०५१ हनुमता रामकथानिरूपणम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Hanuma narrates the story of Rama, who on command from his father, went on exile to Dandaka forest along with Seetha, who was later borne away by Ravana through the sky over Rishyamuka mountain. Hanuma adds that Rama, while searching for Seetha at Mount Rishyamuka, happened to meet Sugreeva and made friendship with him. Hanuma also tells the story about Rama installing Sugreeva in the throne, after killing Vali and about Sugreeva promising Rama to get Seetha searched. Celebrating the glory of Rama, Hanuma points out to Ravana that if he wished to survive he should give back Seetha to Rama and that he should be prepared for the worst if on the other hand he refuses to do so.

स्रोतः: valmikiramayan.net

51. हनुमान् जी का श्रीरामके प्रभावका वर्णन करते हुए रावणको समझाना

तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः ।
वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ॥ १ ॥

तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः ।
वाक्यमर्थवदव्यग्रः तमुवाच दशाननम् ॥

तम् समीक्ष्य महासत्त्वम् सत्त्ववान् हारि सत्तमः । वाक्यम् अर्थवत् अव्यग्रः तम् उवाच दश आननम् ॥ ५-५१-१

महाबली दशमुख रावणकी ओर देखते हुए शक्तिशाली वानरशिरोमणि हनुमान् ने शान्तभावसे यह अर्थयुक्त बात कही— ॥ १ ॥

महासत्त्वनू, कपिश्रेष्ठनू आद हनुमन्तनु महाबलिष्ठनाद दशग्रीवनन्नु उद्देशिसि, निर्भयनागि अर्थवत्ताद मातुगळन्नु हेळतॊडगिदनु-॥1॥

पदच्छेदः

1. samiikSya = seeing; tam = that; mahaasattvam = highly energetic; dashaananam = Ravana; sattvavaan = the courageous; harisattamaH = Hanuma; uvaacha = spoke; tam = to him; arthavat = (the following) meaningful; vaakyam = words; avyagram = coolly.

अनुवादः

Seeing that highly energetic Ravana, the courageous Hanuma coolly spoke to him the following meaningful words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं सुग्रीवसन्देशादिह प्राप्तस्तवान्तिके ।
राक्षसेश हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ॥ २ ॥

अहं सुग्रीवसन्देशात् इह प्राप्तस्तवालयम् ।
राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ॥

अहम् सुग्रीव संदेशात् इह प्राप्तः तव आलयम् । राक्षस इन्द्र हरि ईशः त्वाम् भ्राता कुशलम् अब्रवीत् ॥ ५-५१-२

‘राक्षसराज! मैं सुग्रीवका संदेश लेकर यहाँ तुम्हारे पास आया हूँ । वानरराज सुग्रीव तुम्हारे भाई हैं । इसी नाते उन्होंने तुम्हारा कुशल-समाचार पूछा है ॥ २ ॥

राक्षसेश्वरने! वानरराजनाद सुग्रीवन सन्देशवन्नु हॊत्तुकॊण्डु नानु लङ्कॆगॆ बन्दिरुवॆनु. निनगॆ सोदरनन्तिरुव* सुग्रीवनु निन्न क्षेमसमाचारवन्नु केळिरुवनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. raakSasendra = O king of demons!; sugriiva samdeshaat = by the command of Sugreeva; aham = I; praaptaH = came; iha = here; tava aalayam = to your abode; hariishaH = Sugreeva; that Lord of monkeys; bhraataa = your brother; abraviit = enquired; tvaam kushalam = about your welfare.

अनुवादः

“O king of demons! By the command of Sugreeva, I came here to your abode. Sugreeva, the Lord of monkeys, your brother, asked me to enquire about your welfare.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातुः श्रृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः ।
धर्मार्थसहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ॥ ३ ॥

भ्रातुः श्रुणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः ।
धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ॥

भ्रातुः शृणु समादेशम् सुग्रीवस्य महात्मनः । धर्म अर्थ उपहितम् वाक्यम् इह च अमुत्र च क्षमम् ॥ ५-५१-३

‘अब तुम अपने भाई महात्मा सुग्रीवका संदेश—धर्म और अर्थयुक्त वचन, जो इहलोक और परलोकमें भी लाभदायक है, सुनो ॥ ३ ॥

निनगॆ सहोदर समाननाद महात्मनाद सुग्रीवन सन्देशवन्नु केळु. इदु धर्मार्थयुक्तवागिदॆ. इह-परगळॆरडर सुखक्कू साधनभूतवागिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. shruNa = here; vaakyam = the words; samaadesham = as an advice; mahaatmanaH sugriivasya = of the high-souled Sugreeva; bhraatuH = your brother; kSamam = conducive to good; ihacha = in this world; amutracha = and in the other world; dharmaarthopahitam = as also endowed with righteousness and meaningfulness.

अनुवादः

“Hear the righteous and meaningful words, as a following advice, of the high-souled Sugreeva, your brother, conducive to good in the world as well as in the other world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।
पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ॥ ४ ॥

राजा दशरथो नाम रथ कुन्जर वाजिमान् । पिता इव बन्धुः लोकस्य सुर ईश्वर सम द्युतिः ॥ ५-५१-४

‘अभी हालमें ही दशरथनामसे प्रसिद्ध एक राजा हो गये हैं, जो पिताकी भाँति प्रजाके हितैषी, इन्द्रके समान तेजस्वी तथा रथ, हाथी, घोड़े आदिसे सम्पन्न थे ॥ ४ ॥

दशरथनॆम्ब ओर्व राजनिद्दनु. अवनु रथाश्वगजगळन्नु हॊन्दिद्दनु. प्रजाजनरिगॆ तन्दॆयोपादियल्लिद्दु, लोकक्कॆ प्रियबन्धुवागिद्दनु. इन्द्रनन्तॆ तेजःशालियागिद्दनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. raajaa = (there was) a king; dasharathonaama = named Dasaratha; ratha kuN^jara vaajimaan = having chariots; elephants and horses; piteva = like a father; lokasya = to the people; sureshvara samadyutiH = and possessing a splendour equal to that of Indra the Lord of celestials.

अनुवादः

“There was a king named Dasaratha, having chariots, elephants and horses, like a father to the people and endowed with a splendour equal to that of Indra the lord of celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियतरः प्रभुः ।
पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ५ ॥
लक्ष्मणेन सह भ्राता सीतया सह भार्यया ।
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ॥ ६ ॥

ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः ।
पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया ।
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ॥

ज्येष्ठः तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रिय करः प्रभुः । पितुः निदेशान् निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डका वनम् ॥ ५-५१-५ लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च अपि भार्यया । रामो नाम महातेजा धर्म्यम् पन्थानम् आश्रितः ॥ ५-५१-६

‘उनके परम प्रिय ज्येष्ठ पुत्र महातेजस्वी, प्रभावशाली महाबाहु श्रीरामचन्द्रजी पिताकी आज्ञासे धर्ममार्गका आश्रय लेकर अपनी पत्नी सीता और भाई लक्ष्मणके साथ दण्डकारण्यमें आये थे ॥ ५-६ ॥

अवन हिरिय मगनु श्रीरामनु. अवनु आजानुबाहु, ऎल्लरिगू प्रियकरनू, सर्वसमर्थनू आद श्रीरामचन्द्रनु तन्दॆय आज्ञानुसारवागि तम्मनाद लक्ष्मण हागू भार्यॆयाद सीतादेवियॊन्दिगॆ राज्यवन्नु त्यजिसि दण्डकारण्यवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥5-6॥

पदच्छेदः

5; 6. tasya = his; jyeSThaH putraH = eldest son; raamo naama = named Rama; mahaabaahuH = having mighty arms; priyakaraH = a bestower of affection; prabhuH = and our lord; nideshaat = by the command; pitaH = of his father; asthitaH = abiding; dharmyam panthaanam = in a righteous path; niSkraantaH = went out; praviSTaH = and entered; daNDakaavanam = a forest called Dandaka; * bhraatraa lakSmaNena* = (along with) his brother Lakshmana; bhaaryayaa siitayaa = and with his wife; Seetha.

अनुवादः

“His eldest son named Rama, having mighty arms, a bestower of affection and our lord, by the command of his father, abiding in a righteous path, went out on exile and entered a forest called Dandaka along with Lakshmana his brother and Seetha his wife.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य भार्या जनस्थाने भ्रष्टा सीतेति विश्रुता ।
वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥ ७ ॥

तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता ।
वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥

तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिम् अनुव्रता । वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥ ५-५१-७

‘सीता विदेहदेशके राजा महात्मा जनककी पुत्री हैं । जनस्थानमें आनेपर श्रीरामपत्नी सीता कहीं खो गयी हैं ॥

पतियन्ने अनुसरिसि होगुत्तिद्द, महात्मनाद जनकन मगळू, श्रीरामन पत्नियू आद सीतादेवियु अरण्यदल्लि कळॆदुहोदळु.॥7॥

पदच्छेदः

7. siitaa = Seetha; tasya bhaaryaa = Rama’s wife; patim anuvrataa = devoted to her husaband; sutaa = and daughter; mahaatmanaH = of the high-souled; raaj~naH = king; janakasya = called Janaka; vaidehasya = the head of Videha kingdom; naSTaa = got lost; vane = in the forest.

अनुवादः

“Seetha, wife of Rama, devoted to her husband and daughter of the high-souled king, named Janaka, the head of Videha kingdom, got lost in the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मार्गमाणस्तु तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः ।
ऋष्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण च सङ्गतः ॥ ८ ॥

स मार्गमाण स्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः ।
ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण समागतः ॥

स मार्गमाणः ताम् देवीम् राज पुत्रः सह अनुजः । ऋश्यमूकम् अनुप्राप्तः सुग्रीवेण च सम्गतः ॥ ५-५१-८

‘राजकुमार श्रीराम अपने भाईके साथ उन्हीं सीतादेवीकी खोज करते हुए ऋष्यमूक पर्वतपर आये और सुग्रीवसे मिले ॥ ८ ॥

श्रीरामनु तम्मनाद लक्ष्मणनॊडनॆ सीतादेवियन्नु हुडुकुत्ता ऋष्यमूक पर्वतक्कॆ बन्दु अल्लि सुग्रीवनॊडनॆ गॆळॆतन माडिकॊण्डनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH raajaputraH = Rama; that prince; sahaanujaH = along with his brother; maarga maaNaH = searching; taam deviim = that lady; anupraaptaH = reached; R^iSyamuukam = Mount Rishyamuka; samaagataH = and met; sugreevaNa = Sugreeva.

अनुवादः

“That prince, Rama together with his brother, searching that lady, reached Mount Rishyamuka and happened to meet Sugreeva.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् ।
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितुम् ॥ ९ ॥

तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् ।
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ॥

तस्य तेन प्रतिज्ञातम् सीतायाः परिमार्गणम् । सुग्रीवस्य अपि रामेण हरि राज्यम् निवेदितम् ॥ ५-५१-९

‘सुग्रीवने उनसे सीताको ढूँढ़ निकालनेकी प्रतिज्ञा की और श्रीरामने सुग्रीवको वानरोंका राज्य दिलानेका वचन दिया ॥ ९ ॥

सीतादेवियन्नु हुडुकि कॊडुवुदागि सुग्रीवनु, सुग्रीवनिगॆ किष्किन्धा राज्यवन्नु कॊडिसुवुदागि श्रीरामनु हीगॆ इब्बरू प्रतिज्ञॆ माडिदरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tena = by that Sugreeva; siitaayaaH parimaargaNam = looking for Seetha; pratijJNaatam = was promised; tasya = to that Rama; raameNa api = even by Rama; hariraajyam = the kingdom of monkeys; niveditam = was announced (promised); sugriivasya = to Sugreeva.

अनुवादः

“While Sugreeva promised Rama to get Seetha searched, Rama too promised to get the kingdom of monkeys to Sugreeva.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् ।
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ॥ १० ॥

ततः तेन मृधे हत्वा राज पुत्रेण वालिनम् । सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हरि ऋक्षाणाम् गण ईश्वरः ॥ ५-५१-१०

‘तत्पश्चात् राजकुमार श्रीरामचन्द्रजीने युद्धमें वालीको मारकर सुग्रीवको किष्किन्धाके राज्यपर स्थापित कर दिया । इस समय सुग्रीव वानरों और भालुओंके समुदायके स्वामी हैं ॥ १० ॥

बळिक राजकुमारनाद श्रीरामनु तन्न प्रतिज्ञॆयन्तॆ युद्धदल्लि वालियन्नु कॊन्दु, सुग्रीवनन्नु वानर- भल्लूकगळिगॆ राजनन्नागिसिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tataH = thereafter; vaalinam = Vali; hatvaa = having been killed; mR^idhe = in combat; tena raajaputreNa = by Rama; sugriiva = Sugreeva; sthaapitaH = was installed; raajye = in the kingdom; haryR^ikSaNaam = of monkeys and bears; gaNeshvaraH = as a Lord of that troop.

अनुवादः

“Thereafter, killing Vali in a combat, Rama installed Sugreeva on the throne as a lord of that troop monkeys and bears.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः ।
स तेन निहतः सङ्ख्ये शरेणैकेन वानरः ॥ ११ ॥

त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः ।
रामेण निहतः सङ्ख्ये शरेणैकेन वानरः ॥

‘वानरराज वालीको तो तुम पहलेसे ही जानते हो । उस वानरवीरको युद्धभूमिमें श्रीरामने एक ही बाणसे मार गिराया था ॥ ११ ॥

रावणेश्वरा! वालियु यारॆम्बुदन्नु, अवन पराक्रमवन्नु नीनु तिळिदे इरुवॆ. अन्तह महा बलिष्ठनाद वालियन्नु श्रीरामनु ऒन्दे बाणदिन्द संहरिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. vaali = Vali; vaanarapuNgavaH = the foremost among monkeys; tvayaa vijJNaata puurvashcha = was known to you previously; vaanaraH = that Vali; nihataH = was killed; raameNa = by Rama; ekena shareNa = with a single arrow; samkhye = in battle.

अनुवादः

“You may indeed know Vali, the foremost among monkeys, previously. Rama killed that Vali with a single arrow in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ।
हरीन् सम्प्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः ॥ १२ ॥

स सीता मार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्य सम्गरः । हरीन् सम्प्रेषयामास दिशः सर्वा हरि ईश्वरः ॥ ५-५१-१२

‘अब सत्यप्रतिज्ञ सुग्रीव सीताको खोज निकालनेके लिये व्यग्र हो उठे हैं । उन वानरराजने समस्त दिशाओंमें वानरोंको भेजा है ॥ १२ ॥

सत्यसन्धनू, वानरराजनू, आद सुग्रीवनु सीतान्वेषणॆगागि प्रयत्नशीलनागि ऎल्ल दिक्कुगळिगू वानररन्नु कळुहिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. saH hariishvaraH = that lord of monkeys; sugriivaH = Sugreeva; satya sangaraH = true to his promise; vyagraH = was intent on; siitaamaargaNe = searching for Seetha; sampreSayaamaasa = and sent; hariin = his monkeys; sarvaaaH = to all dishaH = directions.

अनुवादः

“Sugreeva, the lord of monkeys, true to his promise, was intent on searching for Seetha and sent his monkeys to all directions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे ॥ १३ ॥

ताम् हरीणाम् सहस्राणि शतानि नियुतानि च । दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते अधः च उपरि च अम्बरे ॥ ५-५१-१३

‘इस समय सैकड़ों, हजारों और लाखों वानर सम्पूर्ण दिशाओं तथा आकाश और पातालमें भी सीताजीकी खोज कर रहे हैं ॥ १३ ॥

सुग्रीवन आज्ञॆयन्तॆ लक्ष-लक्ष कपीश्वररु अन्तरिक्षदल्लियू, भूमियल्लियू, पाताळदल्लियू हीगॆ ऎल्लॆडॆ सीतॆयन्नु हुडुकुत्तिद्दारॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. sahasraaNi = thousands; shataani = hundreds; niyutaani = and lakhs; hariiNaam = of monkeys; maargante = are searching; taam = for her; sarvaasu dikSu = in all directions; adhashcha = as also below; upari = and above; ambare cha = in the sky.

अनुवादः

“Hundreds, thousands and lakhs of monkeys are searching for her in all quarters, as also below and above in the sky.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैनतेयसमाः केचित् केचित् तत्रानिलोपमाः ।
असङ्गगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ॥ १४ ॥

वैनतेय समाः केचित् केचित् तत्र अनिल उपमाः । असम्ग गतयः शीघ्रा हरि वीरा महाबलाः ॥ ५-५१-१४

‘उन वानरवीरोंमेंसे कोई गरुड़के समान वेगवान् हैं तो कोई वायुके समान । उनकी गति कहीं नहीं रुकती । वे कपिवीर शीघ्रगामी और महान् बली हैं ॥ १४ ॥

अवरल्लि कॆलवरु गरुत्मन्तनन्तॆ पराक्रमशालिगळु, कॆलवरु वायुविनन्तॆ वेगशालिगळु. बलवीर्यसम्पन्नराद आ वानररु यावुदे तडॆयिल्लदॆ सञ्चरिसुववरु. हागॆ सीतॆयन्नु हुडुकलु हॊरटवरल्लि नानू ऒब्बनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tatra = in those monkeys; kechit = some; mahaabalaaH = mighty; hariviiraaH = virile monkeys; vainateya samaaH = are like Garuda the eagle. kechit = some; anilopamaaH = are like wind; shiighraaH = swiftly going; asmgagatayaH = with an unhindered movement.

अनुवादः

“Among those monkeys, some mighty and virile monkeys are similar to Garuda the eagle. Some are like wind, swiftly going with an unhindered movement.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः ।
सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् ॥ १५ ॥
समुद्रं लङ्घयित्वैव त्वां दिदृक्षुरिहागतः ।
भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा ॥ १६ ॥

अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः ।
सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् ॥ समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः ।
भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्म जा ॥

‘मेरा नाम हनुमान् है । मैं वायुदेवताका औरस पुत्र हूँ । सीताका पता लगाने और तुमसे मिलनेके लिये सौ योजनविस्तृत समुद्रको लाँघकर तीव्र गतिसे यहाँ आया हूँ । घूमते-घूमते तुम्हारे अन्तःपुरमें मैंने जनकनन्दिनी सीताको देखा है ॥ १५-१६ ॥

नन्नन्नु हनुमन्तनॆन्दु हेळुत्तारॆ. नानु वायुदेवन पुत्रनु. सीतादेवियन्नु हुडुकुवुदक्कागि नूरु योजन विस्तारवाद समुद्रवन्नु वेगवागि लङ्घिसि, ई लङ्कॆगॆ बन्दिरुवॆनु. अवळन्नु हुडुकुत्ता सञ्चरिसुत्तिरुवाग ननगॆ अवळु इल्लि कण्डुबन्दळु.॥15-16॥

पदच्छेदः

15. aham tu = I am; however; ourasaH sutaH = an own son; * maarutasya* = of wind-god; hanumaannaama = and named as Hanuma; aagataH = who came; iha = here; laN^ghayitvaiva = even by crossing; tuurNam = quickly; samudram = the sea; shatayojanam aayatam = which is a hundred yojanas (or eight hundred miles) wide; siitaayaaH kR^ite = for the sake of Seetha; didR^ikSuH = and wishing to see; taam = her.

अनुवादः

“I am, however, an own son of wind-god and named as Hanuma. I came here even by crossing quickly the ocean, which is a hundred yojanas (or eight hundred miles) wide for the sake of Seetha and wishing to see her.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः ।
परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद‍्धुं त्वमर्हसि ॥ १७ ॥

‘महामते! तुम धर्म और अर्थके तत्त्वको जानते हो । तुमने बड़े भारी तपका संग्रह किया है । अतः दूसरेकी स्त्रीको अपने घरमें रोक रखना तुम्हारे लिये कदापि उचित नहीं है ॥ १७ ॥

ऎलै महाप्राज्ञने! नीनु धर्मार्थगळन्नु चॆन्नागि तिळिदवनु. तीव्रवाद तपस्सन्नाचरिसि अनेक वरगळन्नु पडॆदिरुवॆ. अन्तह निनगॆ परसतियन्नु बन्धिसिडुवुदु योग्यवॆनिसुवुदिल्ल.॥17॥

पदच्छेदः

16; 17. mayaa = by me; bhramataa = who was strolling around; janakaamajaa = Seetha; dR^iSTaa = was seen; te gR^ihe = in your abode; bhavaan = you; dR^iSTadharmaarthaH = learnt about religious merit and wealth; * tapaH kR^itaparigrahaH* = and performed and mastered the austerities; mahaapraajJNa = O great intellectual!; tat = that is why; tvam na arhasi = you ought not; uparoddhum = besiege; paradaaraan = the wife of another.

अनुवादः

“While strolling around in the city of Lanka, I found Seetha in your abode. You know about religious merit and wealth. You performed and mastered the austerities. That is why, you ought not besiege the wife of another, O great intellectual!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ १८ ॥

न हि धर्म विरुद्धेषु बह्व् अपायेषु कर्मसु । मूल घातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवत् विधाः ॥ ५-५१-१८

‘धर्मविरुद्ध कार्योंमें बहुत-से अनर्थ भरे रहते हैं । वे कर्ताका जड़मूलसे नाश कर डालते हैं । अतः तुम-जैसे बुद्धिमान् पुरुष ऐसे कार्योंमें नहीं प्रवृत्त होते ॥ १८ ॥

धर्मक्कॆ विरुद्धवाद, अपायदिन्द कूडिरुव वंशवन्ने तॊडॆदुहाकुव इन्तह कुत्सित कार्यगळल्लि निन्नन्तह बुद्धिवन्तरु खण्डितवागियू तॊडगबारदु.॥18॥

पदच्छेदः

18. buddhimantaH = Intellectuals; bhavadvidhaaH = like you; na sujjante hi = indeed are not engrossed; karmasu = in actions; dharmaviruddheSu = which are antagonistic to righteousness; bahvapaayeSu = which are attended with many dangers; muulaghaatiSu = and which ruin doer at the roots.

अनुवादः

“Intellectuals like you indeed are not engrossed in acts, which are antagonistic to righteousness, which are attended with many dangers and which even ruin the doer at the roots.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् ।
शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ॥ १९ ॥

कः च लक्ष्मण मुक्तानाम् राम कोप अनुवर्तिनाम् । शराणाम् अग्रतः स्थातुम् शक्तो देव असुरेष्व् अपि ॥ ५-५१-१९

‘देवताओं और असुरोंमें भी कौन ऐसा वीर है, जो श्रीरामचन्द्रजीके क्रोध करनेके पश्चात् लक्ष्मणके छोड़े हुए बाणोंके सामने ठहर सके ॥ १९ ॥

लक्ष्मणनु बिडुव हागू क्रुद्धनाद श्रीरामन धनुस्सिनिन्द हॊरचिम्मुव बाणगळ मुन्दॆ निल्लुव शक्तियु देवासुररल्लि यारिगिदॆ? (यारू निल्लराररु.)॥19॥

पदच्छेदः

19. kaH = who; shaktaH = is capable; devaaasureSvapi = even among celestials and demons; sthaatum = to stand firmly; agrataH = in front; sharaaNaam = of arrows; lakSmaNamuktaanaam = discharged by LakSmaNamuktaanaam = discharged by Lakshmana; raama kopaanuvartinaam = in the wake of the fury of Rama?

अनुवादः

“Who is capable even among celestials and demons, to withstand the arrows discharged by Lakshmana, in the wake of the fury of Rama?

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चापि त्रिषु लोकेषु राजन् विद्येत कश्चन ।
राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥ २० ॥

न च अपि त्रिषु लोकेषु राजन् विद्येत कश्चन । राघवस्य व्यलीकम् यः कृत्वा सुखम् अवाप्नुयात् ॥ ५-५१-२०

‘राजन्! तीनों लोकोंमें एक भी ऐसा प्राणी नहीं है, जो भगवान् श्रीरामका अपराध करके सुखी रह सके ॥ २० ॥

तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुयायि च ।
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥ २१ ॥

तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च ।
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥

तत् त्रिकाल हितम् वाक्यम् धर्म्यम् अर्थ अनुबन्धि च । मन्यस्व नर देवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥ ५-५१-२१

‘इसलिये मेरी धर्म और अर्थके अनुकूल बात, जो तीनों कालोंमें हितकर है, मान लो और जानकीजीको श्रीरामचन्द्रजीके पास लौटा दो ॥ २१ ॥

राक्षसेश्वरा! धर्मस्वरूपनाद श्रीरामनिगॆ अपराधवन्नॆसगिदवनिगॆ मूरु लोकगळल्लियू सुखवु सिगलारदु. आद्दरिन्द नानीग हेळलिरुव मातुगळु त्रिकालगळल्लियू हितकरवू, धर्मार्थसाधनॆगॆ अनुकूलकरवॆन्दू तिळिदुको. साक्षात् पुरुषोत्तमनाद श्रीरामनिगॆ सीतादेवियन्नु ऒप्पिसिबिडु.॥20-21॥

पदच्छेदः

20. raajan = O king!; na vidyeta kashchana = none is known; triSu lokeSu = in the three worlds; yaH = who avaapnuyaat = have gained; sukham = happiness; kR^itaa = by doing; vyaLiikam = harm; raaghavaya = to Rama.

अनुवादः

“O king! No one is known in the three worlds, who have gained happiness, by doing harm to Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21. tat = that is why; manyasva = agree with; vaakyam = my words; trikaalahitam = which are beneficial for all the three times; dharmyam = legitimate; arthaanubandhicha = and resulting in affluence and respectability janakii = 9let) Seetha; pratidiiyataam = be restored; naradevaaya = to Rama.

अनुवादः

“That is why, accede to my words, which are beneficial for all the three divisions of time (viz. the past, present and future), resulting in affluence and respectability as well. Let Seetha be restored to Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम् ।
उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ॥ २२ ॥

दृष्टा हि इयम् मया देवी लब्धम् यत् इह दुर्लभम् । उत्तरम् कर्म यत् शेषम् निमित्तम् तत्र राघवः ॥ ५-५१-२२

‘मैंने इन देवी सीताका दर्शन कर लिया । जो दुर्लभ वस्तु थी, उसे यहाँ पा लिया । इसके बाद जो कार्य शेष है, उसके साधनमें श्रीरघुनाथजी ही निमित्त हैं ॥ २२ ॥

रावणेश्वरा! सीतादेवियन्नु नानु सन्दर्शिसिदॆनु. इतर वानररिगॆ अलभ्यवाद जानकीदेविय दर्शनवु ननगॆ लभिसितु. इन्नु मुन्दॆ माडबेकाद कार्यवन्नु श्रीरामने निर्णयिसुवनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. maaa = by me; iyam devii = this princess; Seetha; dR^iSTaa hi = has been indeed beheld; yat = which; durlabham = is difficult to be achieved; labdham = and which is achieved; iha = here; yat karma = whichever work; sheSam = remaining; uttaram = of future consequence; nimittam = is for; raaghavaH = Rama; tatra = there (to decide)

अनुवादः

“I beheld Seetha, the princess. The audience of Seetha is difficult to be achieved and it is obtained here. It is for Rama there to decide his remaining task of future consequence.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा ।
गृहे यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम् ॥ २३ ॥

लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा ।
गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम् ॥

लक्षिता इयम् मया सीता तथा शोक परायणा । गृह्य याम् न अभिजानासि पन्च आस्याम् इव पन्नगीम् ॥ ५-५१-२३

‘मैंने यहाँ सीताकी अवस्थाको लक्ष्य किया है । वे निरन्तर शोकमें डूबी रहती हैं । सीता तुम्हारे घरमें पाँच फनवाली नागिनके समान निवास करती हैं, जिन्हें तुम नहीं जानते हो ॥ २३ ॥

श्रीरामनन्नु स्मरिसुत्ता इल्लि शोकाकुलळाद सीतादेवियन्नु नानु नोडिदॆनु. नीनु अपहरिसि तन्दिरुव ई सीतादेवियु निन्नन्नू, निम्मवरन्नु दंशिसुव ऐदु हॆडॆगळुळ्ळ हॆण्णु सर्परूपिणी ऎन्दु नीनु तिळिदिल्ल. अवळु निमगॆल्लर मृत्युदेवतॆयागिद्दाळॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. gR^ihya = capturing; yaam = which Seetha; paN^chaasyaam pannagiimiva = akin to a five-hooded female-serpent; naabhijaanaasi = you are not able to recognize; iyam siitaa = this Seetha; shokaparaayaNaa = wholly given up to sorrow; lakSitaa = was seen; mayaa = by me; tathaa = in that manner.

अनुवादः

“Capturing Seetha, whom you do not recognize as a five-hooded female serpent in your abode, has been found by me in that manner, and wholly given over to sorrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि ।
विषसंस्पृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ॥ २४ ॥

नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि ।
विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ॥

न इयम् जरयितुम् शक्या सासुरैः अमरैः अपि । विष संसृष्टम् अत्यर्थम् भुक्तम् अन्नम् इव ओजसा ॥ ५-५१-२४

‘जैसे अत्यन्त विषमिश्रित अन्नको खाकर कोई उसे बलपूर्वक नहीं पचा सकता, उसी प्रकार सीताजीको अपनी शक्तिसे पचा लेना देवताओं और असुरोंके लिये भी असम्भव है ॥ २४ ॥

हॆच्चु विषपूरितवाद अन्नवन्नु तिन्दु, ऎन्तह जठराग्नियिद्दवनादरू अदन्नु जीर्णिसिकॊळ्ळलारनु. अन्तॆये ऎष्टे पराक्रमशालिगळाद सुरासुररिरलि अवरिन्द सीतॆयन्नु वशपडिसिकॊळ्ळुवुदु साध्यवागदु. ॥24॥

पदच्छेदः

24. iyam = she; na shakyaa = is incapable; jarayitum = of being devoured; ojasaa = with one’s might; amarairapi = even by celestials; saasuraiH = together with demons; annamiva = like food; atyartham viSasamsR^iSTam = mixed with abundant poison; bhuktam = is in capable of being consumed.

अनुवादः

“She is incapable of being devoured with one’s might even by celestials and demons, any more than food mixed with abundant poison could be digested with one’s digestive power, if consumed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तपःसन्तापलब्धस्ते सोऽयं धर्मपरिग्रहः ।
न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥ २५ ॥

तपःसन्तापलब्धस्ते योयं धर्मपरिग्रहः ।
न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥

तपः सम्ताप लब्धः ते यो अयम् धर्म परिग्रहः । न स नाशयितुम् न्याय्य आत्म प्राण परिग्रहः ॥ ५-५१-२५

‘तुमने तपस्याका कष्ट उठाकर धर्मके फलस्वरूप जो यह ऐश्वर्यका संग्रह किया है तथा शरीर और प्राणोंको चिरकालतक धारण करनेकी शक्ति प्राप्त की है, उसका विनाश करना उचित नहीं ॥ २५ ॥

नीनु कष्टपट्टु तपस्सन्नु माडि धर्मवन्नु सम्पादिसिरुवॆ. आत्मरक्षणॆयन्नु पडॆदिरुवॆ. अदन्नु नीननु सीतापहरणरूपी अधर्मदिन्द कैयारॆ कॆडिसिकॊळ्ळुवुदु न्यायवल्ल.॥25॥

पदच्छेदः

25. na nyaayyaH = it is not proper; naashayitum = to lose; saH = that; aatma praaNa parigrahaH = capacity to preserve your life (for exceptional longevity); yaH = or which; ayam dharmaparigrahaH = is an outcome of your virtue; tapaH samaapa labdhaH = both of which have been acquired by you through the practice of austerities.

अनुवादः

“It is not proper for you to lose your exceptional longevity and that fortune which is an outcome of your virtue, both of which have been acquired by you through the practice of austerities.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवध्यतां तपोभिर्यां भवान् समनुपश्यति ।
आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान् ॥ २६ ॥

अवध्यताम् तपोभिः याम् भवान् समनुपश्यति । आत्मनः सासुरैः देवैः हेतुः तत्र अपि अयम् महान् ॥ ५-५१-२६

‘तुम तपस्याके प्रभावसे देवताओं और असुरोंद्वारा जो अपनी अवध्यता देख रहे हो, उसमें भी तपस्याजनित यह धर्म ही महान् कारण है (अथवा उस अवध्यताके होते हुए भी तुम्हारे वधका दूसरा महान् कारण उपस्थित है) ॥ २६ ॥

कठिणवाद तपस्सन्नाचरिसि नीनु देवतॆगळिन्दागली, असुररिन्दागली, मरणवु बारदिरुवन्तॆ वरवन्नु पडॆदिरुवॆ. आदरू निन्न मरणक्कागि अनिवार्यवाद दॊड्ड कारणविदॆयल्ल. (नीनु नरवानररिन्द अवध्यनल्ल तानॆ!)॥26॥

पदच्छेदः

26. bhavaan samanupashyasi = you may perceive; aatmanaH avadhyataam = your own immunity from death; saasuraiH = from demons; devaiH = and celestials; tapobhiH = by your austerities; tatraapi = in that matter also; ayam = this; mahaan = great; hetuH = reason (exists).

अनुवादः

“You may be thinking that you are immune from death from demons and celestials, because of your austerities. But your opinion in that matter is not correct, on account of the following reason.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवो न च देवोऽयं न यक्षो न च राक्षसः ।
मानुषो राघवो राजन् सुग्रीवश्च हरीश्वरः ।
तस्मात् प्राणपरित्राणं कथं राजन् करिष्यसि ॥ २७ ॥

सुग्रीवो न हि देवोऽयं ना सुरो न च राक्षसः ।
न दानवो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ॥

सुग्रीवो न हि देवो अयम् न असुरो न च मानुषः । न दानवो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ॥ ५-५१-२७ तस्मात् प्राण परित्राणम् कथम् राजन् करिष्यसि ।

‘राक्षसराज! सुग्रीव और श्रीरामचन्द्रजी न तो देवता हैं, न यक्ष हैं और न राक्षस ही हैं । श्रीरघुनाथजी मनुष्य हैं और सुग्रीव वानरोंके राजा । अतः उनके हाथसे तुम अपने प्राणोंकी रक्षा कैसे करोगे? ॥ २७ ॥

न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् ।
तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ॥ २८ ॥

मानुषो राघवो राजन् सुग्रीवश्च हरीश्चरः ।
तस्मात् प्राणपरित्राणं कथं राजन् करिष्यसि ॥

न तु धर्म उपसम्हारम् अधर्म फल सम्हितम् ॥ ५-५१-२८ तत् एव फलम् अन्वेति धर्मः च अधर्म नाशनः ।

‘जो पुरुष प्रबल अधर्मके फलसे बँधा हुआ है, उसे धर्मका फल नहीं मिलता । वह उस अधर्मफलको ही पाता है । हाँ, यदि उस अधर्मके बाद किसी प्रबल धर्मका अनुष्ठान किया गया हो तो वह पहलेके अधर्मका नाशक होता है* ॥ २८ ॥

\* जैसा कि श्रुतिका वचन है—‘धर्मेण पापमपनुदति ।’ अर्थात् धर्मसे मनुष्य अपने पापको दूर करता है । स्मृतियोंमें बताये गये प्रायश्चित्त कृच्छ्रव्रत आदि भी इसी बातके समर्थक हैं ।

नम्म ऒडॆयनाद सुग्रीवनु देवतॆ अल्ल ; असुरनल्ल, राक्षसनू अल्ल; दानवनल्ल, गन्धर्वनल्ल, यक्षनल्ल, नागजातिगॆ सेरिदवनू अल्ल, अवनॊब्ब वानर श्रेष्ठनु. श्रीरामनू मानवनु इवरिब्बरॊडनॆयू नीनु हगॆतनवन्नु बॆळॆसिकॊण्डिरुवाग प्राणगळन्नु हेगॆ ताने उळिसिकॊळ्ळबल्लॆ?॥27-28॥

पदच्छेदः

27. ayam sugriivaH = this Sugreeva; na hi = is not indeed; devaH = a god; asuraH na = nor Asura the chief of evil spirits; raakSasaH cha = nor a demon; daanavaH na = nor a child of Danu the demons; gandharvaH na = nor Gandhara; the celestial musician; yakSaH na = nor Yaksha; the semi-divine being; pannaga the serpent-demon; raajan = O king!; katham = how; kariSyasi = do you; praaNaparitraaNam = protect your life; tasmaat = from him?

अनुवादः

“This Sugreeva is indeed neither a god, nor Asura the chief of evil spirits nor a demon nor a child of Danu the demon, nor Gandharva the celestial musician nor Yaksha the semi-divine being nor pannaga the serpent-demon. O King! How do you protect your life from him?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

28. dharmopasamhaaram = the fruit of righteousness; na tu = is not; adharmaphalasamhitam = close by the result of unrighteousness; tat phalameva = that consequence of unrighteousness alone; anveti = follows as an adherent; dharmashcha = righteousness; adharma naashanaH = destroys unrighteousness.

अनुवादः

“The fruit of righteousness does not exist together with the result of unrighteousness (eventhough he practices virtue). That consequence of unrighteousness alone follows him. Righteousness in abundance destroys unrighteousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राप्तं धर्मफलं तावद् भवता नात्र संशयः ।
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ॥ २९ ॥

न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् ।
तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ॥

प्राप्तम् धर्म फलम् तावत् भवता न अत्र संशयः ॥ ५-५१-२९ फलम् अस्य अपि अधर्मस्य क्षिप्रम् एव प्रपत्स्यसे ।

‘तुमने पहले जो धर्म किया था, उसका पूरा-पूरा फल तो यहाँ पा लिया, अब इस सीताहरणरूपी अधर्मका फल भी तुम्हें शीघ्र ही मिलेगा ॥ २९ ॥

धर्मफलगळु, अधर्मफलगळु ऎन्दिगू कूडिरुवुदिल्ल. धर्मकार्यक्कॆ शुभफलगळू, अधर्मकार्यक्कॆ अशुभ लगळू दॊरकुववु. धर्मकार्याचरणॆयिन्द अधर्मकार्यलवु नशिसलारदु. (‘‘अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्’’ ऎम्बुदु आर्योक्तियल्लवे?)॥29॥

पदच्छेदः

29. dharmaphalam = the fruit of virtue; praaptam taavat = has already been obtained; bhavataa = by you; na samshayah = there is no doubt; atra = about it; prapatsyase = you will obtain; kSiprameva = just soon; phalamapi = even the fruit; adharmasya = of unrighteousness also.”

अनुवादः

“You already obtained the fruit of virtue till now. There is no doubt about it. In no time, you will obtain the fruit of unrighteousness also.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जनस्थानवधं बुद्‍ध्वा वालिनश्च वधं तथा ।
रामसुग्रीवसख्यं च बुद्‍ध्यस्व हितमात्मनः ॥ ३० ॥

प्राप्तं धर्मफलं कृत्स्नं भवता नात्र संशयः ।
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ॥

जन स्थान वधम् बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालि वधम् तथा ॥ ५-५१-३० राम सुग्रीव सख्यम् च बुध्यस्व हितम् आत्मनः ।

‘जनस्थानके राक्षसोंका संहार, वालीका वध और श्रीराम तथा सुग्रीवकी मैत्री—इन तीनों कार्योंको अच्छी तरह समझ लो । उसके बाद अपने हितका विचार करो ॥ ३० ॥

नीनु आचरिसिद धर्मफलवु पूर्तियागि निनगॆ लभिसिदॆ. इदरल्लि याव सन्देहवू इल्ल. ईग निन्न अधर्मफलगळु बहुबेगने हॊन्दलिरुवॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. buddhvaa = recognizing; janasthaana vadham = the killing of demons in Janasthana-forest; tathaa = and; buddhvaa = recognizing; vaalivadham = the killing of Vali; raama sugriiva sakhyam cha = and about the friendship between Rama and Sugreeva; budhyasva = realise; aatmanaH = your own; hitam = interest.

अनुवादः

“Recognizing the killing of demons in the forest of Janasthana, about the killing of Vali and about the friendship between Rama and Sugreeva, realize your own interest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् ।
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः ॥ ३१ ॥

जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा ।
रामसुग्रीवसख्यं च बुद्ध्यस्व हितमात्मनः ॥

कामम् खल्व् अहम् अपि एकः सवाजि रथ कुन्जराम् ॥ ५-५१-३१ लन्काम् नाशयितुम् शक्तः तस्य एष तु विनिश्चयः ।

‘यद्यपि मैं अकेला ही हाथी, घोड़े और रथोंसहित समूची लङ्काका नाश कर सकता हूँ, तथापि श्रीरघुनाथजीका ऐसा विचार नहीं है—उन्होंने मुझे इस कार्यके लिये आज्ञा नहीं दी है ॥ ३१ ॥

दण्डकारण्यदल्लिन खरदूषणर वधॆयन्नू, किष्किन्धॆयल्लिन वालिवधॆयन्नू, राम-सुग्रीवर मैत्रिय सम्बन्धवन्नु मनस्सिगॆ तन्दुकॊण्डु, तन्न हितवागुवन्तॆ चॆन्नागि आलोचिसिको.॥31॥

पदच्छेदः

31. aham = I; eko.api = even alone; shaktaH khalu = am capable indeed; naashayitum = to destroy; laN^kaam = Lanka; savaajiratha kuN^jaraam = along with its horses; chariots and elephants; kaamam = undoubtedly; eSaH tu = However; this; ma = is not; nishchayaH = a decision; tasya = of Rama.

अनुवादः

“I am indeed, even alone, undoubtedly, destroying Lanka, along with its horses, chariots and elephants. However, this is not in accordance with the resolution of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसन्निधौ ।
उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ॥ ३२ ॥

कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् ।
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः ॥

रामेण हि प्रतिज्ञातम् हरि ऋक्ष गण सम्निधौ ॥ ५-५१-३२ उत्सादनम् अमित्राणाम् सीता यैः तु प्रधर्षिता ।

‘जिन लोगोंने सीताका तिरस्कार किया है, उन शत्रुओंका स्वयं ही संहार करनेके लिये श्रीरामचन्द्रजीने वानरों और भालुओंके सामने प्रतिज्ञा की है ॥ ३२ ॥

हय, रथ, गज, बलदिन्दॊडगूडिद निन्न लङ्कॆयन्नु सर्वनाशमाडलु नानॊब्बने खण्डितवागि साकु. आदरॆ अदक्कॆ श्रीरामन अनुमतियिल्ल.॥32॥

पदच्छेदः

32. pratijJNaatamhi = It was indeed promised; raameNa = by Rama; haryR^ikSagaNa sammidhau = in the presence of troops of monkeys and bears; utsaadanam = about the extermination; amitraaNaam = of enemies; yaiH = by whom; siitaa = Seetha; pradharSitaa = was actually laid violent hands upon.

अनुवादः

“For, Rama, indeed, promised in the presence of troops of monkeys and bears, about the extermination of enemies, by whom Seetha was actually laid violent hands upon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरन्दरः ।
न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ॥ ३३ ॥

रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसन्निधौ ।
उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ॥

अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षात् अपि पुरम् दरः ॥ ५-५१-३३ न सुखम् प्राप्नुयात् अन्यः किम् पुनः त्वत् विधो जनः ।

‘भगवान् श्रीरामका अपराध करके साक्षात् इन्द्र भी सुख नहीं पा सकते, फिर तुम्हारे-जैसे साधारण लोगोंकी तो बात ही क्या है? ॥ ३३ ॥

‘‘सीतादेवियन्नु अपहरिसिद शत्रुवन्नु कॊन्दे कळॆयुत्तेनॆ’’ ऎन्दु श्रीरामनु भल्लूक-वानरर समक्षमदल्लि प्रतिज्ञॆयन्नु माडिरुवनु. (ई कार्यवन्नु नानु माडिदरॆ आ स्वामिय प्रतिज्ञॆगॆ भङ्ग बरुवुदु.)॥33॥

पदच्छेदः

33. puramdaraH api = even Indra the Lord of celestials; saakSaat = in person; na praapnuyaat = cannot attain; sukham = happiness; apakurvan = if he does any harm; raamasya = to Rama; kim punaH = how much more; anyaH janaH = to another person; tvadvidhaH = like you?

अनुवादः

“Even Indra the Lord of celestials, in person, cannot attain happiness if he does any harm to Rama. How much move to another person like you?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते गृहे ।
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ॥ ३४ ॥

अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरन्दरः ।
न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ॥

याम् सीता इति अभिजानासि या इयम् तिष्ठति ते वशे ॥ ५-५१-३४ काल रात्री इति ताम् विद्धि सर्व लन्का विनाशिनीम् ।

‘जिनको तुम सीताके नामसे जानते हो और जो इस समय तुम्हारे अन्तःपुरमें मौजूद हैं, उन्हें सम्पूर्ण लङ्काका विनाश करनेवाली कालरात्रि समझो ॥ ३४ ॥

श्रीरामनिगॆ अपकार माडिरुववनु साक्षात् देवेन्द्रने आगिद्दरू, अवनु सुखवन्नु हॊन्दलारनु (बदुकिरलारनु). हीगिरुवाग निन्नन्तह सामान्यन विषयदल्लि हेळुवुदेनिदॆ?॥34॥

पदच्छेदः

34. viddhi = know; yaa imam = her; yaam = whom; * abhijaanaasi* = you recognize; siitaa iti = as Seetha; tiSThati = and who stays; te vashe = in your captivity; kaalaraatriiti = to be none else than kalaratri (the goddess presiding over and responsible for universal dissolution); sarva laN^kaavinaashiniim = who can destroy the entire Lanka.

अनुवादः

“Know her, whom you recognize as Seetha and who stays in your captivity, to be none else than Kalaratri (the goddess presiding over and responsible for dissolution), who can destroy the entire Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा ।
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षेममात्मनि चिन्त्यताम् ॥ ३५ ॥

यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे ।
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ॥

तत् अलम् काल पाशेन सीता विग्रह रूपिणा ॥ ५-५१-३५ स्वयम् स्कन्ध अवसक्तेन क्षमम् आत्मनि चिन्त्यताम् ।

‘सीताका शरीर धारण करके तुम्हारे पास कालकी फाँसी आ पहुँची है, उसमें स्वयं गला फँसाना ठीक नहीं है; अतः अपने कल्याणकी चिन्ता करो ॥ ३५ ॥

नीनु अपहरिसिकॊण्डु बन्दु लङ्कॆयल्लि बन्धिसिट्ट सीतादेवियु सामान्य स्त्रीयॆन्दु तिळिदिरुवॆ. आदरॆ अवळु निन्न लङ्कॆयन्नु सर्वनाश माडलु बन्दिरुव काळरात्रियॆन्दु तिळि.॥35॥

पदच्छेदः

35. tat = therefore; alam = enough; kaalapaashena = of this noose of death; siitaavigraharuupiNaa = in the form of Seetha’s personality; svayam skandhaavasaktena = which has been placed by yourself around your neck; aatmani = let your; kSemam = safety; chintyatataam = be thought of.

अनुवादः

“Therefore, have it enough of this noose of death, in the form of Seetha’s personality, which has been placed by yourself around your neck. Think well of your safety.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रदीपिताम् ।
दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ॥ ३६ ॥

तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा ।
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षेममात्मनि चिन्त्यताम् ॥

सीतायाः तेजसा दग्धाम् राम कोप प्रपीडिताम् ॥ ५-५१-३६ दह्यमनाम् इमाम् पश्य पुरीम् साट्ट प्रतोलिकाम् ।

‘देखो, अट्टालिकाओं और गलियोंसहित यह लङ्कापुरी सीताजीके तेज और श्रीरामकी क्रोधाग्निसे जलकर भस्म होने जा रही है (बचा सको तो बचाओ) ॥ ३६ ॥

सीताविग्रह रूपवाद प्रबलवाद कालपाशवन्नु नीने स्वतः कत्तिगॆ तॊडिसिकॊण्डिरुवॆ. (अवळेनु स्वयं इल्लिगॆ बन्दवळल्ल.) हीगिरुवाग नीनु क्षेमवागि हेगिरबल्लॆ? आलोचिसु.॥36॥

पदच्छेदः

36. pashya = See; (in the immediatefuture); imaam = this; * puriim* = city (of Lanka); dagdhaam = burnt away; tejasaa = by the effulgence; siitaayaaH = of Seetha; dahyamaanaam = and (the city too) being scorched; saaTTapratoLikaam = with its markets and main streets; raama kopa piiDitaam = afflicted by the wrath of Rama.

अनुवादः

“See; (in the immediate future), this city of Lanka, burnt away by the effulgence of Seetha and the City too being scorched with its markets and main streets, afflicted by the wrath of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वानि मित्राणि मन्त्रींश्च ज्ञातीन् भ्रातॄन् सुता‍न‍‍्हितान् ।
भोगान् दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय ॥ ३७ ॥

सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रदीपिताम् ।
दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ॥

स्वानि मित्राणि मन्त्रींश्च ज्ञातीन् भ्रातृन् सुतान् हितान् ॥ ५-५१-३७ भोगान् दारांश्च लङ्काम् च मा विनाशमुपानय ।

‘इन मित्रों, मन्त्रियों, कुटुम्बीजनों, भाइयों, पुत्रों, हितकारियों, स्त्रियों, सुख-भोगके साधनों तथा समूची लङ्काको मौतके मुखमें न झोंको ॥ ३७ ॥

ऎत्तरवाद उप्परिगॆ मनॆगळिन्दलू, विशालवाद बीदिगळिन्दलू शोभिसुत्तिरुव ई लङ्कॆयु सीतादेविय तेजस्सिनिन्द दग्धवागिदॆ. श्रीरामन कोपज्वालॆगळिन्द इन्नू हॆच्चागि प्रदीप्तवागिदॆ. हीगॆ उरियुत्तिरुव निन्न नगरवन्नु नोडु.॥37॥

पदच्छेदः

37. maa upaanaya = do not lead; vinaasham = to extermination; svaani = your own; mitraaNi = friends; mantriimshcha = counsellors; jJNaatiin = kinsmen; bhraatR^iin = brothers; sutaan = sons; hitaan = well-wishers; bhogaan = enjoyments; daaraamshcha = wives; laN^kaamcha = and Lanka.

अनुवादः

“Do not lead to extermination your own friends, counsellors, kinsmen, brothers, sons, well-wishers, enjoyments, wives and Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम ।
रामदासस्य दूतस्य वानरस्य विशेषतः ॥ ३८ ॥

स्वानि मित्राणि मन्त्रींश्च ज्ञातीन् भ्रातॄन् सुतान्हितान् ।
भोगान् दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय ॥

‘राक्षसोंके राजाधिराज! मैं भगवान् श्रीरामका दास हूँ, दूत हूँ और विशेषतः वानर हूँ । मेरी सच्ची बात सुनो— ॥

निन्नॊब्बन अपराधदिन्द आत्मीयराद मित्ररन्नु, मन्त्रिगळन्नु, बन्धुगळन्नु, ज्ञाति-सहोदररन्नु, मडदि-मक्कळन्नु, भोगैश्वर्यगळन्नु, कडॆगॆ निन्न भङ्गारद लङ्कॆयन्नु कैयारॆ बलिगॊडबेड.॥38॥

पदच्छेदः

38. raakSasaraajendra = O king of demons!; shR^iNusva = listen to; mama = my; satyam = truthful; vahanam = words; raamadaasasya = (coming as it is) from the lips of a serpent of Rama; duutasya = of his messenger; visheSataH = and particularly; vaanarasya = of a monkey.

अनुवादः

“O king of demons! Listen to my truthful words coming as it is from the lips of this servant of Rama, his messenger and particularly of this monkey.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वांल्लोकान् सुसंहृत्य सभूतान् सचराचरान् ।
पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः ॥ ३९ ॥

सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम ।
रामदासस्य दूतस्य वानरस्य विशेषतः ॥

‘महायशस्वी श्रीरामचन्द्रजी चराचर प्राणियोंसहित सम्पूर्ण लोकोंका संहार करके फिर उनका नये सिरेसे निर्माण करनेकी शक्ति रखते हैं ॥ ३९ ॥

राक्षसेश्वरा! नानु श्रीरामन बण्टनु. अवन शक्तियिन्द नानु एनु बेकादरू माडबल्लॆ. दूतनादवनु हीतोपदेश माडुवुदु नन्न कर्तव्यवु. विशेषवागि वानरनु. श्रीरामनु मानवनु. नीनु राक्षसनु. अदरिन्द नानु मध्यस्थनु. नन्न सत्यवचनगळन्नु अवधरिसु.॥39॥

पदच्छेदः

39. mahaa yashaaH raamaH = the renowned Rama; shaktaH = is capable; susamhR^itya = of completely destroying; sarvaan = all; lokaan = the worlds; sabhuutaan = together with its five elements; sacharaacharaan = along with its animate and inanimate things; tathaa sraSTum = and also to create in like manner as before; punareva = yet again.

अनुवादः

“The renowned Rama is capable of totally destroying all the worlds together with its five elements, along with its animate and inanimate things and also to create yet again all the worlds in like manner as before.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोरगेषु च ।
विद्याधरेषु नागेषु गन्धर्वेषु मृगेषु च ॥ ४० ॥
सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्त्रिषु च सर्वतः ।
सर्वत्र सर्वभूतेषु सर्वकालेषु नास्ति सः ॥ ४१ ॥
यो रामं प्रति युध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम् ।

सर्वान् लोकान् सुसंहृत्य सभूतान् सचराचरान् ।
पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः ॥ देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च ।
विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च ॥

‘भगवान् श्रीराम श्रीविष्णुके तुल्य पराक्रमी हैं । देवता, असुर, मनुष्य, यक्ष, राक्षस, सर्प, विद्याधर, नाग, गन्धर्व, मृग, सिद्ध, किंनर, पक्षी एवं अन्य समस्त प्राणियोंमें कहीं किसी समय कोई भी ऐसा नहीं है, जो श्रीरघुनाथजीके साथ लोहा ले सके ॥ ४०-४१ १/२ ॥

महायशस्वियाद श्रीरामनु रुद्रनन्तॆ समस्तलोकगळन्नु संहरिसबल्लनु. पञ्च भूतात्मकवाद चराचरगळिन्दॊडगूडिद जगत्तन्नु मरळि अदे रीतियिन्द क्षणार्धदल्लि सृष्टिसबल्लनु.॥40॥

सर्वलोकेश्वरस्येह कृत्वा विप्रियमीदृशम् ।
रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम् ॥ ४२ ॥

सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्रिषु च सर्वतः ।
सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः ।
यो रामं प्रतियुध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम् ॥

‘सम्पूर्ण लोकोंके अधीश्वर राजसिंह श्रीरामका ऐसा महान् अपराध करके तुम्हारा जीवित रहना कठिन है ॥

अन्तह महामहिमनाद, विष्णुविनन्ते पराक्रमशालियाद श्रीरामनन्नु प्रतिभटिसि युद्धमाडुवनु-देवासुर-मनुष्यरल्लागली, यक्षराक्षसर समूहदल्लागली, विद्याधर-पन्नगरल्लागली, गन्धर्वरल्लागली, मृगगळल्लागली, सिद्ध-किन्नररल्लागली, पक्षिगळल्लागली, समस्त प्राणिगळल्ले आगली यावुदे कालदल्लियू, ऎल्लियू इरलु साध्यविल्ल.॥41-42॥

पदच्छेदः

40; 41; 42. naasti = there is none; saH yaH = that who; pratiyudhyeta = can fight against; raamam = Rama; viSNutulyaparaakramam = who is equal in prowess to Vishnu the lord of preservation; devaasura narendreSu = among celestials or demons or the foremost of men; yakSarakSogaNeSucha = or among hordes of Yakshas the semi-divine beings or ogres; sarveSu = or among all; vidyaadhareSu = Vidyadharas; a kind of super-natural beings; gandharveSu = or among Gandharvas the celestial musicians; urageSu cha = or among Uragas the semi-divine serpents; siddheSu = or among Siddhas the holy personages having super-natural powers; kinnarendreSu = or among excellent Kinnaras the mythical beings with a human figure and the head of a horse; sarvatra = at all places; sarvakaaleSu = and at all times.

अनुवादः

“The renowned Rama, who is equal in prowess to Vishnu the lord of the preservation and among celestials, demons or the foremost of men, or among hordes of Yakshas the semi-divine beings or ogres or among all Vidyadharas, a king of super-natural beings or among Gandharvas the celestials musicians or among Uragas the semi-divine serpents or among Siddhas the holy personages having super-natural powers or among excellent Kinnaras the mythical beings with human figure and head of a horse or among all types of birds or among all living beings at all places and at all times.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र
गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।
रामस्य लोकत्रयनायकस्य
स्थातुं न शक्ताः समरेषु सर्वे ॥ ४३ ॥

सर्वलोकेश्वरस्यैवं कृत्वा विप्रियमीदृशम् ।
रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम् ॥

सर्वलोकेश्वरस्यैवम् कृत्वा विप्रियमुत्तमम् । रामस्य राजसिम्हस्य दुर्लभम् तव जीवितम् ॥ ५-५१-४३

‘निशाचरराज! श्रीरामचन्द्रजी तीनों लोकोंके स्वामी हैं । देवता, दैत्य, गन्धर्व, विद्याधर, नाग तथा यक्ष—ये सब मिलकर भी युद्धमें उनके सामने नहीं टिक सकते ॥ ४३ ॥

सर्वलोकेश्वरनू, राजसिंहनू आद श्रीरामनिगॆ इन्तह महत्तर अपराध माडिरुव निन्न जीववुळियुवुदु दुर्लभवे सरि.॥43॥

पदच्छेदः

43. kR^itvaa = doing; uttamam vipriyam = a great harm; evam = in this manner; raamasya = to Rama; sarvalokeshvarasya = the lord of all the worlds; raajasimhasya = and the lion among kings; jiivitam = survival; durlabham = is difficult; tava = for you.

अनुवादः

“After doing a great harm in this manner to Rama the lord of all worlds as well as the lion among kings, your survival will be difficult.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा
रुद्रस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरान्तको वा ।
इन्द्रो महेन्द्रः सुरनायको वा
स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य ॥ ४४ ॥

देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र
गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।
रामस्य लोकत्रयनायकस्य
स्थातुं न शक्ताः समरेषु सर्वे ॥

‘चार मुखोंवाले स्वयम्भू ब्रह्मा, तीन नेत्रोंवाले त्रिपुरनाशक रुद्र अथवा देवताओंके स्वामी महान् ऐश्वर्यशाली इन्द्र भी समराङ्गणमें श्रीरघुनाथजीके सामने नहीं ठहर सकते’ ॥ ४४ ॥

राक्षसेश्वरा! देव-दैत्यरागली, गन्धर्व-विद्याधर-नाग-यक्षरागली, प्रत्येक-प्रत्येकवागली, ऒट्टागिये आगली, लोकत्रयनायकनाद श्रीरामन मुन्दॆ युद्धदल्लि निल्ललु खण्डितवागियू समर्थरल्ल.॥44॥

पदच्छेदः

44. nishaacharendra = O king of demons!; devaashcha = either celestials; daityaashcha = or demons; gandharva vidyaadhara naaga yakshaaH = or Gandharvas the celestial musicians or Vidyadharas a king of super natural beings or Nagas the semi-divine serpents or Yaksha the semi-divine beings; sarve = all of them; nashaktaaH = are not able; sthatum = to stand; samareSu = in combats; raamasya = in front of Rama; lokatraya naayakasya = the lord of the three worlds.

अनुवादः

“O king of demons! Either celestials or demons or Gandharvas the celestial musicians or Vidyadharas a king of super-natural beings or Nagas the semi-divine serpents or Yakshas the semi divine beings-all of them are not able to stand before Rama the lord of the three worlds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः
कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः ।
दशाननः कोपविवृत्तलोचनः
समादिशत् तस्य वधं महाकपेः ॥ ४५ ॥

ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा
रुद्रस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरान्तको वा ।
इन्द्रो महेन्द्रः सुरनायको वा
त्रातुं न शक्ता युधि रामवध्यम् ॥

ब्रह्म स्वयमुभूश्च तुराननो वा । रुद्रस्त्रिणेत्रस्त्रिपुरान्तको वा । इन्द्रो महेन्द्रः सुरनायको वा । त्रातुम् न शक्ता युधि रामवध्यम् ॥ ५-५१-४५

वीरभावसे निर्भयतापूर्वक भाषण करनेवाले महाकपि हनुमान् जी की बातें बड़ी सुन्दर एवं युक्तियुक्त थीं, तथापि वे रावणको अप्रिय लगीं । उन्हें सुनकर अनुपम शक्तिशाली दशानन रावणने क्रोधसे आँखें तरेरकर सेवकोंको उनके वधके लिये आज्ञा दी ॥ ४५ ॥

स्वयम्भुवाद चतुर्मुखनाद ब्रह्मनागली, मुक्कण्णनाद त्रिपुरान्तक-रुद्रनागली, महेन्द्रनाद सुरनायक इन्द्रनागली युद्धदल्लि श्रीरामनिन्द वध्यनागुववनन्नु रक्षिसलाररु. हागिरुवाग अवनन्नु यारू रक्षिसलु समर्थरल्ल.॥45॥

पदच्छेदः

45. brahmaa vaa = either Brahma; svayambhuuH = the self-existing; chaturaananaH = god with four faces; rudraa vaa = or Rudra; triNetraH = having three eyes; tripuraantakaH = and destroyer of Tripura; the city built of gold; sivler and iron; in the sky; air and earth; by Maya for the demons and burnt (by Shiva); mahendraH vaa = or Mahendra; indraH = the god of atmosphere and sky; suranaayakah = and the lord of celestials; na shaktaaH = are not able; traatum = to protect; raamavadhyam = the one to be killed by Rama; yudhi = in battle.

अनुवादः

“Either Brahma the self-existing god with four faces or Rudra with three eyes and the destroyer of Tripura (the city built of gold, silver and iron in the sky, air and earth, by Maya for the demons and burnt by Shiva), or Mahendra the god of atmosphere and sky as also the lord of celestials would not be able to protect the one to be killed by Rama in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥ ५१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें इक्यावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५१ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि ऐवत्तॊन्दनॆय सर्गवु मुगियितु.