०४९ हनुमता रावणदर्शनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Hanuma sees well-adorned Ravana, who is seated on a well-decorated throne of crystal. He is surrounded by four ministers viz., Durdhara, Prahasta, Mahaparshva and Nikumbha. Surprised to behold the splendor and glory of Ravana, Hanuma believes that he could even rule heaven along with Indra, but for his gross unrighteousness, which pulled him down.

स्रोतः: valmikiramayan.net

49. रावणके प्रभावशाली स्वरूपको देखकर हनुमान् जी के मनमें अनेक प्रकारके विचारोंका उठना

ततः स कर्मणा तस्य विस्मितो भीमविक्रमः ।
हनूमान् क्रोधताम्राक्षो रक्षोऽधिपमवैक्षत ॥ १ ॥

ततः स कर्मणा तस्य विस्मितो भीमविक्रमः ।
हनुमान् रोषताम्राक्षो रक्षोऽधिपमवैक्षत ॥

ततः स कर्मणा तस्य विस्मितो भीम विक्रमः । हनुमान् रोष ताम्र अक्षो रक्षो अधिपम् अवैक्षत ॥ ५-४९-१

इन्द्रजित् के उस नीतिपूर्ण कर्मसे विस्मित तथा रावणके सीताहरण आदि कर्मोंसे कुपित हो रोषसे लाल आँखें किये भयंकर पराक्रमी हनुमान् जी ने राक्षसराज रावणकी ओर देखा ॥ १ ॥

भयङ्कर पराक्रमियाद हनुमन्तनु रावणन वञ्चनॆय कृत्यवन्नु नोडि आश्चर्यपट्टनु*. क्रोधदिन्द कण्णु कॆम्पगागिसि** आ रावणनन्नु नोडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; saH hanuman = that Hanuma; bhiima vikramaH = with a terrific prowess; krodha taamraakSaH = was enraged and with his red-hot eyes; * avaikSata* = saw; rakSodhipam = that Ravana; vismitaH = was surprised; tena tasya = by that Indrait’s; karmaNaa = deed.

अनुवादः

Then, Hanuma with a terrific prowess, was enraged (at his capture and his being dragged) and saw Ravana with his red hot eyes. He was surprised by that deed of Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्राजमानं महार्हेण काञ्चनेन विराजता ।
मुक्ताजालवृतेनाथ मुकुटेन महाद्युतिम् ॥ २ ॥

भ्राजमानं महार्हेण काञ्चनेन विराजता ।
मुक्ताजालावृतेनाथ मकुटेन महाद्युतिम् ॥

भ्राजमानम् महाअर्हेण कान्चनेन विराजता । मुक्ता जाल आवृतेन अथ मुकुटेन महाद्युतिम् ॥ ५-४९-२

वह महातेजस्वी राक्षसराज सोनेके बने हुए बहुमूल्य एवं दीप्तिमान् मुकुटसे, जिसमें मोतियोंका काम किया हुआ था, उद्भासित हो रहा था ॥ २ ॥

आग रावणनु अतिशयवाद कान्तियिन्द बॆळगुत्तिद्दनु. महामौल्यद, सुवर्णमयवाद, मुत्तुगळ गॊञ्चलुगळिन्द समावृतवागिद्द किरीटवन्नु धरिसिद्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. (Ravana) mahaadyutim = was endowed with a great splendor; bhraajamaanam = and shone; viraajataa = with a glittering; mahaarheNa = and precious; makuTena = diadem; kaaN^chanena = of gold; atha = and; muktaa jaalaavR^itena = encircled with strings of pearls.

अनुवादः

Ravana was endowed with a great splendor and shone with a glittering and precious diadem of gold as also encircled with strings of pearls.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रसंयोगसंयुक्तैर्महार्हमणिविग्रहैः ।
हैमैराभरणैश्चित्रैर्मनसेव प्रकल्पितैः ॥ ३ ॥

वज्र सम्योग सम्युक्तैः महाअर्ह मणि विग्रहैः । हैमैः आभरणैः चित्रैः मनसा इव प्रकल्पितैः ॥ ५-४९-३

उसके विभिन्न अङ्गोंमें सोनेके विचित्र आभूषण ऐसे सुन्दर लगते थे मानो मानसिक संकल्पद्वारा बनाये गये हों । उनमें हीरे तथा बहुमूल्य मणिरत्न जड़े हुए थे, उन आभूषणोंसे रावणकी अद्भुत शोभा होती थी ॥ ३ ॥

सुवर्णमयवाद आभरणगळन्नु तॊट्टिद्दनु. आ आभरणगळल्लि साणॆहिडिद वज्रगळिन्दलू, महामौल्यद मणिगळिन्दलू, कॆलवु बरी चिन्नदिन्दलू माडल्पट्टु, ऎल्लवू मनस्सिन सङ्कल्पदिन्दले निर्मिसल्पट्टिरुवॆयो ऎम्बन्तॆ चित्र-विचित्रवाद भूषणगळिन्द अलङ्कृतनागिद्दनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. (That Ravana was adorned) chitraiH haimaiH aabharaNaiH = with bright-coloured gold ornaments; vajra samyoga yuktaiH = inlaid with diamonds; mahaarha maNi vigrahaiH = and decorated with worthy gems; prakalpitairiva = which appeared as though prepared with the mind.

अनुवादः

That Ravana was adorned with bright-coloured gold ornaments, inlaid with diamonds and decorated with worthy gems, which appeared as though they were prepared with the mind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महार्हक्षौमसंवीतं रक्तचन्दनरूषितम् ।
स्वनुलिप्तं विचित्राभिर्विविधाभिश्च भक्तिभिः ॥ ४ ॥

महाअर्ह क्षौम सम्वीतम् रक्त चन्दन रूषितम् । स्वनुलिप्तम् विचित्राभिः विविधभिः च भक्तिभिः ॥ ५-४९-४

बहुमूल्य रेशमी वस्त्र उसके शरीरकी शोभा बढ़ा रहे थे । वह लाल चन्दनसे चर्चित था और भाँति-भाँतिकी विचित्र रचनाओंसे युक्त सुन्दर अङ्गरागोंसे उसका सारा अङ्ग सुशोभित हो रहा था ॥ ४ ॥

अवनु बॆलॆ कट्टलु साध्यविल्लद पट्टवस्त्रवन्नुट्टिद्दनु. रक्तचन्दनवन्नु पूसिकॊण्डिद्दनु. विचित्रवाद, विध-विधवाद कस्तूरी, गोरोचनादि सुगन्ध द्रव्यगळिन्दलू, हत्तु तलॆगळल्लियू सुन्दरवाद त्रिपुण्ड्रगळिन्द अलङ्कृतनागिद्दनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. (Ravana) mahaarha Khaumasamviitam = was attired in very costly silk; raktachandananruuSitam = and smeared with red sandal-paste; svanuliptam = and well-painted; vividhaabhishcha = with various; vichitraabhiH = brightly coloured; bhaktibhiH = designs.

अनुवादः

Ravana was attired in very costly silk and his body was smeared with red-sandal paste and well painted with various brightly coloured designs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विचित्रं दर्शनीयैश्च रक्ताक्षैर्भीमदर्शनैः ।
दीप्ततीक्ष्णमहादंष्ट्रं प्रलम्बं दशनच्छदैः ॥ ५ ॥

विवृतैर्दर्शनीयैश्च रक्ताक्षैर्भीमदर्शनैः ।
दीप्ततीक्ष्ण महादंष्ट्रैः प्रलम्बदशनच्छदैः ॥

उसकी आँखें देखने योग्य लाल-लाल और भयावनी थीं; उनसे और चमकीली तीखी एवं बड़ी-बड़ी दाढ़ों तथा लंबे-लंबे ओठोंके कारण उसकी विचित्र शोभा होती थी ॥

शिरोभिर्दशभिर्वीरो भ्राजमानं महौजसम् ।
नानाव्यालसमाकीर्णैः शिखरैरिव मन्दरम् ॥ ६ ॥

शिरोभिर्दशभिर्वीरं भ्राजमानं महौजसम् ।
नानाव्यालसमाकीर्णैः शिखरैरिव मन्दरम् ॥

वीर हनुमान् जी ने देखा, अपने दस मस्तकोंसे सुशोभित महाबली रावण नाना प्रकारके सर्पोंसे भरे हुए अनेक शिखरोंद्वारा शोभा पानेवाले मन्दराचलके समान प्रतीत हो रहा है ॥ ६ ॥

अवन कण्णुगळु विशालवागिद्दुदरिन्द दर्शनीयवागिद्दवु. कॆम्पागिद्दुदरिन्द विचित्रवू भयङ्करवागियू काणुत्तिद्दवु. अवन कॊरॆ दाडॆगळु प्रकाशमानवागि तीक्ष्णवागि हॊळॆयुत्तिद्दवु. तुटिगळु जोलाडुत्तिद्दवु. बगॆ-बगॆय दुष्टमृगगळिन्द व्याप्तवाद शिखरगळिन्द कूडिरुव मन्दर पर्वतदन्तॆ महातेजस्वियाद रावणनु हत्तु तलॆगळिन्द प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥5-6॥

पदच्छेदः

5; 6. (Ravana looked) vichitram = strange; dashabhiH shirobhiH = with his ten heads; bhiimadarshanaiH = with terrible looking; darshaniiyaiH = yet good-looking; raktaakSaiH = red eyes; diipta tiikSNa mahaadamSTraiH = with brilliant sharp enormous teeth; pralamba dashanahchhadaiH = and protruding lips; viiram = a daring demon; mahaujasam = endowed with extraordinary vigour; bhraajamaanam = shining brightly; mandaram iva = as Mount Mandra; shikharaiH = with its peaks; naanaa vyaaLasamaakiirNaiH = and infested with snakes of different varieties.

अनुवादः

Ravana looked strange with his ten heads, having terrible-looking yet good-looking pair of red eyes each, with brilliant sharp enormous teeth and protruding lips, like a daring demon endowed with extra ordinary vigour, shining brightly as Mount Mandara with its peaks and infested with snakes of different varieties.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीलाञ्जनचयप्रख्यं हारेणोरसि राजता ।
पूर्णचन्द्राभवक्त्रेण सबालार्कमिवाम्बुदम् ॥ ७ ॥

नीलाञ्जनचयप्रख्यं हारेणोरसि राजता ।
पूर्णचन्द्राभवकेण सबलाकमिवाम्बुदम् ॥

नील अञ्जन चय प्रख्यम् हारेण उरसि राजता । पूर्ण चन्द्र आभ वक्त्रेण सबलाकम् इव अम्बुदम् ॥ ५-४९-७

उसका शरीर काले कोयलेके ढेरकी भाँति काला था और वक्षःस्थल चमकीले हारसे विभूषित था । वह पूर्ण चन्द्रके समान मनोरम मुखद्वारा प्रातःकालके सूर्यसे युक्त मेघकी भाँति शोभा पा रहा था ॥ ७ ॥

अवन शरीरवु काडिगॆय बॆट्टदन्तॆ इत्तु. वक्षस्थळदल्लि मिरमिरनॆ हॊळॆयुत्तिद्द रत्नहारगळिन्द शोभिसुत्तिद्दनु. अवनु धरिसिद्द पूर्णचन्द्रनन्तॆ कान्तियुक्तवाद रत्नहारगळु कप्पाद मोडगळिन्द आवृतवाद आकाशदल्लि हारुत्तिद्द कॊक्करॆगळन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दवु.॥7॥

पदच्छेदः

7. (Ravana) raajataa = was shining; haareNa = with a pearl necklace; urasi = on his bosom; niilaaN^anachayaprakhyam = looking like a mass of blue antimony; puurNachandraabhavaktrNa = but with his countenance shining like the full moon; ambudamiva = and appearing like a cloud; sabaalaarkam = illumined by the rising sun.

अनुवादः

Ravana was having a pearl necklace casting its splendor on his bosom. He was looking like a mass of blue antimony, but with his countenance shining like the full moon and appearing like a cloud illumined by the rising sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाहुभिर्बद्धकेयूरैश्चन्दनोत्तमरूषितैः ।
भ्राजमानाङ्गदैर्भीमैः पञ्चशीर्षैरिवोरगैः ॥ ८ ॥

बाहुभिर्बद्ध केयूरैश्चन्दनोत्तमरूषितैः ।
भ्राजमानाङ्गदैः पीनैः पञ्चशीर्षैरिवोरगैः ॥

बाहुभिः बद्ध केयूरैः चन्दन उत्तम रूषितैः । भ्राजमान अन्गदैः पीनैः पन्च शीर्षैः इव उरगैः ॥ ५-४९-८

जिनमें केयूर बँधे थे, उत्तम चन्दनका लेप हुआ था और चमकीले अङ्गद शोभा दे रहे थे, उन भयंकर भुजाओंसे सुशोभित रावण ऐसा जान पड़ता था, मानो पाँच सिरवाले अनेक सर्पोंसे सेवित हो रहा हो ॥ ८ ॥

अवन तोळुगळु भुजकीर्तिगळिन्द अलङ्कृतवागिद्दु, उत्तमवाद चन्दनदिन्द लेपितवागिद्दवु. जाज्वल्यमानवाद तोळुबन्दिगळिन्द युक्तवागिद्द रावणन दप्पवाद तोळुगळु ऐदु हॆडॆगळुळ्ळ सर्पदन्तॆ काणुत्तिद्दवु.॥8॥

पदच्छेदः

8. baahubhiH = Ravana was distinguished by (twenty) arms; baddha keyuuraiH = adorned with bracelets; chandanottama ruuSitaiH = smeared with excellent sandal-paste; bhraajamaana aN^gadaiH = and decked with shining Angadas another type of bracelets; piinaiH paNchashiirSaiH uragairiva = and looking like large five-hooded serpents

अनुवादः

Ravana was distinguished by (twenty) arms, adorned with bracelets, smeared with excellent sandal-paste and decked with shining Angadas another variety of bracelets and looking like large five-hooded serpents.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगचित्रिते ।
उत्तमास्तरणास्तीर्णे सूपविष्टं वरासने ॥ ९ ॥

महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगसंस्कृते ।
उत्तमास्तरणास्तीर्णे सूपविष्टं वरासने ॥

महति स्फाटिके चित्रे रत्न सम्योग संस्कृते । उत्तम आस्तरण आस्तीर्णे उपविष्टम् वर आसने ॥ ५-४९-९

वह स्फटिकमणिके बने हुए विशाल एवं सुन्दर सिंहासनपर, जो नाना प्रकारके रत्नोंके संयोगसे चित्रित, विचित्र तथा सुन्दर बिछौनोंसे आच्छादित था, बैठा हुआ था ॥

आग रावणनु श्रेष्ठवाद सिंहासन दल्लि हायागि कुळितिद्दनु. अदु स्फटिकद्दागिद्दु, रत्नगळिन्द चित्रितवागि आश्चर्यकरवागि निर्मिसल्पट्टित्तु. आ सिंहासनक्कॆ उत्तमवाद रत्नगम्बळिय मेलु हॊदिकॆयित्तु.॥9॥

पदच्छेदः

9. suupaviSTam = (Ravana) was comfortably seated; mahati = on a big; varaasane = excellent throne; sphaaTike = of crystal; chitre = rendered picturesque; ratna samyoga samskR^ite = by being embedded with jewels; uttmaaastaraNa astiirNe = and overspread with an exquisite covering.

अनुवादः

He was comfortably seated on a big excellent throne of crystal, rendered picturesque by being embedded with jewels and overspread with an exquisite covering.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अलङ्कृताभिरत्यर्थं प्रमदाभिः समन्ततः ।
वालव्यजनहस्ताभिरारात्समुपसेवितम् ॥ १० ॥

अलम्कृताभिः अत्यर्थम् प्रमदाभिः समन्ततः । वाल व्यजन हस्ताभिः आरात् समुपसेवितम् ॥ ५-४९-१०

वस्त्र और आभूषणोंसे खूब सजी हुई बहुत-सी युवतियाँ हाथमें चँवर लिये सब ओरसे आस-पास खड़ी हो उसकी सेवा करती थीं ॥ १० ॥

अतिशयवागि अलङ्करिसिकॊण्ड प्रमदॆयरु चामरगळन्नु हिडिदुकॊण्डु रावणन समीपदल्लि निन्तुकॊण्डु गाळि बीसुत्तिद्दरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. samupasevitam = He was duly waited upon; aaraat = at close quarters; samantataH = on all sides; pramadaabhiH = by young ladies; atyartham alankR^itaabhiH = well adorned; vaalavajanahastaabhiH = with whisks in their hands.

अनुवादः

He was duly waited upon at close quarters on all sides by young ladies, well-adorned and with whisks in their hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा ।
मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्निकुम्भेन च मन्त्रिणा ॥ ११ ॥
उपोपविष्टं रक्षोभिश्चतुर्भिर्बलदर्पितम् ।
कृत्स्नं परिवृतं लोकं चतुर्भिरिव सागरैः ॥ १२ ॥

दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा ।
मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्निकुम्भेन च मन्त्रिणा ॥ उपोपविष्टं रक्षोभिश्चतुर्भिर्बलदर्पितैः ।
कृत्स्नं परिवृतं लोकं चतुर्भिरिव सागरैः ॥

दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा । मन्त्रिभिः मन्त्र तत्त्वज्ञैः निकुम्भेन च मन्त्रिणा ॥ ५-४९-११ उप उपविष्टम् रक्षोभिः चतुर्भिः बल दर्पितैः । कृत्स्नैः परिवृतम् लोकम् चतुर्भिः इव सागरैः ॥ ५-४९-१२

मन्त्र-तत्त्वको जाननेवाले दुर्धर, प्रहस्त, महापार्श्व तथा निकुम्भ—ये चार राक्षसजातीय मन्त्री उसके पास बैठे थे । उन चारों राक्षसोंसे घिरा हुआ बलाभिमानी रावण चार समुद्रोंसे घिरे हुए समस्त भूलोककी भाँति शोभा पा रहा था ॥ ११-१२ ॥

राज्यशास्त्रवन्नु चॆन्नागि तिळिदिद्दवरू, बलदर्पितरू आद दुर्धर, प्रहस्त, महापार्श्व, निकुम्भ मॊदलाद नाल्कु मन्त्रिगळु अवन सुत्तलू कुळितिद्दरु. आ नाल्कु सचिवरिन्द परिवृतनागि हायागि आसीननागिद्द रावणनु नाल्कु समुद्रगळिन्द परिवृतवाद भूमण्डलदन्तॆ ऒप्पुत्तिद्दनु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11; 12. Balagarvitam = He was proud of his might; chaturbhiH rakSobhiH = and had four counselors; upopaviSTam = sitting nearby; rakSobhiH = all belonging to the demoniacal race; mantratattvajJNaiH = who knew the secret of good counsel; durdhareNa = namely Durdhara; prahastena = Prahasta; mahaaparshvena = Mahaparshva; rakSasaa = the demons; maNtriNaa = and the counselor; nikumbhena = Nikumbha; kR^itsnam loka iva = and looked like the entire terrestrial globe; parivR^itam = enclosed; chaturbhiH saagaraiH = by four oceans.

अनुवादः

He was proud of his might and had four counselors sitting nearby, all belonging to the demonical race and who knew the secret of good counsel, viz. Durdhara, Prahasta, Mahaparshva the demon and the counselor Nikumbha and looked like the entire terrestrial globe enclosed by four oceans.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैरन्यैश्च शुभदर्शिभिः ।
आश्वास्यमानं सचिवैः सुरैरिव सुरेश्वरम् ॥ १३ ॥

मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैरन्यैश्च शुभबुद्धिभिः ।
अन्वास्यमानं सचिवैः सुरैरिव सुरेश्वरम् ॥

मन्त्रिभिः मन्त्र तत्त्वज्ञैः अन्यैः च शुभ बुद्धिभिः । अश्वास्यमानम् सचिवैः सुरैः इव सुर ईश्वरम् ॥ ५-४९-१३

जैसे देवता देवराज इन्द्रको सान्त्वना देते हैं, उसी प्रकार मन्त्र-तत्त्वके ज्ञाता मन्त्री तथा दूसरे-दूसरे शुभचिन्तक सचिव उसे आश्वासन दे रहे थे ॥ १३ ॥

मन्त्र तत्त्वज्ञराद समर्थरादवरू, तन्न ऒळितन्ने बयसुववरू आद मन्त्रिगळिन्द हागू इतर राक्षसरिन्दलू सेवितनाद रावणनु, देवतॆगळिन्द सेवितनाद देवेन्द्रनन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. aashvaasyamaanam = He was being reassured; mantribhiH = by counselors; mantratattvajJNaiH = knowing the secret of good counsel; anyaiH = and other; rakSobhiH = demons; shubhabuddhibhiH = with; rakSobhiH = demons; shubhabuddhibhiH = with auspicious minds; sureshvanam iva = as Indra the lord of celestials; ( is reassured) sraiH = by celestials.

अनुवादः

He was being reassured by counselors knowing the secret of good counsel and other demons with auspicious minds, as Indra the lord of celestials is reassured by celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपश्यद् राक्षसपतिं हनूमानतितेजसम् ।
वेष्टितं मेरुशिखरे सतोयमिव तोयदम् ॥ १४ ॥

अपश्यद्राक्षसपतिं हनुमानतितेजसम् ।
विष्ठि तं मेरुशिखरे सतोयमिव तोयदम् ॥

अपश्यत् राक्षस पतिम् हनूमान् अतितेजसम् । विष्ठितम् मेरु शिखरे सतोयम् इव तोयदम् ॥ ५-४९-१४

इस प्रकार हनुमान् जी ने मन्त्रियोंसे घिरे हुए अत्यन्त तेजस्वी, सिंहासनारूढ़ राक्षसराज रावणको मेरुशिखरपर विराजमान सजल जलधरके समान देखा ॥ १४ ॥

मेरु पर्वतद शिखरद मेलॆ दट्टवागि कविदिरुव, नीरिनिन्द पूर्णवाद कार्मुगिलिनन्तॆ काणुत्तिद्द महातेजस्वियाद राक्षसेश्वरनन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. hanuman = Hanuma; apashyat = saw; raakSasapatim = Ravana; ati tejasam = with a great splendor; viSThitam = being present (on the throne) satoyam toyadam iva = like a rainy cloud; merushikaare = on the peak of Mount Meru.

अनुवादः

Hanuma saw Ravana with a great splendor, sitting on the throne, looking like a rainy cloud on the peak of Mount Meru.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तैः सम्पीड्यमानोऽपि रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ।
विस्मयं परमं गत्वा रक्षोऽधिपमवैक्षत ॥ १५ ॥

स तैः सम्पीड्यमानो अपि रक्षोभिः भीम विक्रमैः । विस्मयम् परमम् गत्वा रक्षो अधिपम् अवैक्षत ॥ ५-४९-१५

उन भयानक पराक्रमी राक्षसोंसे पीड़ित होनेपर भी हनुमान् जी अत्यन्त विस्मित होकर राक्षसराज रावणको बड़े गौरसे देखते रहे ॥ १५ ॥

आग भयङ्कर पराक्रमिगळाद राक्षसरु ऎडॆबिडदॆ बहळवागि पीडिसुत्तिद्दरू हनुमन्तनु रावणेश्वरनन्नु ऎवॆयिक्कदॆ नोडुत्तले इद्दनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. sampiiDyamaano.api = though tortured; rakSobhiH = by the demons; saH = that Hanuman; bhiimavikramaiH = of terrific prowess; gatvaa = undergoing terrific prowess; gatvaa = undergoing; paramam = a great; vismayam = surprise; avaikSata = looked attentively; rakSodhipam = at Ravana.

अनुवादः

Though tortured by the demons that Hanuma, of terrific prowess, experiencing a great surprise, looked attentively at Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्राजमानं ततो दृष्ट्वा हनुमान् राक्षसेश्वरम् ।
मनसा चिन्तयामास तेजसा तस्य मोहितः ॥ १६ ॥

भ्राजमानम् ततो दृष्ट्वा हनुमान् राक्षस ईश्वरम् । मनसा चिन्तयामास तेजसा तस्य मोहितः ॥ ५-४९-१६

उस दीप्तिशाली राक्षसराजको अच्छी तरह देखकर उसके तेजसे मोहित हो हनुमान् जी मन-ही-मन इस प्रकार विचार करने लगे— ॥ १६ ॥

जाज्वल्यमानवागि प्रकाशिसुत्तिद्द राक्षसेश्वरनन्नु नोडुत्ता अवन तेजस्सिनिन्द आकर्षितनाद हनुमन्तनु मनस्सिनल्ले अन्दुकॊण्डनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tataH = thereupon; dR^iSTvaa = seeing; bhraajamaanam = the glittering; raakSaseshvaram = king of demons; hanuman = Hanuma; mohitaH = was bewildered; tasya = by his; tejasaa = splendor; chintayaamaasa = thought; manasaa = in his mind (as follows):

अनुवादः

Seeing the glittering Ravana, the king of demons, Hanuma was bewildered by his splendor and thought in his mind as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो रूपमहो धैर्यमहो सत्त्वमहो द्युतिः ।
अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता ॥ १७ ॥

अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो सत्त्वम् अहो द्युतिः । अहो राक्षस राजस्य सर्व लक्षण युक्तता ॥ ५-४९-१७

‘अहो! इस राक्षसराजका रूप कैसा अद्भुत है! कैसा अनोखा धैर्य है । कैसी अनुपम शक्ति है! और कैसा आश्चर्यजनक तेज है! इसका सम्पूर्ण राजोचित लक्षणोंसे सम्पन्न होना कितने आश्चर्यकी बात है! ॥ १७ ॥

आहा! रावणन ई रूपवु अत्यद्भुतवु. धैर्यवु निरुपमानवु. सत्त्ववु प्रशंसार्हवु. तेजस्सु असदृशवु. निजवागि ई राक्षसराजनु सर्वलक्षण सम्पन्ननागिरुवनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. aho ruupam = what figure; aho dhairyam = what courage; aho sattvam = what strength; aho dyutiH = what splendor; aho sarvalakSaNa yuktaa = and what bestowal of all auspicious marks; aho raakSasaraajasya = alas; this king of demons has.

अनुवादः

“What figure, what courage, what strength, what splendor and what amalgam of auspicious marks, alas, this king of demons has!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्यधर्मो न बलवान् स्यादयं राक्षसेश्वरः ।
स्यादयं सुरलोकस्य सशक्रस्यापि रक्षिता ॥ १८ ॥

यदि अधर्मो न बलवान् स्यात् अयम् राक्षस ईश्वरः । स्यात् अयम् सुर लोकस्य सशक्रस्य अपि रक्षिता ॥ ५-४९-१८

‘यदि इसमें प्रबल अधर्म न होता तो यह राक्षसराज रावण इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवलोकका संरक्षक हो सकता था ॥ १८ ॥

ई राक्षसेश्वरनल्लि अधर्माचरणॆयु प्रबलवागिरदिद्दरॆ इवनु निजवागि देवेन्द्रनिन्दॊडगूडिद सुरलोकवन्नु रक्षिसुव सामर्थ्यवन्नु हॊन्दिरुवनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. yadi ayam raakSaseshvaraH = (had) this lord of demons; na syaad = not perhaps; balavaan = strong; adharmaH = in unrighteousness; syaat = he would have been; raksitaa = a protector; suralokasyaapi = of even the world of celestials; sashakrasya = including Indra the Lord of celestials.

अनुवादः

“Had this lord of demons perhaps not strong in unrighteousness, he would have been a protector of even the world of celestials together with Indra the lord of celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्य क्रूरैर्नृशंसैश्च कर्मभिर्लोककुत्सितैः ।
सर्वे बिभ्यति खल्वस्माल्लोकाः सामरदानवाः ॥ १९ ॥
अयं ह्युत्सहते क्रुद्धः कर्तुमेकार्णवं जगत् ।
इति चिन्तां बहुविधामकरोन्मतिमान् कपिः ।
दृष्ट्वा राक्षसराजस्य प्रभावममितौजसः ॥ २० ॥

अस्य क्रूरैर्न्यशंसैश्च कर्मभिर्लोककुत्सितैः ।
तेन बिभ्यति खल्वस्मात् लोकाः सामरदानवाः ॥ अयं ह्युत्सहते क्रुद्धः कर्तुमेकार्णवं जगत् ।
इति चिन्तां बहुविधामकरोन्मतिमान् कपिः ।
दृष्ट्वा राक्षसराजस्य प्रभावममितौजसः ॥

अस्य क्रूरैर्नृशम् सैश्च कर्मभिर्लोककुत्सितैः । सर्वे बिभ्यति खल्वस्माल्लोकाः सामरदानवाः ॥ ५-४९-१९ अयम् ह्युत्सह्ते क्रुद्धः कर्तुमेकार्णवम् जगत् । इति चिन्ताम् बहु विधाम् अकरोन् मतिमान् कपिः । दृष्ट्वा राक्षस राजस्य प्रभावम् अमित ओजसः ॥ ५-४९-२०

‘इसके लोकनिन्दित क्रूरतापूर्ण निष्ठुर कर्मोंके कारण देवताओं और दानवोंसहित सम्पूर्ण लोक इससे भयभीत रहते हैं । यह कुपित होनेपर समस्त जगत् को एकार्णवमें निमग्न कर सकता है—संसारमें प्रलय मचा सकता है ।’ अमित तेजस्वी राक्षसराजके प्रभावको देखकर वे बुद्धिमान् वानरवीर ऐसी अनेक प्रकारकी चिन्ताएँ करते रहे ॥ १९-२० ॥

इवनु क्रुद्धनादरॆ समस्त जगत्तन्नु समुद्रदल्लि मुळुगिसि प्रळयवन्नु सृष्टिसलु समर्थनागिद्दानल्ला! भारी पराक्रमशालियाद रावणन प्रभाववन्नु ग्रहिसि, बुद्धिशालियाद हनुमन्तनु हीगॆ चिन्तिसिदनु. ॥20॥

पदच्छेदः

19. asya karmabhiH = by his acts; kruuraH = cruel; nR^ishamsaishcha = and violent; lokakutsitaiH = despised by the world; sarve lokaaH = all people; samara daanavaaH = including gods and demons; bibhyati hi = indeed remain frighteed; asmaat = of him; ayam = he; kruddhaH = if enraged; utsahate hi = is indeed capable; kartum = to turn; jagat = the world; ekaarNavan = into a single ocean.

अनुवादः

“By his cruel and violent acts despised by the world, all people including gods and demons indeed remain frightened of him. If enraged he is indeed capable to turn the entire world into a single ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रूरनू, हिंसात्मकनू, लोकनिन्दितनू आद इवन अधर्म कृत्यगळिन्द, सुरा-सुररु ऒडगॊण्ड ऎल्ल लोकगळु इवनिगॆ भयगॊळ्ळुत्तिवॆ.॥19॥

पदच्छेदः

20. dR^iSTvaa = seeing; prabhaavam = the power; raakSasaraajasya = of Ravana the king of demons; amitonjasaH = who had an unlimited vigour; matimaan = the intelligent; hariH = Hanuma; akarot = formed; bahuvidhaam = many kinds; chintaam = of thought; iti = in this way.

अनुवादः

Seeing the power of Ravana the king of demons, who possessed an unlimited vigour, the intelligent Hanuma formulated many kinds of thoughts in this way.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ॥ ४९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें उनचासवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४९ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि नलवत्तॊम्भत्तनॆय सर्गवु मुगियितु.