभ्यवादयत् ॥ २२ ॥

तेन पादतलाक्रान्ता रम्येषु गिरिसानुषु ।
सघोषाः समशीर्यन्त शिलाश्चूर्णीकृतास्ततः ॥

तेन पाद तल आक्रान्ता रम्येषु गिरि सानुषु । सघोषाः समशीर्यन्त शिलाः चूर्णी कृताः ततः ॥ ५-५६-२२

विदेहनन्दिनी सीताको इस प्रकार आश्वासन दे वहाँसे जानेका विचार करके पवनकुमार हनुमान् ने उन्हें प्रणाम किया ॥ २२ ॥

रम्यवाद आ पर्वत शिखरदल्लि मारुतियु तन्न कालन्निट्टाक्षणवे अल्लिद्द दॊड्ड बण्डॆकल्लुगळु चट-चटा ऎम्ब भारी शब्दगळन्नु माडुत्ता नुच्चु-नूरागि होदुवु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tataH = then; shilaaH = the rocks; ramyeSugirisaanusu = in the charming table-land of the mountain; tena paada talaakraantaaH = on which the soles of his feet lied heavily; sama shiiryanta = were crushed; saghoSaaH = with sounds; chuurNiikR^itaaH = and fallen to pieces.

अनुवादः

Then, the rocks in the charming table-land of the mountain, on which the soles of Hanuma lied heavily, were crushed with noise and fallen to pieces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसान् प्रवरान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
समाश्वास्य च वैदेहीं दर्शयित्वा परं बलम् ॥ २३ ॥
नगरीमाकुलां कृत्वा वञ्चयित्वा च रावणम् ।
दर्शयित्वा बलं घोरं वैदेहीमभिवाद्य च ॥ २४ ॥
प्रतिगन्तुं मनश्चक्रे पुनर्मध्येन सागरम् ।

स तमारुह्य शैलेन्द्रं व्यवर्धत महाकपिः ।
दक्षिणादुत्तरं पारं प्रार्थयन् लवणाम्भसः ॥ अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतं पवनात्मजः ।
ददर्श सागरं भीमं मीनोरगनिषेवितम् ॥

स तम् आरुह्य शैल इन्द्रम् व्यवर्धत महाकपिः । दक्षिणात् उत्तरम् पारम् प्रार्थयम्ल् लवण अम्भसः ॥ ५-५६-२३ अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतम् पवन आत्मजः । ददर्श सागरम् भीमम् मीन उरग निषेवितम् ॥ ५-५६-२४

वे बड़े-बड़े राक्षसोंको मारकर अपने महान् बलका परिचय दे वहाँ ख्याति प्राप्त कर चुके थे । उन्होंने सीताको आश्वासन दे, लङ्कापुरीको व्याकुल करके, रावणको चकमा देकर, उसे अपना भयानक बल दिखा, वैदेहीको प्रणाम करके पुनः समुद्रके बीचसे होकर लौट जानेका विचार किया ॥ २३-२४ १/२ ॥

पर्वतदल्लि हत्तिनिन्द मारुतियु इदिर्गडॆ इरुव मीनुगळिन्दलू, सर्पगळिन्दलू कूडिद भयङ्करवाद समुद्रवन्नु नोडिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

23. praarthayan = desirous (of reaching); uttaram paaram = the northern shore; dakSiNaat = from the southern shore; lavaNaambhasaH = of the ocean; mahaakapiH = Hanuma; aaruhya = ascending; tam shailendram = that mountain; vyavardhata = enlarged in his body.

अनुवादः

Desirous of reaching the northern shore from the southern shore of that ocean, Hanuma ascended that mountain and enlarged his body.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीरनाद आ वायुनन्दननु पर्वतवन्नु हत्तिद बळिक, दक्षिण दिक्किनिन्द उत्तरक्कॆ होगलु बयसि तन्न शरीरवन्नु बृहदाकारवागि बॆळॆसिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

24. tataH = then; viiraH = the valiant; pavanaatmajaH = Hanuma; adhiruuhya = ascending; parvatam = the mountain; dadarsha = saw; bhiimam = the terrific; saagaram = ocean; miinoraganiSevitam = inhabited by fishes and water-snakes.

अनुवादः

Then, the valiant Hanuma after ascending the mountain, saw the terrific ocean inhabited by fishes and water-snakes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स कपिशार्दूलः स्वामिसन्दर्शनोत्सुकः ॥ २५ ॥
आरुरोह गिरिश्रेष्ठमरिष्टमरिमर्दनः ।

स मारुत इवाकाशं मारुतस्यात्मसम्भवः ।
प्रपेदे हरिशार्दूलो दक्षिणादुत्तरां दिशम् ॥

स मारुत इव आकाशम् मारुतस्य आत्म सम्भवः । प्रपेदे हरि शार्दूलो दक्षिणात् उत्तराम् दिशम् ॥ ५-५६-२५

(अब यहाँ उनके लिये कोई कार्य बाकी नहीं रह गया था; अतः) अपने स्वामी श्रीरामचन्द्रजीके दर्शनके लिये उत्सुक हो वे शत्रुमर्दन कपिश्रेष्ठ हनुमान् पर्वतोंमें उत्तम अरिष्टगिरिपर चढ़ गये ॥ २५ १/२ ॥

वायुसुतनाद आ कपिवरनु आकाशमार्गवागि दक्षिणदिन्द उत्तरक्कॆ वायुवेगदिन्द हॊरटनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. saH harishaarduulaH = that foremost among the monkeys; aatmasambhavaH = the son; maarutasya = of the wind-god; prapede = entered; aakaasham = the sky; uttaraam disham = towards northern direction; dakSiNaat = from southern direction; maarutaH iva = like a wind.

अनुवादः

Hanuma, the foremost among the monkeys and the son of the wind-god, entered the sky towards northern direction, like a wind, from southern direction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तुङ्गपद्मकजुष्टाभिर्नीलाभिर्वनराजिभिः ॥ २६ ॥
सोत्तरीयमिवाम्भोदैः शृङ्गान्तरविलम्बिभिः ।

स तदा पीडितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ।
ररास सह तैर्भूतैः प्रविशन् वसुधातलम् ।
कम्पमानैश्च शिखरैः पतद्भिरपि च द्रुमैः ॥

स तदा पीडितः तेन कपिना पर्वत उत्तमः । ररास सह तैः भूतैः प्राविशत् वसुधा तलम् ॥ ५-५६-२६ कम्पमानैः च शिखरैः पतद्भिः अपि च द्रुमैः ।

ऊँचे-ऊँचे पद्मकों—पद्मके समान वर्णवाले वृक्षोंसे सेवित नीली वनश्रेणियाँ मानो उस पर्वतका परिधान वस्त्र थीं । शिखरोंपर लटके हुए श्याम मेघ उसके लिये उत्तरीय वस्त्र-(चादर-)से प्रतीत होते थे ॥ २६ १/२ ॥

आग आ अरिष्टाद्रियु, हनुमन्तन पादाघातदिन्दागि अल्लिद्द विध-विधवाद प्राणिगळॊडनॆ आ पर्वतवु बॊब्बिरियुत्ता भूमियॊळगॆ सेरिहोयितु. अल्लाडुत्तिद्द शिखरगळिन्दलू, बुडमेलागि बीळुत्तिद्द महावृक्षगळिन्दलू, भारी शब्दमाडुत्ता आ पर्वतवु भूमि समवायितु.॥26॥

पदच्छेदः

26. piiDitaH = pressed; tadaa = then; tena kapinaa = by that Hanuma; saH parvatottamaH = that excellent mountain; pravishan = entering; vasudhaatalam = the earth; taiH bhuutaiH saha = along with the various living beings; raraasa = made a noise; kampamaanaiH shikharaiH = with its shaking summits; patadbhiH drumaiH = and toppling trees.

अनुवादः

Pressed at that moment by Hanuma, that excellent mountain sank into the bowels of the earth along with the various living beings and made a noise with its shaking summits and toppling trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बोध्यमानमिव प्रीत्या दिवाकरकरैः शुभैः ॥ २७ ॥
उन्मिषन्तमिवोद्‍धूतैर्लोचनैरिव धातुभिः ।
तोयौघनिःस्वनैर्मन्द्रैः प्राधीतमिव पर्वतम् ॥ २८ ॥

तस्योरुवेगोन्मथिताः पादपाः पुष्पशालिनः ।
निपेतुर्भूतले रुग्णाः शक्रायुधहता इव ॥ कन्दरोदरसंस्थानां पीडितानां महौजसाम् ।
सिंहानां निनदो भीमो नभो भिन्दन् हि शुश्रुवे ॥

तस्य ऊरु वेगान् मथिताः पादपाः पुष्प शालिनः ॥ ५-५६-२७ निपेतुः भू तले रुग्णाः शक्र आयुध हता इव । कन्दर उदर संस्थानाम् पीडितानाम् महाओजसाम् ॥ ५-५६-२८ सिम्हानाम् निनदो भीमो नभो भिन्दन् स शुश्रुवे ।

सूर्यकी कल्याणमयी किरणें प्रेमपूर्वक उसे जगाती-सी जान पड़ती थीं । नाना प्रकारके धातु मानो उसके खुले हुए नेत्र थे, जिनसे वह सब कुछ देखता हुआ-सा स्थित था । पर्वतीय नदियोंकी जलराशिके गम्भीर घोषसे ऐसा लगता था, मानो वह पर्वत सस्वर वेदपाठ कर रहा हो ॥ २७-२८ ॥

आ पर्वतद गुहॆगळल्लि वासवागिद्द महापराक्रमवुळ्ळ सिंहगळु, हनुमन्तन पदतल सङ्घटनदिन्द पीडिसल्पट्टु, माडिद घोरनिनादवु आकाशवन्ने सीळिबिडुवुदो ऎम्बन्तॆ केळिसुत्तित्तु.॥28॥

पदच्छेदः

27. mathitaaH = shaken; uuruvegaat = by the impetus of the thighs; tasya = of that Hanuma; paadapaaH = trees; puSpashaalinaH = endowed with blossoms; rugNaaH = were broken; nipetuH = and fell down; bhuutale = on earth; shokraayudha hataa iva = as struck by a thunder-bolt.

अनुवादः

Shaken by the impetus of the thighs of Hanuma, trees in blossom were broken and fell down on earth, as though struck by a thunder-bolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनुमन्तन भारी वेगदिन्दागि विनाशगॊण्ड पुष्पयुक्त वृक्षगळु, इन्द्रन वज्रायुधदिन्द तुण्डरिसल्पट्टु कॆळगॆ बीळुव पर्वतगळन्तॆ कॆळगुरुळिदवु.॥27॥

पदच्छेदः

28. saH bhiimaH ninadaH = that roaring sound; mahaujasaam simhaanaam = of the lions of great prowess; kandaraantara samsthaanaam = dwelling in the midst of the caves; piiDitaanaam = were tormented; shushrave = (and that sound) was heard; * bhindan* = piercing; uabhaH = the sky.

अनुवादः

When the lions of great prowess dwelling in the midst of caves were tormented and roared terribly, that roaring noise was heard as it was piercing the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रगीतमिव विस्पष्टं नानाप्रस्रवणस्वनैः ।
देवदारुभिरुद्‍धूतैरूर्ध्वबाहुमिव स्थितम् ॥ २९ ॥

स्रस्तव्याविद्धवसना व्याकुलीकृतभूषणाः ।
विद्याधर्यः समुत्पेतुः सहसा धरणीधरात् ॥

त्रस्त व्याअविद्ध वसना व्याकुली कृत भूषणा ॥ ५-५६-२९ विद्याधर्यः समुत्पेतुः सहसा धरणी धरात् ।

अनेकानेक झरनोंके कलकल नादसे वह अरिष्टगिरि स्पष्टतया गीत-सा गा रहा था । ऊँचे-ऊँचे देवदारुवृक्षोंके कारण मानो हाथ ऊपर उठाये खड़ा था ॥ २९ ॥

अन्तह घोरवाद शब्ददिन्द भयगॊण्डु, अस्तव्यस्तवागिद्द वस्त्रगळिन्द, चदुरिहोद आभरणगळिन्द कूडिद्द विद्याधर स्त्रीयरु ऒडनॆये पर्वतदिन्द मेलक्कॆ हारिहोदरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. vidyaadharyaH = the females of Vidyadhara class of supernatural beings; trasta vyaaviddha vasanaaH = with their raiments in disorder through fear; vyaakuliikR^ita bhuuSaNaaH = and their ornaments fallen off; samutpetuH = went up; sahasaa = (all of a sudden; dharaNiidharaat = from the mountain.

अनुवादः

The females of Vidyadhara class of supernatural beings, with their raiments in disorder through fear and their ornaments fallen off, went up all of a sudden from the mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रपातजलनिर्घोषैः प्राक्रुष्टमिव सर्वतः ।
वेपमानमिव श्यामैः कम्पमानैः शरद्वनैः ॥ ३० ॥

अतिप्रमाणा बलिनो दीप्तजिह्वा महाविषाः ।
निपीडितशिरोग्रीवा व्यवेष्टन्त महाहयः ॥

सब ओर जल-प्रपातोंकी गम्भीर ध्वनिसे व्याप्त होनेके कारण चिल्लाता या हल्ला मचाता-सा जान पड़ता था । झूमते हुए सरकंडोंके श्याम वनोंसे वह काँपता-सा प्रतीत होता था ॥ ३० ॥

भारी गात्रवुळ्ळ, बलिष्ठवागिद्द, थळथळिसुत्तिद्द नालिगॆगळन्नू, महाविषवन्नु हॊन्दिद्द महासर्पगळु, जज्जिहोद तलॆगळिन्द कूडि सङ्कटपडुत्तिद्दु हॊरळाडुत्तिद्दवु.॥30॥

पदच्छेदः

30. mahaahayaH = large serpents; atipramaaNaaH = of immense size; balinaH possessing vigour; diipta jihvaaH = having fiery tongues; mahaaviSaah = very poisonous; nipiiDita shirogriivaaH = with their hoods and necks severely pressed; vyacheSTanta = lay coiled.

अनुवादः

Large poisonous serpents of immense size, possessing vigour and having fiery tongues with their hoods and necks severely pressed lay coiled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वेणुभिर्मारुतोद्‍धूतैः कूजन्तमिव कीचकैः ।
निःश्वसन्तमिवामर्षाद् घोरैराशीविषोत्तमैः ॥ ३१ ॥

किन्नरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधरास्तदा ।
पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनमास्थिताः ॥

किन्नर उरग गन्धर्व यक्ष विद्या धराः तथा ॥ ५-५६-३१ पीडितम् तम् नग वरम् त्यक्त्वा गगनम् आस्थिताः ।

वायुके झोंके खाकर हिलते और मधुरध्वनि करते बाँसोंसे उपलक्षित होनेवाला वह पर्वत मानो बाँसुरी बजा रहा था । भयानक विषधर सर्पोंके फुंकारसे लंबी साँस खींचता-सा जान पड़ता था ॥ ३१ ॥

अल्लि वासमाडुत्तिद्द किन्नररू, उरगरु, गन्धवर्वरू, यक्ष, विद्याधररॆल्लरू हनुमन्तन हॆज्जॆय तुळितदिन्द पीडिसल्पट्ट पर्वतवन्नु त्यजिसि आकाशवन्नु सेरिदरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. tadaa = then; tyaktvaa = leaving; tam piiDitam = that tormented; nagavaram = mountain of excellence; kinnaroragagandharva yakSavidyaadharaaH = kinnaras; Nagas; Gandharvas; Yakshas and Vidyadharas; aasthitaaH = ascended; gaganam = to the sky.

अनुवादः

Then, leaving that tormented mountain of excellence; Kinnaras, Nagas, Gadharvas, Yakshas and Vidyadharas ascended to the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीहारकृतगम्भीरैर्ध्यायन्तमिव गह्वरैः ।
मेघपादनिभैः पादैः प्रक्रान्तमिव सर्वतः ॥ ३२ ॥

स च भूमिधरः श्रीमान् बलिना तेन पीडितः ।
सवृक्षशिखरोदग्रः प्रविवेश रसातलम् ॥

स च भूमि धरः श्रीमान् बलिना तेन पीडितः ॥ ५-५६-३२ सवृक्ष शिखर उदग्राः प्रविवेश रसा तलम् ।

कुहरेके कारण गहरी प्रतीत होनेवाली निश्चल गुफाओंद्वारा वह ध्यान-सा कर रहा था । उठते हुए मेघोंके समान शोभा पानेवाले पार्श्ववर्ती पर्वतोंद्वारा सब ओर विचरता-सा प्रतीत होता था ॥ ३२ ॥

महाबलशालियाद हनुमन्तन पादाघातदिन्द आ महापर्वतवु दॊड्ड वृक्षगळॊन्दिगॆ, ऎत्तरवाद शिखरगळॊन्दिगॆ रसातळक्कॆ सेरिहोयितु.॥32॥

पदच्छेदः

32. piiDitaH = pressed down; tena balinaa = by the strong Hanuma; saH shriimaan = that beautiful; bhuumidharashcha = mountain; savR^ikSa shikharodagraH = having its elevated summits crowned with trees; pravivesha = entered; rasaatalam = the bowels of the earth.

अनुवादः

Pressed down by that strong Hanuma, that beautiful mountain having its elevated summits crowned with trees, entered the bowels of the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जृम्भमाणमिवाकाशे शिखरैरभ्रमालिभिः ।
कूटैश्च बहुधा कीर्णं शोभितं बहुकन्दरैः ॥ ३३ ॥

दशयोजनविस्तारस्त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः ।
धरण्यां समतां यातः स बभूव धराधरः ॥

दश योजन विस्तारः त्रिंशत् योजनम् उच्छ्रितः ॥ ५-५६-३३ धरण्याम् समताम् यातः स बभूव धरा धरः ।

मेघमालाओंसे अलंकृत शिखरोंद्वारा वह आकाशमें अँगड़ाई-सी ले रहा था । अनेकानेक शृङ्गोंसे व्याप्त तथा बहुत-सी कन्दराओंसे सुशोभित था ॥ ३३ ॥

हत्तु योजनॆगळष्टु विस्तारवागियू, मूवत्तु योजनॆगळु ऎत्तरवागिद्द आ अरिष्टपर्वतवु पाताळक्कॆ कुसिदु नॆलसमवायितु.॥33॥

पदच्छेदः

33. saH dharaadharaH = that mountain; dashayojanavistaaraH = with a width of ten Yojanas (or eighty miles); trimshat yojanam uchchhritaH = and height of thirty Yojanas (two hundred and forty miles); babhuuva = became; yaataH = completely; samataam = in sameness of level; dharaNyaam = with the earth.

अनुवादः

That mountain, with a width of ten yojanas (or eighty miles) and a height of thirty yojanas (or two hundred and forty miles) got level with the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सालतालैश्च कर्णैश्च वंशैश्च बहुभिर्वृतम् ।
लतावितानैर्विततैः पुष्पवद्भिरलङ्कृतम् ॥ ३४ ॥

स लिलङ्घयिषुर्भीमं सलीलं लवणार्णवम् ।
कल्लोलास्फालवेलान्तमुत्पपात नभो हरिः ॥

स लिलङ्घुयिर्भीमम् सलीलम् लवणार्णवम् ॥ ५-५६-३४ कल्लोलास्फालवेलान्तमुत्पपात नभो हरिः ।

साल, ताल, कर्ण और बहुसंख्यक बाँसके वृक्ष उसे सब ओरसे घेरे हुए थे । फूलोंके भारसे लदे और फैले हुए लता-वितान उस पर्वतके अलंकार थे ॥ ३४ ॥

तीरगळन्नु तन्न तरङ्गगळिन्द सततवागि बडियुत्ता, भयङ्करवागिद्द आ लवण समुद्रवन्नु लीलाजालवागि दाटलपेक्षिसि वानरोत्तम हनुमन्तनु आगसक्कॆ हारिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. lilaN^ghayiSuH = with a desire to cross; saliilam = easily; bhiimam lavaNaarNavam = the terrific ocean; kallola sphaalavelaantam = whose shores were being lashed by its waves; saH hariH = that Hanuma; utpapaata = jumped up (into the sky).

अनुवादः

With a desire to cross easily the terrific ocean, whose shores were being lashed by its waves, which Hanuma jumped up into the air.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानामृगगणैः कीर्णं धातुनिष्यन्दभूषितम् ।
बहुप्रस्रवणोपेतं शिलासञ्चयसङ्कटम् ॥ ३५ ॥

नाना प्रकारके पशु वहाँ सब ओर भरे हुए थे । विविध धातुओंके पिघलनेसे उसकी बड़ी शोभा हो रही थी । वह पर्वत बहुसंख्यक झरनोंसे विभूषित तथा राशि-राशि शिलाओंसे भरा हुआ था ॥ ३५ ॥

महर्षियक्षगन्धर्वकिन्नरोरगसेवितम् ।
लतापादपसम्बाधं सिंहाधिष्ठितकन्दरम् ॥ ३६ ॥

महर्षि, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर और नागगण वहाँ निवास करते थे । लताओं और वृक्षोंद्वारा वह सब ओरसे आच्छादित था । उसकी कन्दराओंमें सिंह दहाड़ रहे थे ॥

व्याघ्रादिभिः समाकीर्णं स्वादुमूलफलद्रुमम् ।
आरुरोहानिलसुतः पर्वतं प्लवगोत्तमः ॥ ३७ ॥
रामदर्शनशीघ्रेण प्रहर्षेणाभिचोदितः ।

व्याघ्र आदि हिंसक जन्तु भी वहाँ सब ओर फैले हुए थे । स्वादिष्ट फलोंसे लदे हुए वृक्ष और मधुर कन्द-मूल आदिकी वहाँ बहुतायत थी । ऐसे रमणीय पर्वतपर वानरशिरोमणि पवनकुमार हनुमान् जी श्रीरामचन्द्रजीके दर्शनकी शीघ्रता और अत्यन्त हर्षसे प्रेरित होकर चढ़ गये ॥ ३७ १/२ ॥

तेन पादतलक्रान्ता रम्येषु गिरिसानुषु ॥ ३८ ॥
सघोषाः समशीर्यन्त शिलाश्चूर्णीकृतास्ततः ।

उस पर्वतके रमणीय शिखरोंपर जो शिलाएँ थीं, वे उनके पैरोंके आघातसे भारी आवाजके साथ चूर-चूर होकर बिखर जाती थीं ॥ ३८ १/२ ॥

स तमारुह्य शैलेन्द्रं व्यवर्धत महाकपिः ॥ ३९ ॥
दक्षिणादुत्तरं पारं प्रार्थयल्ँ लवणाम्भसः ।

उस शैलराज अरिष्टपर आरूढ़ हो महाकपि हनुमान् जी ने समुद्रके दक्षिण तटसे उत्तर तटपर जानेकी इच्छासे अपने शरीरको बहुत बड़ा बना लिया ॥ ३९ १/२ ॥

अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतं पवनात्मजः ॥ ४० ॥
ददर्श सागरं भीमं भीमोरगनिषेवितम् ।

उस पर्वतपर आरूढ़ होनेके पश्चात् वीरवर पवनकुमारने भयानक सर्पोंसे सेवित उस भीषण महासागरकी ओर दृष्टिपात किया ॥ ४० १/२ ॥

स मारुत इवाकाशं मारुतस्यात्मसम्भवः ॥ ४१ ॥
प्रपेदे हरिशार्दूलो दक्षिणादुत्तरां दिशम् ।

वायुदेवताके औरस पुत्र कपिश्रेष्ठ हनुमान् जैसे वायु आकाशमें तीव्रगतिसे प्रवाहित होती है, उसी प्रकार दक्षिणसे उत्तर दिशाकी ओर बड़े वेगसे (उछलकर) चले ॥ ४१ १/२ ॥

स तदा पीडितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ॥ ४२ ॥
ररास विविधैर्भूतैः प्राविशद् वसुधातलम् ।
कम्पमानैश्च शिखरैः पतद्भिरपि च द्रुमैः ॥ ४३ ॥

हनुमान् जी के पैरोंका दबाव पड़नेके कारण उस श्रेष्ठ पर्वतसे बड़ी भयंकर आवाज हुई और वह अपने काँपते हुए शिखरों, टूटकर गिरते हुए वृक्षों तथा भाँति-भाँतिके प्राणियोंसहित तत्काल धरतीमें धँस गया ॥

तस्योरुवेगोन्मथिताः पादपाः पुष्पशालिनः ।
निपेतुर्भूतले भग्नाः शक्रायुधहता इव ॥ ४४ ॥

उनके महान् वेगसे कम्पित हो फूलोंसे लदे हुए बहुसंख्यक वृक्ष इस प्रकार पृथ्वीपर गिर पड़े, मानो उन्हें वज्र मार गया हो ॥ ४४ ॥

कन्दरोदरसंस्थानां पीडितानां महौजसाम् ।
सिंहानां निनदो भीमो नभो भिन्दन् हि शुश्रुवे ॥ ४५ ॥

उस समय उस पर्वतकी कन्दराओंमें रहकर दबे हुए महाबली सिंहोंका भयंकर नाद आकाशको फाड़ता हुआ-सा सुनायी दे रहा था ॥ ४५ ॥

त्रस्तव्याविद्धवसना व्याकुलीकृतभूषणाः ।
विद्याधर्यः समुत्पेतुः सहसा धरणीधरात् ॥ ४६ ॥

भयके कारण जिनके वस्त्र ढीले पड़ गये थे और आभूषण उलट-पलट गये थे, वे विद्याधरियाँ सहसा उस पर्वतसे ऊपरकी ओर उड़ चलीं ॥ ४६ ॥

अतिप्रमाणा बलिनो दीप्तजिह्वा महाविषाः ।
निपीडितशिरोग्रीवा व्यवेष्टन्त महाहयः ॥ ४७ ॥

बड़े-बड़े आकार और चमकीली जीभवाले महाविषैले बलवान् सर्प अपने फन तथा गलेको दबाकर कुण्डलाकार हो गये ॥ ४७ ॥

किन्नरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधरास्तथा ।
पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनमास्थिताः ॥ ४८ ॥

किन्नर, नाग, गन्धर्व, यक्ष और विद्याधर उस धँसते हुए पर्वतको छोड़कर आकाशमें स्थित हो गये ॥ ४८ ॥

स च भूमिधरः श्रीमान् बलिना तेन पीडितः ।
सवृक्षशिखरोदग्रः प्रविवेश रसातलम् ॥ ४९ ॥

बलवान् हनुमान् जी के वेगसे दबकर वह शोभाशाली महीधर वृक्षों और ऊँचे शिखरोंसहित रसातलमें चला गया ॥ ४९ ॥

दशयोजनविस्तारस्त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः ।
धरण्यां समतां यातः स बभूव धराधरः ॥ ५० ॥

अरिष्ट पर्वत तीस योजन ऊँचा और दस योजन चौड़ा था । फिर भी उनके पैरोंसे दबकर भूमिके बराबर हो गया ॥ ५० ॥

स लिलङ्घयिषुर्भीमं सलीलं लवणार्णवम् ।
कल्लोलास्फालवेलान्तमुत्पपात नभो हरिः ॥ ५१ ॥

जिसकी ऊँची-ऊँची तरङ्गें उठकर अपने किनारोंका चुम्बन करती थीं, उस खारे पानीके भयानक समुद्रको लीलापूर्वक लाँघ जानेकी इच्छासे हनुमान् जी आकाशमें उड़ चले ॥ ५१ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः ॥ ५६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें छप्पनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५६ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि ऐवत्तारनॆय सर्गवु मुगियितु.