०४८ हनुमद्-इन्द्रजिद्युद्धम्

Book V : Sundara Kanda - Book 48

Ravana calls Indrajit and asks him to go for a battle against Hanuma. Indrajit wielding a colourful bow quickly in a chariot to face Hanuma in combat. The arrows discharged by Indrajit are made ineffective by Hanuma, through his peculiar skill of maneuvering them like a wind-god. Realizing that Hanuma cannot be slain, Indrajit merely takes him captive by discharging the unfailing missile presided over by Brahma, the creator. Hanuma falls on the ground motionless. The demons tie him with ropes and drag him to the presence of Ravana. Hanuma yields to their operation of capture, even though capable of aborting it, eager as he was to meet Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

48. इन्द्रजित् और हनुमान् जी का युद्ध, उसके दिव्यास्त्रके बन्धनमें बँधकर हनुमान् जी का रावणके दरबारमें उपस्थित होना

ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा
हनूमताक्षे निहते कुमारे ।
मनः समाधाय स देवकल्पं
समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः ॥ १ ॥

ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा
हनूमताक्षे निहते कुमारे ।
मनः समाधाय तदेन्द्रकल्पं
समादिदेशेन्द्रजितं स रोषात् ॥

ततस्तु रक्षोधितिर्महात्म । हनूमताक्षे निहते कुमारे । मनः समाधाय स देवकल्पम् । समादिदेशेन्द्रजितम् सरोषः ॥ ५-४८-१

तदनन्तर हनुमान् जी के द्वारा अक्षकुमारके मारे जानेपर राक्षसोंका स्वामी महाकाय रावण अपने मनको किसी तरह सुस्थिर करके रोषसे जल उठा और देवताओंके तुल्य पराक्रमी कुमार इन्द्रजित् (मेघनाद)-को इस प्रकार आज्ञा दी— ॥ १ ॥

हनुमन्तन कैयिन्द अक्षकुमारनु हतनादाग, महावीरनाद राक्षसर राजनाद रावणनु (ऒळगॊळगॆ अतीव तळमळगॊण्डिद्दरू) मनस्सिगॆ समाधानवन्नु तन्दुकॊण्डु, धैर्यवन्नु वहिसि, कोपाविष्टनागि इन्द्रनिगॆ समानवाद पराक्रमियाद इन्द्रजितुवन्नु युद्धक्कागि आदेशिसि इन्तॆन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter; saH = that; mahaatmaa = the high-minded; rakSodhipatiH = Ravana the king of the demons; kumaare = (when) his son; akSe = Aksha; nihate = having been killed; hanuumataa = by Hanuma; saroSaH = full of anger; samaadhaaya = yet reconciling; maraaH = his mind; samaadidesha = instructed; indrajit = Indrajit; devakalpam = possessing the qualities of a god.

अनुवादः

Filled with anger on his son Aksha having been killed by Hanuma, yet reconciling his mind, the high-minded Ravana the king of demons for his part then instructed Indrajit (his eldest son) possessing the qualities of god (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वमस्त्रविच्छस्त्रभृतां वरिष्ठः
सुरासुराणामपि शोकदाता ।
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा
पितामहाराधनसञ्चितास्त्रः ॥ २ ॥

त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठः
सुरासुराणामपि शोकदाता ।
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा
पितामहाराधनसञ्चितास्त्रः ॥

‘बेटा! तुमने ब्रह्माजीकी आराधना करके अनेक प्रकारके अस्त्रोंका ज्ञान प्राप्त किया है । तुम अस्त्रवेत्ता, शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ तथा देवताओं और असुरोंको भी शोक प्रदान करनेवाले हो । इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताओंके समुदायमें तुम्हारा पराक्रम देखा गया है ॥ २ ॥

‘‘मेघनादने! असवेत्तरल्लियू, शस्त्रगळन्नु प्रयोगिसुववरल्लियू नीनु श्रेष्ठनागिरुवॆ. सुरा-सुररॆल्लरू निन्न पराक्रमदिन्द गड-गड नडुगुत्तारॆ. नीनु ब्रह्मदेवरन्नु आराधिसि ब्रह्मास्त्रवे मॊदलाद अनेक अस्त्रगळन्नु सम्पादिसिरुवॆ. निन्न युद्ध कौशल्यद रुचियन्नु इन्द्रादिदेवतॆगळू सविदिरुवरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tvam = you; astravit = are acquainted with mystic missiles; variSThaH = you are the foremost; shastravidaam = among those who are conversant with weapons; shokadaataa = you are giver of grief; suraasuraaNaamapi = even to celestials and demons; dR^iSTakarmaa = whose actions are seen; sureSu = by celestials; sendreSu = along with Indra; pitaa mahaaraadhanasamchitaastraH = having missiles acquired by propitiating Brahma the creator.

अनुवादः

“You are well acquainted with mystic missiles. You are the foremost among those who are conversant with weapons. You cause anguish even to celestials and demons. Indra and other celestials perceived your performance with your missiles acquired by propitiating Brahma the creator.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वदस्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद‍्गणाः ।
न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः ॥ ३ ॥

तवासबलमास्त्राद्य नासुरा न मरुद्गणाः ।
न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः ॥

तवास्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः । न शेकुः समरे स्थातुम् सुरेश्वरसमाश्रिताः ॥ ५-४८-३

‘इन्द्रके आश्रयमें रहनेवाले देवता और मरुद‍्गण भी समरभूमिमें तुम्हारे अस्त्र-बलका सामना होनेपर टिक नहीं सके हैं ॥ ३ ॥

असुररागली, इन्द्रादि देवतॆगळागली, मरुद्गणरागली, युद्धरङ्गदल्लि निन्न असबलद मुन्दॆ निल्ललाररु.॥3॥

पदच्छेदः

3. sasuraaH = accompanied by celestials; samarudgaNaaH = together with troops of storm-gods; sureshvara samaashritaaH = joining Indra the Lord of celestials; nashekuH = were not able; sthaatum = to endure; samare = in battle; aasaadya = encountering; tava = your; astrabalam = strength of missiles.

अनुवादः

“Celestials together with troops of storm-gods joining Indra the lord of celestials were not able to endure the strength of your missiles in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न कश्चित् त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः ।
भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ।
देशकालप्रधानश्च त्वमेव मतिसत्तमः ॥ ४ ॥

न कश्चित् त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः ।
भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ।
देशकालविभागज्ञः त्वमेव मतिसत्तमः ॥

न कश्चित्त्रिषु लोकेषु सम्युगे न गतश्रमः । भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ॥ ५-४८-४ देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः ।

‘तीनों लोकोंमें तुम्हारे सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं है, जो युद्धसे थकता न हो । तुम अपने बाहुबलसे तो सुरक्षित हो ही, तपस्याके बलसे भी पूर्णतः निरापद हो । देश-कालका ज्ञान रखनेवालोंमें प्रधान और बुद्धिकी दृष्टिसे भी सर्वश्रेष्ठ तुम्हीं हो ॥ ४ ॥

मूरु लोकगळल्लियू कदन रङ्गदल्लि निन्निन्द परजितरागदे इद्दवरु यारू इल्ल, निन्न भुज-बल पराक्रमगळे सर्वदा निनगॆ भद्रकवचगळु. निन्न तपःप्रभाववे निनगॆ सर्वरक्षॆ. देश कालवन्ननुसरिसि कर्तव्यवन्नु निर्वहिसुव नीनु निरुपमान प्रज्ञाशालियु. समय स्फूर्तियुळ्ळवनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. na kashchit = no one; triSu lokeSu = in the three worlds; na gatashramaH = was not without a fatigue; samyuge = in the battle (against you); tvameva = you by yourself; matisattamaH = with a great intellect; bhujaviirya = and with strong arms; abhiguptashcha = are protected; abhirakSitaH = you are even protected; tapasaa = by penance; deshkaalavibhaagaJNaH = you are aware of apportioning place and time.

अनुवादः

“In a battle against you, every one in the three worlds gets exhausted. You are protected yourself by your great intellect and strong arms. You are guarded by your penance. You are aware of apportioning place and time properly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणां
न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।
न सोऽस्ति कश्चित् त्रिषु सङ्ग्रहेषु
न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ॥ ५ ॥

न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा
न तेस्त्यऽकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।
न सोऽस्ति कश्चित् त्रिषु सङ्ग्रहेषु वै
न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ते ॥

‘युद्धमें तुम्हारे वीरोचित कर्मोंके द्वारा कुछ भी असाध्य नहीं है । शास्त्रानुकूल बुद्धिपूर्वक राजकार्यका विचार करते समय तुम्हारे लिये कुछ भी असम्भव नहीं है । तुम्हारा कोई भी विचार ऐसा नहीं होता, जो कार्यका साधक न हो । त्रिलोकीमें एक भी ऐसा वीर नहीं है, जो तुम्हारी शारीरिक शक्ति और अस्त्र-बलको न जानता हो ॥ ५ ॥

विविध युद्ध रीतिगळल्लि कुशलनाद निनगॆ असाध्यवाद याव कार्यवू इल्ल. विवेकपूर्वकवागि विचार माडिदल्लि निनगॆ तिळियदिरुव कार्यवू यावुदू इल्ल. मूरु लोकगळल्लियू निन्न अस्त्रबलवन्नागली, भुजबलवन्नागली तिळियदवनु यावनू इल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. naasti = there is nothing; ashakyam = impossible; te = for you; karmaNaa = in acts; samareSu = of war; naasti = there is nothing; akaaryam = impossible to be done; te = by you; mati puurva mantraNe = with your no one whosoever; yaH = who; na veda = does not know; te = your; * astrabalam* = force of the missiles; te balamcha = and your (physical) strength; triSu samgraheSu = in the three worlds.

अनुवादः

“There is nothing impossible for you in your acts of war. With your purposeful thinking, everything is possible for you. There is none in the three worlds, who does not know the force of missiles as also your (physical) strength.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ममानुरूपं तपसो बलं च ते
पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे ।
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे
मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ॥ ६ ॥

‘तुम्हारा तपोबल, युद्धविषयक पराक्रम और अस्त्र-बल मेरे ही समान है । युद्धस्थलमें तुमको पाकर मेरा मन कभी खेद या विषादको नहीं प्राप्त होता; क्योंकि इसे यह निश्चित विश्वास रहता है कि विजय तुम्हारे पक्षमें होगी ॥ ६ ॥

तपस्सु, पराक्रम, अस्त्रबल इवॆल्लवू नन्नल्लिरुवन्तॆ निन्नल्लू इवॆ. रणसङ्कट ऎदुरादाग नीनु इरुव पक्षक्कॆ जयवु शतःसिद्ध. नीनिरुवाग नन्न मनस्सिगॆ याव विधवाद आतङ्कवू इरुवुदिल्ल.॥6॥

पदच्छेदः

6. balam = the strength; te tapasaH = of your penance; anuruupam = is like that of; mama = me; paraakramashcha balam cha = as also your prowess and strength; samyuge = in battle; samaasaadya = admitting; tvaam = you; * raNaavamarde* = in the squeeze of battle; manaH = my mind; na gachchhati = does not get; shramam = weariness; nishchita artham = because of reassurance.

अनुवादः

“The strength of your penance as also your prowess and strength in battle resemble mine. Admitting you in the squeeze of battle, my mind does not get fatigues because of the re-assurance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहताः किङ्कराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रगामिनः ॥ ७ ॥

निहताः किङ्कराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः ॥

निहताः किम्कराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः । अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः ॥ ५-४८-७ बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च ।

‘देखो, किंकर नामवाले समस्त राक्षस मार डाले गये । जम्बुमाली नामका राक्षस भी जीवित न रह सका, मन्त्रीके सातों वीर पुत्र तथा मेरे पाँच सेनापति भी कालके गालमें चले गये ॥ ७ ॥

बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च ।
सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः ।
न तु तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ॥ ८ ॥

बलानि सुसमृद्धानि शाश्वनागरथानि च ।
सहोदरस्ते दयितः कुमारोक्षश्च सूदितः ।
न हि तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ॥

‘उनके साथ ही हाथी, घोड़े और रथोंसहित मेरी बहुत-सी बल-वीर्यसे सम्पन्न सेनाएँ भी नष्ट हो गयीं और तुम्हारा प्रिय बन्धु कुमार अक्ष भी मार डाला गया । शत्रुसूदन! मुझमें जो तीनों लोकोंपर विजय पानेकी शक्ति है, वह तुम्हीमें है । पहले जो लोग मारे गये हैं, उनमें वह शक्ति नहीं थी (इसलिये तुम्हारी विजय निश्चित है) ॥ ८ ॥

वानरनॊब्बनिन्द साविरारु किङ्कर राक्षसरु, राक्षस श्रेष्ठनाद जम्बुमालि, वीरराद एळुमन्दि अमात्य पुत्ररु, ऐवरु सेनापतिगळू रणरङ्गदल्लि हतरादरु. गजाश्वरथगळिन्द समृद्धवाद नम्म सैन्यवू विनाश हॊन्दितु. निन्न प्रीतिय तम्मनाद अक्षकुमारनू कूड वीरमरणवन्नप्पिदनु. ऎलै अरिमर्दना! ननगॆ निन्नल्लिरुवष्टु गट्टियाद भरवसॆ अवर मेलिरलिल्ल.॥7-8॥

पदच्छेदः

7. sarve = all; kimkaraaH = Kimkaras; raakSasashcha = a demon; jambumaalii = called Jambumali; viiraaH = the heroic; amaatya putraaH = sons of ministers; paN^cha = the fire; senaagra yaayinaH = chiefs of army; nihataaH = have been killed; balaanicha = as also the army; susamR^iddhaani saashvanaaga rathaam cha = along with highly abundant number of horses; elephants and chariots.

अनुवादः

“All the Kimkaras, a demon called Jambumali, the heroic sons of ministers and the five chiefs of army have been killed, as also the army together with highly abundant number of horses, elephants and chariots.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. te = your; dayitaH = beloved; sahodaraH = brother; kumaarah akSashcha = Aksha the prince also; suuditaH = has been killled; arniSUdana = O annihilator of enemies!; saaraH = the strength; yaH = which; me = is in me; tvayi = and you; nahi = is indeed not there; teSveva = in them at all.

अनुवादः

“Your beloved brother Aksha the prince also has been killed. O annihilator of enemies! The strength which is in me or in you, is indeed not there in them at all.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं च दृष्ट्वा निहतं महद् बलं
कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।
त्वमात्मनश्चापि निरीक्ष्य सारं
कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥ ९ ॥

इदं हि दृष्ट्वा निहतं महद्बलं
कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।
त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं
कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥

इदम् हि दृष्ट्वा मतिमन् महाद्बलम् । कपेः प्रभावम् च पराक्रमम् च । त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं । कुरुष्व वेगम् स्वबलानुरूपम् ॥ ५-४८-९

‘इस प्रकार अपनी विशाल सेनाका संहार और उस वानरका प्रभाव एवं पराक्रम देखकर तुम अपने बलका भी विचार कर लो; फिर अपनी शक्तिके अनुसार उद्योग करो ॥ ९ ॥

कुमारा! नम्म कडॆय महासैन्यवू, महानायकरू हतरागिरुवुदन्नु नोडिदरॆ आ कपिय प्रशस्तवाद बुद्धिकौशल्यवन्नू, शारीरिक बलवन्नू, प्रभाववन्नू, पराक्रमवन्नू दृष्टियल्लिरिसिकॊण्डु, निन्न बलपराक्रमगळन्नु तूगि नोडबेकु. अनन्तर नीनु निन्न बलक्कॆ अनुरूपवाद पराक्रमवन्नु तोरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. matiman = O intelligent one!; dR^iSTvaa = seeing; idam = this; mahat = great; balam = strength; prabhaavamcha = power; paraakramamcha = and power; kapeH = of the monkey; samiikSya = and keeping in view; aatmanaH = your; saaramchaapi = strength even; kuruSva = exhibit; vegam = your valour; svabalaanuruupam = according to your strength.

अनुवादः

“O intelligent one! Seeing the great strength, power and prowess of this monkey and keeping in view your own strength, exhibit your valour accordingly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलावमर्दस्त्वयि सन्निकृष्टे
यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ ।
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च
समारभस्वास्त्रभृतां वरिष्ठ ॥ १० ॥

बलावमर्दस्त्वयि सन्निकृष्टे
यथागते शाम्यति शान्तशत्रौ ।
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च
समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ ॥

बलावमर्दस्वयि सम्निकृष्टे । यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ । तथा समीक्ष्यात्मबलम् परम् च । समारभस्वास्त्रविदाम् वरिष्ठ ॥ ५-४८-१०

‘शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ वीर! तुम्हारे सब शत्रु शान्त हो चुके हैं । तुम अपने और पराये बलका विचार करके ऐसा प्रयत्न करो, जिससे युद्धभूमिके निकट तुम्हारे पहुँचते ही मेरी सेनाका विनाश रुक जाय ॥ १० ॥

शस्त्रधारिगळल्लि वरिष्ठने! आत्मबलवन्नु शत्रुविन बलवन्नु समतोलन माडि, निन्नन्नु इदिरिसिदाग शत्रुवु धैर्यगुन्दि शान्तनागुवन्तह नीनु कपिय बळिगॆ होगि, नम्म सैन्यवु नशिसदन्तॆ, युद्ध प्रयत्नवन्नु आरम्भिसु.॥10॥

पदच्छेदः

10. samiikSya = keeping in view; aatmabalam = your own strength; paramcha = and of the enemy; variSTha = O the foremost; astravidaam = among those employing missiles; samaarabhasva = exert yourself; yathaa tathaa = in such a way; balaavamardaH shaamyati = that (further) destruction of our army may stop; tvayi = (the moment) you; gate = (whose enemies) have died; tvayi = you; samnikR^iSTe = have arrived near Hanuma.

अनुवादः

“Keeping in view your own strength and of the army, O the foremost among those employing missiles, exert yourself in such a way, that further destruction of our army may stop, the moment you, whose enemies have died, have arrived near Hanuma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न वीर सेना गणशो च्यवन्ति
न वज्रमादाय विशालसारम् ।
न मारुतस्यास्ति गतिप्रमाणं
न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम् ॥ ११ ॥

न वीर सेना गणशोच्यवन्ति
न वज्रमादाय विशालसारम् ।
न मारुतस्यास्य गतिप्रमाणं
न चाग्नि कल्पः करणेन हन्तुम् ॥

न वीरसेना गणशोच्य (प्य) वन्ति । न वज्रमादाय विशालसारम् । न मारुतस्यास्य गतेः प्रमाणम् । न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम् ॥ ५-४८-११

‘वीरवर! तुम्हें अपने साथ सेना नहीं ले जानी चाहिये; क्योंकि वे सेनाएँ समूह-की-समूह या तो भाग जाती हैं या मारी जाती हैं । इसी तरह अधिक तीक्ष्णता और कठोरतासे युक्त वज्र लेकर भी जानेकी कोई आवश्यकता नहीं है (क्योंकि उसके ऊपर वह भी व्यर्थ सिद्ध हो चुका है) । उस वायुपुत्र हनुमान् की गति अथवा शक्तिका कोई माप-तौल या सीमा नहीं है । वह अग्नि-तुल्य तेजस्वी वानर किसी साधनविशेषसे नहीं मारा जा सकता ॥ ११ ॥

वीरने! हिन्दिन अनुभवदिन्द अवन बळिगॆ होद सैन्यद हिण्डु-हिण्डुगळे नाशवादुवु. आद्दरिन्द ऎष्टे सेनॆगळिद्दरू अवन विषयदल्लि प्रयोजनक्कॆ बरुवुदिल्ल. भारी सत्त्ववुळ्ळ वज्रायुधवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु होदरू प्रयोजनविल्ल. ई वानरन वेगवु वायुविगू इल्ल. इवन मुन्दॆ वायुवेगवू कुण्ठितवागुत्तदॆ. इवनु अग्निसदृशनागिरुववनु. अवन बळिगॆ होदवरन्नु सुट्टुबिडुवनु. आदुदरिन्द मुष्य्टादि साधनगळिन्द इवनन्नु प्रहरिसलू साध्यविल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. viira = O hero!; senaaH = the armies; na avanti = cannot protect you (before); gaNashochi = the shining monkey who is tormenting they demons; na = there is no use; aadaaya = taking; vajram = a weapon like the thunderbolt; visaala saaram = of an extensive power; na pramaaNam = there is no limit; gateH = to the strength; asya maarutasya = of Hanuma the son of wind-god; na = it is not possible; hantum = to kill; agnikalpaH; the one resembling fire; karaNena = by means of any weapon.

अनुवादः

“O hero! The armies cannot protect you, even if they are in multitudes. There is no use taking a weapon like a strong thunder bolt against the monkey. There is no limit to the strength of Hanuma the son of wind-god. It is not possible to kill him, who resembles fire, by means of any weapon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक्
स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा ।
स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्य वीर्यं
व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व ॥ १२ ॥

तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक्
स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा ।
स्मरंश्च दिव्यं धनुषोस्त्रवीर्यं
व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व ॥

तमेवमर्थम् प्रसमीक्ष्य सम्यक् । स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्म । स्मरंश्च दिव्यम् धनुषोऽस्त्रवीर्यम् । व्रजाक्षतम् कर्म समारभस्व ॥ ५-४८-१२

‘इन सब बातोंका अच्छी तरह विचार करके प्रतिपक्षीमें अपने समान ही पराक्रम समझकर तुम अपने चित्तको एकाग्र कर लो—सावधान हो जाओ । अपने इस धनुषके दिव्य प्रभावको याद रखते हुए आगे बढ़ो और ऐसा पराक्रम करके दिखाओ, जो खाली न जाय ॥

कुमारा! नन्न ई अभिप्रायवन्नु चॆन्नागि विमर्शिसि, स्वकार्यद सिद्धिगागि एकाग्रवाद बुद्धियिन्द निन्न धनुस्सिन सामर्थ्यवन्नू, ब्रह्मदेवरु करुणिसिद ब्रह्मास्त्रवन्नू स्मरणॆयल्लिट्टुकॊण्डु आ कपिय बळिगॆ होगु. शत्रुगळन्नु कॊल्लुवन्तह नीनु निष्फलवागदन्तॆ ऎच्चरिकॆयन्नु वहिसि कार्यमाडु.॥12॥

पदच्छेदः

12. prasamiikSya = perceiving; samyak = well; tam eva artham = that fact thus; samaahitaatmaa = and with your mind composed by the thought; svakarma saamyaat = that success can be achieved by your own effort; smaramshcha = and remembering; astraviiryam = the strength of arrows; divyam dhanuSaH = of your wonderful bow; craja = go; samaarabhasva = and duly proceed; karma = with your work; * akSatam* = without any hindrance.

अनुवादः

“Perceiving well the fact in this way and with your mind composed by the thought that success can be achieved by your own effort, and remembering the strength of arrows of your wonderful bow, go and duly proceed with your work, without any hindrance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न खल्वियं मतिश्रेष्ठ यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम् ।
इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता ॥ १३ ॥

न खल्विदं मतिः श्रेष्ठा यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम् ।
इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता ॥

न खल्वियम् मतिः श्रेष्ठा यत्त्वाम् सम्प्रेषयाम्यहम् । इयम् च राजधर्माणाम् क्षत्रियस्य मतिर्मता ॥ ५-४८-१३

‘उत्तम बुद्धिवाले वीर! मैं तुम्हें जो ऐसे संकटमें भेज रहा हूँ, यह यद्यपि (स्नेहकी दृष्टिसे) उचित नहीं है, तथापि मेरा यह विचार राजनीति और क्षत्रिय-धर्मके अनुकूल है ॥ १३ ॥

बालकनाद निन्नन्नु युद्धक्कॆ कळुहिसुवुदु ननगॆ उचितवॆन्दु तोरुवुदिल्ल. आदरू क्षात्रधर्मवन्नु अनुसरिसि हीगॆ माडुवुदे युक्तवु. एकॆन्दरॆ, समर्थराद योधरिरुवाग राजने स्वतः युद्धक्कॆ होगबारदॆम्बुदु राजधर्मवु.॥13॥

पदच्छेदः

13. iyam matiH = this thought; aham = (that) I; tvaam sampreSayaami itiyat = am sending you; nakhalu = is not indeed; shreSThaa = the best; iyam = this; mataa = is said to be; raajadharmaaNaam = the duties of a king; matiH = and is the commendation; kSatriyasya = of a warrior-class.

अनुवादः

“This thought of my sending you is not indeed the best option. But, this decision is said to be according to the duties of a king and is the commendation of a warrior-class.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानाशस्त्रेषु सङ्ग्रामे वैशारद्यमरिन्दम ।
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥ १४ ॥

नानाशस्त्रेश्च सङ्ग्रामे वैशारद्यमरिन्दम ।
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥

नानाशस्त्रेषु सम्ग्रामे वैशारद्यमरिंदम् । अवश्यमेव बोद्धव्यम् काम्यश्च विजयो रणे ॥ ५-४८-१४

‘शत्रुदमन! वीर पुरुषको संग्राममें नाना प्रकारके शस्त्रोंकी कुशलता अवश्य प्राप्त करनी चाहिये, साथ ही युद्धमें विजय पानेकी भी अभिलाषा रखनी चाहिये’ ॥ १४ ॥

शत्रुसंहारकनाद समर्थने! युद्धसमयदल्लि नानाविधवाद शस्त्र प्रयोगगळ नैपुण्यवु आवश्यक. विजयद कामनॆयिन्दले युद्धमाडबेकु. विजयक्कागि ऎल्ल अस्त्रगळन्नु स्मरणॆयल्लिरुवुदु आवश्यकवॆन्दु नीनु तिळि.॥14॥

पदच्छेदः

14. arimdama = O destroyer of enemies!; vaishaaradyam = the skill; boddhavyam = is to be learnt; avashyameva = surely; naanaashastreSu = in various kinds of weapons; samgraame = in battle; vijayashcha = victory too; kaamya = is to be aspired; raNe = in battle.

अनुवादः

“O destroyer of enemies! You have to learn surely the skill to employ various weapons in battle. You have to aspire for a victory too in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य
प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।
चकार भर्तारमतित्वरेण
रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ १५ ॥

ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य
प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।
चकार भर्तारमहीनसत्त्वो
रणाय वीरः प्रतिपन्न बुद्धिः ॥

ततः पितुस्तद्वचनम् निशम्य । प्रदक्षिणम् कक्षसुतप्रभावः । चकार भर्तारमदीनसत्त्वो । रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ ५-४८-१५

अपने पिता राक्षसराज रावणके इस वचनको सुनकर देवताओंके समान प्रभावशाली वीर मेघनादने युद्धके लिये निश्चित विचार करके जल्दीसे अपने स्वामी रावणकी परिक्रमा की ॥ १५ ॥

देवतॆगळन्तॆ अत्यन्त प्रभाववुळ्ळ, वीरनाद इन्द्रजितुवु तन्दॆयु हेळिद मातन्नु केळि, हॆच्चिन बलवन्नु हॊन्दिदवनु युद्धमाडलु निश्चयिसिकॊण्डु स्वामियाद रावणेश्वरनिगॆ प्रदक्षिणॆ सहित नमस्करिसिकॊण्डनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. tataH = then; nishamya = hearing; tatvachanam = that word; pituH = of his father; viiraH = the strong demon; Indrajit; dakSasuta prabhaavaH = having power similar to that of gods; adiina sattvaH = with an undepressed mind; pratipannabuddhiH = and with his intellect resolved; raNaaya = for the battle; pradakSiNam chakaara = performed a circumambulation; bhartaaram = around Ravana the lord.

अनुवादः

Hearing the words of his father, Indrajit the strong demon, possessing a power similar to that of gods, with an undepressed mind and with his intellect resolved to fight, performed a circumambulation in honour of Ravana the lord.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः ।
युद्धोद्धतकृतोत्साहः सङ्ग्रामं सम्प्रपद्यत ॥ १६ ॥

ततस्तैः स्वगणैरिष्टॆरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः ।
युद्धोद्धतः कृतोत्साहः सङ्ग्रामं प्रत्यपद्यत ॥

ततसैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः । यद्धोद्धतः कृतोत्साहः सम्ग्रामम् प्रत्यपद्यत ॥ ५-४८-१६

तत्पश्चात् सभामें बैठे हुए अपने दलके प्रिय राक्षसोंद्वारा भूरि-भूरि प्रशंसित हो इन्द्रजित् विकट युद्धके लिये मनमें उत्साह भरकर संग्रामभूमिकी ओर जानेको उद्यत हुआ ॥ १६ ॥

युद्धगर्वितनाद रावणियु इष्टरादवरिन्दलू, तन्न अधीनदल्लि राक्षसरिन्दलू सत्कृतनागि अत्युत्साहदिन्दले समराङ्गणक्कॆ होगलु उद्युक्तनादनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. pratipuujitaH = Acclaimed; taiH iSTaiH svagaNaiH = by the beloved people of his own class; indrajit = Indrajit; yuddhoddhataH = who was violent in battle; tataH = then; pratyapadyata = entered; samgraamam = the battle; kR^itotsaahaH = with an accomplished enthusiasm.

अनुवादः

Acclaimed by the beloved people of his own class, Indrajit who was violent in battle then entered the battle-field with an accomplished enthusiasm.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रीमान् पद्मविशालाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः ।
निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वणि ॥ १७ ॥

श्रीमान् पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः ।
निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वसु ॥

उस समय प्रफुल्ल कमलदलके समान विशाल नेत्रोंवाला राक्षसराज रावणका पुत्र महातेजस्वी श्रीमान् इन्द्रजित् पर्वके दिन उमड़े हुए समुद्रके समान विशेष हर्ष और उत्साहसे पूर्ण हो राजमहलसे बाहर निकला ॥

वैभवोपेतनू, तावरॆय ऎलॆयन्तॆ विशालवाद कण्णुगळुळ्ळवनू, राक्षसप्रभुवाद रावणन कुमारनू, महा तेजःश्शालियू आद इन्द्रजितुवु, पर्वकालदल्लि समुद्रवु भोर्गरॆयुत्ता उक्कुवन्तॆ, उक्किबरुत्तिद्द उत्साहदॊडनॆ सङ्ग्रामक्कॆ हॊरटनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. raakSasaadhipateH sutaH = Indrajit the son of Ravana; shriimaan = the illustrious; padmapalaashaakSaH = having eyes similar to lotus-petals; mahaatejaaH = endowed with extra-ordinary energy; nirjagaama = rushed forth; samudraH iva = like an ocean; parvasu = on full moon days.

अनुवादः

Indrajit, the illustrious son of Ravana, having eyes like lotus-petals and endowed with extra ordinary energy, rushed forth like an ocean on full-moon days.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पक्षिराजोपमतुल्यवेगै-
र्व्याघ्रैश्चतुर्भिः स तु तीक्ष्णदंष्ट्रैः ।
रथं समायुक्तमसह्यवेगः
समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥ १८ ॥

स पक्षिराजोपमतुल्यवेगै
र्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्ण दंष्ट्रैः ।
रथं समायुक्तमसङ्गवेगं
समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥

स पक्षिराजोपमतुल्यवेगै । र्व्याळैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदम्ष्ट्रैः । रथम् समायुक्तमसम्गवेगम् । समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥ ५-४८-१८

जिसका वेग शत्रुओंके लिये असह्य था, वह इन्द्रके समान पराक्रमी मेघनाद पक्षिराज गरुड़के समान तीव्र गति तथा तीखे दाढ़ोंवाले चार सिंहोंसे जुते हुए उत्तम रथपर आरूढ़ हुआ ॥ १८ ॥

पराक्रमदल्लि इन्द्रनन्तॆ समानवुळ्ळ आ इन्द्रजितुवु निरातङ्कवागि हॆच्चिन वेगदिन्द सागिहोगुव रथवन्नु अडरिदनु. अदक्कॆ पक्षिराज गरुडन वेगक्कॆ समानवेगवुळ्ळ, तीक्ष्णवाद कोरॆ दाडॆगळिद्द नाल्कु सिंहगळु हूडिद्दवु.॥18॥

पदच्छेदः

18. saH indrajit = that Indrajit; indrakalpaH = equal to Indra the lord of celestials; samaaruroha = ascended; ratham = a chariot; asamga vegam = with unchecked swiftness; samaayuktam = and yoked; chaturbhiH = with four; vyaaLaiH = tigers; sita tiikSNa damSTraiH = having sharp teeth; pakSiraaja tulya vegaiH = having their swiftness equal to Garuda the king of eagles.

अनुवादः

That Indrajit, alike Indra the lord of celestials, ascended a chariot with unchecked speed and yoked with four sharp-toothed tigers, having their swiftness similar to Garuda the king of eagles.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोऽस्त्रविदां वरः ।
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान् यत्र सोऽभवत् ॥ १९ ॥

स रथी धन्विनाम् श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोऽस्त्रविदाम् वरः । रथेनाभिययौ क्षिप्रम् हनुमान्यत्र सोऽभवत् ॥ ५-४८-१९

अस्त्र-शस्त्रोंका ज्ञाता, अस्त्रवेत्ताओंमें अग्रगण्य और धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ वह रथी वीर रथके द्वारा शीघ्र उस स्थानपर गया, जहाँ हनुमान् जी उसकी प्रतीक्षामें बैठे थे ॥ १९ ॥

धनुष्मन्तरल्लि श्रेष्ठनाद, शस्त्रगळ रहस्यवन्नु सम्पूर्णवागि तिळिदिद्द, अस्त्रविदरल्लि उत्तमनाद आ इन्द्रजितुवु हनुमन्तनिद्दॆडॆगॆ वेगवागि होदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. saH = that Indrajit; rathii = the chariot- warrior; shreSThahaH = the best; dhanvinaam = among the wielders of bow; shastrajJNaH = skilled in the use of weapons; varaH = and excellent; shatravidaam = among those proficient in the use of missiles; abhiyayau = went; shiighram = swiftly; rathen = in his chariot; yatra = to where; saH hanuman = that Hanuma; abhavat = was.

अनुवादः

That Indrajit, the chariot-warrior, best among the wielders of bow, skilled in the use of weapons and excellent among those proficient in the use of missiles, went swiftly in his chariot to where Hanuma was.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।
निशम्य हरिवीरोऽसौ सम्प्रहृष्टतरोऽभवत् ॥ २० ॥

स तस्य रथनिर्घोषम् ज्यास्वनम् कार्मुकस्य च । निशम्य हरिवीरोऽसौ सम्प्रह्ऱ्^ष्टतरोऽभवत् ॥ ५-४८-२०

उसके रथकी घर्घराहट और धनुषकी प्रत्यञ्चाका गम्भीर घोष सुनकर वानरवीर हनुमान् जी अत्यन्त हर्ष और उत्साहसे भर गये ॥ २० ॥

वानरवीरनाद हनुमन्तनु इन्द्रजितुविन रथ चक्रगळ गड-गड शब्दवन्नू, धनुष्टङ्कारवन्नू केळि, तनगॆ योग्यनाद वीरनु युद्धक्कागि दॊरॆतनॆन्दु आनन्दिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. nishamya = hearing; tasya rathanirghoSam = the rattling sound of his chariot; jyaasvanamcha = and a twang of bow-string; kaarmukasya = of his bow; asau hariviiraH = Hanuma; such a heroic monkey; abhavat = became; samprahR^iSTataraH = more thrilled with delight.

अनुवादः

Hearing the rattling sound of Indrajit’s chariot and a twang of his bow, the heroic Hanuma became more thrilled with delight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रजिच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।
हनूमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥ २१ ॥

समहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।
हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥

सुमहाच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् । हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥ ५-४८-२१

इन्द्रजित् युद्धकी कलामें प्रवीण था । वह धनुष और तीखे अग्रभागवाले सायकोंको लेकर हनुमान् जी को लक्ष्य करके आगे बढ़ा ॥ २१ ॥

युद्धविशारदनाद रावणियु शक्तिशालियाद धनुस्सन्नू, तीक्ष्णवाद तुदिगळुळ्ळ बाणगळन्नु हिडिदुकॊण्डु हनुमन्तनिगॆ अभिमुखनागि होदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. raNapaN^DitaH = Indrajit; skilled in warfare; aadaaya = taking; sumahat = a very big; chaapam = bow; shita shalyaan saayakaan = with pointed arrows; jagaama = proceeded; abhipretya = aiming towards; hanumantam = Hanuma.

अनुवादः

Indrajit, skilled in warfare, taking a very big bow with pointed arrows, went aiming towards Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे
रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ ।
दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु-
र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥ २२ ॥

तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे
रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ ।
दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवुः
मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥

तस्मिंस्ततः सम्यति जातहर्षे । रणाय निर्गच्छति चापपाणौ । दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु । र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥ ५-४८-२२

हृदयमें हर्ष और उत्साह तथा हाथोंमें बाण लेकर वह ज्यों ही युद्धके लिये निकला, त्यों ही सम्पूर्ण दिशाएँ मलिन हो गयीं और भयानक पशु नाना प्रकारसे आर्तनाद करने लगे ॥ २२ ॥

हीगॆ रावणियु धनुष्पाणियागि सन्तसदिन्द युद्धक्कागि मुन्दॆ सागुवाग रथचक्रगळिन्द ऎद्दिरुव धूळिनिन्द हत्तुदिक्कुगळू तुम्बिहोदुवु. क्रूरमृगगळु विकारवागि कूगिकॊण्डवु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tataH = then; tasmin = that Indrajit; jaataharSe = rejoiced; samyati = in battle; nirgachchhati sati = was going ahead; raNaaya = to the combat; chaapapaaNau = with a bow in his hand; sarvaaH = all; dishaH = the quarters; babhuuvuH = became; kaluSaaH = gloomy; raudraaH = ferocious; mR^igaashcha = animals; vineduH = howled; bahudhaa = in many ways.

अनुवादः

While that Indrajit who was energetic in battle, was going ahead to the combat, with a bow in his hand, all the quarters became gloomy and ferocious animals howled in many ways.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समागतास्तत्र तु नागयक्षा
महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।
नभः समावृत्य च पक्षिसङ्घा
विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ॥ २३ ॥

समागतास्तत्र तु नागयक्षा
महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।
नभः समावृत्य च पक्षिसङ्घाः
विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ॥

उस समय वहाँ नाग, यक्ष, महर्षि और नक्षत्र-मण्डलमें विचरनेवाले सिद्धगण भी आ गये । साथ ही पक्षियोंके समुदाय भी आकाशको आच्छादित करके अत्यन्त हर्षमें भरकर उच्च स्वरसे चहचहाने लगे ॥ २३ ॥

युद्धवु नडॆयलिद्द स्थळक्कॆ नाग, यक्षरू, महर्षिगळू, ज्योतिश्चक्र सञ्चारिगळाद सिद्धरू आगमिसिदरु. गृध्र-कागॆगळे मुन्ताद पक्षिगळु (तमगॆ आहार सिगबहुदॆन्दु) हॆच्चिन सन्तोषदिन्द आकाशवन्नाश्रयिसि गट्टियागि कूगिकॊळ्ळुत्तिद्दवु.॥23॥

पदच्छेदः

23. naagayakSas = Nagas and Yakshas; chakracharaaH maharSaaH = great sages moving in astronomical circles; siddhaashcha = Siddhas; pakSisamghaaH = and a multitude of birds; nabhaH samaavR^itya = going round the sky; samaagataaH = gathered; tatra = there; vineduH = and clamoured; uchchhaiH = loudly; paramaprahR^iSTaaH = with a great rejoice.

अनुवादः

Nagas and Yakshas, great sages moving in astronomical circles, Siddhas and a multitude of birds going around the sky, gathered there and clamoured loudly with a great rejoice.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आयान्तं स रथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रध्वजं कपिः ।
ननाद च महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥ २४ ॥

आयान्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः ।
विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥

आयान्तम् सरथम् द्ऱ्^ष्ट्वा तूर्णमन्द्रिजितम् कपिः । विननाद महानादम् व्यवर्धत च वेगवान् ॥ ५-४८-२४

इन्द्राकार चिह्नवाली ध्वजासे सुशोभित रथपर बैठकर शीघ्रतापूर्वक आते हुए मेघनादको देखकर वेगशाली वानर-वीर हनुमान् ने बड़े जोरसे गर्जना की और अपने शरीरको बढ़ाया ॥ २४ ॥

रथदल्लि कुळितु वेगवागि तन्न कडॆगॆ बरुत्तिद्द इन्द्रजितुवन्नु कण्डु, कपीश्वरनु अवनन्नु भयगॊळिसलु सिंहनादवन्नु माडुत्ता ऎत्तरवागि बॆळॆदुनिन्तनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. dR^iSTvaa = seeing; indrajitam = Indrajit; aayaantam = coming; tuurNam = swiftly; saratham = with the chariot; kapiH = Hanuma; vinanaada = made a noise; mahaanaadam = with great resonance; vyavardhata cha = and grew up his body; vegavaan = speedily.

अनुवादः

Seeing Indrajit coming swiftly with the chariot, Hanuma made a noise with great resonance and grew up his body speedily.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रजित् स रथं दिव्यमाश्रितश्चित्रकार्मुकः ।
धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम् ॥ २५ ॥

इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः ।
धनुर्विस्फारयामास तटिदूर्जितनिःस्वनम् ॥

इन्द्रजित्तु रथम् दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः । धनुर्विष्फारयामास तटिदूर्जितनिस्स्वनम् ॥ ५-४८-२५

उस दिव्य रथपर बैठकर विचित्र धनुष धारण करनेवाले इन्द्रजित् ने बिजलीकी गड़गड़ाहटके समान टंकार करनेवाले अपने धनुषको खींचा ॥ २५ ॥

इन्द्रजितुवु दिव्यवाद रथदल्लि कुळितिद्दु अवनु चित्रधनुस्सन्नु हिडिदिद्दु, आर्भटिसुव सिडिलिन ध्वनिययन्तॆ धनुष्टङ्कारमाडिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. aasthitaH = ascending; divyam rathan = on his wonderful chariot; chitrakaarmukaH = and wielding a colourful bow; indrajit tu = Indrajit; on his part; visphaarayaamaasa = stretched; dhanuH = his bow; taTiduurjitaniHsvanam = which made a glaring sound like that accompanying a stroke of lightning.

अनुवादः

Ascending on his wonderful chariot and wielding a colourful bow, Indrajit on his part, stretched his bow, which made a glaring sound like that accompanying a stroke lightning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः समेतावतितीक्ष्णवेगौ
महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।
कपिश्च रक्षोऽधिपतेस्तनूजः
सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ॥ २६ ॥

ततः समेतावतितीक्ष्ण वेगौ
महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।
कपिश्च रक्षोऽधिपतेश्च पुत्रः
सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ॥

ततः समेतावतितीक्ष्णवेगौ । महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ । कपिश्च रक्षोधिपतेस्तनूजः । सुरासुरेन्द्रनिव बद्धवैरौ ॥ ५-४८-२६

फिर तो अत्यन्त दुःसह वेग और महान् बलसे सम्पन्न हो युद्धमें निर्भय होकर आगे बढ़नेवाले वे दोनों वीर कपिवर हनुमान् तथा राक्षसराजकुमार मेघनाद परस्पर वैर बाँधकर देवराज इन्द्र और दैत्यराज बलिकी भाँति एक-दूसरेसे भिड़ गये ॥ २६ ॥

अत्यन्ततीक्ष्णवादवेगवुळ्ळ, महाबलिष्ठराद, युद्धदल्लि भयरहितरागिद्द वानर-राक्षसनु, बद्धवैरिगळाद देवेन्द्र राक्षसेन्द्ररन्तॆ परस्पर युद्धक्कॆ तॊडगिदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. tataH = thereupon; tau = those (two warriors); kapishcha = Hanuma; tanuujaH = and the son; rakSodhipate = of Ravana; atitiikSNa vegau = possessing great velocity; mahaabalau = and a great strength; raNa nirvishaN^kau = fearless in combat; sametau = confronted in battle; suraasurendraaviva = like Indra the Lord of celestials and the lord of demons; baddhavairau = who tightened hostility with each other.

अनुवादः

Those two warriors, Hanuma and Indrajit, possessing great velocity and a great strength as also fearless in combat, confronted in the battle like Indra the Lord of celestials and Ravana the Lord of demons who tightened hostility with each other.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य वीरस्य महारथस्य
धनुष्मतः संयति सम्मतस्य ।
शरप्रवेगं व्यहनत् प्रवृद्ध-
श्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः ॥ २७ ॥

स तस्य वीरस्य महारथस्य
धनुष्मतः संयति सम्मतस्य ।
शरप्रवेगं व्यहनत् प्रवृद्धः
चचार मार्गे पितुरप्रमेयः ॥

अप्रमेय शक्तिशाली हनुमान् जी विशाल शरीर धारण करके अपने पिता वायुके मार्गपर विचरने और युद्धमें सम्मानित होनेवाले उस धनुर्धर महारथी राक्षसवीरके बाणोंके महान् वेगको व्यर्थ करने लगे ॥ २७ ॥

साटियिल्लद वीरनू, ऎत्तरवागि बॆळॆदु निन्तिद्द हनुमन्तनु तन्दॆयाद वायुविन मार्गदल्लि (अन्तरीक्षदल्लि) सञ्चरिसुत्ता - वीरनू, महारथनू, धनुष्पाणियू, युद्धदल्लि प्रसिद्धनादवनू आद इन्द्रजितुविन बाणगळ वेगवन्नु तडॆदु निल्लिसिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. saH = that Hanuma; aprameyaH = of immeasurable strength; pravR^iddhaH = having grown up his body; vyahavat = aborted; sharapravegam = the swiftness of arrows; tasya viirasya = of that Indrajit; mahaarathaH = the great chariot-warrior; dhanuSmataH = wielder of a bow; chachaara = (Hanuma) wheeled about; maarge = in the path; pituH = of his father; the wind-god.

अनुवादः

Hanuma, of immeasurable strength, having expanded his body, aborted the swiftness of arrows of that Indrajit, the great chariot-warrior, the wielder of a bow and well-renowned in battle. Hanuma wheeled about in the path of wind-god, his father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शरानायततीक्ष्णशल्यान्
सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।
मुमोच वीरः परवीरहन्ता
सुसन्ततान् वज्रसमानवेगान् ॥ २८ ॥

ततः शरानायततीक्ष्ण शल्यान्
सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।
मुमोच वीरः परवीरहन्ता
सुसन्नतान् वज्रनिपातवेगान् ॥

ततः श्रानायततीक्ष्णशल्यान् । सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् । मुमोच वीरः परवीरहन्ता । सुनन्नतान् वज्रनिपातवेगान् ॥ ५-४८-२८

इतनेहीमें शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले इन्द्रजित् ने बड़ी और तीखी नोक तथा सुन्दर परोंवाले, सोनेकी विचित्र पंखोंसे सुशोभित और वज्रके समान वेगशाली बाणोंको लगातार छोड़ना आरम्भ किया ॥ २८ ॥

शत्रु वीररन्नु संहरिसुव सामर्थ्यदिन्द कूडिद्द, वीरनाद इन्द्रजितुवु - वज्रायुधक्कॆ समानवाद वेगवागिद्द, सुन्दरवाद रॆक्कॆगळिन्द कूडिद्द, मूलभागवु सुवर्णदिन्द चित्रितवागिद्द, उद्दवाद, मॊनचाद मुळ्ळुगळिद्द, बागिकॊण्डिरुव बाणगळन्नु हनुमन्तन मेलॆ प्रयोगिसिदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tataH = then; viiraH = the heroic Indrajit; paraviirahantaa = the destroyer of strong enemies; mumocha. Discharged; sharaan = arrows; aayata tikSNa shalyaan = with long and sharp points; supatriNaH = having beautiful feathers; kaaN^chana chitrapuNJNaan = provided with picturesque golden shafts; susannataan = with good inclination; vajranipaata vegan = and swift as lightning.

अनुवादः

Then, the heroic Indrajit, the destroyer of strong enemies, discharged long and sharp-pointed arrows, having beautiful feathers, provided with picturesque golden shafts, with good inclination and as swift as lightning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स तत्स्यन्दननिःस्वनं च
मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य
निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥ २९ ॥

स तस्य तु स्यन्दननिःस्वनं च
मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य
निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥

उस समय उसके रथकी घर्घराहट, मृदङ्ग, भेरी और पटह आदि बाजोंके शब्द एवं खींचे जाते हुए धनुषकी टंकार सुनकर हनुमान् जी फिर ऊपरकी ओर उछले ॥ २९ ॥

रथद गड-गडा शब्दवन्नू, इन्द्रजितुविन कडॆय सैनिकरु माडुत्तिद्द मृदङ्ग, भेरि, नगारिगळ निनादगळन्नू, इन्द्रजितुविन धनुष्टङ्कारद ध्वनियन्नु केळि हनुमन्तनु पुनः गगनक्कॆ हारिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. tataH = then; nishamya = hearing; tatsyandananiHsvanamcha = the rattling sound of the chariot; mR^idaN^gabheriipaTaha svanamcha = and the sound of wooden tomtoms; kettledrums and war-drums; ghoSam = and the sound; kaarmukasya = of the bow-string; vikR^iSyamaaNasya = being plucked; saH = that Hanuma; utpapaata = sprang up; punaH = again.

अनुवादः

Hearing the rattling sound of the chariot and the sound of wooden tomtoms, kettledrums and war-drums as also the sound of the bow-string being plucked, Hanuma sprang up again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शराणामन्तरेष्वाशु व्यावर्तत महाकपिः ।
हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोक्षयल्ँ लक्ष्यसङ्ग्रहम् ॥ ३० ॥

शरणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः ।
हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोहयन् लक्ष्यसङ्ग्रहम् ॥

शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः । हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोघयन् लक्ष्यसम्ग्रहम् ॥ ५-४८-३०

ऊपर जाकर वे महाकपि वानरवीर लक्ष्य बेधनेमें प्रसिद्ध मेघनादके साधे हुए निशानेको व्यर्थ करते हुए उसके छोड़े हुए बाणोंके बीचसे शीघ्रतापूर्वक निकलकर अपनेको बचाने लगे ॥ ३० ॥

लक्ष्यभेददल्लि निपुणनाद रावणिय हलवारु बाणगळ गुरियन्नु विफलगॊळिसुत्ता, अवनु बिडुत्तिद्द बाणगळ मध्यदल्ले सञ्चरिसुत्तिद्दनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. moghayan = making useless; lakSya samgraham = the totality of target; tasya = of Indrajit; abhilakSyasya = who was skilled in hitting his target; hariH = Hanuma; mahaakapiH = the great monkey; aashu = swiftly; vyavartata = wheeled about; antareSu = between; sharaaNaam = the arrows.

अनुवादः

Making the total target of Indrajit who was skilled in hitting his target useless, Hanuma the great monkey swiftly wheeled about between the arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ॥ ३१ ॥

वे पवनकुमार हनुमान् बारंबार उसके बाणोंके सामने आकर खड़े हो जाते और फिर दोनों हाथ फैलाकर बात-की-बातमें उड़ जाते थे ॥ ३१ ॥

कॆलवॊम्मॆ इन्द्रजितुवु बिडुत्तिद्द बाणगळिगॆ ऎदुरागि निन्तिरुत्तिद्दनु. बाणगळ लक्ष्यक्कॆ गुरियादनॆन्दु रावणियु भाविसुवष्टरल्ले (कण्णुमुच्चालॆ आटदन्तॆ) मारुतियु तन्नॆरडु कैगळन्नु मुन्दक्कॆ चाचि रिव्वने मत्तॊन्दॆडॆगॆ हारि बिडुत्तिद्दनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. hanuman = Hanuma; anilaatmajaH = the son of wind-god; * samabhivartata* = stayed; agrataH = in front; tasya sharaaNaam = of his arrows; punaH = again; prasaarya = and stretching out; hastau = his hands; utpapaata = (he) sprang up.

अनुवादः

Hanuma, the son of wind-god, again stayed in front of his arrows and stretching out his hands, sprang up.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ ।
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥ ३२ ॥

वे दोनों वीर महान् वेगसे सम्पन्न तथा युद्ध करनेकी कलामें चतुर थे । वे सम्पूर्ण भूतोंके चित्तको आकर्षित करनेवाला उत्तम युद्ध करने लगे ॥ ३२ ॥

हॆच्चाद वेगदिन्द युद्ध माडलु समर्थराद अवरिब्बरू, सकल प्राणिगळिगॆ आश्चर्यवन्नुण्टुमाडुत्ता महायुद्धवन्नु माडुत्तिद्दरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tau = ubhau = those two warriors; vegasampannau = full of swiftness; raNakarma vishaaradau = and skilled in warfare; chakratuH = staged; * uttamam yuddham* = an excellent battle; sarvabhuuta mano graahi = which captivated the minds of all beings.

अनुवादः

Those two warriors, full of swiftness and skilled in their war-fare, staged an excellent battle, which captivated the minds of all beings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं
न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम् ।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः
समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ॥ ३३ ॥

हनूमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं
न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम् ।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः
समेत्य तौ देवसमानविक्रवौ ॥

हनुमतो वेद न राक्षसोऽन्त्रम् । न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम् । परस्परम् निर्विषहौ बभूवतुः । समेत तौ देवसमानविक्रमौ ॥ ५-४८-३३

वह राक्षस हनुमान् जी पर प्रहार करनेका अवसर नहीं पाता था और पवनकुमार हनुमान् जी भी उस महामनस्वी वीरको धर दबानेका मौका नहीं पाते थे । देवताओंके समान पराक्रमी वे दोनों वीर परस्पर भिड़कर एक-दूसरेके लिये दुःसह हो उठे थे ॥ ३३ ॥

हनुमन्तनु इन्द्रजितुवन्नु हेगॆ भूमिगॆ कॆडहबेकॆन्दु योचिसुत्तिद्दनु. हागॆये इन्द्रजितुविगॆ हनुमन्तनन्नु हेगॆ प्रहरिसबेकॆन्नुवुदे तिळियदायितु. देवसमान पराक्रमिगळाद इब्बरू युद्धमाडुत्तिद्दु, ऒब्बरिगॊब्बरु परस्पर जयिसलु असाध्यरागिद्दरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. raakSasaH = Indrajit; na veda = could not know; antaram = the weakness; tasya mahaatmanaH = the weakness of the high-minded Indrajit; tau = those two warriors; devasamaana vikramau = who were equal in prowess to gods; sametya = coming into collision; parasparam = with each other into; babhuuvatuH = became; nirviSahau = unbearable.

अनुवादः

Indrajit could not know the weakness of Hanuma, nor did Hanuma know the weakness of high-minded Indrajit. Those two warriors, who were equal in prowess to gods, coming into collision with each other, became unbearable to each other.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने
शरेष्वमोघेषु च सम्पतत्सु ।
जगाम चिन्तां महतीं महात्मा
समाधिसंयोगसमाहितात्मा ॥ ३४ ॥

लक्ष्यवेधके लिये चलाये हुए मेघनादके वे अमोघ बाण भी जब व्यर्थ होकर गिर पड़े, तब लक्ष्यपर बाणोंका संधान करनेमें सदा एकाग्रचित्त रहनेवाले उस महामनस्वी वीरको बड़ी चिन्ता हुई ॥ ३४ ॥

बाणगळन्नु सन्धानगैदु प्रयोगिसुवुदरल्लि एकाग्रचित्तनाद, प्रभावशालियाद आ इन्द्रजितुविन गुरियु ऎन्दू तप्पि होगुत्तिरलिल्ल. आदरॆ इन्दु अमोघवाद शरगळू कूड गुरितप्पि होगुवुदन्नु कण्डु चिन्ताक्रान्तनादनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. lakSye = the aim (of his arrows); vihanyamaane = getting aborted; amogheSushareSu = and (even) unfailing arrows; sampatatsu = falling down; sah = that Indrajit; mahaatmaa = the high-minded demon; samaadhisamyoga samaahitaatmaa = who was well known for hitting his target; jagaama = got; mahatiim = a great; chintaam = thought.

अनुवादः

The aim of his arrows getting aborted and even his unfailing arrows falling down, the high-minded Indrajit, who was well-known for hitting his target, got hold of a great thought.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मतिं राक्षसराजसूनु-
श्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये ।
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य
कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ॥ ३५ ॥

ततो मतिं राक्षसराजसूनुः
चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये ।
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य
कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ॥

उन कपिश्रेष्ठको अवध्य समझकर राक्षसराजकुमार मेघनाद वानरवीरोंमें प्रमुख हनुमान् जी के विषयमें यह विचार करने लगा कि ‘इन्हें किसी तरह कैद कर लेना चाहिये, परंतु ये मेरी पकड़में आ कैसे सकते हैं?’ ॥ ३५ ॥

हनुमन्तनु अवध्यनॆम्बुदन्नु मनगण्डु, ई वानर प्रमुखनन्नु हेगॆ बन्धिसबहुदु, निश्चेष्ठितगॊळिसबहुदु ऎन्दु विचारमाडतॊडगिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. samiikSya = keeping in view; tasya kapeH = of that monkey; avadhyataam = being incapable of being slain; raakSasa raja suunuH = Indrajit; Ravana’s son; tataH = then; chakaara = formed; matim = an idea; katham it = as to how; nigachchhet = to resort; nigrahaartham = to capture of; tasmin = that; hariviira mukhye = Hanuma; the chief of monkey-warriors.

अनुवादः

Keeping in view of that monkey being incapable of being slain, Indrajit, Ravana’s son then formed an idea as to how to resort to capture of that Hanuma the chief of monkey-warriors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।
सन्दधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति ॥ ३६ ॥

ततः पैतामहम् वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदाम् वरः । संदधे सुमहातेजास्तम् हरिप्रारम् प्रति ॥ ५-४८-३६

फिर तो अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ उस महातेजस्वी वीरने उन कपिश्रेष्ठको लक्ष्य करके अपने धनुषपर ब्रह्माजीके दिये हुए अस्त्रका संधान किया ॥ ३६ ॥

स्वल्पहॊत्तु विचार माडिद बळिक अस्त्रविदरल्लि श्रेष्ठनाद, महातेजस्वियाद, वीरनाद इन्द्रजितुवु हनुमन्तनन्नु अनुलक्षिसि ब्रह्मास्त्रवन्नु अनुसन्धान माडिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. saH = that Indrajit; viiraH = the warrior; varaH = excellent; astravidaam = among the knowers of missiles; sumahaatejaaH = and possessing a great splendor; tataH = then; samdadhe = fitted to his bow; astram = a missile; paitaamaham = presided over by Brahma; the creator.

अनुवादः

That warrior, Indrajit, excellent among the knowers of missiles and possessing a great splendor, then fitted to his bow, a missile presided over by Brahma the creator.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् ।
निजग्राह महाबाहुं मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥ ३७ ॥

अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्र तत्त्ववित् ।
निजग्राह महाबाहुः मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥

अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् । निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥ ५-४८-३७

अस्त्रतत्त्वके ज्ञाता इन्द्रजित् ने महाबाहु पवनकुमारको अवध्य जानकर उन्हें उस अस्त्रसे बाँध लिया ॥ ३७ ॥

अस्त्रगळ रहस्यवन्नु तिळिदिद्द महाबाहुवाद इन्द्रजितुवु - हनुमन्तनु अवध्यनॆम्बुदन्नु निर्धरिसि, ब्रह्मास्त्रवन्नु प्रयोगिसि अवनन्नु बन्धिसिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. indrajit = Indrajit; astratattvavit = who knows the true nature of missiles; mahaabaahuH = and the long-armed; jJNaatvaa = feeling certain; iti = that; ayam = he; avadhyaH = was incapable of being killed; nijagraaha = bound; tam = that; maarutaatmajam = Hanuma the son of wind-god; astreNa = by that missile presided over by Brahama the creator.

अनुवादः

Indrajit, who knows the true nature of missiles, feeling certain that he was incapable of being killed, bound that Hanuma, the son of wind-god, by that presided over by Brahma the creator.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले ॥ ३८ ॥

तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः । अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात स महीतले ॥ ५-४८-३८

राक्षसद्वारा उस अस्त्रसे बाँध लिये जानेपर वानरवीर हनुमान् जी निश्चेष्ट होकर पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ३८ ॥

इन्द्रजितुवु प्रयोगिसिद ब्रह्मास्त्रक्कॆ कट्टुबिद्दु आ कपिवरनु निश्चेष्ठितनागि भूमिय मेलॆ बिद्दनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tataH = then; baddhaH = fastened; astreNa = with the weapon; raakSasena = by the demon; saH vaanaraH = that Hanuma; abhavat = became; nirvicheSTaH = motionless; saH = He = papaata = fell; mahiitale = on the ground.

अनुवादः

Fastened with the weapon discharged by the demon, Hanuma became motionless and fell down on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽथ बुद्‍ध्वा स तदस्त्रबन्धं
प्रभोः प्रभावाद् विगताल्पवेगः ।
पितामहानुग्रहमात्मनश्च
विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥ ३९ ॥

ततोथ बुद्ध्वा स तदसबन्धं
प्रभोः प्रभावाद्विगतात्मवेगः ।
पितामहानुग्रहमात्मनश्च
विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥

ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धम् । प्रभोः प्रभावाद्विगतात्मवेगः । पितामहानुग्रहमात्मनश्च । विचिन्तयामास हरिप्रवीतः ॥ ५-४८-३९

अपनेको ब्रह्मास्त्रसे बँधा हुआ जानकर भी उन्हीं भगवान् ब्रह्माके प्रभावसे हनुमान् जी को थोड़ी-सी भी पीड़ाका अनुभव नहीं हुआ । वे प्रमुख वानरवीर अपने ऊपर ब्रह्माजीके महान् अनुग्रहका विचार करने लगे ॥ ३९ ॥

आग मारुतियु तानु ब्रह्मास्त्रदिन्द बन्धितनागिद्देनॆन्दु तिळिदुकॊण्डनु. आदरॆ ब्रह्मदेवर प्रभावदिन्द आ अस्त्रशक्तियु क्षणकालदल्ले तॊलगि होगुत्तदॆ. अदु नन्नन्नु एनू बाधिसलारदु ऎन्दु हिन्दॆ तनगॆ ब्रह्मदेवरु अनुग्रहिसिदुदन्नु स्मरिसिकॊण्डनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. atha = then; tataH = therefore; buddhvaa = realizing; tadastrabandham = that he had been bound by a missile; prabhoH prabhaavaat = presided over by Brahma the Lord (of creation); saH haripraviiraH = that Hanuma; vigataatma vegaH = failing to keep his swiftness; vichintayaamaasa = remembered; pitaamahaanugraham = about the favour of Brahma the Creator; aatmanaH = to him.

अनुवादः

Realizing that he had been bound by a missile presided over by Brahma the Lord of creation that Hanuma failing to keep his swiftness, considered it to be a favour of Brahma the creator done to him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रं चाभिमन्त्रितम् ।
हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥ ४० ॥

ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् ।
हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥

ततह् स्वायम्भुवैर्मन्रैर्ब्रह्मस्त्रमभिमन्त्रितम् । हनुमांश्चिन्तयामास वरदानम् पितामहात् ॥ ५-४८-४०

जिन मन्त्रोंके देवता साक्षात् स्वयम्भू ब्रह्मा हैं, उनसे अभिमन्त्रित हुए उस ब्रह्मास्त्रको देखकर हनुमान् जी को पितामह ब्रह्मासे अपने लिये मिले हुए वरदानका स्मरण हो आया (ब्रह्माजीने उन्हें वर दिया था कि मेरा अस्त्र तुम्हें एक ही मुहूर्तमें अपने बन्धनसे मुक्त कर देगा) ॥ ४० ॥

‘‘अदु स्वायम्भुव (ब्रह्मा) मन्त्रदिन्द अभिमन्त्रिसि इन्द्रजितुवु तन्न मेलॆ प्रयोगिसिद ब्रह्मास्त्रवु’’ ऎन्दु तिळिदु, ब्रह्मनु तनगित्तिद्द वरद विषयवागि चिन्तिसिदनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. brahmaastram = (knowing it) to be missile presided over by Brahma the creator; abhimantram = and consecrated; mantraiH = by spells; svaayambhuvaiH = sacred to Brahma the creator; hanuman = Hanuma; tataH = then; chintayaamaasa = recollected; varadaanam = a boon got; pitaamahaat = by Lord Brahama; the grand-father of the entire creation.

अनुवादः

Knowing it to be a missile presided over by Brahma the creator and consecrated by spells sacred to Brahma, the creator, Hanuma then recollected a boon got by Lord Brahma, the grand father of the entire creation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मेऽस्य बन्धस्य च शक्तिरस्ति
विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।
इत्येवमेवं विहितोऽस्त्रबन्धो
मयाऽऽत्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥ ४१ ॥

न मेऽस्त्र बन्धस्य च शक्तिरस्ति
विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।
इत्येव मत्वा विहितोऽस्त्रबन्धो
मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥

न मेऽस्त्रबन्धस्य च शक्तिरस्ति । मिमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् । इत्येव मत्वा विहितोऽस्त्रबन्धो । मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥ ५-४८-४१

फिर वे सोचने लगे ‘लोकगुरु ब्रह्माके प्रभावसे मुझमें इस अस्त्रके बन्धनसे छुटकारा पानेकी शक्ति नहीं है—ऐसा मानकर ही इन्द्रजित् ने मुझे इस प्रकार बाँधा है, तथापि मुझे भगवान् ब्रह्माके सम्मानार्थ इस अस्त्रबन्धनका अनुसरण करना चाहिये’ ॥ ४१ ॥

‘‘पितामहन महिमॆयिन्द प्रभावितनाद ई ब्रह्मास्त्रदिन्द तप्पिसिकॊळ्ळलु ननगॆ शक्ति इल्ल’’ ऎन्दु तिळिद इन्द्रजितुवु अदन्नु नन्न मेलॆ प्रयोगिसिदनु. सरि, ई ब्रह्मास्त्रक्कॆ नानु कट्टि बीळुवुदे युक्तवु. इदरिन्द नानु ब्रह्मदेवरन्नु गौरविसिदन्तागुत्तदॆ.॥41॥

पदच्छेदः

41. me = to me; naasti = there is no; shaktiH = capacity; vimokSaNe = to liberate; astrabandhasya = of this bondage of the missile; prabhaavaat = due to the power; lokaguroH = of Brahma the father of the world; itvena = thus; matvaa = knowing; astrabandhaH = the bondage through the missile; aatma yoneH = presided over by Brahma; the self born creator; vihataH = imposed by the enemy; anuvartitavyaH = (it) must be obeyed; mayaa = by me.

अनुवादः

“I have no capacity to liberate from the bondage of the missile due to the power of Brahma the father of the world. Thus knowing the bondage, through the missile presided over by Brahma the self-born creator imposed by the enemy, it must be obeyed by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य
पितामहानुग्रहमात्मनश्च ।
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा
पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ॥ ४२ ॥

स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य । पितामहानुग्रहमात्मनश्च । विमोक्षशक्तिम् परिचिन्तयित्वा । पितामाहाज़्ज़्नामनुवर्तते स्म ॥ ५-४८-४२

कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी ने उस अस्त्रकी शक्ति, अपने ऊपर पितामहकी कृपा तथा अपनेमें उसके बन्धनसे छूट जानेकी सामर्थ्य—इन तीनोंपर विचार करके अन्तमें ब्रह्माजीकी आज्ञाका ही अनुसरण किया ॥ ४२ ॥

हीगॆ कपीश्वरनु अस्त्रद शक्तियन्नु, पितामहनु हिन्दॆ अनुग्रहमाडिरुवुदन्नु, अस्त्रदिन्द बिडिसिकॊळ्ळुव शक्ति तनगिद्दरू, पितामहन आज्ञॆयन्तॆ मुहूर्तकालदवरॆगॆ ब्रह्मास्त्रक्कॆ अधीननागिद्दनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. vichaarya = thinking; viiryam = of the potency; astrasya = of the missile; pitaamaha anugrahamcha = and the grace of Brahma the grandfather of the entire creation enjoyed; aatmanaH = by him; parichintayitvaa = and thinking; vimokSashaktim = about his capacity to liberate from it (which was going to alight on him after a while); saH kapiH = that Hanuma; anuvartatesma = obeyed; pitaamahaaJNaam = the command of Brahma; the grandfather of the entire creation.

अनुवादः

Thinking of the potency of the missile and the grace of Brahma, the grandfather of the entire creation enjoyed by him, and thinking about his capacity to liberate from it (which was going to alight on him after a while) that Hanuma obeyed the command of Brahma the grand father of the entire creation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ॥ ४३ ॥

अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयम् मम न जायते । पितामहम् हेन्द्राभ्याम् रक्षितस्यानिलेन च ॥ ५-४८-४३

उनके मनमें यह बात आयी कि ‘इस अस्त्रसे बँध जानेपर भी मुझे कोई भय नहीं है; क्योंकि ब्रह्मा, इन्द्र और वायुदेवता तीनों मेरी रक्षा करते हैं ॥ ४३ ॥

नानु ब्रह्मास्त्रदिन्द बन्धितनागिद्दरू, ब्रह्मदेवरु, इन्द्रनु नन्न तन्दॆयाद वायुदेवरु इवरुगळिन्द सदा रक्षितनाद ननगॆ भयपडुव कारणवे इल्ल.॥43॥

पदच्छेदः

43. me = to me; rakSitasya = being protected; pitaamaha mahendraabhyaam = by Brahma; Indra; anilenacha = and the wind-god; bhayam = a fear; najaayate = does not arise; baddhasyaapi = eventhough fastened; astreNa = by the missile.

अनुवादः

“Since I am being protected by Brahma, Indra and the wind-god, I do not have fear, eventhough I am fastened by the missile.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम् ।
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद् गृह्णन्तु मां परे ॥ ४४ ॥

ग्रहणे वापि रक्षोभिर्महान् मे गुणदर्शनः ।
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे ॥

‘राक्षसोंद्वारा पकड़े जानेमें भी मुझे महान् लाभ ही दिखायी देता है; क्योंकि इससे मुझे राक्षसराज रावणके साथ बातचीत करनेका अवसर मिलेगा । अतः शत्रु मुझे पकड़कर ले चलें’ ॥ ४४ ॥

राक्षसरु नन्नन्नु बन्धिसि सॆळॆदुकॊण्डु होगुत्तिरुवुदू ऒळ्ळॆयदॆन्दे नानु भाविसुत्तेनॆ. एकॆन्दरॆ, इदरिन्द ननगॆ राक्षसेन्द्रनॊडनॆ मातनाडलु ऒळ्ळॆय अवकाश सिक्किदन्तागुवुदु. अदरिन्द राक्षसरु नन्नन्नु करॆदॊय्यलि.॥44॥

पदच्छेदः

44. me = to me; grahaNechaapi = even if captured; rakSobhiH = by the demons; mahat guNadarshanan = there will be a great advantage being foreseen; * samvaadaH* = there will be a dialogue; raakSasendreNa = with Ravana; tasmaat = therefore; pare = (let) the enemies; gR^ihNantu = capture; maam = me.

अनुवादः

“Even if I were captured by the demons, a great advantage is foreseen. There will be a dialogue with Ravana. Therefore, let the enemies capture me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स निश्चितार्थः परवीरहन्ता
समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः ।
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य
ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः ॥ ४५ ॥

ऐसा निश्चय करके विचारपूर्वक कार्य करनेवाले शत्रुवीरोंके संहारक हनुमान् जी निश्चेष्ट हो गये । फिर तो सभी शत्रु निकट आकर उन्हें बलपूर्वक पकड़ने और डाँट बताने लगे । उस समय हनुमान् जी , मानो कष्ट पा रहे हों, इस प्रकार चीखते और कटकटाते थे ॥ ४५ ॥

शत्रुगळन्नु संहरिसुववनू, सदसद्विचक्षणदल्लि दूरदृष्टियुळ्ळवनू आद हनुमन्तनु कृतनिश्चयनागि, निश्चेष्ठितनादनु. हागॆ शत्रुगळु अवन मेलॆ विजय साधिसि, बलप्रयोगदिन्द बन्धिसि, सॆळॆदॊय्युत्ता भयपडिसुत्तिद्दाग हनुमन्तनु गट्टियागि किरिचिकॊळ्ळुत्तिद्दनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. saH = that Hanuma; paraviirahantaa = the destroyer of his enemies; samiiSya kaarii = and who acted after fully considering the pros and cons; nishchitaarthaH = ascertained his objective; vinivR^ittacheSTaH = and stayed motionless; abhigataiH = approached; nigR^ihya = and captured; prasahya = forcibly; paraiH taiHtaiH = by different enemies; paribhartasyamaanaH = and frightened by them; nanaada = he made a loud scream.

अनुवादः

That Hanuma, the destroyer of enemies and who acted after fully considering the pros and cons, ascertained his objective and stayed motionless. Approached and captured forcibly by the enemies as also frightened by them, he made a loud scream.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते राक्षसा दृष्ट्वा विनिश्चेष्टमरिन्दमम् ।
बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥ ४६ ॥

ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिन्दमम् ।
बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥

राक्षसोंने देखा, अब यह हाथ-पैर नहीं हिलाता, तब वे शत्रुहन्ता हनुमान् जी को सुतरी और वृक्षोंके वल्कलको बटकर बनाये गये रस्सोंसे बाँधने लगे ॥ ४६ ॥

अनन्तर राक्षसरु शत्रुसंहारकनाद हनुमन्तनु निश्चेष्ठितनागिरुवुदन्नु कण्डु, चॆन्नागि हॆणॆदु हुरिहाकिद नारु हग्गगळिन्दलू, वल्कलगळिन्दलू अवनन्नु बलवागि कट्टिदरु.॥46॥

पदच्छेदः

46. dR^iSTvaa = seeing; taam = that Hanuma; arimdamam = the destroyer of enemies; nirvicheSTam = falling motionless; rakSasaaH = the demons; tatah = then; babandhuH = tied (him); samhataiH shaNavalkaishcha = with plaited chords of hemp; drumachiiraishcha = and bark of trees.

अनुवादः

Seeing that Hanuma, the destroyer of enemies falling motionless, the demons then tied him with plaited chords of hemp and bark of trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रोचयामास परैश्च बन्धं
प्रसह्य वीरैरभिगर्हणं च ।
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो
द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥ ४७ ॥

स रोचयामास परैश्च बन्धनं
प्रसह्य वीरैरभिगर्हणं च ।
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो
द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥

स रोचयामास परैश्च बन्धनम् । प्रश्य वीरैरभिनिग्रहम् च । कौरूहलान्माम् यदि राक्षसेन्द्रो । द्रष्टो व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥ ५-४८-४७

शत्रुवीरोंने जो उन्हें हठपूर्वक बाँधा और उनका तिरस्कार किया, यह सब कुछ उस समय उन्हें अच्छा लगा । उनके मनमें यह निश्चित विचार हो गया था कि ऐसी अवस्थामें राक्षसराज रावण सम्भवतः कौतूहलवश मुझे देखनेकी इच्छा करेगा (इसीलिये वे सब कुछ सह रहे थे) ॥ ४७ ॥

‘ऒन्दु वेळॆ रावणनु नन्नन्नु नोडलु कुतूहलनागिरलूबहुदु’ ऎन्दु निश्चयिसि, हनुमन्तनिगॆ तन्नन्नु शत्रुवीररु कट्टिरुवुदन्नू, निन्दिसुवुदन्नू, इष्टवे आयितु.॥47॥

पदच्छेदः

47. saH = Hanuma; rochayaamaasa = approved prasahya = of being forcibly; bandhanam = bound; paraiH = by the enemies; abhinigrahancga = and reviled by them; iti nishchitaarthaH = with an assured feeling that; raakSasendraH = Ravana; vyavasyedyadi = might make an effort; draSTum = to see; maam = me; kantuuhalaat = by curiosity.

अनुवादः

Hanuma approved of being forcibly bound and reviled by the enemies, with an assured feeling that Ravana was curious as he was, to see him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान् ।
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ॥ ४८ ॥

वल्कलके रस्सेसे बँध जानेपर पराक्रमी हनुमान् ब्रह्मास्त्रके बन्धनसे मुक्त हो गये; क्योंकि उस अस्त्रका बन्धन किसी दूसरे बन्धनके साथ नहीं रहता ॥ ४८ ॥

महावीरनाद हनुमन्तनु वल्कलद नारुगळिन्द बन्धिसिदाक्षणवे, ब्रह्मास्त्रदिन्द बिडुगडॆ हॊन्दिदनु. एकॆन्दरॆ-ब्रह्मास्त्रवु तन्न मेलॆ इतर यावुदे बन्धनवन्नु सहिसुवुदिल्ल. अदरिन्द अदु निष्क्रियवायितु.॥48॥

पदच्छेदः

48. saH viiryavaan = that powerful Hanuma; baddhaH = tied; tena valkena = with those chords of hemp and bark; vimuktaH = was relieved; astreNa = of the missile; saH astrabandhaH = (since) the bondage of that missile; naanuvartate hi = does not indeed coexist; anyam bandham = with another bondage.

अनुवादः

That powerful Hanuma, tied with those chords of hemp and bark, was relieved of the missile, since the bondage of that missile does not indeed coexist with another bondage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथेन्द्रजित् तं द्रुमचीरबद्धं
विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्ता-
मन्येन बद्धोऽप्यनुवर्ततेऽस्त्रम् ॥ ४९ ॥
अहो महत् कर्म कृतं निरर्थं
न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।
पुनश्च नास्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्
प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे ॥ ५० ॥

अथेन्द्रजित्तु द्रुमचीरबद्धं
विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तां
नान्येन बद्धो ह्यनुवर्ततेऽस्त्रम् ॥ 49 ॥ अहो महत् कर्म कृतं निरर्थकं
न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।
पुनश्च नास्त्रे विहतेस्त्रमन्यत्
प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे ॥ 50 ॥

वीर इन्द्रजित् ने जब देखा कि यह वानरशिरोमणि तो केवल वृक्षोंके वल्कलसे बँधा है, दिव्यास्त्रके बन्धनसे मुक्त हो चुका है, तब उसे बड़ी चिन्ता हुई । वह सोचने लगा—‘दूसरी वस्तुओंसे बँधा हुआ होनेपर भी यह अस्त्र-बन्धनमें बँधे हुएकी भाँति बर्ताव कर रहा है । ओह! इन राक्षसोंने मेरा किया हुआ बहुत बड़ा काम चौपट कर दिया । इन्होंने मन्त्रकी शक्तिपर विचार नहीं किया । यह अस्त्र जब एक बार व्यर्थ हो जाता है, तब पुनः दूसरी बार इसका प्रयोग नहीं हो सकता । अब तो विजयी होकर भी हम सब लोग संशयमें पड़ गये ॥

तन्न अनुयायिगळु वल्कलगळ हग्गगळिन्द कट्टिहाकिद ई वानरोत्तमनु ब्रह्मास्त्रद बन्धनदिन्द बिडुगडॆगॊण्डिरुवुदन्नु गमनिसि, वीरनाद इन्द्रजितुवु हीगॆ विचार माडतॊडगिदनु - ‘‘इतर साधनगळिन्द बन्धिसिदाक्षण ब्रह्मास्त्रवु तन्न बन्धनदिन्द बिडुगडॆगॊळ्ळुवुदु. अय्यो! महाकार्यवु निरर्थकवागि होयितल्ल! ब्रह्मास्त्रमन्त्र पद्धतियन्नु अरियद राक्षसरु हीगॆ माडिद्दारॆ. ब्रह्मास्त्रवु प्रयोगिसिद बळिक बेरॆ याव अस्त्रवू उपयोगक्कॆ बरुवुदिल्ल. ब्रह्मास्त्रवन्नु पुनः प्रयोगिसुवन्तॆयू इल्ल. इदरिन्द नावॆल्लरू महासङ्कटक्कॆ ईडागिद्देवॆ. ऎल्लादरू ई कपियु ऎद्दु बिट्टरॆ एनु माडुवुदु?’’॥49-50॥

पदच्छेदः

49. vichaarya = conceiving; tam = that; kapisattmam = Hanuma the foremost among the monkeys; drumachiirabaddham = bound with the bark of trees; vimuktam = as having been relieved; astreNa = of the missile; viiraH = the heroic; indrajittu = Indrajit on his part; atha = then; jagaama = got hold of chintaam = a thought (as follows); baddhaH = a person tied; anyena = with other means; naanuvartate hi = cannot indeed be obliged; astram = by the missile.

अनुवादः

Conceiving that Hanuma the foremost among the monkeys, bound with the bark of trees, as having been relieved of the missile, the heroic Indrajit, on his part, then became thoughtful as follows: “A person tied with other means cannot indeed be bound again by the missile.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

50. aho = alas!; mahat = a great; karma = exploit; kR^itam = as been made; nirarthakam = futile; mantragatiH = the scope of the mystic formula; na vimR^iSTaa = has not been considered; raakSasaiH = by the demons; mantre = once the spell; vihate = has been made ineffective; anyat = another; astram = missile; na pravartate = cannot be operative; sarve = all of us; sma = became; samshayitaah = jeopardised.

अनुवादः

“Alas! My great exploit has been rendered futile. The scope of the mystic formula has not been considered by the demons. Once the spell has been made ineffective, another missile cannot be operative. All of us became jeopardized.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्त्रेण हनुमान् मुक्तो नात्मानमवबुध्यते ।
कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः ॥ ५१ ॥
हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः कालमुष्टिभिः ।
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः ॥ ५२ ॥

अस्त्रेण हनुमान् मुक्तो नात्मानमवबुध्यत ।
कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः ॥ हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः ।
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः ॥

हनुमान् जी यद्यपि अस्त्रके बन्धनसे मुक्त हो गये थे तो भी उन्होंने ऐसा बर्ताव किया, मानो वे इस बातको जानते ही न हों । क्रूर राक्षस उन्हें बन्धनोंसे पीड़ा देते और कठोर मुक्कोंसे मारते हुए खींचकर ले चले । इस तरह वे वानरवीर राक्षसराज रावणके पास पहुँचाये गये ॥

हनुमन्तनु ब्रह्मास्त्रदिन्द तानु बिडुगडॆ हॊन्दिद्दरू राक्षसरिगॆ तोर्पडिसलिल्ल. क्रूरराद राक्षसरु अवनन्नु अत्त-इत्त सॆळॆदाडुत्तिद्दरु. (अवनु आ कडॆ-ई कडॆ हॊरळुवाग अवनडियल्लि बिद्दु ऎष्टो राक्षसरु पुडियादरु.) हग्गगळिन्द बिगिदु पीडिसुत्तिद्दरु. दॊण्णॆगळिन्दलू, मुष्टिगळिन्दलू हॊडॆयुत्ता राक्षसेन्द्रनाद रावणन बळिगॆ सॆळॆदुकॊण्डु होदरु. (रावणनन्नु नोडबेकॆम्ब उद्देशदिन्द राक्षसरु कॊडुत्तिद्द किरुकुळवन्नु हनुमन्तनु तिळिदु, तिळिदु सहिसुत्तिद्दनु.)॥51-52॥

पदच्छेदः

51. hanumaan = Hanuma; muktaH = liberated; astreNa = by the missile; kR^iSya maaNastu = being dragged away; rakSobhiH = by the demons; nipiiDitaH = and afflicted; bandhaiH = by the ties of ropes; na avabudhyata = could not perceive; aatmaanam = his own liberated from the missile.

अनुवादः

Hanuma, liberated from the missile being dragged away by the demons and afflicted by the ties of ropes, could not realize that he was liberated from the missile.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

52. tataH = then; saH vaanaraH = that Hanuma; hanyamaanaH = being beaten; kaaSTha muSTibhiH = with sticks and fists; kruuraiH raakSasaiH = by the cruel demon; praakR^iSyata = was dragged; samiipam = to the vicinity; raakSasendrasya = of Ravana.

अनुवादः

That Hanuma, then being beaten with sticks and fists by the cruel demons, was dragged to the vicinity of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथेन्द्रजित् तं प्रसमीक्ष्य मुक्त-
मस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।
व्यदर्शयत् तत्र महाबलं तं
हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥ ५३ ॥

अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तं
अस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।
व्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं
हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥

तब इन्द्रजित् ने उन महाबली वानरवीरको ब्रह्मास्त्रसे मुक्त तथा वृक्षके वल्कलोंकी रस्सियोंसे बँधा देख उन्हें वहाँ सभासद‍्गणोंसहित राजा रावणको दिखाया ॥ ५३ ॥

बळिक ब्रह्मास्त्रदिन्द विमुक्तनागिद्द, हग्गगळिन्द बिगियल्पट्टिद्द, महाबलनाद, कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनन्नु इन्द्रजितुवु परिवारदॊडनॆ सभास्थानदल्लि कुळितिद्द रावणनिगॆ ‘इदो आ कपियु’ ऎन्दु तोरिसिदनु. ॥53॥

पदच्छेदः

53. atha = then; prasamiikSya = considering; tam = that Hanuma; baddham = tied; drumachiira suutraiH = with barks of trees and ropes; * muktam* = (but_ liberated; astreNa = by the missile; indrajit = Indrajit; * atha* = thereupon; vyadarshayat = showed; tam mahaabalam = that mighty; haripraviiram = jewel among the monkeys; raajJNe = to the king; tatra = there; sagaNaaya = along with a body of his attendants.

अनुवादः

Then, recognizing that Hanuma, tied with barks of trees and ropes, but liberated by the missile, Indrajit slowed that mighty Hanuma the jewel among the monkeys, to Ravana there sitting along with a body of his attendants.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् ।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ ५४ ॥

मतवाले हाथीके समान बँधे हुए उन वानर-शिरोमणिको राक्षसोंने राक्षसराज रावणकी सेवामें समर्पित कर दिया ॥ ५४ ॥

बन्धितनागिद्द, मदिसिद आनॆयन्तिद्द कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनन्नु नोडि राक्षसरु - अशोकवनवन्नु ध्वंसमाडिद कपियु इवने ऎन्दु रावणेश्वरनल्लि निवेदिसिकॊण्डरु.॥54॥

पदच्छेदः

54. raakSasaaH = the demon; nyavedayan = showed; raakSasendraaya raavaNaaya = to Ravana the king of demons; tam baddham = that captured Hanuma; kapivarottamam = the jewel among the foremost of monkeys; mattam maataN^gamiva = who was like an elephant in rut.

अनुवादः

The demons showed to Ravana, the king of demons that captured Hanuma, the jewel among the foremost of monkeys who looked like an elephant in rut.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कोऽयं कस्य कुतो वापि किं कार्यं कोऽभ्युपाश्रयः ।
इति राक्षसवीराणां दृष्ट्वा सञ्जज्ञिरे कथाः ॥ ५५ ॥

कोऽयं कस्य कुतो वात्र किं कार्यं को व्यपाश्रयः ।
इति राक्षसवीराणां तत्र सञ्जज्ञिरे कथाः ॥

कोऽयम् कस्य कुतो वात्र किम् कार्यम् को व्यपाश्रयः । इति राक्षसवीराणाम् तत्र सम्ज्ज्ञिरे कथेः ॥ ५-४८-५५

उन्हें देखकर राक्षसवीर आपसमें कहने लगे—‘यह कौन है? किसका पुत्र या सेवक है? कहाँसे आया है? यहाँ इसका क्या काम है? तथा इसे सहारा देनेवाला कौन है? ॥ ५५ ॥

राजसभॆयल्लिद्द राक्षसवीररु आ वानरनन्नु नोडि, इवनारु? ऎल्लिन्द बन्दिरुवनु? इवनु बन्द कॆलसवेनु? इवनिगॆ आश्रयदातरु यारु? ऎन्दु परस्पर मातनाडिकॊळ्ळुत्तिद्दरु.॥55॥

पदच्छेदः

55. raakSasaviiraaNaam = from the heroic demons; sajajJNire = were generated; tatra = there; iti = (as follows); kaH = who; ayam = is this being; kasya = whose servant is he?; kim = what; kaaryam = is his pursuit?; kaH = who; vyapaashrayaH = is his ally?.

अनुवादः

So went round the following conversations from the heroic demons there: “Who is this being? Whose savant is he? Where has he come from? What is his pursuit? Who is his alley?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।
राक्षसास्तत्र सङ्क्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ॥ ५६ ॥

कुछ दूसरे राक्षस जो अत्यन्त क्रोधसे भरे थे, परस्पर इस प्रकार बोले—‘इस वानरको मार डालो, जला डालो या खा डालो’ ॥ ५६ ॥

हनुमन्तनन्नु नोडि क्रुद्धराद कॆलवु राक्षसरु ‘ई कपियन्नु कॊन्दुहाकिरि, सुट्टु हाकिरि, तिन्दु हाकिरि’ ऎन्दु ऒब्बरु मत्तॊब्बरिगॆ हेळिकॊण्डु कूगाडुत्तिद्दरु.॥56॥

पदच्छेदः

56. atha = thereafter; apare = some; raakSasaaH = demons; samkruddhaaH = highly enraged; abruvat = said; parasparam = to one another; iti = as follows; hanyataam = let this monkey be killed; dahyataamchaapi = even roasted (alive); bhakSyataam = and devoured.

अनुवादः

Thereafter, some demons, highly enraged, said to one another as follows: “Let this monkey be killed, even roasted alive and devoured.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा
स तत्र रक्षोऽधिपपादमूले ।
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान्
गृहं महारत्नविभूषितं च ॥ ५७ ॥

अत्तित्य मार्गम् सहसा महात्मा । स तत्र रक्षोधिपपादमूले । ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् । गृहम् महारत्नविभूषितम् च ॥ ५-४८-५७

महात्मा हनुमान् जी सारा रास्ता तै करके जब सहसा राक्षसराज रावणके पास पहुँच गये, तब उन्होंने उसके चरणोंके समीप बहुत-से बड़े-बूढ़े सेवकोंको और बहुमूल्य रत्नोंसे विभूषित सभाभवनको भी देखा ॥

महात्मनाद हनुमन्तनु मार्गवन्नु दाटि मुन्दॆ होद नन्तर, अमूल्य रत्नगळिन्द अलङ्कृतवागिद्द, रावणन सभाभवनवन्नू, सभॆयल्लि राक्षसेश्वरन पदतलदल्लि कुळितिद्द वृद्धराद अमात्यरन्नू ऒम्मॆ कण्णुहायिसि नोडिदनु.॥57॥

पदच्छेदः

57. atiitya = after crossing over; maargam = the path; sahasaa = swiftly; saH mahaatmaa = that high-souled Hanuma; dadarsha = saw; tatra = there; gR^iham = the palace; raajJNaH = of Ravana; mahaaratna vibhuuSitam = decorated with highly precious stones; parichaara vR^iddaan = and his elderly attendants; rakSodhipa paadamuule = at the feet of Ravana.

अनुवादः

After crossing over the path swiftly, the high-souled Hanuma saw there the palace of Ravana, decorated with highly precious stones and his elderly attendants sitting at the feet of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् ।
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ॥ ५८ ॥

उस समय महातेजस्वी रावणने विकट आकारवाले राक्षसोंके द्वारा इधर-उधर घसीटे जाते हुए कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी को देखा ॥ ५८ ॥

महातेजस्वियाद रावणनु विकारवाद आकारगळन्नु हॊन्दिद्द राक्षसरिन्द सॆळॆदाडल्पडुत्तिद्द कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनन्नु नोडिदनु.॥58॥

पदच्छेदः

58. saH raavaNaH = that Ravana; mahaatejaaH = with a highly excited energy; dadarsha = saw; kapisattamam = Hanuma the foremost of monkeys; kR^iSya maaNam = being dragged; itastataH = hitter and thither; rakSobhiH = by demonsl; vikR^itaakaaraiH = of ugly countenance.

अनुवादः

That Ravana, who was endowed with an extraordinary energy, saw Hanuma the foremost of monkeys, being dragged hither and thither by demons of ugly countenance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ५९ ॥

कपिश्रेष्ठ हनुमान् ने भी राक्षसराज रावणको तपते हुए सूर्यके समान तेज और बलसे सम्पन्न देखा ॥ ५९ ॥

तेजबल सम्पन्ननागिद्द, सूर्यनन्तॆ विराजिसुत्तिद्द राक्षसेश्वरनन्नु आ कपिसत्तमनु नोडिदनु.॥59॥

पदच्छेदः

59. kapisattamaH cha = Hanuma; the jewel among monkeys; too; dadarsha = saw; raakSasaadhipatum = Ravana the king of demons; tejobala samaayuktam = charged with luster and strength; tapantam = blazing; bhaaskaram iva = like the sun.

अनुवादः

Hanuma the jewel among the monkeys also saw Ravana the king of demons, charged with luster and strength and blazing like the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टि-
र्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।
अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान्
समादिशत् तं प्रति मुख्यमन्त्रीन् ॥ ६० ॥

स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टिः
दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।
अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान्
समादिशत्तं प्रति मन्त्रिमुख्यान् ॥

स रोषसम्वर्तितताम्रदृष्टि । र्दशाननस्तम् कपिमन्ववेक्ष्य । अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धन् । समादिशत्तम् प्रति मन्त्रिमुख्यान् ॥ ५-४८-६०

हनुमान् जी को देखकर दशमुख रावणकी आँखें रोषसे चञ्चल और लाल हो गयीं । उसने वहाँ बैठे हुए कुलीन, सुशील और मुख्य मन्त्रियोंको उनसे परिचय पूछनेके लिये आज्ञा दी ॥ ६० ॥

क्रुद्धनागिद्द राक्षसन कण्णुगळु कॆण्डदन्तॆ कॆम्पागि सुत्तुत्तिद्दवु. कपियन्नु ऒम्मॆ दुरुगट्टि नोडि रावणनु तन्न सुत्तलू कुळितिद्द, सत्कुलप्रसूतराद, शीलवन्तराद, वृद्धराद मन्त्रि मुख्यरिगॆ - ‘ईतनन्नु चॆन्नागि विचारिसिकॊळ्ळि’ ऎन्दु आज्ञापिसिदनु.॥60॥

पदच्छेदः

60. saH dashaananaH = that Ravana; roSasamvartita taamradR^iSTiH = rolling his red-hot eyes with rage; anvakSya = by seeing; tam kapim = that Hanuma; atha = and thereafter; mantri mukhyaana = important ministers; kulashiila vR^iddhaan = who were elder by clan and character; upaviSTaan = sitting there; samaadishat = ordered; (to know); tam prati = about that Hanuma.

अनुवादः

That Ravana, rolling his red-hot eyes with rage by seeing that Hanuma and thereafter seeing his important ministers who were elder to his by clan and character sitting there, ordered them to interrogate Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथाक्रमं तैः स कपिश्च पृष्टः
कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ ।
निवेदयामास हरीश्वरस्य
दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि ॥ ६१ ॥

यथाक्रमं तैः स कपिर्विपृष्टः
कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ ।
निवेदयामास हरीश्वरस्य
दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि ॥

उन सबने पहले क्रमशः कपिवर हनुमान् से उनका कार्य, प्रयोजन तथा उसके मूल कारणके विषयमें पूछा । तब उन्होंने यह बताया कि ‘मैं वानरराज सुग्रीवके पाससे उनका दूत होकर आया हूँ’ ॥ ६१ ॥

रावणन अप्पणॆयन्तॆ मन्त्रिमहोदयरु कपिवरनन्नु अनुक्रमवागि प्रश्निसलु उपक्रमिसिदरु - ‘नीनारु? इल्लिगेकॆ बन्दिरुवॆ? याव कार्यक्कागि बन्दिरुवॆ?’ ऎन्दु प्रश्निसिदाग, हनुमन्तनु - ‘वानर प्रभुवाद सुग्रीवनिन्द कळिसिकॊट्टु बन्दिरुव दूतनु नानु’ ऎन्दु उत्तरिसिदनु.॥61॥

पदच्छेदः

61. vipR^iSTaH = questioned; yathaakramam = as per order; * taiH* = by those ministers; kaaryaartham = about the purpose of his operation; muulam = and the source; arthasya = of his act; saH kapiH = that Hanuma; nivedayaamaasa = informed; adau = at the outset; aagataH asmi = “I came; duutaH = harishvarasya sakaashaat = from the presence of Sugreeva.

अनुवादः

Questioned, as per order, by those ministers as to the purpose of his operation and the motive of his act, that Hanuma at the outset informed, “I came from Sugreeva as an envoy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें अड़तालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४८ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि नलवत्तॆण्टनॆय सर्गवु मुगियितु.