०५३ रावणादेशेन राक्षसकृतहनुमत्पुच्छाग्निस्पर्शः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

As ordered by Ravana, the demons wrap up old rags around Hanuma’s tail, pour oil to it and burn it with fire. The demons tie Hanuma with ropes and conduct ihm to walk down the entire city, proclaining to the citizens of Lanka saying that Hanuma is a spy. The female-demons inform Seetha about the burning of Hanuma’s tail and making him move around the city by demons. Then, Seetha starts praying the fire-god to do good to Hanuma. In response to her prayers, fire-god makes Hanuma feel cool with his burnign tail. Then, Hanuma approaches the city-gate of Lanka, takes an iron-rod from the arched door of the gate and kills all the security-guards there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

53. राक्षसोंका हनुमान् जी की पूँछमें आग लगाकर उन्हें नगरमें घुमाना

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः ।
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत् ॥ १ ॥

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा दशग्रीवो महाबलः । देश काल हितम् वाक्यम् भ्रातुः उत्तमम् अब्रवीत् ॥ ५-५३-१

छोटे भाई महात्मा विभीषणकी बात देश और कालके लिये उपयुक्त एवं हितकर थी । उसको सुनकर दशाननने इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ १ ॥

महात्मनू, अनुजनू आद विभीषणन देश-कालोचितवाद हागू हितवाद मातन्नु केळि रावणनु हीगॆ उत्तरिसिदनु. -॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; tat vachanam = those words; desha kaala hitam = suitable for place and time; tasya mahaamanaH = spoken by that high-souled Vibhishana; bhraatuH = his brother; dashagriivaH = Ravana; abraviit = spoke; vaakyam = the (following) words; uttaram = in reply.

अनुवादः

Hearing those words, which were aprropriate for that place and time, spoken by that hih-souled Vibhishana, his brother, Ravana spoke the following words in reply:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।
अवश्यं तु वधायान्यः क्रियतामस्य निग्रहः ॥ २ ॥

सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।
अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ॥

सम्यग् उक्तम् हि भवता दूत वध्या विगर्हिता । अवश्यम् तु वधात् अन्यः क्रियताम् अस्य निग्रहः ॥ ५-५३-२

‘विभीषण! तुम्हारा कहना ठीक है । वास्तवमें दूतके वधकी बड़ी निन्दा की गयी है; परंतु वधके अतिरिक्त दूसरा कोई दण्ड इसे अवश्य देना चाहिये ॥

विभीषणा! नीनु उचितवादुदन्ने हेळिरुवॆ. दूतन वधॆयु निन्द्यवे सरि! ई वानरनिगॆ वधॆयन्नु बिट्टु बेरॆ रीतिय शिक्षॆयु अवश्यवागि आगलि.॥2॥

पदच्छेदः

2. uktamhi = It has been indeed told; samyak = well; bhavataa = by you; duutavadhyaa = killing of an envoy; vigrahitaa = is forbidden; anyaH = another; nigrahaH = punishment; vadhaat = other than killing; avashyam kriyataam = needs be certainly meted out; asya = to him.

अनुवादः

“You have spoken well indeed that killing of an envoy is forbidden. Another punishment other than killing needs be certainly meted out to him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् ।
तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥ ३ ॥

कपीनाम् किल लान्गूलम् इष्टम् भवति भूषणम् । तत् अस्य दीप्यताम् शीघ्रम् तेन दग्धेन गच्छतु ॥ ५-५३-३

‘वानरोंको अपनी पूँछ बड़ी प्यारी होती है । वही इनका आभूषण है । अतः जितना जल्दी हो सके, इसकी पूँछ जला दो । जली पूँछ लेकर ही यह यहाँसे जाय ॥ ३ ॥

कपिगळिगॆ बालवु इष्टवागिरुत्तदॆ. भूषणवू आगिरुत्तदॆ. आदुदरिन्द ई कपिय बालक्कॆ बॆङ्किहच्चिरि. सुट्टुहोद बालदॊडनॆ इवनु हिन्दिरुगलि.॥3॥

पदच्छेदः

3. kila = It is so said that; kapiinaam = to monkeys; bhavati = it is possible; laaN^guulam = that a tail; iSTam = is a beloved; bhuuSaNam = ornament; tat laaN^guulam = let that tail; asya = of Hanuma; diipyataam = be burnt; shiighram = immediately; gachchhatu = let him go; dagdhena tena = with a burnt tail.

अनुवादः

“It is said that a tail is possibly a beloved ornament for the monkeys. Let his tail be burn immediately. Let him go with a burnt tail.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पश्यन्त्वमुं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।
सुमित्रज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ॥ ४ ॥

ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।
समित्रज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ॥

ततः पश्यन्तु इमम् दीनम् अन्ग वैरूप्य कर्शितम् । समित्रा ज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज् जनाः ॥ ५-५३-४

‘वहाँ इसके मित्र, कुटुम्बी, भाई-बन्धु तथा हितैषी सुहृद् इसे अङ्ग-भङ्गके कारण पीड़ित एवं दीन अवस्थामें देखें’ ॥ ४ ॥

तिरुगिहोद बळिक अङ्गविकार बाधॆयिन्द दीननागुव ईतनन्नु मित्ररू, आप्तरू, बन्धुगळू, सुहृज्जनरू, मॊदलाद ऎल्लरू नोडुवरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tataH = then; sarve = (Let) all; baandhavaaH = his relatives; samitrajJNaataaH = together with his friends and kinsmen; sasuhR^ijjanaaH = along with his amicable persons; pashyantu = see; imam = him; aN^gavairuupyakarshitano = injured iwth his deformed limbs; diinam = miserable.

अनुवादः

“Let all his relatives together with his friends, kinsmen and amicable persons then see him miserably injured with his deformed limbs.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आज्ञापयद् राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥ ५ ॥

आज्ञापयत् राक्षस इन्द्रः पुरम् सर्वम् सचत्वरम् । लान्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥ ५-५३-५

फिर राक्षसराज रावणने यह आज्ञा दी कि ‘राक्षसगण इसकी पूँछमें आग लगाकर इसे सड़कों और चौराहोंसहित समूचे नगरमें घुमावें’ ॥ ५ ॥

कूडले ई वानरन बालक्कॆ बॆङ्कियन्नु हॊत्तिसि, उरियुत्तिरुव बालदिन्द इवनन्नु नगरदल्लॆल्ल मॆरवणिगॆ माडिरि ऎन्दु रावणनु आज्ञापिसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. raakSasendraH = Ravana; aajJNaapayat = ordered; pariNiiyataam = that let him be carried around; pradiiptena; laaNguulena = with his burning tail; rakSobhiH = by the demons; sarvam = in the entire; puram = city; sachatvaram = with its cross-roads.

अनुवादः

Ravana ordered that let the monkey be carried around with his burning tail by the demons in the entire city around its cross-roads."

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः ।
वेष्टन्ते तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः ॥ ६ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः ।
वेष्टयन्ति स्म लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासकैः पट्टॆः ॥

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राक्षसाः कोप कर्कशाः । वेष्टन्ते तस्य लान्गूलम् जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः ॥ ५-५३-६

स्वामीका यह आदेश सुनकर क्रोधके कारण कठोरतापूर्ण बर्ताव करनेवाले राक्षस हनुमान् जी की पूँछमें पुराने सूती कपड़े लपेटने लगे ॥ ६ ॥

रावणन आ आदेशवन्नु केळिद राक्षसरु कोपॊद्रिक्तरागि हनुमन्तन बालक्कॆ हळॆयदाद हत्तिय हागू रेश्मॆय बट्टॆगळन्नु सुत्तिदरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. shrutvaa = hearing; tat vachanam = those words; tasya = of Ravana; raakSasaaH = the demons; kopakarkashaaH = hard-tempered with their wrath; jiirNaiH kaarpaasakaiH paTaiH = with old ragged garments.

अनुवादः

Hearing those words of Ravana, the demons, hard-tempered with their wrath, wrapped, up old ragged clothes around Hanuma’s tail.

स्रोतः: valmikiramayan.net

संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः ।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनम् ॥ ७ ॥

संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः ।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः ॥

सम्वेष्ट्यमाने लान्गूले व्यवर्धत महाकपिः । शुष्कम् इन्धनम् आसाद्य वनेष्व् इव हुत अशनः ॥ ५-५३-७

जब उनकी पूँछमें वस्त्र लपेटा जाने लगा, उस समय वनोंमें सूखी लकड़ी पाकर भभक उठनेवाली आगकी भाँति उन महाकपिका शरीर बढ़कर बहुत बड़ा हो गया ॥

आ वानरोत्तमनु तन्न बलक्कॆ राक्षसरु बट्टॆयन्नु सुत्तुत्तिरुवाग - ऒणगिहोद कट्टिगॆयल्लिरुव बॆङ्कियु क्षण-क्षणक्कू वर्धिसुवन्तॆ तानु बॆळॆयतॊडगिदनु. जॊतॆगॆ अवन बालवू बॆळॆयितु.॥7॥

पदच्छेदः

7. laaN^guule samveSTyamaane = while his tail was wrapped around with cottong tatters; mahaakapiH = Hanuma; vyavardhata = increased his body; hutaashanaH iva = like a fire; aasaadya = after catching; shuSkam indhanam = dry wood; vaneSu = in forests.

अनुवादः

While his tail was being wrapped around with cotton tatters, Hanuma proliferating, soon after catching dry wood in forests.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्रोपपादयन् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानताडयत् ॥ ८ ॥
रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ।

तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्राभ्यपातयन् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् ॥ स तु रोषपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ।

तैलेन परिषिच्य अथ ते अग्निम् तत्र अवपातयन् । लान्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसान् तान् अपातयत् ॥ ५-५३-८ रोष अमर्ष परीत आत्मा बाल सूर्य सम आननः ।

राक्षसोंने वस्त्र लपेटनेके पश्चात् उनकी पूँछपर तेल छिड़क दिया और आग लगा दी । तब हनुमान् जी का हृदय रोषसे भर गया । उनका मुख प्रातःकालके सूर्यकी भाँति अरुण आभासे उद्भासित हो उठा और वे अपनी जलती हुई पूँछसे ही राक्षसोंको पीटने लगे ॥ ८ १/२ ॥

राक्षसरु अवन बालक्कॆ बट्टॆ सुत्ति ऎण्णॆयल्लि नॆनॆयिसि, अदक्कॆ बॆङ्कियन्निट्टरु. कूडले अवनु रोषावेशदिन्द क्रोधोद्रिक्तनागि बालसूर्यनन्तॆ मुखकान्तियिन्द शोभिसुत्तिद्दु तन्न बालदिन्द आ राक्षसरन्नु ओडिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. atha = then; pariSichya = sprinkling; tailena = oil; te = they; abhyapaatayan = set out; agnim = fire; tatra = on that tail; baalasuuryasamaananaH = Hanuma; with his face resembling a rising sun; roSaamarSapariitaatmaa = and with his mind filled with rage and impatience; pradiiptena laaNguulena = and with his burning tail; apaatayat = threw down; taan raakSasaan = those demons.

अनुवादः

The demons sprinkled oil and set out fire on that tail. Then, Hanuma, with his face resembling a rising sun with his mind filled with anger and impatience and with his burning tail, threw those demons down.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भूयः सङ्गतैः क्रूरै राक्षसैर्हरिपुङ्गवः ॥ ९ ॥
सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीतिं निशाचराः ।

लाङ्गूलं सम्प्रदीप्तं तु द्रष्टुं तस्य हनूमतः । सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः ।

लाङ्गूलम् सम्प्रदीप्तम् तु द्रष्टुम् तस्य हनूमतः ॥ ५-५३-९ सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः ।

तब क्रूर राक्षसोंने मिलकर पुनः उन वानरशिरोमणिको कसकर बाँध दिया । यह देख स्त्रियों, बालकों और वृद्धोंसहित समस्त निशाचर बड़े प्रसन्न हुए ॥ ९ १/२ ॥

राक्षसरॆल्लरु अदरिन्द सन्तोषपट्टु, चॆन्नागि उरियुत्तिद्द हनुमन्तन आ बालवन्नु विनोददिन्द नोडलिक्कागि स्त्रीयरू, बालकरू, वृद्धरू हीगॆ ऎल्लरिन्द ऒडगूडि अल्लिगॆ बन्दु सेरिदरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. draSTum = to see; sampradiitptam = the burning; laaN^guulam = tail; tasya hanuumataH = of that Hanuma; nishaacharaaH = the demons; sahastrii baala vR^iddhaashcha = together with their women; children and elders; jagmuH = went; priitaaH = delighted.

अनुवादः

To see the burning tail of that Hanuma, the delighted demons together with their women, chldren and elders went there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निबद्धः कृतवान् वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ॥ १० ॥
कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः ।
छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान् पुनः ॥ ११ ॥

स भूयः सङ्गतैः क्रूरै राक्षसैर्हरिसत्तमः । छित्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान् पुनः ।

स भूयः सम्गतैः क्रूरै राकसैः हरि सत्तमः ॥ ५-५३-१० निबद्धः कृतवान् वीरः तत् काल सदृशीम् मतिम् । कामम् खलु न मे शक्ता निबधस्य अपि राक्षसाः ॥ ५-५३-११ चित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्याम् अहम् इमान् पुनः ।

तब वीरवर हनुमान् जी बँधे-बँधे ही उस समयके योग्य विचार करने लगे—‘यद्यपि मैं बँधा हुआ हूँ तो भी इन राक्षसोंका मुझपर जोर नहीं चल सकता । इन बन्धनोंको तोड़कर मैं ऊपर उछल जाऊँगा और पुनः इन्हें मार सकूँगा ॥ १०-११ ॥

नानु बन्धिसल्पट्टरू राक्षसरु नन्नन्नु एनू माडलाररु. ननगॆ तॊन्दरॆ कॊडुव शक्तियु इवरिगिल्ल. कट्टिरुव हग्गगळन्नु क्षणमात्रदल्लि कत्तरिसि मेलक्कॆ हारि इवरॆल्लरन्नु संहरिसिबिडुवॆनु.॥11॥

पदच्छेदः

10. nibaddhaH = tied down; samgataiH = coming together; saH viiraH harisattamaH = that heroic Hanuma; the foremost among the monkeys; kR^itavaan = made up; matim = his mind; tatkaala sadR^ishiim = appropriate for that occasion (as follows):

अनुवादः

Tied down again by the cruel demons, coming together, the heroic Hanuma the foremost among monkeys made up his mind appropriate for that occasion (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रूरराद आ राक्षसरॆल्लरू सेरि वानरोत्तमनन्नु दृढवागि बन्धिसिद्दरु. आ बन्धनदिन्द बिडुगडॆ हॊन्दलु सामर्थ्यविद्दरू, आग वीरनु समयोचितवागि आलोचिसुत्ता बन्धनदल्ले इद्दु बिट्टनु.॥10॥

पदच्छेदः

11. nibaddhasyaapi = though I have been tied down; raakSasaaH = those demons; na shaktaaH kaamam khalu = cannot do anything they wish; me = against me; chhitvaa = breaking; paashaan = the nooses; punaH = again; aham = I; samutpatya = by jumping up; hanyaam = can kill; imaan = them.

अनुवादः

“Though I have been tied down, those demons cannot do whatever they wish to do against me. Breaking the ties, I can fly up and kill them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि भर्तृहितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात् ।
निबध्नन्ते दुरात्मानो न तु मे निष्कृतिः कृता ॥ १२ ॥

बध्नन्त्येते दुरात्मानो न तु मे निष्कृतिः कृता ।

यदिभर्तुर्हतार्थाय चरन्तम् भर्तृशासनात् ॥ ५-५३-१२ बध्नन्त्येते दुरात्मनो न तु मे निष्कृतिः कृता ।

‘मैं अपने स्वामी श्रीरामके हितके लिये विचर रहा हूँ तो भी ये दुरात्मा राक्षस यदि अपने राजाके आदेशसे मुझे बाँध रहे हैं तो इससे मैं जो कुछ कर चुका हूँ, उसका बदला नहीं पूरा हो सका है ॥ १२ ॥

नन्न स्वामियाद श्रीरामन कार्यसिद्धिगागि प्रयत्निसुत्तिरुव नन्नन्नु ई दुर्मार्गिगळु रावणन आज्ञॆयिन्द बन्धिसिरुवरु. इदरिन्द नानु अवरिगॆ माडिद कष्ट-नष्टगळ मुन्दॆ इदु याव लॆक्कक्कू इल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. ete duraatmanaH yadi = If these evil minded demons; badhnanti = fasten; charantam = me; acting; hitaarthaaya = for the benefit; bhartuH = of Rama; my lord; bhartuH = of Rama; my lord; bhartR^ishaasanaat = because of the command of their lord; na niSkR^itiH = no rebuff; kR^itaa = has been done; me = to me.

अनुवादः

“If these evil-minded demons fasten me who is acting for the good of Rama my lord, because of the command by their lord, no rebuff has been done to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि ।
किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम् ॥ १३ ॥

रामस्य किं तु प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम् ।

‘मैं युद्धस्थलमें अकेला ही इन समस्त राक्षसोंका संहार करनेमें पूर्णतः समर्थ हूँ, किंतु इस समय श्रीरामचन्द्रजीकी प्रसन्नताके लिये मैं ऐसे बन्धनको चुपचाप सह लूँगा ॥ १३ ॥

लङ्का चारयितव्या मे पुनरेव भवेदिति ।
रात्रौ नहि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः ॥ १४ ॥

लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति ।

‘ऐसा करनेसे मुझे पुनः समूची लङ्कामें विचरने और इसके निरीक्षण करनेका अवसर मिलेगा; क्योंकि रातमें घूमनेके कारण मैंने दुर्ग रचनाकी विधिपर दृष्टि रखते हुए इसका अच्छी तरह अवलोकन नहीं किया था ॥ १४ ॥

युद्धदल्लि ऎल्ल राक्षसरन्नु ऎदुरिसलु नानॊब्बने साकु. श्रीरामन प्रीतिगागि ई बन्धनवन्नु सुम्मनॆ सहिसिरुवॆनु. ई नॆपदिन्द ननगॆ लङ्कॆयन्नु मत्तॊम्मॆ परिशीलिसलु, सुत्ताडलु अवकाशवायितु.॥13-14॥

पदच्छेदः

13; 14. ahami = I; paryaaptaH = am adequate; sarveSaameva raakSasaanaam = even for all the demons; yudhi = in battle; kimtu = but; * priityartham* = for the delight; raamasya = of Rama; iidR^isham = such; laN^kaa = Lanka; punareva = again; bhavet = becomes; chaarayitavyaa = fit to be espionaged; iti = for this reason; viSahiSye = I am putting up with it.

अनुवादः

“I am adequate enough to kill all these demons in battle. But, for the delight of Rama, such city of Lanka is fit to be espionaged again. For this reason, I am putting up with it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ।
कामं बध्नन्तु मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च ॥ १५ ॥
पीडां कुर्वन्ति रक्षांसि न मेऽस्ति मनसः श्रमः ।

अवश्यम् एव द्रष्टव्या मया लन्का निशा क्षये ।

‘अतः सबेरा हो जानेपर मुझे अवश्य ही लङ्का देखनी है । भले ही ये राक्षस मुझे बारंबार बाँधें और पूँछमें आग लगाकर पीड़ा पहुँचायें । मेरे मनमें इसके कारण तनिक भी कष्ट नहीं होगा’ ॥ १५ १/२ ॥

इष्टरवरॆगॆ रात्रियल्लि दुर्गनिर्माण विधानवन्नु (नगर रक्षणॆय रहस्यमय एर्पाटु) नानु सरियागि नोडलागलिल्ल. आद्दरिन्द हगलिनल्लि ई लङ्कॆयन्नु तप्पदे परिशीलिसि नोडबेकु. (अदरिन्द मुन्दॆ लङ्कॆयल्लि हेगॆ होराडबहुदॆम्बुदन्नु निश्चयिसबहुदु.)॥15॥

पदच्छेदः

15. laN^kaa = Lanka; na hi sudR^iSTaa = was not indeed observed well; raatrau = during night-time; durgakarmavidhaanataH = as to the particulars of specifications of the fort; meva = surely; draSTavyaa = it is to be seen; mayaa = by me; nishaakSaye = in the day-time.

अनुवादः

“Lanka was not indeed observed well as to the particulars of specifications of the fort, when it was seen by me during the night. Surely, it is to be seen by me during the day-time.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् ॥ १६ ॥
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ।
शङ्खभेरीनिनादैश्च घोषयन्तः स्वकर्मभिः ॥ १७ ॥
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ।

कामं बध्नन्तु मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च ।
पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मेऽस्ति मनसः श्रमः ॥ ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् ।
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ॥

कामम् बन्धैः च मे भूयः पुच्छस्य उद्दीपनेन च । पीडाम् कुर्वन्तु रक्षांसि न मे अस्ति मनसः श्रमः ॥ ५-५३-१६ ततः ते सम्वृत आकारम् सत्त्ववन्तम् महाकपिम् । परिगृह्य ययुः हृष्टा राक्षसाः कपि कुन्जरम् ॥ ५-५३-१७

तदनन्तर वे क्रूरकर्मा राक्षस अपने दिव्य आकारको छिपाये रखनेवाले सत्त्वगुणशाली महान् वानरवीर कपिकुञ्जर हनुमान् जी को पकड़कर बड़े हर्षके साथ ले चले और शङ्ख एवं भेरी बजाकर उनके (रावण-द्रोह आदि) अपराधोंकी घोषणा करते हुए उन्हें लङ्कापुरीमें सब ओर घुमाने लगे ॥ १६-१७ १/२ ॥

अनन्तर आ राक्षसरु सन्तोषपट्टु - बालवु हॊत्ति उरियुत्तिद्द महाबलियू, तन्न मनोभाववन्नु तोरिसि कॊडदिद्द आ कपिश्रेष्ठनन्नु हिडिदुकॊण्डु हॊरटरु.॥17॥

पदच्छेदः

16. me = to me; baddhasya = who has been tied down; bhuuyaH = again; rakSaamsi = let the demons; kurvantu piiDaam = torment me; kaamam = as they wish; uddiipanenacha = by burning also; puchchhasya = my tail; me manasaH = to my mind; naasti = there will be no; shramaH = travail.

अनुवादः

“Let the demons tie me down of again and torment me as they wish, by burning my tail. There will be no travail to my mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ई राक्षसरु बालवन्नु उरिसुवुदर मूलक तमगॆ इच्छॆबन्दन्तॆ ऎष्टादरू पीडिसलि. इदरिन्द ननगॆ याव आयासवू इल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

17. tataH = then; te hR^iSTaaH raakSasaaH = those delighted demons; yayuH = went; parigR^ihya = taking; mahaakapim = Hanuma; savR^itaakaaram = who concealed all types of feelings; sattvavantam = who was strong; kapikuN^jaram = and the foremost among monkeys.

अनुवादः

Then, those delighted demons went, seizing Hanuma, who concealed all types of his feelings, who was strong and foremost among monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमिरन्दमः ॥ १८ ॥
हनूमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् ।
अथापश्यद् विमानानि विचित्राणि महाकपिः ॥ १९ ॥

शङ्खभेरीनिनादैश्च घोषयन्तः स्वकर्मभिः ।
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ॥ अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिन्दमः ।
हनूमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् ॥

शन्ख भेरी निनादैः तैः घोषयन्तः स्व कर्मभिः । राक्षसाः क्रूर कर्माणः चारयन्ति स्म ताम् पुरीम् ॥ ५-५३-१८ अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिंदमः । हनुमान् चारयामास राक्षसानाम् महापुरीम् ॥ ५-५३-१९ अथ अपश्यत् विमानानि विचित्राणि महाकपिः ।

शत्रुदमन हनुमान् जी बड़ी मौजसे आगे बढ़ने लगे । समस्त राक्षस उनके पीछे-पीछे चल रहे थे । महाकपि हनुमान् जी राक्षसोंकी उस विशाल पुरीमें विचरते हुए उसे देखने लगे । उन्होंने वहाँ बड़े विचित्र विमान देखे ॥ १८-१९ ॥

शत्रुसूदननाद हनुमन्तनु - राक्षसरु जॊतॆयल्लि नडॆसिकॊण्डु होगुत्तिरुवाग, राक्षसर नगरियन्नु चॆन्नागि परिशीलिसिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

18. shaNkhabherii ninaadaishcha = sounding couches and kettle-drums; ghoSayantaH = proclaiming; svakarmabhiH = the acts of Hanuma; raakSasaaH = the demons; kruurakarmaaNaH = performing terrible deeds; chaarayantisma = dragged him; taam purim = throughout that city.

अनुवादः

Sounding couches and kettle-drums and proclaining the acts of Hanuma like his damaging of the pleasure-garden, the demons performing terrible deeds, dragged Hanuma through out that city.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रूरकर्मिगळाद राक्षसरु शङ्ख-भेरि निनादगळिन्दलू, चप्पाळॆगळिन्दलू, सिंहनादगळिन्दलू शब्दमाडुत्ता हनुमन्तनन्नु लङ्कापट्टणद ऎल्लॆडॆ सुत्ताडिसिदरु.॥18॥

पदच्छेदः

19. anviiyamaanaH = accompanied; rakSobhiH = by demons; hanumaan = Hanuma; arimdamaH = the annihilator of enemies; yayau = went; sukham = happily; chaarayaamaasa = and roamed about; mahaapuriim = in the great city; raakSasaanaam = of the demons.

अनुवादः

Accompanied by demons, Hanuma the annihilator of enemies, went happily and roamed about in that great city of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् ।
रथ्याश्च गृहसम्बाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च ॥ २० ॥
तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव च गृहान्तरान् ।

सम्वृतान् भूमि भागान् च सुविभक्तान् च चत्वरान् ।

परकोटेसे घिरे हुए कितने ही भूभाग, पृथक्-पृथक् बने हुए सुन्दर चबूतरे, घनीभूत गृहपंक्तियोंसे घिरी हुई सड़कें, चौराहे, छोटी-बड़ी गलियाँ और घरोंके मध्यभाग—इन सबको वे बड़े गौरसे देखने लगे ॥ २० १/२ ॥

आग वानरोत्तमनु विचित्रवाद राज प्रासादवन्नु, गुप्तवागिद्द भूगृहगळन्नु, (नॆलमाळिगॆ) चॆन्नागि विभागिसल्पट्ट वीथिगळन्नु, वृत्तगळन्नु, गमनविट्टु नोडिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. atha = then; mahaakapiH = Hanuma; apashyat = saw; vichitraaNi = wonderful; vimaanaani = houses; samvR^itaan = wrapped up; bhuumi bhaagaamshcha = plots of land; suvibhaktaan = well-parted; chatvaraan = cross-ways.

अनुवादः

Then, Hanuma saw some wonderful house some wrapped up plots of land and well parted cross ways.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ॥ २१ ॥
घोषयन्ति कपिं सर्वे चार इत्येव राक्षसाः ।

वीथीश्च गृहसम्बाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च ।
तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव च गृहान्तरान् ॥ गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः ।

वीथीश्च गृहसम्बाधाः कपिः शृङ्गटकानि च । तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान् ॥ ५-५३-२१ गृहांश्च मेघसम्काशान् ददर्श पवनात्मजः ।

सब राक्षस उन्हें चौराहोंपर, चार खंभेवाले मण्डपोंमें तथा सड़कोंपर घुमाने और जासूस कहकर उनका परिचय देने लगे ॥ २१ १/२ ॥

मनॆगळ समूहगळन्नु, राजमार्गगळन्नु, चिक्क-चिक्क कालुदारिगळन्नु, रहस्य द्वारगळिन्द कूडिद सण्ण-सण्ण मनॆगळन्नु, गगनचुम्बि सौधगळन्नु आ मारुतियु नोडिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. kapiH = Hanuma; pavanaatmajaH = the son of wind-god; * dadarsha* = saw; viithiiH = streets; gR^ihasambaadhaaH = congested with houses; shR^iNgaaTakaani = places where several roads meet; tathaa = and; rathyoparathyaashcha = high-ways as also approach-roads; gR^ihakaantaraan = small inner apartments; gR^ihaamshcha = and palaces; meghasamkaashaan = appearing in multitudes like clouds.

अनुवादः

Hanuma, the son of wind-god, saw streets congested with dwellings, places where several roads meet, high-ways as also approach-roads, small inner apartments and palaces appearing in multitudes, like clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात् ॥ २२ ॥
तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनूमन्तं दिदृक्षवः ।

चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ।

चत्वरेषु चतुष्केषु राज मार्गे तथैव च ॥ ५-५३-२२ घोषयन्ति कपिम् सर्वे चारीक इति राक्षसाः ।

भिन्न-भिन्न स्थानोंमें जलती पूँछवाले हनुमान् जी को देखनेके लिये वहाँ बहुत-से बालक, वृद्ध और स्त्रियाँ कौतूहलवश घरसे बाहर निकल आती थीं ॥ २२ १/२ ॥

ऎल्ल राक्षसरु नाल्कु रस्तॆगळु कूडुवल्लि, वृत्तदल्लि इरुव नाल्कु कम्बगळ मण्टपदल्लि सेरिकॊण्डु, राजमार्गदल्लि होगुत्तिरुव हनुमन्तनन्नु नोडि-गूढचारनु सिक्किबिद्दनु नोडि-नोडि ऎन्दु माताडिकॊळ्ळुत्तिद्दरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. sarve = all; raakSasaaH = the demons; ghoSayanti = proclaimed; chatvareSu = in cross-roads; chatuSkeSu = four-pillared temples; * tathaiva cha* = and; raajamaarge = royal high-ways; kapim chaarikaH iti = saying that Hanuma was a spy.

अनुवादः

All the demons proclaimed in cross roads, four-pillared temples and in royal high-ways, saying that Hanuma was a spy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः ॥ २३ ॥
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ।

घोषयन्ति कपिं सर्वे चार इत्येव राक्षसाः ।
स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्रकुतूहलात् ॥ तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनुमन्तं दिदृक्षवः ।

स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात् ॥ ५-५३-२३ तम् प्रदीपितलाङ्गूलम् हनुमन्तम् दिदृक्षवः ।

हनुमान् जी की पूँछमें जब आग लगायी जा रही थी, उस समय भयंकर नेत्रोंवाली राक्षसियोंने सीतादेवीके पास जाकर उनसे यह अप्रिय समाचार कहा— ॥ २३ १/२ ॥

प्रज्वलिसुत्तिद्द बालदिन्द कूडिद्द हनुमन्तनन्नु नोडुव कुतूहलदिन्द लङ्कापट्टणद स्त्री-बाल-वृद्धरॆल्लरू बीदिगॆ धाविसिदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. striibaala vR^iddhaaH = women; children and old people; nirjagmuH = came out; tatra tatra = from their respective dwellings; kutuuhalaat = with an eagerness; didR^ikSavaH = to see; tam hanumantam = that Hanuma; pradiipila laaN^gmulam = with his burnign tail.

अनुवादः

Women, children and old people came out from their respective dwellings, with an eagerness to see that Hanuma with his burning tail.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः ॥ २४ ॥
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ।

दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः ।

दीप्यमाने ततः तस्य लान्गूल अग्रे हनूमतः ॥ ५-५३-२४ राक्षस्यः ता विरूप अक्ष्यः शंसुः देव्याः तत् अप्रियम् ।

‘सीते! जिस लाल मुँहवाले बन्दरने तुम्हारे साथ बातचीत की थी, उसकी पूँछमें आग लगाकर उसे सारे नगरमें घुमाया जा रहा है’ ॥ २४ १/२ ॥

हनुमन्तन बालद तुदियु हॊत्तिकॊण्डु उरियुत्तिरुवाग, सीतादेविय सुत्तलू कुळितिद्द, विकृतवाद कण्णुगळुळ्ळ राक्षसियरु अप्रियवाद आ विषयवन्नु सीतादेविगॆ हेळिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. hanumataH laaNgullaagre = (while) the tip of Hanuma’s tail; diipyamaane = was being ignited; tatra = there; taaH raakSasyaH = those female-demons; viruupaakSyaH = with monstrous eyes; tataH = then; shashamsuH = inforemed; tat apriyam = that unpleasant thing; devyaaH = to Seetha the princess.

अनुवादः

While the tip of Hanuma’s tail was being ignited by the demons there, those female-demons with monstrous eyes then informed that unpleasant matter to Seetha, the princess.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा तद् वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् ॥ २५ ॥
वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत् ।

राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ।
यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः ॥ लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ।

यः त्वया कृत सम्वादः सीते ताम्र मुखः कपिः ॥ ५-५३-२५ लान्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ।

अपने अपहरणकी ही भाँति दुःख देनेवाली यह क्रूरतापूर्ण बात सुनकर विदेहनन्दिनी सीता शोकसे संतप्त हो उठीं और मन-ही-मन अग्निदेवकी उपासना करने लगीं ॥ २५ १/२ ॥

ऎलै सीतॆ! कॆम्पाद मुखवुळ्ळ ऒन्दु वानरनु स्वल्प हॊत्तु मॊदलु निन्नॊडनॆ माताडुत्तिद्दनल्लवे! अवन बालक्कॆ बॆङ्कियन्निट्टु, राक्षसरु अवनन्नु नगरदल्लॆल्ल सुत्ताडिसुत्तिद्दारॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. siite = O Seetha!; sa eSaaH kapiH = that monkey; yaH = who; taamra mukhaH = was having a red face; kR^ita samvaadaH = and who had conversation; tvayaa = with you; pariNiiyate = is being moved around; pradiiptena laaNguulena = with his ignited tail; (in the city).

अनुवादः

“O Seetha! That monkey with a red face, who had a conversation with you, is being moved around in the city, with his ignited tail.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः ॥ २६ ॥
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ।

श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् ।

श्रुत्वा तत् वचनम् क्रूरम् आत्म अपहरण उपमम् ॥ ५-५३-२६ वैदेही शोक सम्तप्ता हुत अशनम् उपागमत् ।

उस समय विशाललोचना पवित्रहृदया सीता महाकपि हनुमान् जी के लिये मङ्गलकामना करती हुई अग्निदेवकी उपासनामें संलग्न हो गयीं और इस प्रकार बोलीं— ॥ २६ १/२ ॥

आ राक्षस स्त्रीयर वचनगळु सीतादेविय किविगळिगॆ शूलगळन्तॆ नाटिदवु. आग अवळु रावणनु तन्नन्नु अपहरिसिदाग उण्टाद दुःखदन्तॆ विलापिसि अग्निदेवनन्नु प्रार्थिसतॊडगिदळु.॥26॥

पदच्छेदः

26. shrutvaa = hearing; tat kruuram vachanam = that cruel news; aatmaapaharaNopamam = which was equal to the news of her carrying away (by Ravana); vaidehii = Seetha; shoka samtaptaa = was tormented with grief; upaagamat = and paid homage; hutaashanam = the fire-god.

अनुवादः

Hearing that cruel news, which created as much sorrow as when she was carried away by Ravana, Seetha was tormented with grief and started to pay homage to the fire-god.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः ।
यदि वा त्वेकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ॥ २७ ॥

वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत् ।
मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः ॥ उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ।

मन्गला अभिमुखी तस्य सा तदा आसीन् महाकपेः ॥ ५-५३-२७ उपतस्थे विशाल अक्षी प्रयता हव्य वाहनम् ।

‘अग्निदेव! यदि मैंने पतिकी सेवा की है और यदि मुझमें कुछ भी तपस्या तथा पातिव्रत्यका बल है तो तुम हनुमान् के लिये शीतल हो जाओ ॥ २७ ॥

विशालाक्षियू, साध्वियू आद, सीतादेवियु हनुमन्तन श्रेयस्सन्ने कोरुत्ता अग्निदेवरल्लि हीगॆ विनन्तिसिकॊण्डळु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tadaa = then; saa = she; aasiit = was maN^galaabhimukhii = wishing for the welfare; mahaakapeH = of Hanuma; vishaalaakSi = the large-eyed Seetha; prayataa = with her devoted self; upatasthe = worshipped; havya vaahanam = the fire-god.

अनुवादः

Then, the large-eyed Seetha, wishing for the welfare of Hanuma, prayed the fire-god with her devoted self.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि किञ्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः ।
यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः ॥ २८ ॥

यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः ।

यदि अस्ति पति शुश्रूषा यदि अस्ति चरितम् तपः ॥ ५-५३-२८ यदि च अस्ति एक पत्नीत्वम् शीतो भव हनूमतः ।

‘यदि बुद्धिमान् भगवान् श्रीरामके मनमें मेरे प्रति किंचिन्मात्र भी दया है अथवा यदि मेरा सौभाग्य शेष है तो तुम हनुमान् के लिये शीतल हो जाओ ॥ २८ ॥

ओ यज्ञेश्वरा! नानु पतिसेवापरायणॆयागिद्दु, तपस्सन्नु आचरिसिद्दरॆ, नन्नल्लि पातिव्रत्य इरुवुदादरॆ, नीनु हनुमन्तन विषयदल्लि शीतलनागु.॥28॥

पदच्छेदः

28. asti yadi = If I have done; patishushruuSaa = any service to my husband; astiyadi charitam = if I have done; tapaH = a penance; asti cha yadi = if I am; eka patniitvam = a faithful wife; tvam = you; bhava = be; shiitaH = cool; hanumataH = to Hanuma.

अनुवादः

“If I have done any service to my husband, if I have performed a penance and if I am a faithful wife, please be cool to Hanuma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम् ।
स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ॥ २९ ॥

यदि वास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ।
यदि किञ्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः ॥ यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः ।

यदि कश्चित् अनुक्रोशः तस्य मयि अस्ति धीमतः ॥ ५-५३-२९ यदि वा भाग्य शेषम् मे शीतो भव हनूमतः ।

‘यदि धर्मात्मा श्रीरघुनाथजी मुझे सदाचारसे सम्पन्न और अपनेसे मिलनेके लिये उत्सुक जानते हैं तो तुम हनुमान् के लिये शीतल हो जाओ ॥ २९ ॥

देवा! नानु एनादरू धीमन्तनाद आ श्रीरामप्रभुविन करुणॆगॆ पात्रळागिद्दरॆ, नन्नल्लि भाग्यवेनादरू उळिदिद्दरॆ, हनुमन्तन विषयदल्लि शीतलनागु.॥29॥

पदच्छेदः

29. dhiimataH tasya yadi = if the wise Rama; kimchit = has even a little; anukroshaH = of Kindness; mayi = towards me; yadi vaa me = and if towards me; bhaagya sheSaH = some good fortune is remaining; bhava = be; shiitaH = cool; hanuumataH = to Hanuma.

अनुवादः

“If the wise Rama has even a little of kindness to me and if I have still some good fortune remaining to my credit, please be cool to Hanuma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि मां तारयेदार्यः सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ।
अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः ॥ ३० ॥

यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम् । स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ।

यदि माम् वृत्त सम्पन्नाम् तत् समागम लालसाम् ॥ ५-५३-३० स विजानाति धर्म आत्मा शीतो भव हनूमतः ।

‘यदि सत्यप्रतिज्ञ आर्य सुग्रीव इस दुःखके महासागरसे मेरा उद्धार कर सकें तो तुम हनुमान् के लिये शीतल हो जाओ’ ॥ ३० ॥

धर्मात्मनाद श्रीरामनु नन्नन्नु सदाचार सम्पन्नळॆन्दू, तन्नॊडनॆ समागम हॊन्दुव आकाङ्क्षॆयुळ्ळवळॆन्दू तिळिदिरुवुदादरॆ, अग्निदेवा! नीनु हनुमन्तनिगागि शीतलनागु.॥30॥

पदच्छेदः

30. saH dharmaatmaa yadi = If that virtuous Rama; vijaanaati = understands; maam = me; vR^ittasampannam = as endowed with a good moral conduct; tatsamaagama laalasaam = ardently desirous of meeting him; bhava = be; shiitaH = cool; hanumataH = to Hanuma.

अनुवादः

“If that virtuous Rama recognises me as one,, who is endowed with a good moral conduct and who is ardently desirous of meeting him, please be cool to Hanuma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः ।
जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शुभं कपेः ॥ ३१ ॥

यदि मां तारयेदार्यः सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ।

यदि माम् तारयति आर्यः सुग्रीवः सत्य सम्गरः ॥ ५-५३-३१ अस्मात् दुह्खान् महाबाहुः शीतो भव हनूमतः ।

मृगनयनी सीताके इस प्रकार प्रार्थना करनेपर तीखी लपटोंवाले अग्निदेव मानो उन्हें हनुमान् के मङ्गलकी सूचना देते हुए शान्तभावसे जलने लगे । उनकी शिखा प्रदक्षिण-भावसे उठने लगी ॥ ३१ ॥

पूज्यनाद, सत्यसन्धनाद सुग्रीवनु नन्नन्नु ई दुःखसागरदिन्द पारुमाडुवुदु सत्यवादरॆ, वैश्वानरा! हनुमन्तन विषयदल्लि शीतलनागु.॥31॥

पदच्छेदः

31. aaryaH yadi = (If) the venerable; sugriivaH = Sugreeva; satya samgaraH = true to his promise; me taarayet = can make me traverse; asmaat duH khaambu samrodhaat = from this ocean of sorrow; bhava = be; shiitaH = cool; hanuumataH = to Hanuma.

अनुवादः

“If the venerable Sugreeva, true to his promise, can make me traverse from this ocean of sorrow, please be cool to Hanuma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमज्जनकश्चैव पुच्छानलयुतोऽनिलः ।
ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः ॥ ३२ ॥

अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः ।
ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः ॥ जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शिवं कपेः ।

ततः तीक्ष्ण अर्चिः अव्यग्रः प्रदक्षिण शिखो अनलः ॥ ५-५३-३२ जज्वाल मृग शाव अक्ष्याः शंसन्न् इव शिवम् कपेः ।

हनुमान् के पिता वायुदेवता भी उनकी पूँछमें लगी हुई आगसे युक्त हो बर्फीली हवाके समान शीतल और देवी सीताके लिये स्वास्थ्यकारी (सुखद) होकर बहने लगे ॥ ३२ ॥

सीतादेविय महिमॆयिन्द हनुमन्तनु सौख्यनागिरुवनॆन्दु सूचिसुत्तिरुवनो ऎम्बन्तॆ तीक्ष्णवाद अग्नियु प्रदक्षिण पूर्वकवागि प्रज्वलिसुत्ता होदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tataH = then; analaH = the fire-god; shamsanniva = as though informing; mR^igashabaakSyaaH = the fawn-eyed; Seetha; kapeH shivam = about the welfare of Hanuma; jajvaala = sone brilliantly; tiikSNaarchiH = with sharp flames; avyagraH = undisturbed; pradakSiNa shikhaH = shooting out pointed flames towards the right.

अनुवादः

Then, the fire-god, as though informing the fawn-eyed Seetha about the well-being of Hanuma, shone brightly with sharp flames, undisteurbed and shooting out pointed flames towards the right.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः ।
प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ॥ ३३ ॥

हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतोऽनिलः । ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः ।

हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतोऽनिलः ॥ ५-५३-३३ ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः ।

उधर पूँछमें आग लगायी जानेपर हनुमान् जी सोचने लगे—‘अहो! यह आग सब ओरसे प्रज्वलित होनेपर भी मुझे जलाती क्यों नहीं है? ॥ ३३ ॥

हनुमन्तन तन्दॆयाद वायुदेवरू कूड कपीश्वरन बालद बॆङ्कियॊडनॆ सेरिकॊण्डु, सीतादेविय प्रभावदिन्द हनुमन्तनिगागि हिमपर्वतदल्लि बीसुव शीतलवाद वायुविनष्टु तम्पागि बीसतॊडगिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. anilaH apicha = even wind-god; hanumajjanakaH = father of Hanuma; puchchhaanala yutaH = combined with the fire on his tail; vavau = swept; praaleyaanila shiitalaH = coolly like a snow-breeze; svaasthyakaraH = creating a soloce; devyaaH = to Seetha.

अनुवादः

Even wind-god, the father of Hanuma, combined with the fire on Hanuma’s tail, swept coolly like a snow-breeze, creating a solace to Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम् ।
शिशिरस्येव सम्पातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ॥ ३४ ॥

दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः । प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्नमां दहति सर्वतः ।

दह्यमाने च लान्गूले चिन्तयामास वानरः ॥ ५-५३-३४ प्रदीप्तो अग्निः अयम् कस्मान् न माम् दहति सर्वतः ।

‘इसमें इतनी ऊँची ज्वाला उठती दिखायी देती है, तथापि यह आग मुझे पीड़ा नहीं दे रही है । मालूम होता है मेरी पूँछके अग्रभागमें बर्फका ढेर-सा रख दिया गया है ॥ ३४ ॥

अथ वा तदिदं व्यक्तं यद् दृष्टं प्लवता मया ।
रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ ॥ ३५ ॥

दृश्यते च महाज्वालो न करोति च मे रुजम् । शिशिरस्येव सम्पातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ।

दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम् ॥ ५-५३-३५ शिशिरस्य इव सम्पातो लान्गूल अग्रे प्रतिष्ठितः ।

‘अथवा उस दिन समुद्रको लाँघते समय मैंने सागरमें श्रीरामचन्द्रजीके प्रभावसे पर्वतके प्रकट होनेकी जो आश्चर्यजनक घटना देखी थी, उसी तरह आज यह अग्निकी शीतलता भी व्यक्त हुई है ॥ ३५ ॥

बालदल्लि बॆङ्कियु धगधगिसुत्ता इरुवाग वानरोत्तमनु हीगॆ आलोचिसिदनु - प्रज्वलिसुत्तिरुव ई अग्नियिन्द नन्न शरीरक्कॆ याव बिसियू तट्टुवुदिल्ल. महाज्वालॆगळिन्द कण्डुबन्दरू ई अग्नियु नन्नन्नु बाधिसुवुदिल्लवल्ल!॥34-35॥

पदच्छेदः

34. laN^guule = (While) his tail; dahyamaane = was burning; vaanaraH = Hanuma; chintayaamaasa = was reflecting; kasmaat = why; ayam agniH = this fire; pradiiptaH = which was burning; saavataH = on all sides; na dahati = was not burning; maam = him.

अनुवादः

While his tail was in flames, Hanuma was reflecting why the fire, which was blazing on all sides, was not burning him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

35. dR^ishyate = It is conspicuous; mahaajvaalaH = with large flames; na karoti cha = not creating;rujam = paoin; me = to me; iva = as though; shishirasya samghaataH = a snow-ball; pratiSThitaH = is kept; laaNguulaagre = at the tip of my tail.

अनुवादः

“It is conspicuous with large flames. But it is not creating any paoin to me, as if a snow-ball is kept at the tip of my tail.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि तावत् समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः ।
रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक् किमग्निर्न करिष्यति ॥ ३६ ॥

अथवा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया । रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ ।

अथवा तत् इदम् व्यक्तम् यत् दृष्टम् प्लवता मया ॥ ५-५३-३६ राम प्रभावात् आश्चर्यम् पर्वतः सरिताम् पतौ ।

‘यदि श्रीरामके उपकारके लिये समुद्र और बुद्धिमान् मैनाकके मनमें वैसी आदरपूर्ण उतावली देखी गयी तो क्या अग्निदेव उन भगवान् के उपकारके लिये शीतलता नहीं प्रकट करेंगे? ॥ ३६ ॥

सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ।
पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ॥ ३७ ॥

यदि तावत् समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः ।

यदि तावत् समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमथ ॥ ५-५३-३७ राम अर्थम् सम्भ्रमः तादृक् किम् अग्निः न करिष्यति ।

‘निश्चय ही भगवती सीताकी दया, श्रीरघुनाथजीके तेज तथा मेरे पिताकी मैत्रीके प्रभावसे अग्निदेव मुझे जला नहीं रहे हैं’ ॥ ३७ ॥

नन्न बालद मेलॆ ऒन्दु मञ्जिनराशिये इट्टन्तिदॆयल्ल अथवा श्रीरामन प्रभावदिन्द बॆङ्कियु नन्न विषयदल्लि शीतलवागि परिणमिसिरबहुदु. एकॆन्दरॆ, निन्नॆ नानु समुद्रद मेलिनिन्द हारिकॊण्डु बरुवाग श्रीरामन मेलॆ हागू रामदासन मेलॆ आदर विरुवुदरिन्द मैनाकपर्वतवु ननगॆ आतिथ्यवन्नीयलु समुद्रदिन्द मेलक्कॆ बन्दुदु, इदॊन्दु आश्चर्यकरवाद दृश्यवागित्तु. समुद्रक्कॆ, धीमन्तनाद मैनाकक्कॆ श्रीरामन विषयदल्लि इष्टॊन्दु आदरविरुवाग, अग्नियु एकॆ सहायमाडलारनु?॥36-37॥

पदच्छेदः

36. athava = Or; plavataa = while jumping over; mayaa = by me; raama prabhaavaat = due to the power of Rama; aashcharyam = a surprise; dR^iSTam = was seen; parvatodadhi samgame = in a friendly alliance with a mountain and the sea; yat tat = by which; idam = this; vyaktam = is clear.

अनुवादः

“Or, while I was jumping over the ocean, a surprise-alliance was formed with Mount Mainaka and through the mountain, with the ocean, because of Rama’s power. By this, the reason of the coolness is clear.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37. yadi = If; samudrasya = for the ocean; dhiimataH mynakasya = and the wise Mount Mainaka; taadR^ik sambhramaH = such an eagerness was tehre; raamaartham = for the sake of Rama; kim = why; agniH = the fire-god; nakariSyati = will not do it?

अनुवादः

“If such an eagerness was there in the mind of the sea and the wise Mount Mainaka for the cause of Rama; will not the fire-god show the same degree of eagerness in making its touch cold?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।
कथमस्मद्विधस्येह बन्धनं राक्षसाधमैः ॥ ३८ ॥
प्रतिक्रियास्य युक्ता स्यात् सति मह्यं पराक्रमे ।

रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति ।
सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ॥ पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ।

सीतायाः च आनृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ॥ ५-५३-३८ पितुः च मम सख्येन न माम् दहति पावकः ।

तदनन्तर कपिकुञ्जर हनुमान् ने पुनः एक मुहूर्ततक इस प्रकार विचार किया ‘मेरे-जैसे पुरुषका यहाँ इन नीच निशाचरोंद्वारा बाँधा जाना कैसे उचित हो सकता है? पराक्रम रहते हुए मुझे अवश्य इसका प्रतीकार करना चाहिये’ ॥ ३८ १/२ ॥

ततश्छित्त्वा च तान् पाशान् वेगवान् वै महाकपिः ॥ ३९ ॥
उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ।

भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।

भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तम् कपि कुन्जरः ॥ ५-५३-३९ उत्पपात अथ वेगेन ननाद च महाकपिः ।

यह सोचकर वे वेगशाली महाकपि हनुमान् (जिन्हें राक्षसोंने पकड़ रखा था) उन बन्धनोंको तोड़कर बड़े वेगसे ऊपरको उछले और गर्जना करने लगे (उस समय भी उनका शरीर रस्सियोंमें बँधा हुआ ही था) ॥ ३९ १/२ ॥

सीतादेविय दयापरतॆयिन्दलू, श्रीरामन तेजः प्रभावदिन्दलू, अग्निगू मत्तु नन्न तन्दॆयाद वायु देवरिगॆ गॆळॆतनविरुवुदरिन्दलू अग्नियु नन्नन्नु सुडुत्तिल्ल. हनुमन्तनु हीगॆ अग्नियु सुडदिरुवुदक्कॆ नाना कारणगळन्नु योचिसुत्ता पुनः तन्न मुन्दिन कार्यद विषयवागि आलोचिसतॊडगिदनु.॥38-39॥

पदच्छेदः

38. paavakaH = the fire; na dahati = does not burn; maam = me; aanR^ishamsyena = due to kindness; siitaayaaH = of Seetha; tejasaa = power; raaghavasya = of Rama; sakhyena = and friendship; mama pituH = of my father.

अनुवादः

“The fire does not burn me, due to kindness of Seetha, powerfulness of Rama and friendlines of my father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

39. saH mahaakapiH = that Hanuma; kapikuN^jaraH = the foremost among mokeys; chintayaamaasa = reflected; bhuuyaH = again; atha = and thereafter; utpapaata = jumped; vegena = with swiftness; nanaada cha = and roared also.

अनुवादः

That Hanuma, the foremost among the monkeys, reflected agian for a monment, jumped with swiftness and roared too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरद्वारं ततः श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ॥ ४० ॥
विभक्तरक्षःसम्बाधमाससादानिलात्मजः ।

कथमस्मद् विधस्येह बन्धनं राक्षसाधमैः ।
प्रतिक्रियास्य युक्ता स्यात् सति मह्यं पराक्रमे ॥

पुर द्वारम् ततः श्रीमान् शैल शृन्गम् इव उन्नतम् ॥ ५-५३-४० विभक्त रक्षः सम्बाधम् आससाद अनिल आत्मजः ।

उछलकर वे श्रीमान् पवनकुमार पर्वत-शिखरके समान ऊँचे नगरद्वारपर जा पहुँचे, जहाँ राक्षसोंकी भीड़ नहीं थी ॥ ४० १/२ ॥

ई राक्षसाधमरु श्रीरामन बण्टनाद नन्नन्नु हीगॆ बन्धिसिद्दारल्ल, सरि! नानु पराक्रमवन्तनहुदादरॆ इवरिगॆ प्रतीकारवन्नु माडिये तीरुवॆनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. tataH = then; shriimaan = the glorious; anilaatmajaH = Hanuma; shaila shR^iN^gamiva = like a mountain-peak; aasasaada = approached; * puradvaaram* = the city-gate; unnatam = which was looking high; vibhaktarakSaH sambaadham = and stood secluded from the crowds of demons.

अनुवादः

Then, the glorious Hanuma like a mountain-peak, approached the city-gate, which was looking high and stood secluded from the crowds of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान् ॥ ४१ ॥
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ।
विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान् पुनः पर्वतसन्निभः ॥ ४२ ॥

ततच्छित्वा च तान् पाशान् वेगवान् वै महाकपिः ।
उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ॥ पुरद्वारं ततः श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
विभक्तरक्षःसम्बाधमाससादानिलात्मजः ॥

स भूत्वा शैल सम्काशः क्षणेन पुनः आत्मवान् ॥ ५-५३-४१ ह्रस्वताम् परमाम् प्राप्तो बन्धनानि अवशातयत् । विमुक्तः च अभवत् श्रीमान् पुनः पर्वत सम्निभः ॥ ५-५३-४२ वीक्षमाणः च ददृशे परिघम् तोरण आश्रितम् ।

पर्वताकार होकर भी वे मनस्वी हनुमान् पुनः क्षणभरमें बहुत ही छोटे और पतले हो गये । इस प्रकार उन्होंने अपने सारे बन्धनोंको निकाल फेंका । उन बन्धनोंसे मुक्त होते ही तेजस्वी हनुमान् जी फिर पर्वतके समान विशालकाय हो गये ॥ ४१-४२ ॥

आग सर्वशुभलक्षण सम्पन्ननाद हनुमन्तनु पर्वत शिखरदन्तॆ ऎत्तरवागि बॆळॆदु, राक्षसर हॆच्चु सञ्चारविल्लद लङ्कानगरद महाद्वारद मेलॆ हारिदनु.॥42॥

पदच्छेदः

41. saH aatmavaan = that prudent Hanuma; bhuutvaa = became; shaila samkaashaH = similar to a mountain; kSaNena = and within a moment; praaptaH = reached; paramaam hrasvataam = an exceedingly short form; avashaatayat = and became free; bandhanaani = from tethers.

अनुवादः

That prudent Hanuma assumed the form of a mountain and immediately within a moment, assumed an exceedingly short form, thus becoming free from his tethers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगॆ निश्चयिसि, महाबलशालियाद हनुमन्तनु, आ बन्धनवन्नु हरिदॊगॆदु, वेगवागि आकाशक्कॆ हारि गट्टियागि गर्जिसिदनु.॥41॥

पदच्छेदः

42. shriimaan = the glorious Hanuma; vimuktashcha = having been free from his tethers; punaH = again; abhavat = assumed; parvatasannibhaH = a form equal to a mountain; viikSamaaNashcha = and while looking around; dadR^ishe = saw; parigham = an iron rod; toraNaashritam = belonging to the arched door-way.

अनुवादः

The glorious Hanuma, having been free from his bonds, again assumed the form equal to a mountain and while looking around, found and iron rod belonging to the arched door-way.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ।
स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् ।
रक्षिणस्तान् पुनः सर्वान् सूदयामास मारुतिः ॥ ४३ ॥

स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान् ।
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ॥

स तम् गृह्य महाबाहुः काल आयस परिष्कृतम् ॥ ५-५३-४३ रक्षिणः तान् पुनः सर्वान् सूदयामास मारुतिः ।

उस समय उन्होंने जब इधर-उधर दृष्टि डाली, तब उन्हें फाटकके सहारे रखा हुआ एक परिघ दिखायी दिया । काले लोहेके बने हुए उस परिघको लेकर महाबाहु पवनपुत्रने वहाँके समस्त रक्षकोंको फिर मार गिराया ॥ ४३ ॥

प्रतिभाशालियाद मारुतियु पर्वतदन्तॆ बॆळॆसिद्द तन्न देहवन्नु मरुक्षणदल्ले पुट्टदागिसिकॊण्डु, बिगिदिरुव कट्टुगळिन्द बिडिसिकॊण्डनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. saH mahaabaahuH = that long-armed; maarutiH = Hanuma; * punaH* = again; gR^ihya = taking; tam = that rod; kaalaaasapariSkR^itam = made of iron; suudayaamaasa = killed; sarvaan = all; taan rakSiNaH = tose guards.

अनुवादः

That long-armed Hanuma, again taking taht rod made of iron, killed all those guards.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तान् निहत्वा रणचण्डविक्रमः
समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
प्रकाशितादित्य इवार्चिमाली ॥ ४४ ॥

विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान् पुनः पर्वतसन्निभः ।
वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ॥

स तान् निहत्वा रण चण्ड विक्रमः । समीक्षमाणः पुनः एव लन्काम् । प्रदीप्त लान्गूल कृत अर्चि माली । प्रकाशत आदित्य इव अंशु माली ॥ ५-५३-४४

उन राक्षसोंको मारकर रणभूमिमें प्रचण्ड पराक्रम प्रकट करनेवाले हनुमान् जी पुनः लङ्कापुरीका निरीक्षण करने लगे । उस समय जलती हुई पूँछसे जो ज्वालाओंकी माला-सी उठ रही थी, उससे अलंकृत हुए वे वानरवीर तेजःपुञ्जसे देदीप्यमान सूर्यदेवके समान प्रकाशित हो रहे थे ॥ ४४ ॥

धीमन्तनाद मारुतियु बन्धनदिन्द बिडुगडॆहॊन्दि पुनः पर्वतदन्तादनु. अत्त-इत्त परिशीलिसि नोडुत्ता अवन दृष्टियु महाद्वारदल्लिद्द कब्बिणद अगळियन्नु नोडिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. saH = that Hanuma; raNa chaN^Da vikramaH = possessing impetuous valour in combat; nihattvaa = destroying; taan = them; punareva = and again; samiikSamaaNaH = looking over; laN^kaam = Lanka; prakaashata = shone; * aaditya iva* = like the sun; archimaalii = encircled with rays; pradiipta laaNguulakR^itaarchi maalii = with the wreath of flames; blazing on his tail.

अनुवादः

That Hanuma, having an impetuous valour in combat, destroying those demons and looking over Lanka, shone like the sun encircled with rays, with the wreath of flames blazing on his tail.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः ॥ ५३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें तिरपनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५३ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि ऐवत्तमूरनॆय सर्गवु मुगियितु.