०५४ हनूमता लङ्कादहनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Hanuma, with his blazing tail comes out and flits over the horses in Lanka, making up his mind to set fire to the city of Lanka which is the only work let for him to do. Hanuma burns the entire city, barring the abode of Vibhishana. All the demons were frightened o seeing the blazing fire, consuming their city with its trees, houses and a host of living beings. Surprised to see the city burning, the celestials and musicians (Gandharvas) gain a great delight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

54. लङ्कापुरीका दहन और राक्षसोंका विलाप

वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः ।
वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ॥ १ ॥

वीक्षमाणः ततो लन्काम् कपिः कृत मनो रथः । वर्धमान समुत्साहः कार्य शेषम् अचिन्तयत् ॥ ५-५४-१

हनुमान् जी के सभी मनोरथ पूर्ण हो गये थे । उनका उत्साह बढ़ता जा रहा था । अतः वे लङ्काका निरीक्षण करते हुए शेष कार्यके सम्बन्धमें विचार करने लगे— ॥ १ ॥

इष्टार्थवन्नु पूरैसिकॊण्ड, हॆच्चुत्तिरुव उत्साहदिन्द कूडिद्द मारुतियु, लङ्कापट्टणवन्ने नोडुत्ता, उळिदिरुव कार्यद बग्गॆ आलोचिसतॊडगिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; kR^ita manorathaH = after fulfilling his heart’s wish; kapiH = Hanuma; viikSamaaNaH = looking over; laN^kaam = Lanka; * achintayat* = thought; kaarya sheSam = about the remaining act to be done; vardhamaanasamutsaahaH = with an augmented energy.

अनुवादः

Then, after fulfilling his heart’s wish, Hanuma, looking over Lanka, thought about the remaining act to be done, with an augmented energy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् ।
यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत् ॥ २ ॥

किम् नु खल्व् अविशिष्टम् मे कर्तव्यम् इह साम्प्रतम् । यत् एषाम् रक्षसाम् भूयः सम्ताप जननम् भवेत् ॥ ५-५४-२

‘अब इस समय लङ्कामें मेरे लिये कौन-सा ऐसा कार्य बाकी रह गया है, जो इन राक्षसोंको अधिक संताप देनेवाला हो ॥ २ ॥

ई समयदल्लि नानु माडबेकागिरुव याव कार्यवु उळिदिदॆ? इल्लिरुव ऎल्ल राक्षसरिगॆ मत्तष्टु तापवन्नुण्टुमाडुव याव कार्यवन्नु माडलि?॥2॥

पदच्छेदः

2. kimnu = which; kartavyam = (is the) act; khalu = indeed; avashiSTam = remaining; iha = here; me = for me; yat = that; ibhavet = may; bhuuyaH = anguish; saampratam = now; eSaam = to these; rakSasaam = demons?

अनुवादः

“Which act indeed is remaing nowto be done by me here, that may further create anguish to these demons?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ।
बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम् ॥ ३ ॥

वनम् तावत् प्रमथितम् प्रकृष्टा राक्षसा हताः । बल एक देशः क्षपितः शेषम् दुर्ग विनाशनम् ॥ ५-५४-३

‘प्रमदावनको तो मैंने पहले ही उजाड़ दिया था, बड़े-बड़े राक्षसोंको भी मौतके घाट उतार दिया और रावणकी सेनाके भी एक अंशका संहार कर डाला । अब दुर्गका विध्वंस करना शेष रह गया ॥ ३ ॥

अशोकवनवन्नु हाळुमाडिद्दायितु. बलिष्ठराद राक्षसरन्नु कॊन्दद्दू आयितु. राक्षस सैन्यद ऒन्दु भागवन्नु नाशगॊळिसियू आयितु. इन्नु उळिदिरुवुदॆन्दरॆ लङ्कॆय नाश.॥3॥

पदच्छेदः

3. vanam = the garden; pramathitam taavat = has been destroyed; prakR^iSTaaH = excellent; raakSasaaH = demons; hataaH = have been killed; balaikadeshaH = a portion of the army; kSapitaH = has been destroyed durgavinaashanam = the demolition of the fort; sheSam = is remaining.

अनुवादः

“I have demolished the garden. I have killed excellent demons. I destroyed a portion of the army. The demolition of the fort is still remaining.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत् सुखपरिश्रमम् ।
अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात् सफलः श्रमः ॥ ४ ॥

दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत् सुख परिश्रमम् । अल्प यत्नेन कार्ये अस्मिन् मम स्यात् सफलः श्रमः ॥ ५-५४-४

‘दुर्गका विनाश हो जानेपर मेरे द्वारा समुद्र-लङ्घन आदि कर्मके लिये किया गया प्रयास सुखद एवं सफल होगा । मैंने सीताजीकी खोजके लिये जो परिश्रम किया है, वह थोड़े-से ही प्रयत्नद्वारा सिद्ध होनेवाले लङ्कादहनसे सफल हो जायगा ॥ ४ ॥

दुर्ग (लङ्कॆ)वन्नु विनाशगॊळिसुवुदु पूर्तियादरॆ, नानु इष्टरवरॆगॆ गैद - (समुद्रोल्लङ्घन, सीतादेविय दर्शन, अशोकावनद ध्वंस, राक्षसरॊडनॆ युद्ध, रावणनॊडनॆ मातुकतॆ) कार्यगळु अनायासवागि नॆरवेरिदन्तॆ, अल्प प्रयत्नद ई नन्न कार्यवू कूड पूर्तियादरॆ नन्न ऎल्ल श्रमगळु सार्थकवादन्तॆये.॥4॥

पदच्छेदः

4. durge = (While) the fort; vinaashite = is destroyed; karma = the task; bhavet = will become; sukhaprishramam = bereft of fatigue; alpayatnena = by a small effort; asmin kaarye = in this task; shramaH = the work; syaat = will become; saphalah = fruitful.

अनुवादः

“When the fort gets destroyed, the task (of Rama’s battle) will be devoid of fatigue. Even with a small effort in this task, the work will become fruitful.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः ।
अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ॥ ५ ॥

यो हि अयम् मम लान्गूले दीप्यते हव्य वाहनः । अस्य सम्तर्पणम् न्याय्यम् कर्तुम् एभिः गृह उत्तमैः ॥ ५-५४-५

‘मेरी पूँछमें जो ये अग्निदेव देदीप्यमान हो रहे हैं, इन्हें इन श्रेष्ठ गृहोंकी आहुति देकर तृप्त करना न्यायसंगत जान पड़ता है’ ॥ ५ ॥

नन्न बालदल्लि प्रज्वलिसुत्तिरुव यज्ञेश्वरनिगॆ ई महाभवनगळन्नु आहुतियागि समर्पिसुवुदु न्यायवे आगिदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. nyaayam = It is justified; kartum = to do; samtarpaNam = the act of satiating; asya = to it; ayam = this; haryavaahanaH = fire; yaH diipyate = which is flaring up; mama laaNguule = on my tail; ebhiH = with these; gR^ihottamaH = excellent houses.

अनुवादः

“It is justified to satisfy this blazing flame on my tail, by feeding it to the full, with these excellent houses (in the city of Lanka).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः सविद्युदिव तोयदः ।
भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ॥ ६ ॥

ततः प्रदीप्त लान्गूलः सविद्युत् इव तोयदः । भवन अग्रेषु लन्काया विचचार महाकपिः ॥ ५-५४-६

ऐसा सोचकर जलती हुई पूँछके कारण बिजली-सहित मेघकी भाँति शोभा पानेवाले कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी लङ्काके महलोंपर घूमने लगे ॥ ६ ॥

हीगॆ योचिसिद बळिक बालद अग्निज्वालॆगळिन्द बॆळगुत्तिद्द हनुमन्तनु मिञ्चिनिन्द कूडिद मेघदन्तॆ प्रकाशिसुत्ता, लङ्कानगरद भवनाग्रगळल्लि सञ्चरिसतॊडगिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tataH = then; mahaakapiH = Hanuma; prataptalaaNguulaH = with his burning tail; vichachaara = strolled; bhavanaagreSu = over the house-tops; laN^kaayaaH = in Lanka; savidyut toyadaH iva = like a cloud charged with lightning.

अनुवादः

Then, Hanuma, with his burning tail, strolled over the house-tops of Lanka, like a cloud charged with lightning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहाद् गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।
वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥ ७ ॥

वे वानरवीर राक्षसोंके एक घरसे दूसरे घरपर पहुँचकर उद्यानों और राजभवनोंको देखते हुए निर्भय होकर विचरने लगे ॥ ७ ॥

ऒब्ब राक्षसन मनॆयिन्द मत्तॊब्ब राक्षसन मनॆगू, ऒन्दु कैदोटदिन्द मत्तॊन्दु कैदोटक्कू होगुत्ता, उप्परिगॆ मनॆगळन्नु नोडुत्ता निर्भयनागि सञ्चरिसुत्तिद्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. viikSamaaNaH = Surveying; udyaanaani = the gardens; praasaadaashcha = and lofty palatial mansions; saH vaanaraH = that Hanuma; asamtraptaH = without fear; chachaara = wandered; gR^ihaat = from one house; gR^iham = to another house; raakSasaanaam = of the demons.

अनुवादः

Surveying the gardens and lofty palatial mansions, that Hanuma, without fear, passed from one house to another, of the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
अग्निं तत्र विनिक्षिप्य श्वसनेन समो बली ॥ ८ ॥
ततोऽन्यत् पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ।
मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ॥ ९ ॥

अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली ॥ ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ।
मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ॥

अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् । अग्निम् तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली ॥ ५-५४-८ ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् । मुमोच हनुमान् अग्निम् काल अनल शिखा उपमम् ॥ ५-५४-९

घूमते-घूमते वायुके समान बलवान् और महान् वेगशाली हनुमान् उछलकर प्रहस्तके महलपर जा पहुँचे और उसमें आग लगाकर दूसरे घरपर कूद पड़े । वह महापार्श्वका निवासस्थान था । पराक्रमी हनुमान् ने उसमें भी कालाग्निकी लपटोंके समान प्रज्वलित होनेवाली आग फैला दी ॥ ८-९ ॥

बळिक महाशक्तिवन्तनाद मारुतियु अल्ले समीपदल्लिद्द महापार्श्वन भवनक्कॆ नॆगॆदु, प्रळयाग्नियन्तिरुव बालद बॆङ्कियिन्द अदन्नु उरिसिदनु.॥9॥

महाबलपराक्रमशालियू, वायुवेगदन्तॆ वेगवुळ्ळवनू आद हनुमन्तनु मॊदलिगॆ प्रहस्तन मनॆगॆ होगि अदक्कॆ बॆङ्कियिट्टनु. (अवनु राज्यद प्रधानमन्त्रियाद्दरिन्द अवन मनॆयिन्दले प्रारम्भिसि लङ्कादहन कार्यक्रमक्कॆ नान्दिहाडिदनु.)॥8॥

पदच्छेदः

8; 9. avaplutya = jumping down; prahastasya niveshanam = on Prahasta’s house; viiryavaan = the valiant; saH = Hanuma; mahaavegaH = with great swiftness; balii = having strength; samaH = equal; shvasanena = to wind; nikSipya = putting down; agnim = fire; tatra = on it; tataH = and from there; * pupluve* = jumped over; anyat = another; veshma = house; mahaaparshvasya = of Mahaparsva; hanumaan = Hanuman; mumocha = dropped; agnim = fire; * kaalaanalashikhopamam* = resembling a flame of fire that is to destroy the world; (on that house).

अनुवादः

Jumping down on Prahasta’s house, the valiant Hanuma, with great swiftness, having strength equal to wind, scattering fire on it, jumped over from there, to another house belonging to Mahaparsva. Hanuma, with great swiftness, having strength equal to wind, scattering fire on it, jumped over from there, to another house belonging to Mahaparsva. Hanuma scattered a fire there resembling a flame of fire that is to destroy the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ।
शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः ॥ १० ॥

वज्रदंष्ट्र स्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः । शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः ॥ ५-५४-१०

तत्पश्चात् वे महातेजस्वी महाकपि क्रमशः वज्रदंष्ट्र, शुक और बुद्धिमान् सारणके घरोंपर कूदे और उनमें आग लगाकर आगे बढ़ गये ॥ १० ॥

तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः ।
जम्बुमालेः सुमालेश्च ददाह भवनं ततः ॥ ११ ॥

इसके बाद वानरयूथपति हनुमान् ने इन्द्रविजयी मेघनादका घर जलाया । फिर जम्बुमाली और सुमालीके घरोंको फूँक दिया ॥ ११ ॥

हागॆये महातेजश्शालियू, वानरोत्तमनू आद हनुमन्तनु क्रमवागि ऒन्दादमेलॆ मत्तॊन्दरन्तॆ, वज्रदंष्ट्रन भवनवन्नु, प्रज्ञाशालियाद शुकन, सारणन मनॆगळिगॆ बॆङ्कियिट्टनु. अनन्तर इन्द्रजितुविन प्रासादवन्नु, जम्बुमालि, सुमालि इवर मनॆगळन्नु बॆङ्किगॆ आहुतियागिसिदनु.॥10-11॥

पदच्छेदः

10. saH mahaakapiH = that Hanuma; mahaatejaa = of great splendour; tadaa = then; pupluve = jumped over; (the houses); vajradamSTrasycha = of Vajradamshtra; shukasya = of Shuka; dhiimataH saaraNasya = and of the intelligent Sarana.

अनुवादः

That Hanuma, of great splendour, then leapt to the houses of Vajradamshtra, Shuka and Sarana, the intelligent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ १२ ॥
युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः ।
विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च ॥ १३ ॥
करालस्य विशालस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि ॥ १४ ॥
नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः ।
यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च ॥ १५ ॥

तदनन्तर रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, दंष्ट्र, राक्षसरोमश, रणोन्मत्त मत्त, ध्वजग्रीव, भयानक विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, विशाल, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, नरान्तक, कुम्भ, दुरात्मा निकुम्भ, यज्ञशत्रु और ब्रह्मशत्रु आदि राक्षसोंके घरोंमें जा-जाकर उन्होंने आग लगायी ॥ १२—१५ ॥

वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति ।
क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः ॥ १६ ॥

उस समय महातेजस्वी कपिश्रेष्ठ हनुमान् ने केवल विभीषणका घर छोड़कर अन्य सब घरोंमें क्रमशः पहुँचकर उन सबमें आग लगा दी ॥ १६ ॥

बळिक मुन्दु - मुन्दक्कॆ हारिकॊण्डु होगुत्ता, रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, घोर, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, नरान्तक, कुम्भ, दुरात्मनाद निशुम्भ, यज्ञ, शत्रु, ब्रह्मशत्रु इवरॆल्लर सौधगळन्नु अनुक्रमवागि सुट्टुहाकिदनु. आदरॆ कृतज्ञतॆयिन्द मारुतियु विभीषणन प्रासादवन्नु मात्र सुडलिल्ल. (एकॆन्दरॆ विभीषणनु राजसभॆयल्लि तन्न परवागि धर्मवचनगळन्नु आडिद्दनु.)॥12-16॥

पदच्छेदः

11; 12; 13; 14;15; 16. varjayitvaa = leaving; vibhiiSaNa gR^ihamprati = the house of Vibhishana; haripuN^gava = Hanuma; mahaatejaaH = of great splendour; kramamaaNaH = went; krameNaiva = successively; bhavanam = to the house; rashmiketoshcha = of Rashmiketu; tathaiva cha = and; suuryashatroH = of surya shatru; hrasvakarNashcha = of Hrasvakarna; damSTrasya = of Damstra; rakSasaH romashasya = of Romasha the demon; yuddhonmattasya = of Yuddhaumatta; mattasya = of Matta; rakSasaH dhvajagriivasya = of Dhvajagriva; the demon; ghorasya vidyujjihvasya = of the terrific Vidyujjihva; tathaa = and; hastimukhasya cha = of Hastimukha; karaahasya = of Karala; pishaachasya = of Pishacha; shoNitaakSasya chaiva hi = of Shonitaaksha; bhavanam = the house; kumbhakarNasya = of Kumbhakarna; makaraakSasya chaivahi = of Makaraaksha; yajJNashatroshcha bhavanam = the house of Yajnashatru; tathaiva cha = and; brahmashatro = of Bhrahmashatru; naraantakasya = of Narantaka; kumbhasya = of Kumbha; duraatmanaH nikumbhasya = and the house of the evil minded Nikumbha.

अनुवादः

Leaving the house of Vibhishana, Hanuma of great splendour, went successively to the houses of Rashmiketu, Surya shatru, Hrasvakarna, Damshtra, Romasha the demon, Yuddhonmatta, Matta, Dhvajagreeva the demon, the terrific Vidyujjihva, Hastimukha, Karala, Pishacha, Shonitaaksha, Kumbhakarna, Makaraksha, Yajnashatru, Brahmashatru, Narantaka, Kumbha as also the evil-minded Nikumbha and burnt the houses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह कपिकुञ्जरः ॥ १७ ॥

तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः ॥

महायशस्वी कपिकुञ्जर पवनकुमारने विभिन्न बहुमूल्य भवनोंमें जा-जाकर समृद्धिशाली राक्षसोंके घरोंकी सारी सम्पत्ति जलाकर भस्म कर डाली ॥ १७ ॥

महाकीर्तिशालियाद वानरोत्तमनु - ऐश्वर्य सम्पन्नराद राक्षसर ऎल्ल भवनगळन्नू, बहुमूल्यवाद हर्म्यगळल्लि इद्द मणि-रत्नादि समस्त सम्पत्तन्नु भस्ममाडिबिट्टनु. (मॊदलु अग्नि-वायुगळु रावणनिगॆ भयपट्टु हॆच्चु बीसदे, उरियदे मन्दवागिद्दवु. ईग सीतादेविय प्रभावदिन्द, हनुमन्तन उत्कर्षदिन्द जोरागि विजृम्भिसिदवु.)॥17॥

पदच्छेदः

17. saH mahaakapiH = that Hanuma; mahaayashaaH = of great fame; dadaaha = burnt away; R^iddhim = the wealth; teSu teSu = in the respective; mahaarheSu gR^iheSu = mansions; R^iddhimataam = of the rich.

अनुवादः

That Hanuma of great fame burnt away wealth in the mansions of the rich.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान् ।
आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम् ॥ १८ ॥

सबके घरोंको लाँघते हुए शोभाशाली पराक्रमी हनुमान् राक्षसराज रावणके महलपर जा पहुँचे ॥ १८ ॥

सर्वशुभलक्षण सम्पन्ननाद, महावीरनाद हनुमन्तनु - ऎल्लर मनॆगळन्नु अग्निगॆ आहुतियन्नागिसिद बळिक, राक्षस राजनाद रावणन महाप्रासादवन्नु सेरिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. samatikramya = having passed over; sarveSaam = all the houses; viiryavaan = the mighty; lakSmiivaan = Hanuman of glory; atha = thereafter; aasasaada = approached; niveshanam = the house; rakSasendrasya = of Ravana the king of demons.

अनुवादः

Having passed over all the houses, the mighty and glorious Hanuma thereafter approached the house of Ravana the king of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते ।
मेरुमन्दरसङ्काशे नानामङ्गलशोभिते ॥ १९ ॥
प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम् ।
ननाद हनुमान् वीरो युगान्तजलदो यथा ॥ २० ॥

ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते ।
मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गलशोभिते ॥ प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम् ।
ननाद हनुमान् वीरो युगान्ते जलदो यथा ॥

ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते । मेरुमन्दरसंकाशे सर्वमङ्गळशोभिते ॥ ५-५४-१९ प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम् । ननाद हनुमान् वीरो युगान्तजलदो यथा ॥ ५-५४-२०

वही लङ्काके सब महलोंमें श्रेष्ठ, भाँति-भाँतिके रत्नोंसे विभूषित, मेरुपर्वतके समान ऊँचा और नाना प्रकारके माङ्गलिक उत्सवोंसे सुशोभित था । अपनी पूँछके अग्रभागमें प्रतिष्ठित हुई प्रज्वलित अग्निको उस महलमें छोड़कर वीरवर हनुमान् प्रलयकालके मेघकी भाँति भयानक गर्जना करने लगे ॥ १९-२० ॥

वीरनाद हनुमन्तनु - मेरुमन्दर पर्वतदन्तॆ महोन्नत वागिरुव, सर्वविधवाद शुभलक्षणगळिन्द कूडिरुव, नानाविध रत्नगळिन्द अलङ्कृतवागिद्द आ मुख्यप्रासादक्कॆ तन्न बालद तुदियल्लि उरियुत्तिद्द बॆङ्कियन्निट्टु, प्रळयकालद कालमेघदन्तॆ गर्जिसिदनु.॥19-20॥

पदच्छेदः

19; 20. tataH = thereafter; utsR^ijya = throwing; pradiiptam = blazing; agnim = fire; pratiSThitam = located; laN^guulaagre = at the tip of his tail; tasmin mukhye gR^ihe = on that principal house; naanaaratna vibhuuSite = decorated with various kinds of precious stones; merumandara samkaashe = resembling Mounts Meru and Mandara; sarvamaNgaLa shobhite = and embellished with all good work; viiraH = the valiant; hanumaan = Hanuma; nanaada = roared; yugaantajalado yathaa = like a cloud thundering at noon-time in rainy season.

अनुवादः

Thereafter, scattering a blazing fire located at the tip of his tail, on that principal house, decorated with various kinds of precious stones, resembling Mounts Meru and Mandara as also embellished with all good work, the valiant Hanuma roared like a cloud thundering at noon-time in a rainy season.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः ।
कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ॥ २१ ॥

श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः ।
कालाग्निरिव सन्दीप्तः प्रावर्धत हुताशनः ॥

श्वसनेन च सम्योगात् अतिवेगो महाबलः । काल अग्निः इव जज्वाल प्रावर्धत हुत अशनः ॥ ५-५४-२१

हवाका सहारा पाकर वह प्रबल आग बड़े वेगसे बढ़ने लगी और कालाग्निके समान प्रज्वलित हो उठी ॥

महाबलशालियाद अग्निदेवनु वायुविन सहयोगदिन्द प्रळयकालद अग्नियन्तॆ प्रज्वलिसुत्ता ऎल्ल कडॆगळल्लियू हरडिकॊण्डनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. samyogaat = in contact; shvasanena = with the wind; hutaashanah = the fire; praavardhata = escalated; ativegaH = with a great speed; mahaabalaH = and a great intensity; jajvaala = blazed; kaalagniriva = like a fire that is to destroy the world.

अनुवादः

In contact with the wind, the fire escalated with a great speed and intensity, blazing like a fire that is to destroy the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मसु चारयन् ।
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च ॥ २२ ॥
भवनानि व्यशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ।
तानि भग्नविमानानि निपेतुर्वसुधातले ॥ २३ ॥

प्रवृद्धमग्निं पवनस्तेषु वेश्म स्वचारयत् ।
अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः ॥ तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च ।
भवनानि व्यशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ॥ तानि भग्नविमानानि निपेतुर्धरणीतले ।

प्रदीप्तम् अग्निम् पवनः तेषु वेश्मसु चारयत् । अभूच्छ्वसनसम्योगादतिवेगो हुताशनः ॥ ५-५४-२२ तानि कान्चन जालानि मुक्ता मणिमयानि च । भवनानि अवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ॥ ५-५४-२३

वायु उस प्रज्वलित अग्निको सभी घरोंमें फैलाने लगी । सोनेकी खिड़कियोंसे सुशोभित, मोती और मणियोंद्वारा निर्मित तथा रत्नोंसे विभूषित ऊँचे-ऊँचे प्रासाद एवं सतमहले भवन फट-फटकर पृथ्वीपर गिरने लगे ॥ २२-२३ ॥

सुवर्णमयवाद गवाक्षगळिन्दलू, मुक्तामणिगळिन्दलू, रत्नराशिगळिन्दलू, समृद्धवागिद्द ऎल्ल महासौधगळन्नु अग्नियु विनाशगॊळिसिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

22. pavanaH = the wind; aachaarayat = carried; pradiiptam = the blazing; agnim = fire; teSu veshmasu = on those houses; shvasanam yogaat = by combining with the wind; hutaashanaH = the fire; abhuut = became; ativegaH = very swift.

अनुवादः

The wind carried the blazing fire to other houses. In conjunction with the wind, the fire became very swift.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसर मनॆगळल्लि प्रज्वलिसुत्तिद्द अग्नियन्नु वायुवु तन्न प्रभावदिन्द सर्वत्र हरडलु सहकरिसिदनु. ॥22॥

पदच्छेदः

23. taani mahaanti cha bhavanaani = those; large houses; kaaNchana jaalaani = with golden windows; muktaamaNimayaani cha = embedded with pearls; gems; ratnavanti = and precious stones; avashiiryanta = were shattered (to pieces).

अनुवादः

Those large houses, with golden windows, embedded with pearls, gems and precious jewels were shattered to pieces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवनानीव सिद्धानामम्बरात् पुण्यसङ्क्षये ।
सञ्जज्ञे तुमुलः शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् ॥ २४ ॥
स्वे स्वे गृहपरित्राणे भग्नोत्साहोज्झितश्रियाम् ।

सम्जज्ञे तुमुलः शब्दो राक्षसानाम् प्रधावताम् । स्वग्ऱिहस्य परित्राणे भग्नोत्साहोर्जिअश्रियाम् ॥ ५-५४-२४ नूनेमेषाऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति ।

वे गिरते हुए भवन पुण्यका क्षय होनेपर आकाशसे नीचे गिरनेवाले सिद्धोंके घरोंके समान जान पड़ते थे । उस समय राक्षस अपने-अपने घरोंको बचाने—उनकी आग बुझानेके लिये इधर-उधर दौड़ने लगे । उनका उत्साह जाता रहा और उनकी श्री नष्ट हो गयी थी । उन सबका तुमुल आर्तनाद चारों ओर गूँजने लगा ॥ २४ १/२ ॥

पुण्यवु क्षयिसिद नन्तर आकाशदिन्द सिद्धर भव्यभवनगळु कॆळक्कॆ बीळुवन्तॆ, लङ्कॆय ऎत्तरवाद प्रासादगळु उरिदु नॆलसमवादवु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tumulaH = a tumultuous; shabdaH = voice; samjajJNe = was produced; iti = saying; haa = “Alas!; eSaH agniH = this fire; aayataH = has come; nuunam = really; kapiruupeNa = in the form of a monkey!”; raakSasaanaam = by the demons; pradhaavataam = who were running (hither and thither); paritraaNe = to protect; svagR^ihasya = their houses; bhagnotsaahorjita shriyaam = who lost their energy and abundant wealth.

अनुवादः

The demons, who were running hither and thither to protect their houses and who lost their spirits and abundant wealth, created a tumultuous nose, saying “Alas! The fire-god has come really in a form of this monkey!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति ॥ २५ ॥
क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः ।

सञ्जज्ञे तुमुलः शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् ।
स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहोर्जितश्रियाम् ॥

वे कहते थे—‘हाय! यह वानरके रूपमें साक्षात् अग्निदेवता ही आ पहुँचा है ।’ कितनी ही स्त्रियाँ गोदमें बच्चे लिये सहसा क्रन्दन करती हुई नीचे गिर पड़ीं ॥

स्वगृहगळन्नु रक्षिसिकॊळ्ळलु परदाडुत्तिद्दवरू, उत्साह, बल, सम्पत्तन्नु कळकॊण्डवराद राक्षसरु - अय्यो! ऎन्दु विकारवागि कूगुत्ता ओडुत्तिद्दरु.॥25॥

काश्चिदग्निपरीताङ्ग्यो हर्म्येभ्यो मुक्तमूर्धजाः ॥ २६ ॥
पतन्त्योरेजिरेऽभ्रेभ्यः सौदामन्य इवाम्बरात् ।

नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति ।
क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः ॥

कुछ राक्षसियोंके सारे अङ्ग आगकी लपेटमें आ गये, वे बाल बिखेरे अट्टालिकाओंसे नीचे गिर पड़ीं । गिरते समय वे आकाशमें स्थित मेघोंसे गिरनेवाली बिजलियोंके समान प्रकाशित होती थीं ॥ २६ १/२ ॥

निजवागि अग्निये कपियरूपवन्नु धरिसि नम्मॆल्लरन्नु सुट्टुहाकलु बन्दिरुवनु. ऎन्दु कूगिकॊळ्ळुत्ता मक्कळन्नॆत्तिकॊण्डिद्द कॆलवु स्त्रीयरु कॆळगुरुळिदरु.॥26॥

पदच्छेदः

25; 26. kaashchit = some; striyaH = women; krandantyaH = crying; stamamdhaya dharaaH = carrying their suckling’s; muktamuurdhajaaH = and having their hair dishevelled; petuh = felldown; sahasaa = quickly; harmebhyaH = from their houses; agniparitebhyaH = enveloped by fire; rejire = and shone; * soudaaminyaH iva* = like lightning’s; patantyaH = falling; abhrebhyaH = from clouds; ambaraat = from the sky.

अनुवादः

Some women crying and carrying their suckling’s with their hair dishevelled, fell down from their houses, which were enveloped with fire, and shone like flashes of lightning falling from clouds in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहतान् ॥ २७ ॥
विचित्रान् भवनाद्धातून् स्यन्दमानान् ददर्श सः ।

काश्चिदग्निपरीताङ्ग्यो हर्म्येभ्यो मुक्तमूर्धजाः ।
पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यः सौदामिन्य इवाम्बरात् ॥

वज्र विद्रुम वैदूर्य मुक्ता रजत सम्हितान् । विचित्रान् भवनात् धातून् स्यन्दमानान् ददर्श सः ॥ ५-५४-२७

हनुमान् जी ने देखा, जलते हुए घरोंसे हीरा, मूँगा, नीलम, मोती तथा सोने, चाँदी आदि विचित्र-विचित्र धातुओंकी राशि पिघल-पिघलकर बही जा रही है ॥ २७ १/२ ॥

अग्नियिन्द समावृतराद कॆलवु स्त्रीयरु कॆदरिद कूदलुगळिन्द ऎत्तरवाद उप्परिगॆगळिन्द कॆळक्कॆ बीळुवाग, आकाशदिन्द कॆळगॆ बीळुव मिञ्चिनन्तॆ गोचरिसुत्तिद्दवु.॥27॥

पदच्छेदः

27. saH = that Hanuma; dadarsha = saw; syandamaanaan = molten; dhaatuun = metals; vajra vidruma vaiduurya muktaa rajata samhitaan = mixed with diamonds; corals; cat’s eye gems; pearls and silver; vichintraan bhavanaat = (surging) from every marvellous house.

अनुवादः

That Hanuma saw molten metals mixed with diamonds, corals, cat’s eye-gems, pearls and silver, surging from every marvellous house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा ॥ २८ ॥
हनूमान् राक्षसेन्द्राणां वधे किञ्चिन्न तृप्यति ।
न हनूमद्विशस्तानां राक्षसानां वसुन्धरा ॥ २९ ॥

वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान् ।
विचित्रान् भवनाद्धातून् स्यन्दमानान् ददर्श सः ॥ नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा ।
हनूमान् राक्षसेन्द्राणां वधे किञ्चिन्न तृप्यति ॥

न अग्निः तृप्यति काष्ठानाम् तृणानाम् च यथा तथा । हनूमान् राक्षस इन्द्राणाम् वधे किंचिन् न तृप्यति ॥ ५-५४-२८ न हनूमद्विशस्तानाम् राक्षसानाम् वसुन्धरा । क्वचित्किंशुकसम्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः ॥ ५-५४-२९ क्वचित्कुङ्कुमसम्काशाः शिखा वह्नेश्चकाशिरे ।

जैसे आग सूखे काठ और तिनकोंको जलानेसे कभी तृप्त नहीं होती, उसी प्रकार हनुमान् बड़े-बड़े राक्षसोंके वध करनेसे तनिक भी तृप्त नहीं होते थे और हनुमान् जी के मारे हुए राक्षसोंको अपनी गोदमें धारण करनेसे इस वसुन्धरा का भी जी नहीं भरता था ॥ २८-२९ ॥

अग्नियु कट्टिगॆगळिन्दागली, हुल्लिनिन्दागली, तृप्तनागदिरुवन्तॆ; हनुमन्तनु राक्षसर ऎष्टु भवनगळन्नु सुट्टरू तृप्तनागलिल्ल. हनुमन्तन कैयिन्द हतराद राक्षसर शवगळिन्द भूमिगू तृप्तियागलिल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

28. yathaa = how; agniH = the fire; natR^ipyati = is not satisfied; kaaSThaanaam = with firewood; tR^iNaanaam = and dry blades of grass; tathaa = so also; hanumaan = Hanuma; natR^ipyati = was not satisfied; * kimchit* = even a little; vadhe = in killing; raakSasendraaNaam = of demons; vasundharaa = the earth; na = is not wearied; raakSasaanaam = with the demons; hanumadvishastaanaam = killed by Hanuma (receiving in her lap)

अनुवादः

As the fire does not get satisfied with any amount of firewood and straw fed to it, Hanuma was not wearied in killing any number of demons. The earth was not then wearied in receiving the number of demons killed by Hanuma (in her lap).

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्र, हवळ, वैडूर्य, मुत्तु, बॆळ्ळि मुन्तादुवुगळिन्द समृद्धवागिद्दु, विचित्रवाद भवनगळु अग्निगॆ आहुतियागुवुदन्नु, सुवर्णवे मुन्ताद धातुगळु करगि हरियुत्ति रुवुदन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु. ॥28॥

पदच्छेदः

29. shikaaH = flames; vahneH = of fire; chakaashire = glittered; kimshukasamkaashaaH = like Kimshuka (Butea frondosa) flowers; kvachit = at some places; shaalmali sannibhaaH = like blossoms of Shalmali tree (Salmalia malabarica); kvachit = at some places; kuNkuma samkaashaaH = like flowers of saffron; kvachit = at some places.

अनुवादः

Flames of fire glittered like Kimshuka flowers at some places, blossoms of Shalmali tree at some places and like saffron-flowers at some other places.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना ।
लङ्कापुरं प्रदग्धं तद् रुद्रेण त्रिपुरं यथा ॥ ३० ॥

क्वचित् किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः ।

जैसे भगवान् रुद्रने पूर्वकालमें त्रिपुरको दग्ध किया था, उसी प्रकार वेगशाली वानरवीर महात्मा हनुमान् जी ने लङ्कापुरीको जला दिया ॥ ३० ॥

अल्लि उरियुत्तिद्द कॆलवु अग्निज्वालॆगळु मुत्तुगद हूविनन्तॆ कॆम्पगिद्दवु. मत्तॆ कॆलवु ज्वालॆगळु गोधूम बण्णदिन्दिद्दरॆ, इन्नु कॆलवुगळु तावरॆयन्तह कुङ्कुम बण्णदिन्द प्रकाशिसुत्तिद्दवु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tat = that; laN^kaapuram = city of Lanka; pradagdham = was scorched; mahaatmanaa hanuumataa = by the high-souled Hanuma; vegavataa vaanareNa = the swift monkey; tripuram yathaa = as Tripura city; (was scorched); rudreNa = by Rudra.

अनुवादः

The high souled Hanuma, the swift monkey scorched the city of Lanka, as Rudra scorched the city of Tripura.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स लङ्कापुरपर्वताग्रे
समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः ।
प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो
हनूमता वेगवतोपसृष्टः ॥ ३१ ॥

क्वचित् कुङ्कुमसङ्काशाः शिखा वह्नेश्चकाशिरे ।
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना ॥

ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे । स्मुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः । प्रसार्य चूडावलयम् प्रदीप्तो । हनूमता वेगवता विसृष्टः ॥ ५-५४-३१

तत्पश्चात् लङ्कापुरीके पर्वत-शिखरपर आग लगी, वहाँ अग्निदेवका बड़ा भयानक पराक्रम प्रकट हुआ । वेगशाली हनुमान् जी की लगायी हुई वह आग चारों ओर अपने ज्वाला-मण्डलको फैलाकर बड़े जोरसे प्रज्वलित हो उठी ॥ ३१ ॥

महात्मनू, महाबल पराक्रमगळुळ्ळवनू, वानरोत्तमनू आद हनुमन्तनिन्द आ लङ्कानगरवु - रुद्रनिन्द त्रिपुरगळु दग्धवागुवन्तॆ सुट्टु होगुत्तित्तु.॥31॥

पदच्छेदः

31. tataH = then; agniH = the fire; bhiima paraakramah = having a terrific prowess; visR^iSTaH = diffused; vegavataa hunuumataa = by the swift Hanuma; prasaarya = having stretched out; chuuDaavalayam = a circle of flames; pradiiptaH = blazed; samutthitaH = and rose up; laN^kaapura parvataagre = to the summit of the mountain on which the city of Lanka was situated.

अनुवादः

Then, the fire having a terrific prowess, diffused by the swift Hanuma, stretching out a circle of flames, blazed and rose up to the summit of the mountain on which the city of Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

युगान्तकालानलतुल्यरूपः
समारुतोऽग्निर्ववृधे दिवस्पृक् ।
विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो
रक्षःशरीराज्यसमर्पितार्चिः ॥ ३२ ॥

लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा ॥

युगान्तकालानलतुल्यवेगः । समारुतोऽग्निर्ववृधे दिवस्पृक् । विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो । रक्षः शरीराज्यसमर्पितार्चिः ॥ ५-५४-३२

हवाका सहारा पाकर वह आग इतनी बढ़ गयी कि उसका रूप प्रलयकालीन अग्निके समान दिखायी देने लगा । उसकी ऊँची लपटें मानो स्वर्गलोकका स्पर्श कर रही थीं । लङ्काके भवनोंमें लगी हुई उस आगकी ज्वालामें धूमका नाम भी नहीं था । राक्षसोंके शरीररूपी घीकी आहुति पाकर उसकी ज्वालाएँ उत्तरोत्तर बढ़ रही थीं ॥ ३२ ॥

महाशक्तिशालियाद हनुमन्तनु उरिसिद - भीमपराक्रमियाद अग्नियु त्रिकूटाचलदल्लि नॆलॆसिद्द लङ्कानगरदल्लि वलयाकारदल्लि प्रज्वलिसुत्ता ऎल्ल राक्षसर मनॆगळल्लि विजृम्भिसिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. agniH = (that) fire; bhavaneSu = saktaH = diffused on those buildings; samaarutaH = together with the wind; yugaanta kaalaanala tulya vegaH = having a speed equal to the fire at the time of dissolution of the world; vavR^iddhe = grew taller; divispR^ik = touching the sky; (that fire was) vidhuuma rashmiH = having smokeless splendour; rakSaH shariiraajya samarpitaarchiH = with flames consigned to the bodies of demons like a ghee.

अनुवादः

That fire diffused on those buildings, together with the wind picked up a speed equal to that of a fire at the time of dissolution of the world. It grew taller, touching the sky with a smokeless splendour. Those flames of fire shot up, as inflamed by ghee

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदित्यकोटीसदृशः सुतेजा
लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन् ।
शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढै-
र्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः ॥ ३३ ॥

ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे
समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः ।
प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो
हनूमता वेगवता विसृष्टः ॥

आदित्यकोटीसदृशः सुतेजा । लङ्काम् समस्ताम् परिवार्य तिष्ठन् । शब्दैरनेकैरशनिप्ररूडै । र्भिन्दन्निवाण्डम् प्रबभौ महाग्निः ॥ ५-५४-३३

समूची लङ्कापुरीको अपनी लपटोंमें लपेटकर फैली हुई वह प्रचण्ड आग करोड़ों सूर्योंके समान प्रज्वलित हो रही थी । मकानों और पर्वतोंके फटने आदिसे होनेवाले नाना प्रकारके धड़ाकोंके शब्द बिजलीकी कड़कको भी मात करते थे, उस समय वह विशाल अग्नि ब्रह्माण्डको फोड़ती हुई-सी प्रकाशित हो रही थी ॥

तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो
रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः ।
निर्वाणधूमाकुलराजयश्च
नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः ॥ ३४ ॥

युगान्तकालानलतुल्यवेगः
समारुतोऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक् ।
विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो
रक्षःशरीराज्यसमर्पितार्चिः ॥

तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो । रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडाः । निर्वाणधूमाकुलराजयश्च । नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः ॥ ५-५४-३४

वहाँ धरतीसे आकाशतक फैली हुई अत्यन्त बढ़ी-चढ़ी आगकी प्रभा बड़ी तीखी प्रतीत होती थी । उसकी लपटें टेसूके फूलकी भाँति लाल दिखायी देती थीं । नीचेसे जिनका सम्बन्ध टूट गया था, वे आकाशमें फैली हुई धूम-पंक्तियाँ नील कमलके समान रंगवाले मेघोंकी भाँति प्रकाशित हो रही थीं ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

34. tatra = there; ruukSaprabhaH = with a harsh splendour; agniH = the fire; atipravR^iddhaH = extended fully; ambaraat = to the sky; kimshukapuSpa chuuDa = having a crest like; kimshuka flowers; (shooting flomes) abravaaH = the clouds; niilotpalaabhaaH = bearing the colour of blue lotuses; prachakaashire = shone; nirvaaNa dhuuma kuularaajayaH = as covered by smoke formed out of extinguished fire.

अनुवादः

The fire with a fierce splendour there, extended fully to the sky, shooting flames like Kumshuka flowers. The clouds, bearing the colour of blue lotuses, shone as covered by smoke formed out of the extinguished fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा
साक्षाद् यमो वा वरुणोऽनिलो वा ।
रौद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो
न वानरोऽयं स्वयमेव कालः ॥ ३५ ॥
किं ब्रह्मणः सर्वपितामहस्य
लोकस्य धातुश्चतुराननस्य ।
इहागतो वानररूपधारी
रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः ॥ ३६ ॥
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य
रक्षोविनाशाय परं सुतेजः ।
अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमेकं
स्वमायया साम्प्रतमागतं वा ॥ ३७ ॥
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा
रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे ।
सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां
दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य ॥ ३८ ॥

आदित्य कोटिसदृशः सुतेजा
लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन् ।
शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढै-
र्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः ॥ तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो
रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः ।
निर्वाणधूमाकुलराजयश्च
नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः ॥ वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा
साक्षाद्यमो वा वरुणोनिलो वा ।
रुद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो
न वानरोऽयं स्वयमेव कालः ॥ किं ब्रह्मणः सर्वपितामहस्य
सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य ।
इहागतो वानररूपधारी
रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः ॥

प्राणियोंके समुदाय, गृह और वृक्षोंसहित समस्त लङ्कापुरीको सहसा दग्ध हुई देख बड़े-बड़े राक्षस झुंड-के-झुंड एकत्र हो गये और वे सब-के-सब परस्पर इस प्रकार कहने लगे—‘यह देवताओंका राजा वज्रधारी इन्द्र अथवा साक्षात् यमराज तो नहीं है? वरुण, वायु, रुद्र, अग्नि, सूर्य, कुबेर या चन्द्रमामेंसे तो कोई नहीं है? यह वानर नहीं साक्षात् काल ही है । क्या सम्पूर्ण जगत् के पितामह चतुर्मुख ब्रह्माजीका प्रचण्ड कोप ही वानरका रूप धारण करके राक्षसोंका संहार करनेके लिये यहाँ उपस्थित हुआ है? अथवा भगवान् विष्णुका महान् तेज जो अचिन्त्य, अव्यक्त, अनन्त और अद्वितीय है, अपनी मायासे वानरका शरीर ग्रहण करके राक्षसोंके विनाशके लिये तो इस समय नहीं आया है?’ ॥ ३५—३८ ॥

पदच्छेदः

33. mahaagniH = the great fire; parivaarya tiSThan = persisted; surrounding; samastaan laN^kaam = the entire Lanka; sutejaaH = with a good splendour; aaditya koTiisadR^ishaH = equal to that of a crore of suns; prababhau = blazed; aN^Dam bhindanniva = like a broken-up hemi-sphere of the world; shabdaiH = with sounds; anekaiH = in multitude; ashanipraruuDhaH = of a widely thunderbolt.

अनुवादः

The great fire persisted, surrounding the entire Lanka, having a good splendour equal to that of millions of suns and blazed like a broken-up hemi-sphere of the world, creating many sounds of a wide-spread thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

35. ayam = he; na = is not; vaanaraH = a monkey; * (He is) mahendraH vaa* = either Indra; vajraa = wielding a thunderbolt; saakSaat yamovaa = or Yama the lord of death appearing before the eyes; varuNaH = or Varuna the lord of water; anilovaa = or the wind-god; agniH = or the fire; rudraH = seated in the third eye of Lord Shiva; arkaH = or the sun-god; dhanadashcha = or Kubera the lord of riches; somah = or the moon-god; svayameva kaalaH = he may be Kala (the Time-spirit) himself.

अनुवादः

“He is not a monkey. He is either Indra the Lord of celestials wielding a thunderbolt, or Yama the lord of death of water, or the wind-god or the fire seated in the third eye of Lord Shiva or the sun-god or Kubera the lord of riches or the moon-god. He may be Kala (the Time-spirit) himself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हॊगॆयिल्लद ज्वालॆगळिन्द कूडिद्द, राक्षसर शरीरगळॆम्ब आहुतिगळिन्द तृप्तिगॊळ्ळुत्तिद्द अग्नियु, गाळिय सहायदिन्द क्षण-क्षणक्कू वृद्धिहॊन्दित्तु. प्रळयकालद अग्नियन्तॆ आकाशवन्नु मुट्टुत्तित्तु. आ महाग्नियु कोटि सूर्यर तेजस्सिनन्तॆ समग्रवाद लङ्कॆयन्नु व्यापिसिबिट्टितु. सिडिलिन शब्ददन्तॆ भयङ्करवाद शब्दमाडुत्ता ब्रह्माण्डवन्ने भेदिसु त्तिरुवुदो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु. तीव्रवाद कान्तियुळ्ळ, मुत्तुगद हूवुगळन्तॆ कॆम्पाद अग्निज्वालॆगळु आकाशदवरॆविगू व्यापिसिदवु. बॆङ्कियु आरिहोद बळिक हुट्टिद हॊगॆय सालुगळिन्द समावृतवाद मेघगळु कन्नैदिलॆ हूगळन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दवु.॥33-35॥

पदच्छेदः

37. kim vaa = or whether; param = a supreme; sutejaH = bright energy; vaiSNavam = of Vishnu; the lord of maintenance of the Universe; achintyam = unthinkable; avyaktam = unmanifest; anantam = infinite; edam = and peerless; aagatam = arrived; etya kapiruupam = assuming the form of a monkey; rakSovinaashaaya = for the destruction of demons; saampratam = now; svamaayayaa = by virtue of Her extra ordinary power?

अनुवादः

“Or whether a supreme bright energy of Vishnu, the lord of maintenance of the Universe, unthinkable, unmanifest, infinite and pearless, arrived now, assuming the form of a monkey for the destruction of demons, by virtue of Her extraordinary power?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

38. ityevam = thus; uuchuH = spoke; sarve = all; * vishiSTaaH raakSogaNaaH* = those excellent troops of demons; bahavaH = in multitude; sametya = gathering together; tatra = there; samiikSya = on seeing; taam puriim = the city; dagdhaam = burnt; sahasaa = so soon; sapraaNisamghaam = with its host of living beings; sagR^ihaam = along with houses; savR^ikSaam = as also trees.

अनुवादः

Thus spoke all those excellent troops of demons in multitude, gathering together there, on seeing that city scorched so soon, with its host of living beings, houses and trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा
सराक्षसा साश्वरथा सनागा ।
सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा
रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम् ॥ ३९ ॥

किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य
रक्षोविनाशाय परं सुतेजः ।
अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं
स्वमायया साम्प्रतमागतं वा ॥

इस प्रकार घोड़े, हाथी, रथ, पशु, पक्षी, वृक्ष तथा कितने ही राक्षसोंसहित लङ्कापुरी सहसा दग्ध हो गयी । वहाँके निवासी दीनभावसे तुमुल नाद करते हुए फूट-फूटकर रोने लगे ॥ ३९ ॥

मनॆ-मठगळु सुट्टु निर्गतिकराद राक्षसरु ई रीतियागि तर्किसुत्ता गोळाडुत्तिद्दरु - इवनु नोडलु वानरनागिद्दरू खण्डितवागियू इवनु वानरनल्ल. साक्षात् कालने आगिरबेकु. अथवा त्रिदशेश्वरनाद, वज्रपाणियाद इन्द्रने आगिरबेकु. अथवा साक्षात् यमधर्मने आगिरबेकु. अथवा वरुण, वायु, रुद्र, अग्नि, सूर्य, कुबेर, सोम - इवरल्लि यावनादरू ऒब्बनागिरबेकु. सर्वरिगू पितामहनाद, चतुर्मुखनाद, लोकरक्षकनाद ब्रह्मने कोपगॊण्डु राक्षसर संहारक्कागि वानर रूपवन्नु धरिसि इल्लिगॆ आगमिसिरबहुदे? चिन्तिसलु अवश्यवाद, अनन्तवाद, अद्वितीयवाद, वैष्णव महातेजस्सेनादरू तन्न मायॆयिन्द कपि रूपवन्नु धरिसि राक्षसर संहारक्कागिये इल्लिगॆ बन्दिरबहुदे?॥36-39॥

पदच्छेदः

36. kim = whether; chaturaananasya brahmaNaH prataapaH = the rage of four-faced Brahama; sarva pitaamahasya = the grand father of all; sarvasya dhaatuH = and the creator of all; upaayataH = has arrived; iha = here; vaanara ruupa dhaarii = in the guise of a monkey; rakSopasamhaarakaraH = playing the role of a destroyer of demons?.

अनुवादः

“Whether the rage of four-faced Brahma, the grand father of all and the creator of all has arrived here in the guise of a monkey, playing the role of a destroyer of demons?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

39. tataH = then; laN^kaa = Lanka; pradagdhaa = having been scorched; sahasaa = suddenly; saraakSasaa = with its demons; saashva rathaa = horses; chariots; sa naagaa = elephants; sapkSisamghaa = multitude of birds; * samR^igaa* = animals; savR^ikSaa = and trees; ruroda = cried; diinaa = pitiably; sashabdam tumulam = with tumultuous noise.

अनुवादः

Then, Lanka having been scorched with its demons, horses, chariots, elephants, multitude of birds, animals and trees, cried pitiably with tumultuous noise.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र
हा जीवितेशाङ्ग हतं सुपुण्यम् ।
रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिः
शब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः ॥ ४० ॥

इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा
रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे ।
सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां
दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य ॥

हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र । हा जीवितम् भोगयुतम् सुपुण्यम् । रक्षोभिरेवम् बहुधा ब्रुवद्भिः । शब्दः कृतो घोररवः सुभीमः ॥ ५-५४-४०

वे बोले—‘हाय रे बप्पा! हाय बेटा! हा स्वामिन्! हा मित्र! हा प्राणनाथ! हमारे सब पुण्य नष्ट हो गये ।’ इस तरह भाँति-भाँतिसे विलाप करते हुए राक्षसोंने बड़ा भयंकर एवं घोर आर्तनाद किया ॥ ४० ॥

प्राणिसङ्कुलगळु, वृक्षगळु, सौधगळॊडगूडि क्षणार्धदल्लि सुट्टु भस्मवाद आ लङ्कानगरवन्नु नोडि, प्रमुख राक्षसरॆल्लरू अल्लल्लि ऒट्टिगॆ सेरि विधविधवागि माताडिकॊळ्ळुत्तिद्दरु.॥40॥

पदच्छेदः

40. subhiimaH = a very terrific; shabdaH = noise; kR^itaH = was made; ghoraravaH = with a dreadful sound; bruvadbhiH = spoken; bahudhaa = in many ways; rakSobhiH = by demons; evam = thus; haa taata = O my dear father!; haa putraka = O my beloved son!; kaanta = O my beloved husband!; mitra = O my friend!; haa supuNyam jiivitam = O my very auspicious life; bhogayutam = filled with enjoyments.

अनुवादः

Making a very terrific noise with a dreadful sound, the demons cried in various ways as follows: “O my dear beloved son! O my beloved husband! O my friend! O my very auspicious life, filled with enjoyments!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हुताशनज्वालसमावृता सा
हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा ।
हनूमतः क्रोधबलाभिभूता
बभूव शापोपहतेव लङ्का ॥ ४१ ॥

ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा
सराक्षसा साश्वरथा सनागा ।
सपक्षिसङ्घासमृगा सवृक्षा
रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम् ॥

हुताशनज्वालसमावृता सा । हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा । हनूमतः क्रोधबलाभिभूता । बभूव शापोपहतेअ लङ्का ॥ ५-५४-४१

हनुमान् जी के क्रोध-बलसे अभिभूत हुई लङ्कापुरी आगकी ज्वालासे घिर गयी थी । उसके प्रमुख-प्रमुख वीर मार डाले गये थे । समस्त योद्धा तितर-बितर और उद्विग्न हो गये थे । इस प्रकार वह पुरी शापसे आक्रान्त हुई-सी जान पड़ती थी ॥ ४१ ॥

मत्तॆ राक्षसरु, रथाश्व गजगळु, पक्षिगळ गुम्पुगळु, मृगगळ समूहगळु, वृक्षगळु, हीगॆ इवॆल्लदरॊडनॆ भस्मवागिहोगिद्द लङ्कॆय उळिद जनरु दीनरागि गट्टियागि अळतॊडगिदरु.॥41॥

पदच्छेदः

41. saa laNKaa = that Lanka; babhuuva = appeared; shaapopahateva = as afflicted by a curse; krodha balaabhibhuutaa = defeated by a strong fury; hanuumataH = of Hanuma; hutaashana jvaala samaavR^itaa = enveloped by flames of fire; hata praviiraa = with its distinguished heroes killed; parivR^ittayodhaan = with its warriors retreated.

अनुवादः

That Lanka appeared as though afflicted by a curse, as defeated by a strong fury of Hanuma, enveloped by flames of fire, with its distinguished heroes killed and with its warriors in retreat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ससम्भ्रमं त्रस्तविषण्णराक्षसां
समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् ।
ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः
स्वयम्भुरोषोपहतामिवावनिम् ॥ ४२ ॥

हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र
हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम् ।
रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिः
शब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः ॥

स सम्भ्रामत्रस्तविषण्णराक्षसां । समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् । ददर्श लङ्काम् हनुमान् महामानाः । स्वयम्भूकोपोपहतामिवावनिम् ॥ ५-५४-४२

महामनस्वी हनुमान् ने लङ्कापुरीको स्वयम्भू ब्रह्माजीके रोषसे नष्ट हुई पृथ्वीके समान देखा । वहाँके समस्त राक्षस बड़ी घबराहटमें पड़कर त्रस्त और विषादग्रस्त हो गये थे । अत्यन्त प्रज्वलित ज्वाला-मालाओंसे अलंकृत अग्निदेवने उसपर अपनी छाप लगा दी थी ॥ ४२ ॥

अय्यो! तन्दॆये! अय्यो मगने! हा नाथा! ऎलै मित्रने! पुण्यफलरूपवाद ओ भोगमय जीवितवे! ऎन्दु विलापिसुत्ता राक्षसरॆल्लरू अळुत्तिद्दरु. अवर अळुविन ध्वनिगळु जोरागियू, भयङ्करवागियू इद्दवु.॥42॥

पदच्छेदः

42. hanumaan = Hanuma; mahaamanaaH = with his great mind; * dadarsha* = saw; laN^kaam = Lanka; sasambhramatrasta viSaNNa raakSasaam = with its confused; frigtened and dejected demons; samujjvala hutaashanaaN^kitaam = marked by blazing flames of fire; avanim iva = appearing like an earth; svayambhu kopahataam = afflicted by the fury of Brahama; the creator of the universe.

अनुवादः

Hanuma, with his great mind, saw Lanka with its dazed, frightened and dejected demons, marked by blazing flames of fire and afflicted by the fury of Brahma the creator of the universe.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भङ्‍क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं
हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे ।
दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं
तस्थौ हनूमान् पवनात्मजः कपिः ॥ ४३ ॥

हुताशनज्वालसमावृता सा
हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा ।
हनूमतः क्रोधबलाभिभूता
बभून शापोपहतेव लङ्का ॥

पवनकुमार वानरवीर हनुमान् जी उत्तमोत्तम वृक्षोंसे भरे हुए वनको उजाड़कर, युद्धमें बड़े-बड़े राक्षसोंको मारकर तथा सुन्दर महलोंसे सुशोभित लङ्कापुरीको जलाकर शान्त हो गये ॥ ४३ ॥

हनुमन्तन क्रोधप्रभावदिन्द लङ्कॆयु निर्जीववायितु. अदर सुत्तलू अग्निज्वालॆगळु आवरिसिकॊण्डवु. अदरल्लिरुव कॆलवु वीररु हतरादरु. सैनिकरॆल्लरू पलायन माडिदरु. लङ्कानगरवु शापग्रस्तवादन्तॆ काणुत्तित्तु.॥43॥

पदच्छेदः

43. bhamktvaa = Breaking; vanam = the garden; paadaparatna samkulam = which was full of excellent trees; hanuumaan = Hanuma; pavanaatmajaH kapiH = the monkey and son of wind-god; hatvaa = (after) killing; mahaanti = great; * rakSaamsi* = demons; samyuge = in the battle; dagdhvaa = and scorching; taam purrim = that city; gR^iharatnamaaliniim = endowed with a series of excellent houses; tasthau = stood at ease.

अनुवादः

After demolishing the garden which was full of excellent trees, killing great demons in battle and burning that city endowed with a series of excellent houses, Hanuma the monkey and the son of wind-god, stood at ease.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा
वनं च भङ्‍क्‍त्वा बहुपादपं तत् ।
विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं
जगाम रामं मनसा महात्मा ॥ ४४ ॥

स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां
सुमुज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् ।
ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः
स्वयःभुकोपोपहतामिवावनिम् ॥

महात्मा हनुमान् बहुत-से राक्षसोंका वध और बहुसंख्यक वृक्षोंसे भरे हुए प्रमदावनका विध्वंस करके निशाचरोंके घरोंमें आग लगाकर मन-ही-मन श्रीरामचन्द्रजीका स्मरण करने लगे ॥ ४४ ॥

भयदिन्द विह्वलरागि विषण्णवदनरागिद्द, राक्षसरिन्द कूडिद्द, ऊर्ध्वमुखवागि उरियुत्तिद्द ज्वालॆगळुळ्ळ बॆङ्कियु सुट्ट गुरुतिनिन्द व्याप्तवागिद्द, ब्रह्मन कोपदिन्द विनाशहॊन्दिद भूमियन्तॆ काणुत्तिद्द लङ्कापट्टणवन्नु महात्मनाद हनुमन्तनु नोडिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. pratiSThitaH = standing; vichintre trikuuTa shR^ingaagratale = on the wonderful flat summit of Mount Trikuta; vaanara raaja simhaH = Hanuma; the foremost leader of the monkeys; pradiipta laaNguula kR^itaarchimaalii = having a garland of flames formed by his blazing tail; vyaraajata = shone; aadityaH iva = like the sun; amshumaalii = having a garland of rays.

अनुवादः

Standing there on the wonderful flat summit of Mount Trikuta, Hanuma the foremost leader of the monkeys, having a garland of flames formed by his blazing tail, shone like the sun having a garland of rays.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं
महाबलं मारुततुल्यवेगम् ।
महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं
प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे ॥ ४५ ॥

भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं
हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे ।
दग्ध्वापुरीं तां गृहरत्न मालिनीं
तस्थौ हनूमान् पवनात्मजः कपिः ॥

स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा । वनम् च भम्क्त्वा बहूपादपम् तत् । विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निम् । जगाम रामम् मनसा महात्मा ॥ ५-५४-४५

तदनन्तर सम्पूर्ण देवताओंने वानरवीरोंमें प्रधान, महाबलवान्, वायुके समान वेगवान्, परम बुद्धिमान् और वायुदेवताके श्रेष्ठ पुत्र हनुमान् जी का स्तवन किया ॥ ४५ ॥

मरुतात्मजनाद मारुतियु श्रेष्ठवाद वृक्षगळिन्द ऒडगॊण्ड अशोकवनवन्नु भङ्गगॊळिसिदनु. रणरङ्गदल्लि महाराक्षस योधरन्नु संहरिसिदनु. ऎत्तरवाद मनॆगळ सालुगळिन्द समलङ्कृतवाद लङ्कॆयन्नु सुट्टुहाकिदनु. हीगॆ सङ्कल्पिसिद कार्यगळॆल्लवन्नु चॆन्नागि पूर्तिगॊळिसि नॆम्मदियन्नु हॊन्दिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. hatvaa = killing; taan subabhuun = those several; raakSasaan = demons; bhaktvaa = demolishing; tat vanamcha = that garden also; bahupaadapam = endowed with several trees; visR^ijya = and throwing; agnim = fire; rakSobhavaneSu = on the houses of demons; saH mahaatmaa = that high souled Hanuma; manasaa = mentally; jagaama = went; raamam = to Rama.

अनुवादः

Killing those multitudes of demons, demolishing that garden endowed with several trees and scattering fire on the houses of demons, the high-souled Hanuma sought Rama with his mind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च
गन्धर्वविद्याधरपन्नगाश्च ।
भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र
जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम् ॥ ४६ ॥

त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे
प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
व्यराजतादित्य इवांशुमाली ॥

ततस्तु तम् वानवीरमुख्यम् । महाबलम् मारुततुल्यवेगम् । महामतिम् वायुसुतम् वरिष्ठम् । प्रतुष्टवुर्देवगणाश्च सर्वे ॥ ५-५४-४६

उनके इस कार्यसे सभी देवता, मुनिवर, गन्धर्व, विद्याधर, नाग तथा सम्पूर्ण महान् प्राणी अत्यन्त प्रसन्न हुए । उनके उस हर्षकी कहीं तुलना नहीं थी ॥ ४६ ॥

विचित्रवाद त्रिकूटपर्वतद तुदियल्लि निन्तिद्द वानरोत्तमनु, बालदल्लि प्रज्वलिसुत्तिरुव अग्निज्वाला मालिकॆयिन्द शोभितनागि, किरण पुञ्जदिन्द प्रकाशिसुत्तिरुव सूर्यनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. tataH = then; sarve = all; devagaNaaH = the multitude of celestials; pratuSTuvuH = enlogised; tam vaayusutam = that Hanuma; vaanara viira mukhyam = the principal; warrior of the monkeys; mahaabalam = possessing great strength; maarutatulya vegam = and swiftness equal to the wind; mahaamatim = greatly intelligent; variSTham = and the most excellent.

अनुवादः

Then, all the multitude of celestials enlogised that Hanuma, the principal warrior of the monkeys, possessing great strength and swiftness similar to the wind, greatly intelligent and the most excellent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भङ्‍क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे ।
दग्ध्वा लङ्कापुरीं भीमां रराज स महाकपिः ॥ ४७ ॥

स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा
वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् ।
विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं
जगाम रामं मनसा महात्मा ॥

महातेजस्वी महाकपि पवनकुमार प्रमदावनको उजाड़कर, युद्धमें राक्षसोंको मारकर और भयंकर लङ्कापुरीको जलाकर बड़ी शोभा पाने लगे ॥ ४७ ॥

महात्मनाद हनुमन्तनु गुम्पु-गुम्पागिद्द राक्षसरन्नु संहरिसि, अनेक वृक्षगळिन्द निबिडवाद अशोकवनवन्नु ध्वंसमाडि, राक्षसर मनॆगळिगॆ बॆङ्कियन्निट्टु रामध्यानदल्लि निमग्ननादनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. bhanktvaa = demolishing; vanam = the garden; hatvaa = killing; rakSaamsi = the demons; samyuge = in battle; mahaatejaaH = greatly splendoured; mahaakapiH = Hanuma; raraaja = shone; dagdhvaa = after burning; ramyaam = the beautiful; laN^kaapuriim = City of Lanka.

अनुवादः

Demolishing the garden, killing the demons in battle, Hanuma of great splendour shone brightly, after burning the beautiful City of Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहाग्र्यशृङ्गाग्रतले विचित्रे
प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
व्यराजतादित्य इवार्चिमाली ॥ ४८ ॥

ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं
महाबलं मारुततुल्यवेगम् ।
महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं
प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे ॥

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्ष्यः । दृष्ट्वा लङ्काम् प्रद्ग्धाम् ताम् विस्मयम् परमम् गताः ॥ ५-५४-४८

श्रेष्ठ भवनोंके विचित्र शिखरपर खड़े हुए वानरराजसिंह हनुमान् अपनी जलती पूँछसे उठती हुई ज्वाला-मालाओंसे अलंकृत हो तेजःपुञ्जसे देदीप्यमान सूर्यदेवके समान प्रकाशित होने लगे ॥ ४८ ॥

वानर वीररल्लि प्रमुखनादवनू, महा बलशालियू, वायुविनन्तॆ वेगशालियू, बुद्धिवन्त रल्लि वरिष्ठनू, सर्वश्रेष्ठनू आद मारुतियन्नु ऎल्ल देवतॆगळु आदरदिन्द स्तोत्रमाडिदरु.॥48॥

पदच्छेदः

48. dR^iSTvaa = seeing; taam laNKaam purrim = that city of Lanka; dagdhaam = burnt; tatra = there; devaaH = celestials; siddhaashcha = saints; para marSayaH = and great sages; sagandharvaaH = along with celestial musicians; gataaH = got; paramam = a colossal vismayam = surprise.

अनुवादः

Seeing that city of Lanka burnt there, celestials, saints and great sages along with celestial’s musicians, got a colossal surprise.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लङ्कां समस्तां सम्पीड्य लाङ्गूलाग्निं महाकपिः ।
निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिपुङ्गवः ॥ ४९ ॥

भङ्क्त्वावनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे ।
दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः ॥

इस प्रकार सारी लङ्कापुरीको पीड़ा दे वानरशिरोमणि महाकपि हनुमान् ने उस समय समुद्रके जलमें अपनी पूँछकी आग बुझायी ॥ ४९ ॥

महातेजश्शालियाद आ वानरोत्तमनु अशोकवनवन्नु ध्वंसमाडि, राक्षसरन्नु समर भूमियल्लि बलिगॊट्टु, रम्यवाद लङ्कानगरवन्नु धगधगिसुव बॆङ्किगॆ पालागिसि, विराजिसुत्तिद्दनु.॥49॥

पदच्छेदः

49. dR^iSTvaa = seeing; tam hanumantam = that Hanuma; vaanarashreSTham = the foremost among the monkeys; mahaakapim = and a great monkey; sarva bhuutaani = all the created beings; tatrasuH = were frightened; samchintya = thinking him; kaalaagni riti = to be a fire that is to destroy the world.

अनुवादः

Seeing that Hanuma, the foremost among the monkeys and a mighty monkey, all the created beings were frightened, thinking of him as a fire that is to destroy the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः ॥ ५० ॥

देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च । गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः । भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र । जग्मुः पराम् प्रीतिमतुल्यरूपाम् ॥ ५-५४-५०

तत्पश्चात् लङ्कापुरीको दग्ध हुई देख देवता, गन्धर्व, सिद्ध और महर्षि बड़े विस्मित हुए ॥ ५० ॥

आग देवतॆगळू, गन्धर्वरू, सिद्धरू, महर्षिगळू, अग्निज्वालॆगळिन्द सुट्टुहोद आ लङ्कॆयन्नु नोडि ऎणॆयिल्लद प्रीतियन्नु हॊन्दिदरु.॥50॥

पदच्छेदः

50. tatra = there; sarve = all; devaashcha = the celestials; munipuN^gavaashcha = excellent sages; gandharva vidyaadhara naagayakSaaH = Gandharvas the celestials musicians; Vidyaadharas the supernatural beings; Nagas the celestial serpents and Yakshas the spirits; sarvaani = all; mahaanti bhuutaani = great living beings; jagmuH = got; paraam = a great; atulya ruupaam = peerless; priitim = delight.

अनुवादः

There, all the celestial musicians, Vidyadharas the supernatural beings, Nagas the celestial serpents, Yakshas the spirits and all great living beings attained a great joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनूमन्तं महाकपिम् ।
कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः ॥ ५१ ॥

तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम् ।
कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः ॥

उस समय वानरश्रेष्ठ महाकपि हनुमान् को देख ‘ये कालाग्नि हैं’ ऐसा मानकर समस्त प्राणी भयसे थर्रा उठे ॥ ५१ ॥

सकल प्राणिगळु वानरोत्तमनाद आ हनुमन्तनन्नु नोडि, अवनन्नु प्रळयकालाग्नि स्वरूपनॆन्दु भाविसि भयगॊण्डरु.॥51॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥ ५४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें चौवनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५४ ॥