०५५ हनुमता लङ्काग्नौ सीतामृत्यनुमानम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Making out that the whole of Lanka is reduced to ashes and conjecturing that Seetha too thus might have lost her life, Hanuma begins to reproach himself for his unrestrained exhibition of anger. Hanuma regrets that if Seetha dies now in this fire of Lanka, Rama and his brothers on hearing that report will not survive. While reflecting thus, Hanuma sees some good omens and asserts himself that Seetha can survive from the harsh forces of fire by her virtues of penance and devotion to Rama. In the meantime, he hears of her safety from the lips of Charanas (celestial bards) and feels consoled. Hanuma makes up his mind to return only after seeing her again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

55. सीताजीके लिये हनुमान् जी की चिन्ता और उसका निवारण

सन्दीप्यमानां वित्रस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम् ।
अवेक्ष्य हनुमाल्ँ लङ्कां चिन्तयामास वानरः ॥ १ ॥

लङ्कां समस्तां सन्दीप्य लाङ्गूलाग्निं महाबलः ।
निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिसत्तमः ॥

संदीप्यमानाम् विध्वस्ताम् त्रस्त रक्षो गणाम् पुरीम् । अवेक्ष्य हानुमाम्ल् लन्काम् चिन्तयामास वानरः ॥ ५-५५-१

वानरवीर हनुमान् जी ने जब देखा कि सारी लङ्कापुरी जल रही है, वहाँके निवासियोंपर त्रास छा गया है और राक्षसगण अत्यन्त भयभीत हो गये हैं, तब उनके मनमें सीताके दग्ध होनेकी आशङ्कासे बड़ी चिन्ता हुई ॥ १ ॥

महाबलशालियाद हनुमन्तनु लङ्कॆयॆल्लवन्नु सुट्टु बूदिमाडि, बालद बॆङ्कियन्नु समुद्रदल्लि अद्दि आरिसिदनु. ई विधवागि बुद्धिशालियाद आञ्जनेय स्वामियु ऎल्ल राक्षसरिगॆ बुद्धिकलिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. aavekSya = seeing; laN^kaam purrim = the city of Lanka; samdiipyamaanaam = blazing; vitrastaam = and frightened; trasta rakSogaNaam = with its troops of demons getting alarmed; hanumaan = Hanuma; vaanaraH = the monkey; chintayaamaasa = became thoughtful.

अनुवादः

Seeing the city of Lanka blazing, and frightened with its multitude of demons getting alarmed, Hanuma the monkey became thoughtful.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याभूत् सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत ।
लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतमिदं मया ॥ २ ॥

सन्दीप्यमानां विध्वस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम् ।
अवेक्ष्य हनुमान् लङ्कां चिन्तयामास वानरः ॥

तस्य अभूत् सुमहान् त्रासः कुत्सा च आत्मनि अजायत । लन्काम् प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतम् इदम् मया ॥ ५-५५-२

साथ ही उनपर महान् त्रास छा गया और उन्हें अपने प्रति घृणा-सी होने लगी । वे मन-ही-मन कहने लगे—‘हाय! मैंने लङ्काको जलाते समय यह कैसा कुत्सित कर्म कर डाला? ॥ २ ॥

लङ्कानगरवु अग्निज्वालॆगळिन्द भस्मवागि होयितु. अल्लिद्द राक्षसरॆल्लरू भयदिन्द नडुगिहोगिद्दरु. अन्तह लङ्कॆयन्नु नोडिद बळिक वानरोत्तमनाद हनुमन्तनु हीगॆ आलोचिसतॊडगिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. sumahaan = a great; traasaH = anxiety; abhuut = occurred; tasya = to him; kutasacha = an expression of contempt also; ajaayata = was taken; aatmani = on himself; kimsmit = I wonder why; idam = this; karma = act; pradahataa = of burning; laN^kaam = Lanka; kR^itam = has been done; mayaa = by me.

अनुवादः

A great anxiety entered his mind and there arose in him a feeling of self-contempt. He said to himself “What an admonitory act has bee done by me in burning Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धन्याः खलु महात्मानो ये बुद‍्ध्या कोपमुत्थितम् ।
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥ ३ ॥

तस्याभूत् सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत ।
लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतमिदं मया ॥

धन्याः ते पुरुष श्रेष्ठ ये बुद्ध्या कोपम् उत्थितम् । निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तम् अग्निम् इव अम्भसा ॥ ५-५५-३

‘जो महामनस्वी महात्मा पुरुष उठे हुए कोपको अपनी बुद्धिके द्वारा उसी प्रकार रोक देते हैं, जैसे साधारण लोग जलसे प्रज्वलित अग्निको शान्त कर देते हैं, वे ही इस संसारमें धन्य हैं ॥ ३ ॥

अय्यो! ई लङ्कॆयन्नु भस्ममाडि नानु ऎन्तह तप्पुकॆलस माडिदॆ? ऎन्दु पश्चात्तापपडुत्ता, हनुमन्तनु तन्नन्नु निन्दिसिकॊण्डनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. diiptam agnim iva = as a burning fire; ambhasaa = is extinguished with water; te = those; mahaatmanaH = great-souled; puruSa shreSThaaH = excellent men; yet = who; nirundhati = restrain; utthitam kopam = their elevated anger; buddhyaa = by their wisdom; dhanyaaH = are fortunate.

अनुवादः

“As a burning fire is extinguished with water, blessed indeed are those great-souled men of excellence, who in their wisdom, restrain their elevated fury.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रुद्धः पापं न कुर्यात् कः क्रुद्धो हन्याद् गुरूनपि ।
क्रुद्धः परुषया वाचा नरः साधूनधिक्षिपेत् ॥ ४ ॥

धन्यास्ते पुरुषश्रेष्ठा ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम् ।
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥

‘क्रोधसे भर जानेपर कौन पुरुष पाप नहीं करता? क्रोधके वशीभूत हुआ मनुष्य गुरुजनोंकी भी हत्या कर सकता है । क्रोधी मानव साधु पुरुषोंपर भी कटुवचनोंद्वारा आक्षेप करने लगता है ॥ ४ ॥

उरियुत्तिरुव बॆङ्कियन्नु नीरिनिन्द नन्दिसुवन्तॆ-हृदयान्तराळदिन्द उक्किबरुव कोपवन्नु बुद्धिपूर्वकवागि तडॆयुव महात्मरे निजवागि धन्यरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. kaH = which; kruddhaH = enraged man; na kuryaat = would not incur; paapam = sin?; kruddhaH = an enraged man; hanyaat = kills; guruunapi = even elders; druddhaH = an enraged; naraH = man; adhikSipet = insults; saadhuun = virtuous men; paruSayaa vaachaa = with harsh words.

अनुवादः

“Which enraged man would not incur a sinful act? An enraged person may even kill his elders. An enraged person may insult virtuous men with harsh words.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित् ।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित् ॥ ५ ॥

क्रुद्धः पापं न कुर्यात् कः क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि ।
क्रुद्धः परुषया वाचा नरः साधूनधिक्षिपेत् ॥

‘अधिक कुपित हुआ मनुष्य कभी इस बातका विचार नहीं करता कि मुँहसे क्या कहना चाहिये और क्या नहीं? क्रोधीके लिये कोई ऐसा बुरा काम नहीं, जिसे वह न कर सके और कोई ऐसी बुरी बात नहीं, जिसे वह मुँहसे न निकाल सके ॥ ५ ॥

कोपगॊण्ड यावनु ताने पापवन्नु माडुवुदिल्ल? कोपगॊण्डवनु कार्याकार्यगळ विवेचनॆये इल्लदॆ गुरुहिरियरन्नु संहरिसुत्तानॆ. सत्पुरुषरन्नु क्रूरवाद मातुगळिन्द हीयाळिसुत्तानॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. prakupitaH = an agitated person; karhichit na vijaanaati = does not ever know; vaachyaavaachyam = fit words and forbidden words; kruddhasya = for an enraged person; na asti = there is no; akaaryam = improper at; na vidyate = nor is there; kvachit = ever; avaachyam = an improper word to be uttered.

अनुवादः

“An agitated person ever does not know which appropriate words are and which are forbidden words to be uttered. For enraged persons, there is neither an improper act nor ever an improper word to be spoken.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति ।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥ ६ ॥

वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित् ।
ना कार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित् ॥

‘जो हृदयमें उत्पन्न हुए क्रोधको क्षमाके द्वारा उसी तरह निकाल देता है, जैसे साँप अपनी पुरानी केंचुलको छोड़ देता है, वही पुरुष कहलाता है ॥ ६ ॥

कोपगॊण्डवनिगॆ याव मातन्नु आडबेकु, यावुदन्नु आडबारदु ऎम्ब परिज्ञानवु इरुवुदिल्ल. अवनु माडबारदॆन्नुव कार्यविल्ल ; आडबारदॆन्नुव मातु इल्ल.॥6॥

पदच्छेदः

6. uragaH yathaa = as a serpent; jiirNaam tvacha = its slough; yaH = whoever; nirasyati = casts aside; samutpatitam krodham = an intense anger sprung up suddenly; kSamayaiva = by endurance alone; saH vai = he verily; uchyate = is said; puruSaH = to be an excellent man

अनुवादः

“As a serpent casts off its slough, whoever casts aside an intense anger sprung up in him suddenly by virtue of his endurance, he verily is said to be an excellent man.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धिगस्तु मां सुदुर्बुद्धिं निर्लज्जं पापकृत्तमम् ।
अचिन्तयित्वा तां सीतामग्निदं स्वामिघातकम् ॥ ७ ॥

यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति ।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥

धिगस्तु माम् सुदुर्भद्धिम् निर्लज्जम् पापकृत्तमम् । अचिन्तयित्वा ताम् सीतामग्निदम् स्वामिघातकम् ॥ ५-५५-७

‘मेरी बुद्धि बड़ी खोटी है, मैं निर्लज्ज और महान् पापाचारी हूँ । मैंने सीताकी रक्षाका कोई विचार न करके लङ्कामें आग लगा दी और इस तरह अपने स्वामीकी ही हत्या कर डाली । मुझे धिक्कार है ॥ ७ ॥

हृदयान्तराळदिन्द हुट्टिबन्द हुच्चुकोपवन्नु, हावु तन्न पॊरॆयन्नु कळचिहाकुवन्तॆ, क्षमॆयन्नाश्रयिसि तॊरॆयुववने निजवाद पुरुषनॆनिसिकॊळ्ळुवनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. maam dhik astu = shame be upon me; paapakR^ittamam = the greatest sinner; sudurbiddhim = with utter foolishness; nrlajjam = and impudence; agnidam = who became of fire-brand; achintayitvaa = without giving thought; taam siitaam = to that Seetha; svaami ghaatukam = and became hurtful to me master.

अनुवादः

“Shame be upon me, the greatest sinner with utter foolishness and impudence, who became a fire-brand without giving thought to that Seetha and became hurtful to my master.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि दग्धा त्वियं सर्वा नूनमार्यापि जानकी ।
दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता ॥ ८ ॥

धिगस्तु मां सुदुर्बुद्धिं निर्लज्जं पापकृत्तमम् ।
अचिन्तयित्वा तां सीतामग्निदं स्वामिघातकम् ॥

यदि दग्धा तु इयम् लन्का नूनम् आर्या अपि जानकी । दग्धा तेन मया भर्तुः हतम् कार्यम् अजानता ॥ ५-५५-८

‘यदि यह सारी लङ्का जल गयी तो आर्या जानकी भी निश्चय ही उसमें दग्ध हो गयी होंगी । ऐसा करके मैंने अनजानमें अपने स्वामीका सारा काम ही चौपट कर डाला ॥ ८ ॥

छी! नानॆन्तह बुद्धिहीननु? नाचिकॆयिल्लदवनु! ऎन्तह महापापि नानु! मुन्दिनदन्नु आलोचिसदॆ, सीतादेवियन्नु बॆङ्किगाहुतिगैदु, स्वामिद्रोहक्कॆ पात्रनादॆनल्ल!॥8॥

पदच्छेदः

8. iyam laN^kaa dagdhaayadi = if this Lanka has been burnt; aaryaa = the venerable; jaanakyapi = Seetha also; nuunam dagdhaa = has surely been burnt; tena = in this manner; ajaanataa = inadvertently; bhartuH = the lord’s; kaaryam = purpose; hatam = has been spoilt; mayaa = by me.

अनुवादः

“If this whole Lanka for its part has been burnt, the worshipful Seetha too has surely been burnt. Thus, I have spolt the purpose of my lord inadvertently.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम् ।
मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता ॥ ९ ॥

यदि दग्धा त्वियं लङ्का नूनमार्यापि जानकी ।
दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता ॥

यत् अर्थम् अयम् आरम्भः तत् कार्यम् अवसादितम् । मया हि दहता लन्काम् न सीता परिरक्षिता ॥ ५-५५-९

‘जिस कार्यकी सिद्धिके लिये यह सारा उद्योग किया गया था, वह कार्य ही मैंने नष्ट कर दिया; क्योंकि लङ्का जलाते समय मैंने सीताकी रक्षा नहीं की ॥ ९ ॥

ई लङ्कॆयु सम्पूर्णवागि सुट्टुहोगिरुवाग जानकियु निजवागियू इदरल्ले बॆन्दुहोगिरबहुदु. अज्ञान वशदिन्द नानु माडिद ई कार्यदिन्द नन्न स्वामि कार्यक्कॆ भङ्ग बन्दन्तायितल्ल !॥9॥

पदच्छेदः

9. yadartham = for which purpose; ayam = is its; aarambhaH = effort; tat kaaryam = the purpose; avasaaditam = has been spoilt; mayaa = by me; dahataa = who has been burning; laN^kaam = Lanka; siitaa = Seetha; na parirakSitaa hi = has not been saved indeed.

अनुवादः

“That purpose for which all this effort was taken, has been spoilt. At the time of burning the city, I have not saved Seetha indeed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः ।
तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः ॥ १० ॥

यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम् ।
मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता ॥

ईषत् कार्यम् इदम् कार्यम् कृतम् आसीन् न संशयः । तस्य क्रोध अभिभूतेन मया मूल क्षयः कृतः ॥ ५-५५-१०

‘इसमें संदेह नहीं कि यह लङ्का-दहन एक छोटा-सा कार्य शेष रह गया था, जिसे मैंने पूर्ण किया; परंतु क्रोधसे पागल होनेके कारण मैंने श्रीरामचन्द्रजीके कार्यकी तो जड़ ही काट डाली ॥ १० ॥

नानु लङ्कॆगॆ बॆङ्कियन्निट्टिदुदरिन्द सीतामातॆय रक्षणॆगॆ भङ्गवेर्पट्टन्तायितु. अदरिन्द नानु माडिद ऎल्ल प्रयत्नगळु व्यर्थवागि होदुवु.॥10॥

पदच्छेदः

10. idam = this; kaaryam = task; aasiit = became; kR^itam = fulfilled; iiSatkaaryam = and was completed with only a small effort; mayaa = by me; krodhaabhibhuutena = due to overpowering of my anger; tasya muulakSayaH = the destruction of its root; kR^itaH = has been done; na samshayaH = there is no doubt.

अनुवादः

“This task (of burning Lanka) has been fulfilled by me and it has been completed only with a small effort. Overpowered as I was with anger, the very root of that fulfillment has been destroyed by me. There is no doubt.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।
लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥ ११ ॥

ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः ।
तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः ॥

विनष्टा जानकी व्यक्तम् न हि अदग्धः प्रदृश्यते । लन्कायाः कश्चित् उद्देशः सर्वा भस्मी कृता पुरी ॥ ५-५५-११

‘लङ्काका कोई भी भाग ऐसा नहीं दिखायी देता, जहाँ आग न लगी हो । सारी पुरी ही मैंने भस्म कर डाली है, अतः जानकी नष्ट हो गयी, यह बात स्वतः स्पष्ट हो जाती है ॥ ११ ॥

सीतान्वेषणॆय महत्कार्यवन्नु पूर्तिगॊळिसिदॆ. सीतादेविय सन्देशवन्नु श्रीरामनिगॆ निवेदिसुव ऒन्दु सण्ण कार्य मात्र उळिदित्तु. आदरॆ कोपाविष्टनाद नानु माडबारदुदन्नु माडि मूलवन्ने विनाश माडिबिट्टॆनु. इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. laN^kaayaam = In Lanka; na uddeshaH = no place; kashchit = whatsoever; pradR^ishyate = is seen indeed; adagdhaH = not being burnt; sarvaa = the entire; purii = city; bhasmiikR^itaaa = has been reduced to ashes; janakii = Seetha; nuunam = surely; vinaSTaa = has been lost.

अनुवादः

“The entire Lanka has been reduced to ashes. No place is seen unburnt in this City. Therefore, Seetha also must have been surely lost.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि तद्विहतं कार्यं मया प्रज्ञाविपर्ययात् ।
इहैव प्राणसन्न्यासो ममापि ह्यद्य रोचते ॥ १२ ॥

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।
लङ्कायां कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥

यदि तत् विहतम् कार्यम् मया प्रज्ञा विपर्ययात् । इह एव प्राण सम्न्यासो मम अपि हि अतिरोचते ॥ ५-५५-१२

‘यदि अपनी विपरीत बुद्धिके कारण मैंने सारा काम चौपट कर दिया तो यहीं आज मेरे प्राणोंका भी विसर्जन हो जाना चाहिये । यही मुझे अच्छा जान पड़ता है ॥ १२ ॥

लङ्कापट्टणवॆल्लवू भस्मवागिदॆ. सुडदे इरुव ऒन्दु गेणु स्थळवू इल्ल. अदरिन्दागि सीतादेवियु विनाश हॊन्दिरबहुदे?॥12॥

पदच्छेदः

12. vihatam yadi tat kaaryam = If that act has been spoiled; mama prajJNaaviparyayaat = due to my perverted intelligence; rochate = it is appropriate; mamaapi = even to me; adya = now; ihaiva = and here itself; praaNa samnyaasah = to give up my life.

अनुवादः

“If this task has been spoiled due to my perverted intelligence, it is appropriate even for me, here and now itself, to give up my life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमग्नौ निपताम्यद्य आहोस्विद् वडवामुखे ।
शरीरमिह सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम् ॥ १३ ॥

यदि तद्विहतं कार्यं मम प्रज्ञाविपर्ययात् ।
इहैव प्राणसन्न्यासो ममापि ह्यद्य रोचते ॥

किम् अग्नौ निपतामि अद्य आहोस्वित् वडवा मुखे । शरीरम् आहो सत्त्वानाम् दद्मि सागर वासिनाम् ॥ ५-५५-१३

‘क्या मैं अब जलती आगमें कूद पड़ूँ या वडवानलके मुखमें? अथवा समुद्रमें निवास करनेवाले जल-जन्तुओंको ही यहाँ अपना शरीर समर्पित कर दूँ ॥ १३ ॥

हीगॆ नानु प्रारम्भिसिद्द कार्यवन्नु बुद्धिय विपर्यासदिन्द नाने हाळुमाडिबिट्टॆनु. (सीतादेविय प्राणगळिगॆ मुप्पुतन्दिरुवुदरिन्द ) इदरिन्द ईगले इल्लिये नानु प्राणत्याग माडुवुदे युक्तवागिदॆ. ॥13॥

पदच्छेदः

13. nipataami = shall I jump; agnau = into fire; adya = now?; aahosvit = or else; baDabaamukhe = into the mouth of a submarine fire?; aaho = or; dadmi = shall I give up; shariiram = my body; sattvaanaam = to the animals; saagaravaasinaam = dwelling in the sea?

अनुवादः

“Shall I jump into fire now or into the mouth of a submarine fire? Or shall I give up my body as a feed to the marine animals?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं नु जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः ।
तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना ॥ १४ ॥

किमग्नौ निपताम्यद्य आहोस्विद्बडवामुखे ।
शरीरमिह सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम् ॥

कथम् हि जीवता शक्यो मया द्रष्टुम् हरि ईश्वरः । तौ वा पुरुष शार्दूलौ कार्य सर्व स्व घातिना ॥ ५-५५-१४

‘जब मैंने सारा कार्य ही नष्ट कर दिया, तब अब जीते-जी कैसे वानरराज सुग्रीव अथवा उन दोनों पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मणका दर्शन कर सकता हूँ या उन्हें अपना मुँह दिखा सकता हूँ? ॥ १४ ॥

अय्यो! नानिन्नु हेगॆ असुनीगलि? बॆङ्कियल्लि बीळले? समुद्रदल्लिरुव बडवाग्नियल्लि बिद्दु प्राणतॊरॆयले? अथवा नन्न शरीरवन्नु सागर जलजन्तुगळिगॆ आहारवागि अर्पिसि बिडले?॥14॥

पदच्छेदः

14. mayaa = by me; kaarya sarva svaghaatinaa = who has spoiled the entire task; katham vaa = how; shakyaH = can I; jiivataa = surviving; draSTum = see; hariishvaraH = Sugreeva; tau vaa = or even those two brothers; Rama and Lakshmana; puruSa shaarduulau = the best among men?

अनुवादः

“By me who has ruined the entire task, how can I, even while remaining alive, see Sugreeva the Lord of monkeys or Rama and Lakshmana the best of men?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया खलु तदेवेदं रोषदोषात् प्रदर्शितम् ।
प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपित्वमनवस्थितम् ॥ १५ ॥

कथं हि जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः ।
तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना ॥

मया खलु तत् एव इदम् रोष दोषात् प्रदर्शितम् । प्रथितम् त्रिषु लोकेषु कपितम् अनवस्थितम् ॥ ५-५५-१५

‘मैंने रोषके दोषसे तीनों लोकोंमें विख्यात इस वानरोचित चपलताका ही यहाँ प्रदर्शन किया है ॥ १५ ॥

सर्वकार्यवन्नु हाळुगॆडहिद नानु जीवन्तनागि हरीश्वरनाद सुग्रीवनन्नु हेगॆ नोडलि? पुरुषसिंहराद राम-लक्ष्मणरिगॆ हेगॆ मुखतोरलि?॥15॥

पदच्छेदः

15. roSadoSaat = due to culpability of my anger; idam = this; kaptvam = apishness; tat = that; prathitam = is famous; anavasthitam = for instability; pradarshitam khalu = was indeed shown; mayaa = by me.

अनुवादः

“Due to culpability of my anger, I have indeed shown this apishness that is famous for instability in the three worlds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम् ।
ईश्वरेणापि यद् रागान्मया सीता न रक्षिता ॥ १६ ॥

मया खलु तदेवेदं रोषदोषात् प्रदर्शितम् ।
प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपित्वमनवस्थितम् ॥

धिग् अस्तु राजसम् भावम् अनीशम् अनवस्थितम् । ईश्वरेण अपि यत् रागान् मया सीता न रक्षिता ॥ ५-५५-१६

‘यह राजस भाव कार्य-साधनमें असमर्थ और अव्यवस्थित है, इसे धिक्कार है; क्योंकि इस रजोगुणमूलक क्रोधके ही कारण समर्थ होते हुए भी मैंने सीताकी रक्षा नहीं की ॥ १६ ॥

कोपद दोषदिन्दागि, मूरु लोकगळल्लि वानररिगॆ प्रसिद्धवागिरुव कपित्वद सहज बुद्धि चञ्चलत्ववन्ने नानु प्रदर्शिसिदॆनल्ल !॥16॥

पदच्छेदः

16. dhik astu = Let there be shame upon; raajasam bhaavam = the passionate way of thinking; aniisham = which is helplessness; anavasthtam = and instability; yat = for; iishvareNaapi = eventhough capable; siitaa = Seetha; na rakSitaa = could not be saved; mayaa = by me; raagaat = due to my exciting passion of anger.

अनुवादः

“Let there be shame upon the passionate way of my thinking, which breeds helplessness and instability. fir, eventhough capable as I am, Seetha could not be saved by me due to my exciting passion of anger.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः ।
तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति ॥ १७ ॥

धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम् ।
ईश्वरेणापि यद्रागान्मया सीता न रक्षिता ॥

विनष्टायाम् तु सीतायाम् ताव् उभौ विनशिष्यतः । तयोः विनाशे सुग्रीवः सबन्धुः विनशिष्यति ॥ ५-५५-१७

‘सीताके नष्ट हो जानेसे वे दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण भी नष्ट हो जायँगे । उन दोनोंका नाश होनेपर बन्धु-बान्धवोंसहित सुग्रीव भी जीवित नहीं रहेंगे ॥ १७ ॥

हिडितक्कॊळपडद अस्थिरतॆय राजस भावक्कॆ धिक्कार विरलि. नानु जितेन्द्रियनागि, सर्वसमर्थनागिद्दरू, क्रोधक्कॆ वशनागि बुद्धिगॆट्टु सीतादेवियन्नु रक्षिसदॆ होदॆनल्ल !॥17॥

पदच्छेदः

17. siitaayaam vinaSTaayaam = If Seetha dies; tau ubhau = those two princes; Rama and Lakshmana; vinashiSyataH = will die; tayoH vinaashe = If their death happens; sugrrivaH = Sugreeva; sabandhuH = along with his associates; vinashiSyati = will die.

अनुवादः

“If Seetha dies, those two princes, Rama and Lakshmana will die. If their death occurs, Sugreeva along with his associates will also die.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतदेव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम् ॥ १८ ॥

विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः ।
तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति ॥

एतत् एव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृ वत्सलः । धर्म आत्मा सह शत्रुघ्नः कथम् शक्ष्यति जीवितुम् ॥ ५-५५-१८

‘फिर इसी समाचारको सुन लेनेपर भ्रातृवत्सल धर्मात्मा भरत और शत्रुघ्न भी कैसे जीवन धारण कर सकेंगे? ॥ १८ ॥

सीतादेविय विनाशदिन्दागि राम-लक्ष्मणरिब्बरू विनाशहॊन्दुवरु. राजकुमारर विनाशदिन्द सुग्रीवनू बन्धुगळॊडनॆ विनाश हॊन्दुवनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. katham = how; dharmaatmaa = the virtuous; bharataH = Bharata; sahashatrughnaH = together with Shatrughna; bhaatR^ivatsalaH = who are affectionate to his brother; shakSyat = will be able; jiivitum = to survive shrutvaa = after hearing; etadeva = this; vachaH = news?

अनुवादः

“How can the virtuous Bharata together with Shatrughna, who are affectionate to his brother, survive after hearing this news?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम् ।
भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोकसन्तापपीडिताः ॥ १९ ॥

एतदेव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम् ॥

इक्ष्वाकु वंशे धर्मिष्ठे गते नाशम् असंशयम् । भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोक सम्ताप पीडिताः ॥ ५-५५-१९

‘इस प्रकार धर्मनिष्ठ इक्ष्वाकुवंशके नष्ट हो जानेपर सारी प्रजा भी शोक-संतापसे पीड़ित हो जायगी, इसमें संशय नहीं है ॥ १९ ॥

ई दारुणवाद वार्तॆयन्नु केळिद बळिक भ्रातृवत्सलनू, धर्मात्मनू आद भरत हागू शत्रुघ्नरू जीविसिरलाररु.॥19॥

पदच्छेदः

19. dharmiSThe = ikSvaaku vamshe = (when) the virtuous Ikshvaku dynasty; naasham = perishes; sarvaaH = all; prajaaH = the people; asamshayam = undoubtedly; bhaviSyanti = will become; shokasamtaapa piiDitaaH = tormented by anguish and affliction.

अनुवादः

“When the virtuous Ikshvaku dynasty perishes, all the people will undoubtedly be tormented with anguish and affliction.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः ।
रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः ॥ २० ॥

इक्ष्य्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम् ।
भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोकसन्तापपीडिताः ॥

तत् अहम् भाग्य रहितो लुप्त धर्म अर्थ सम्ग्रहः । रोग दोष परीत आत्मा व्यक्तम् लोक विनाशनः ॥ ५-५५-२०

‘अतः सीताकी रक्षा न करनेके कारण मैंने धर्म और अर्थके संग्रहको नष्ट कर दिया, अतएव मैं बड़ा भाग्यहीन हूँ । मेरा हृदय रोषदोषके वशीभूत हो गया है, इसलिये मैं अवश्य ही समस्त लोकका विनाशक हो गया हूँ—मुझे सम्पूर्ण जगत् के विनाशके पापका भागी होना पड़ेगा’ ॥ २० ॥

ई परियागि धर्मसम्पन्नवाद इक्ष्वाकुवंशवे सम्पूर्णवागि विनाश हॊन्दिद नन्तर ऎल्ल प्रजॆगळु शोकसन्तापगळिन्द पीडितरागुत्तारॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. tat = therefore; aham = I; bhaagyarahitaH = the unfortunate; luptadharmaartha samgrahaH = deprived of the values of duty and interest; * roSadoSa pariitaatmaa* = having my mind filled with culpability of anger; vyaktam = clearly; lokavinaashanaH = became the destroyer of the world.

अनुवादः

“Therefore, I, the unfortunate being, deprived of the values of duty and interest, with my mind filled with culpability of anger, clearly became the destroyer of the world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति चिन्तयतस्तस्य निमित्तान्युपपेदिरे ।
पूर्वमप्युपलब्धानि साक्षात् पुनरचिन्तयत् ॥ २१ ॥

तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः ।
रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः ॥

इति चिन्तयतः तस्य निमित्तानि उपपेदिरे । पूरम् अपि उपलब्धानि साक्षात् पुनः अचिन्तयत् ॥ ५-५५-२१

इस प्रकार चिन्तामें पड़े हुए हनुमान् जी को कई शुभ शकुन दिखायी पड़े, जिनके अच्छे फलोंका वे पहले भी प्रत्यक्ष अनुभव कर चुके थे; अतः वे फिर इस प्रकार सोचने लगे— ॥ २१ ॥

निजवागियू निर्भाग्यनाद नाने इवॆल्लक्कू कारणनु. धर्मार्थगळ तिळिवळिकॆयिन्द हीननादवनु. रोषवॆम्ब दोषदिन्द अभिभूतनागिरुववनु. इदरिन्द नाने लोकविनाशक - अन्दरॆ किष्किन्धॆयिन्द अयोध्यॆयवरॆगिन ऎल्ल प्रजॆगळन्नु बाधिसिदॆ ऎम्बुदु स्पष्टवायितु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tasya = that Hanuma; iti = thus; chintayataH = thinking; nimittaani = the omens; upalabdhaani = as obtained; puurvamapi = even before; upapedire = came; saakSaat = clearly; punah = and again; achintayat = thought (as follows)

अनुवादः

While thinking thus, Hanuma clearly saw some omens, whose welcome-results had already been directly experienced by him and again thought (as follows);

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ वा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा ।
न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते ॥ २२ ॥

इति चिन्तयतस्तस्य निमित्तान्युपपेदिरे ।
पूर्वमप्युपलब्धानि साक्षात् पुनरचिन्तयत् ॥

अथवा चारु सर्व अन्गी रक्षिता स्वेन तेजसा । न नशिष्यति कल्याणी न अग्निः अग्नौ प्रवर्तते ॥ ५-५५-२२

‘अथवा सम्भव है सर्वाङ्गसुन्दरी सीता अपने ही तेजसे सुरक्षित हों । कल्याणी जनकनन्दिनीका नाश कदापि नहीं होगा; क्योंकि आग आगको नहीं जलाती है ॥ २२ ॥

हीगॆ नाना विधवागि योचिसुत्तिद्द हनुमन्तनिगॆ हिन्दॆ काणिसिदन्तॆ अनेक शुभशकुनगळु साक्षात्तागि काणिसिकॊण्डवु. अवुगळन्नु नोडि, पुनः हनुमन्तनु बेरॆ रीतियिन्द योचिसतॊडगिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. athavaa = or else; kalyaaNii = Seetha the auspicious lady; chaarusarvaaNgii = having completely charming limbs; rakSitaa = protected svena tejasaa = by her own effulgence; na nashiSyati = does not get destroyed; agniH = fire; * na pravartate* = doe no do injury agnau = into fire.

अनुवादः

“Or else, Seetha the auspicious lady, who is completely charming of her limbs and protected by her own effulgence, does not get destroyed. Fire does not indeed destroy fire!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि धर्मात्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः ।
स्वचरित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः ॥ २३ ॥

अथवा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा ।
न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ पवर्तते ॥

न हि धर्मात् मनः तस्य भार्याम् अमित तेजसः । स्व चारित्र अभिगुप्ताम् ताम् स्प्रष्टुम् अर्हति पावकः ॥ ५-५५-२३

‘सीता अमित तेजस्वी धर्मात्मा भगवान् श्रीरामकी पत्नी हैं । वे अपने चरित्रके बलसे—पातिव्रत्यके प्रभावसे सुरक्षित हैं । आग उन्हें छू भी नहीं सकती ॥ २३ ॥

मङ्गळ स्वरूपिणियू, सर्वाङ्ग सुन्दरियू आद सीतादेविय दिव्यतेजस्से (पातिव्रत्यधर्म) अवळन्नु रक्षिसुत्तदॆ. अग्नियु अग्नियन्नु सुडदु. अदरिन्द अवळु नाशवागिरलारळु.॥23॥

पदच्छेदः

23. paavakaH = fire; naarhati hi spraSTum = to touch; taam = her; bhaaryaam = the wife; tasya = of that Rama; dharmaatmanaH = the virtuous man; amita tejasaH = having unlimited splendour; svachaaritraabhiguptaam = and protected by her own good conduct.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूनं रामप्रभावेण वैदेह्याः सुकृतेन च ।
यन्मां दहनकर्मायं नादहद्धव्यवाहनः ॥ २४ ॥

न हि धर्मात्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः ।
स्वचारित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः ॥

नूनम् राम प्रभावेन वैदेह्याः सुकृतेन च । यन् माम् दहन कर्मा अयम् न अदहद्त् हव्य वाहनः ॥ ५-५५-२४

‘अवश्य श्रीरामके प्रभाव तथा विदेहनन्दिनी सीताके पुण्यबलसे ही यह दाहक अग्नि मुझे नहीं जला सकी है ॥ २४ ॥

सीता देवियु - धर्मस्वरूपनू, हॆच्चिन तेजःशालियू आद श्रीरामन भार्यॆयु. पातिव्रत्यवॆम्ब भद्रकवचवे अवळन्नु रक्षिसुत्तिदॆ. अन्तह जानकिदेवियन्नु सुडलु अग्नियल्लि शक्तियिल्ल*.॥24॥

पदच्छेदः

24. yat = that; iyam = this; havyavaahanaH = fire; dahanakarmaa = having burning as its act; naadahati = is not igniting; maam = me; nuunam = surely (it is due to); raama prabhaavaNa = the power of Rama; sukrutena = benevolence; vaidehyaaH = of Seetha.

अनुवादः

“If this fire with its burning nature is not igniting me, it is surely due to the power of Rama and the benevolence of Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रयाणां भरतादीनां भ्रातॄणां देवता च या ।
रामस्य च मनःकान्ता सा कथं विनशिष्यति ॥ २५ ॥

नूनं रामप्रभावेण वैदेह्याः सुकृतेन च ।
यन्मां दहनकर्मायं नादहद्धव्यवाहनः ॥

त्रयाणाम् भरत आदीनाम् भ्रातृऋणाम् देवता च या । रामस्य च मनः कान्ता सा कथम् विनशिष्यति ॥ ५-५५-२५

‘फिर जो भरत आदि तीनों भाइयोंकी आराध्य देवी और श्रीरामचन्द्रजीकी हृदयवल्लभा हैं, वे आगसे कैसे नष्ट हो सकेंगी ॥ २५ ॥

दहिसुव धर्मवुळ्ळ अग्नियु श्रीरामन प्रभावदिन्दलू, वैदेहिय सुकृतदिन्दलू नन्नन्ने सुडलिल्ल. अन्तिरुवाग सीतॆयन्नु हेगॆ ताने मुट्टुवनु?॥25॥

पदच्छेदः

25. katham = how; saa = that Seetha; yaa = who; * devataacha* = is a godhead; trayaaNaam = for the three; bharataadiinaam = beginning with Bharata; manaH kaantaa = and dear to the heart; raamasya = of Rama; vinashiSyati = can perish?

अनुवादः

“How should that Seetha, who is a godhead for the three brothers (of Rama) starting with Bharata and who is dear to the heart of Rama perish?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद् वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुरव्ययः ।
न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति ॥ २६ ॥

त्रयाणां भरतादीनां भ्रात ॄणां देवता च या ।
रामस्य च मनःकान्ता सा कथं विनशिष्यति ॥

यत् वा दहन कर्मा अयम् सर्वत्र प्रभुः अव्ययः । न मे दहति लान्गूलम् कथम् आर्याम् प्रधक्ष्यति ॥ ५-५५-२६

‘यह दाहक एवं अविनाशी अग्नि सर्वत्र अपना प्रभाव रखती है, सबको जला सकती है, तो भी यह जिनके प्रभावसे मेरी पूँछको नहीं जला पाती है, उन्हीं साक्षात् माता जानकीको कैसे जला सकेगी?’ ॥ २६ ॥

भरत - लक्ष्मण - शत्रुघ्नरिगॆ देवतास्वरूपळागिरुव, श्रीरामन प्राणेश्वरियाद जानकिदेवियु अग्निगॆ आहुतियागुवुदु असम्भववु.॥26॥

पदच्छेदः

26. yadvaa = or; iyam dahana karmaa = this fire; sarvatra prabhuH = which is a spread everywhere; avyayaH = and imperishable; nadahati = is not burning; me laaNguulam = my tail; katham = how; pradhakSyati = can it burn; aaryaam = the venerable Seetha?

अनुवादः

“This fire, which spreads everywhere without any hindrance, is not burning my tail. How can it burn the venerable Seetha?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुनश्चाचिन्तयत् तत्र हनूमान् विस्मितस्तदा ।
हिरण्यनाभस्य गिरेर्जलमध्ये प्रदर्शनम् ॥ २७ ॥

यद्वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुरव्ययः ।
न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति ॥

उस समय हनुमान् जी ने वहाँ विस्मित होकर पुनः उस घटनाको स्मरण किया, जब कि समुद्रके जलमें उन्हें मैनाक पर्वतका दर्शन हुआ था ॥ २७ ॥

अष्टे अल्ल, सुडुव स्वभाववुळ्ळ, प्रभुवाद, अव्ययनाद ई यज्ञेश्वरनु नन्न बालवन्ने सुडदिरुवाग आर्यॆयाद सीतादेवियन्नु हेगॆ दहिसबल्लनु?॥27॥

पदच्छेदः

27. hanumaan = Hanuma; tadaa = then; achintayat = recalled; punaH = again; vismitaH = with wonder; pradarshanam = the sight; hiraNyanaabhasya gireH = of Mount Mainaka (having gold in its cavities); jala madhye = in the midst of sea-water; tatra = there.

अनुवादः

Hanuma then recalled with wonder the sight of Mount Mainaka (having gold in its cavities) in the midst of sea-water there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि ।
असौ विनिर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति ॥ २८ ॥

पुनश्चाचिन्तयत्तत्र हनुमान् विस्मितस्तदा ।
हिरण्यनाभस्य गिरेर्जलमध्ये प्रदर्शनम् ॥

तपसा सत्य वाक्येन अनन्यत्वाच् च भर्तरि । अपि सा निर्दहेत् अग्निम् न ताम् अग्निः प्रधक्ष्यति ॥ ५-५५-२८

वे सोचने लगे—‘तपस्या, सत्यभाषण तथा पतिमें अनन्य भक्तिके कारण आर्या सीता ही अग्निको जला सकती हैं, आग उन्हें नहीं जला सकती’ ॥ २८ ॥

आग हनुमन्तनु हिन्दॆ नडॆदुदॆल्लवन्नु पुनः ज्ञापिसिकॊण्डनु. समुद्रवन्नु हारुत्तिद्दाग मैनाक पर्वतवु राम कार्यक्कागि होगुत्तिद्द ननगॆ सहाय माडलिक्कागि समुद्रदिन्द मेलक्कॆद्दु, बन्दुदु स्मरणॆगॆ बन्तु. हागिरुवाग अग्नियु एकॆ सहाय माडलारनु?॥28॥

पदच्छेदः

28. saa = that Seetha; nirdahet api = can even burn away; * agnim* = the fire; tapasaa = by her penance; satyavaakyena = by her true speech; ananyatvaachacha = and by her undivided attention; bhartari = towards her husband; agniH = fire; na pradhakSyati = does not ignite; taam = her.

अनुवादः

“That Seetha can even burn away the fire by her penance, true utterances and undivided devotion towards her husband. Fire does not ignite her.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम् ।
शुश्राव हनुमांस्तत्र चारणानां महात्मनाम् ॥ २९ ॥

तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि ।
अपि सा निर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति ॥

स तथा चिन्तयन् तत्र देव्या धर्म परिग्रहम् । शुश्राव हनुमान् वाक्यम् चारणानाम् महात्मनाम् ॥ ५-५५-२९

इस प्रकार भगवती सीताकी धर्मपरायणताका विचार करते हुए हनुमान् जी ने वहाँ महात्मा चारणोंके मुखसे निकली हुई ये बातें सुनीं— ॥ २९ ॥

तपस्सिनिन्दलू, सत्यनिष्ठॆयिन्दलू, पतिय विषयदल्लि अनन्यवाद भावविरुवुदरिन्दलू, सीतादेवियु अग्नियन्नु कूड दहिसलु समर्थळागिरुवळु. आदरॆ अग्नियु ऎन्दिगू अवळन्नु दहिसलारदु.॥29॥

पदच्छेदः

29. saH hanumaan = that Hanuma; chintayan = who was thinking; tatra = there; tathaa = in that way; dharma parigraham = about the overpowering virtue; devyaaH = of Seetha; shushraava = heard; vaakyam = the words; * mahaatmanaam* = of the high-souled; chaaraNaanaam = charanas (heavenly bards).

अनुवादः

Hanuma, who was thus thinking there about the overpowering virtue of Seetha, happened to hear the words of the high-souled charanas (heavenly bards).

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो खलु कृतं कर्म दुर्विगाहं हनूमता ।
अग्निं विसृजता तीक्ष्णं भीमं राक्षससद्मनि ॥ ३० ॥

स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम् ।
शुश्राव हनुमान् वाक्यं चारणानां महात्मनाम् ॥

अहो खलु कृतम् कर्म दुर्विषह्यम् हनूमता । अग्निम् विसृजता अभीक्ष्णम् भीमम् राक्षस सद्मनि ॥ ५-५५-३०

‘अहो! हनुमान् जी ने राक्षसोंके घरोंमें दुःसह एवं भयंकर आग लगाकर बड़ा ही अद्भुत और दुष्कर कार्य किया है ॥

सीतादेविय धर्मतत्परतॆयन्नु हनुमन्तनु हीगॆ योचिसुत्तिरुवाग महात्मराद चारणरु आकाशदल्लि आडिकॊळ्ळुत्तिद्द मातुगळन्नु केळिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. aho = Alas!; hanumataa = by Hanuma; visR^ijataa = who hurled; abhiikSNam = very; bhiimam = terrific; agnim = fire; raakSasaveshmani = into Ravana’s house; kR^itam khalu = has been done indeed; duSkaram karma = a difficult act.

अनुवादः

“Alas! Hanuma, who hurled a very terrific fire into Ravana’s house, has indeed done a difficult act.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रपलायितरक्षःस्त्रीबालवृद्धसमाकुला ।
जनकोलाहलाध्माता क्रन्दन्तीवाद्रिकन्दरैः ॥ ३१ ॥
दग्धेयं नगरी लङ्का साट्टप्राकारतोरणा ।
जानकी न च दग्धेति विस्मयोऽद्भुत एव नः ॥ ३२ ॥

अहो खलु कृतं कर्म दुष्करं हि हनूमता ।
अग्निं विसृजताभीक्ष्णं भीमं राक्षससद्मनि ॥ प्रपलायितरक्षःस्त्रीबालवृद्ध समाकुला ।
जनकोलाहलाध्माता क्रन्दन्तीवाद्रिकन्दरे ॥

‘घरमेंसे भागे हुए राक्षसों, स्त्रियों, बालकों और वृद्धोंसे भरी हुई सारी लङ्का जन-कोलाहलसे परिपूर्ण हो चीत्कार करती हुई-सी जान पड़ती है । पर्वतकी कन्दराओं, अटारियों, परकोटों और नगरके फाटकोंसहित यह सारी लङ्का नगरी दग्ध हो गयी; परंतु सीतापर आँच नहीं आयी । यह हमारे लिये बड़ी अद्भुत और आश्चर्यकी बात है’ ॥ ३१-३२ ॥

राक्षस स्त्रीयरू, बालकरू, वृद्धरू मॊदलादवरु कोलाहलदिन्द अत्त-इत्त ओडाडुत्तिद्दरु. अवर आक्रन्दनवु लङ्कॆयल्लॆल्ल प्रतिध्वनिसितु. आग लङ्कॆये पर्वतद गुहॆयल्लि मुखविट्टु रोदिसुत्तिरुवन्तित्तु. ॥32॥

पदच्छेदः

31. prapalaayita rakSah striibaala vR^iddha samaakulaa = (the city of Lanka) full of demons; their wives; children and elders running (hither and thither); janakolaahalaadhamaataa = and filled with an uproar of people; krandanniva = appears like weeping adrikandaraiH = through its mountain-caves.

अनुवादः

“The city of Lanka, full of demons their wives, children and elders running hither and thither, as also filled with an uproar of people, appears as if it weeping through its mountain-caves.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

‘‘राक्षसरिगॆ राजनाद रावणन प्रासादवन्नु (लङ्कॆयन्नु) भयङ्करवाद बॆङ्कियन्निट्टु अदन्नु पूर्णवागि सुट्टुबिट्टु हनुमन्तनु अत्यन्त दुष्करवाद कार्यवन्नु माडिरुवनु. इदु ऎन्तह आश्चर्यमयवादुदु. ॥31॥

पदच्छेदः

32. vismayaH eva = it is just so surprising; adbhutaH = a marvel; naH = to us; iti = that; iyam = this; sarvaa = entire; nagarii = city; saaTTa praakaaratoraNaa = with its market-places; ramparts and arched door-ways; dagdhaa = was burnt; jaanakiicha = but Seetha alone; na dagdhaa = was not burnt.

अनुवादः

“It is just so surprising a marvel to us that the entire City with its market-places, ramparts and arched door-ways, was burnt, but Seetha alone was not burnt.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति शुश्राव हनुमान् वाचं ताममृतोपमाम् ।
बभूव चास्य मनसो हर्षस्तत्कालसम्भवः ॥ ३३ ॥

दग्धेयं नगरी सर्वा साट्टप्राकारतोरणा ।
जानकी न च दग्धेति विस्मयोऽद्भुत एव नः ॥

स निमित्तैः च दृष्ट अर्थैः कारणैः च महागुणैः । ऋषि वाक्यैः च हनुमान् अभवत् प्रीत मानसः ॥ ५-५५-३३

हनुमान् जी ने जब चारणोंके कहे हुए ये अमृतके समान मधुर वचन सुने, तब उनके हृदयमें तत्काल हर्षोल्लास छा गया ॥ ३३ ॥

कोटॆ, प्राकार, बुरुजुगळिन्द, महाद्वार तोरणगळिन्द कूडिद ई लङ्कॆयॆल्लवू सुट्टुहोगिदॆ. आदरॆ सीतादेवियु मात्र दग्धवागलिल्ल. इदु अत्यद्भुतवागि काणुत्तदॆ. आश्चर्यकरवे आगिदॆ.’’॥33॥

पदच्छेदः

33. saH hanumaan = that Hanuma; abhavat = became; priita maanasa = delighted in his mind; nimittaiH = by the omens; dR^iSThaarthaiH = with their apparent advantages; mahaagnNaiH = with very high qualities; kaaraNaishcha = of their origins; R^iSivaakyaishcha = and by the words of the sages.

अनुवादः

That Hanuma became delighted in his mind, by seeing the omens, with their apparent advantages in them and very high qualities of their origin as also the words of those sages.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ।
ऋषिवाक्यैश्च हनुमानभवत् प्रीतमानसः ॥ ३४ ॥

इति शुश्राव हनुमान् वाचं ताममृतोपमाम् ।
बभूव चास्य मनसो हर्षस्तत्कालसम्भवः ॥

ततः कपिः प्राप्त मनो रथ अर्थः । ताम् अक्षताम् राज सुताम् विदित्वा । प्रत्यक्षतः ताम् पुनः एव दृष्ट्वा । प्रतिप्रयाणाय मतिम् चकार ॥ ५-५५-३४

अनेक बारके प्रत्यक्ष अनुभव किये हुए शुभ शकुनों, महान् गुणदायक कारणों तथा चारणोंके कहे हुए पूर्वोक्त वचनोंद्वारा सीताजीके जीवित होनेका निश्चय करके हनुमान् जी के मनमें बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ ३४ ॥

अमृततुल्यवाद आ चारणर मातुगळन्नु केळिदाग तक्षणवे हनुमन्तन मनस्सु परमानन्द भरितवायितु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tataH = then; kapiH = Hanuma; praapta manorathaarthaH = having fulfilled his object of desire; viditvaa = by learning taam raajasutaam = that Seetha the princess; akSataam = remains uninjured; matim chakaara = made up his mind; * pratiprayaaNaaya* = to return; dR^iSTvaa = after seeing; taam = her; pratyakSataH = personally; punareva = yet again.

अनुवादः

Then, Hanuma, having fulfilled his object of desire by learning that Seetha the princess remains uninjured, made up his mind to return only after seeing her personally yet again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कपिः प्राप्तमनोरथार्थ-
स्तामक्षतां राजसुतां विदित्वा ।
प्रत्यक्षतस्तां पुनरेव दृष्ट्वा
प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार ॥ ३५ ॥

स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ।
ऋषिवाक्यैश्च हनुमान् अभवत् प्रीतमानसः ॥

राजकुमारी सीताको कोई क्षति नहीं पहुँची है, यह जानकर कपिवर हनुमान् जी ने अपना सम्पूर्ण मनोरथ सफल समझा और पुनः उनका प्रत्यक्ष दर्शन करके लौट जानेका विचार किया ॥ ३५ ॥

अल्लल्लि काणिसिकॊळ्ळुत्तिद्द शुभफलप्रदवाद शकुनगळिन्दलू, सीतॆय पातिव्रत्य, श्रीरामन प्रभाव, इवे मॊदलाद कारणगळिन्दलू, चारणर मातुगळिन्दलू, सीतॆयु क्षेमवागिरुवळॆन्दु तिळिदु, हनुमन्तन मनस्सु प्रसन्नवायितु.॥35॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥ ५५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें पचपनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५५ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि ऐवत्तैदनॆय सर्गवु मुगियितु.