०४७ अक्षकुमारवधः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Ravana sends Aksha, his own son, to fight against Hanuma. Aksha, along with his army elephants and horses, approach Hanuma and incites him to battle by discharging three sharp arrows. As Aksha discharges his arrows, Hanuma bounces quickly to the sky and smashes Aksha, his chariot and the horses with blows. After killing Aksha, Hanuma returns again to the same archy door-way.

स्रोतः: valmikiramayan.net

47. रावणपुत्र अक्षकुमारका पराक्रम और वध

सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान्
हनूमता सानुचरान् सवाहनान् ।
निशम्य राजा समरोद्धतोन्मुखं
कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षम् ॥ १ ॥

सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान्
हनूमता सानुचरान् सवाहनान् ।
निशम्य राजा समरोद्धतोन्मुखं
कुमारमक्षं प्रसमैक्षताग्रतः ॥

सेना पतीन् पन्च स तु प्रमापितान् । हनूमता सानुचरान् सवाहनान् । समीक्ष्य राजा समर उद्धत उन्मुखम् । कुमारम् अक्षम् प्रसमैक्षत अक्षतम् ॥ ५-४७-१

हनुमान् जी के द्वारा अपने पाँच सेनापतियोंको सेवकों और वाहनोंसहित मारा गया सुनकर राजा रावणने अपने सामने बैठे हुए पुत्र अक्षकुमारकी ओर देखा, जो युद्धमें उद्धत और उसके लिये उत्कण्ठित रहनेवाला था ॥ १ ॥

दुर्धरने मॊदलाद ऐदु सेनापतिगळु, वाहन सैन्यदॊडनॆ हनुमन्तन कैयिन्द मडिद वार्तॆयन्नु रावणनु तिळिदुकॊण्डनु. आग युद्धक्कॆ होगलु आतुरनागि सज्जागि ऎदुरिगॆ निन्तिद्द अक्षकुमारनन्नु नोडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. nishamya = hearing; pramaapitaan = and sustaining prof; paN^cha = (that) the five; senaapatiin = army-generals; saanucharaan = along with their followers; savaahanaan = and vehicles; hataan = were disposed off; * hanumataa* = by Hanuma; raajaa = that Ravana; prasamaikSata = looked at; akSam = Aksha; kumaaran = his son; agrataH = who was sitting in front of him; samaroddhatonmukham = who was violent in combat and inclined to fighting.

अनुवादः

Hearing and sustaining that the five army-generals along with their followers and vehicles were disposed off by Hanuma, Ravana looked at Aksha, his son, violent in combat and who was inclined to fighting as well as sitting in front of him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः
प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः ।
समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो
द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः ॥ २ ॥

स तस्य दृष्टि अर्पण सम्प्रचोदितः । प्रतापवान् कान्चन चित्र कार्मुकः । समुत्पपात अथ सदसि उदीरितो । द्विजाति मुख्यैः हविषा इव पावकः ॥ ५-४७-२

पिताके दृष्टिपातमात्रसे प्रेरित हो वह प्रतापी वीर युद्धके लिये उत्साहपूर्वक उठा । उसका धनुष सुवर्णजटित होनेके कारण विचित्र शोभा धारण करता था । जैसे श्रेष्ठ ब्राह्मणोंद्वारा यज्ञशालामें हविष्यकी आहुति देनेपर अग्निदेव प्रज्वलित हो उठते हैं, उसी प्रकार वह भी सभामें उठकर खड़ा हो गया ॥ २ ॥

रावणन दृष्टिप्रसरणदिन्द प्रचोदितनागि इम्मडिसिद उत्साहदिन्द, प्रतापशालियू, सुवर्णदिन्द चित्रितवाद धनुस्सन्नु धरिसिदवनू आद अक्षकुमारनु, सभासदरिन्द प्रोत्साहितनागि ब्राह्मणोत्तमरु अर्पिसिद हविस्सिनिन्द प्रज्वलिसुव अग्नियन्तॆ सट्टनॆ ऎद्दु निन्तनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. dR^iSTyarpaNa samprachoditaH = goaded by obtaining of looks; tasya = of Ravana; saH = that Aksha; prataapavaan = the energetic demon; atha = thereupon; golden dotted bow; samutpapaata = sprang up quickly; paavakaH iva = like a fire; udiiratah = moved up; dvijaatimukhyaiH = by the foremost brahmins; haviSaa = by offering oblations; sadasi = in a sacrificial fire.

अनुवादः

Goaded by the looks of Ravana, the energetic Aksha, wielding a golden dotted bow, quickly sprang up, like a fire switched up by the foremost of brahmins in a sacrificial fire, by offering oblations to it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो महान् बालदिवाकरप्रभं
प्रतप्तजाम्बूनदजालसन्ततम् ।
रथं समास्थाय ययौ स वीर्यवान्
महाहरिं तं प्रति नैर्ऋतर्षभः ॥ ३ ॥

ततो महत् बाल दिवा कर प्रभम् । प्रतप्त जाम्बू नद जाल सम्ततम् । रथाम् समास्थाय ययौ स वीर्यवान् । महाहरिम् तम् प्रति नैरृत ऋषभः ॥ ५-४७-३

वह महापराक्रमी राक्षसशिरोमणि अक्ष प्रातःकालीन सूर्यके समान कान्तिमान् तथा तपाये हुए सुवर्णके जालसे आच्छादित रथपर आरूढ़ हो उन महाकपि हनुमान् जी के पास चल दिया ॥ ३ ॥

बळिक महावीरनू, राक्षसश्रेष्ठनू आद अक्षकुमारनु, बालसूर्यनन्तॆ महाप्रभॆयिन्द कूडिद्दु, पुटविट्ट बङ्गारद जालरिगळिन्द समावृतवागिद्द उत्तम रथदल्लि आरूढनागि वानरोत्तमनाद हनुमन्तन बळिगॆ युद्धक्कागि हॊरटनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saamaasthaaya = mounting; mahat = a great; ratham = chariot; baaladivaakaraprabham = having a splendour of a newly risen sun; pratapta jaambuunada jaalasamtatam = and overlaid with a protective armour of highly refined gold; saH viiryavaan nairR^itarSabhaH = that valiant chief of demons; tataH = then; yayau = went; tam mahaaharim prati = towards that mighty monkey.

अनुवादः

Mounting a great chariot, having a splendour of a newly risen sun and overlaid with a protective armour of highly refined gold, that valiant cheif of demons sallied forth towards that mighty monkey.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तपःसङ्ग्रहसञ्चयार्जितं
प्रतप्तजाम्बूनदजालचित्रितम् ।
पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं
मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥ ४ ॥
सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणं
तडित्प्रभं व्योमचरं समाहितम् ।
सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं
यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ॥ ५ ॥
विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना
सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा ।
दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः
स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥ ६ ॥

ततस्तपःसङ्ग्रहसञ्चयार्जितं
प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम् ।
पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं
मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥ सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणं
रविप्रभं व्योमचरं समाहितम् ।
सतूणमष्टासिनिबद्ध बन्धुरं
यथाक्रमावेशित शक्ति तोमरम् ॥ विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना
सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा ।
दिवाकराभं रथमास्थि तस्ततः
स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥

ततः तपः सम्ग्रह संचय अर्जितम् । प्रतप्त जाम्बू नद जाल शोभितम् । पताकिनम् रत्न विभूषित ध्वजम् । मनो जव अष्ट अश्व वरैः सुयोजितम् ॥ ५-४७-४ सुर असुर अधृष्यम् असम्ग चारिणम् । रवि प्रभम् व्योम चरम् समाहितम् । सतूणम् अष्ट असि निबद्ध बन्धुरम् । यथा क्रम आवेशित शक्ति तोमरम् ॥ ५-४७-५ विराजमानम् प्रतिपूर्ण वस्तुना । सहेम दाम्ना शशि सूर्य वर्वसा । दिवा कर आभम् रथम् आस्थितः ततः । स निर्जगाम अमर तुल्य विक्रमः ॥ ५-४७-६

वह रथ उसे बड़ी भारी तपस्याओंके संग्रहसे प्राप्त हुआ था । उसमें तपे हुए जाम्बूनद (सुवर्ण)-की जाली जड़ी हुई थी । पताका फहरा रही थी । उसका ध्वजदण्ड रत्नोंसे विभूषित था । उसमें मनके समान वेगवाले आठ घोड़े अच्छी तरह जुते हुए थे । देवता और असुर कोई भी उस रथको नष्ट नहीं कर सकते थे । उसकी गति कहीं रुकती नहीं थी । वह बिजलीके समान प्रकाशित होता और आकाशमें भी चलता था । उस रथको सब सामग्रियोंसे सुसज्जित किया गया था । उसमें तरकस रखे गये थे । आठ तलवारोंके बँधे रहनेसे वह और भी सुन्दर दिखायी देता था । उसमें यथास्थान शक्ति और तोमर आदि अस्त्र-शस्त्र क्रमसे रखे गये थे । चन्द्रमा और सूर्यके समान दीप्तिमान् तथा सोनेकी रस्सीसे युक्त युद्धके समस्त उपकरणोंसे सुशोभित उस सूर्यतुल्य तेजस्वी रथपर बैठकर देवताओंके तुल्य पराक्रमी अक्षकुमार राजमहलसे बाहर निकला ॥ ४—६ ॥

सकल युद्धॊपकरणगळिन्द सज्जागिद्दु, सुवर्णमयवाद मालॆगळिन्द विराजिसुत्तित्तु. चन्द्र-सूर्यर कान्तियन्तॆ प्रकाशमानवागि कङ्गॊळिसुत्तित्तु. सूर्य रथदन्तॆ आकाशदल्ले सञ्चरिसुव आ अनुपम रथदल्लि कुळितु देव सदृश पराक्रमवुळ्ळ अक्षकुमारनु युद्धक्कागि हॊरटनु.॥6॥

पदच्छेदः

4. tataH = then; (that chariot); tapaH samgraha samchayaarjitam = was earned by many kinds of his penances; pratapta jaambuunadjaala shobhitam = shining with a protective armour of highly refined gold; pataakinam = adorned iwth a flag; ratnavibhuuSita dhvajam = on a flag-staff studded with gems; suyojitam = yoked well with; manojavaaSTaashvavaraiH = eight excellent horses; having a speed equal to that of a mind.

अनुवादः

Aksha’s chariot was earned through many kinds of his penances. It was shining with a protective armour of highly refined gold, adorned with a flag on a flag-staff studded with gems and yoked well with eight excellent horses, having speed equal to that of a mind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देव-दानवरिन्दलू अदु ऎदुरिसलु असाध्यवागित्तु. भूमिय सम्पर्कवे इल्लदॆ सञ्चरिसुत्तित्तु. सूर्यन कान्तियिन्द कङ्गॊळिसुत्ता, आकाशदल्लियू सञ्चरिसुत्ता, बेकाद स्थळदल्लि सुस्थिरवागि निन्तिरुत्तित्तु. रथदल्लि अनेक बत्तळिकॆगळिद्दु, मूकि कम्बक्कॆ ऎण्टु कत्तिगळन्नु कट्टिद्दरु. शक्ति तोमरगळन्नु अनुक्रमवागि रथदल्लि इरिसिद्दरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. suraasuraadhR^iSyam = (that chariot) cannot be attacked by celestials or demons; asamga chaariNam = (It) moves without hindrance; raviprabham = It has a shining similar to the sun; vyomacharam = It can move within the sky; samaahitam = well-conceived; satuuNam = with a quiver; aSTaasi = eight swords; nibaddha bandhuram = tied with bells; yathaakrama aveshita shakti tomaram = arranged well in order with spears and lances.

अनुवादः

That chariot was unassailable by celestials or demons. It moved without hindrance to any place. It shone like a sun and could move within the sky. It was well-conceived with a quiver, eight swords and tied with bells. It was orderly arranged with spears and lances in their respective places.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अक्षकुमारन रथवु भारी तपः फलदिन्द लभिसित्तु. चॊक्कवाद चिन्नद बलॆगळ आवरणदिन्दागि विचित्रवागि काणुत्तित्तु. पताकॆगळिन्दलू रत्नगळिन्द समलङ्कृतवागिद्दु, ध्वजदिन्दलू शोभिसुत्तित्तु. मनोवेगक्कॆ समानवाद वेगवुळ्ळ ऎण्टु कुदुरॆगळु आ रथक्कॆ हूडिद्दरु.॥4॥

पदच्छेदः

6. tataH = then; saH = he; amaratulyavikramaH with a prowess equal to that of celestials; nirjagaama = came forth; aasthitaH = mounting; ratham = the chariot; sa hema daamnaa = decorated with golden wreaths; shashi suurya varchasaa = with a brilliance of the moon and the sun; pratipuurNa vastunaa = filled with every right thing; viraajamaanam = shining; divaakaraabham = like rays of sun.

अनुवादः

Then, Aksha having a prowess equal to that of celestials, came forth, mounting that chariot decorated with golden wreaths, having a brilliance of moon and sun, filled with every right thing and shining like rays of sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पूरयन् खं च महीं च साचलां
तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः ।
बलैः समेतैः सहतोरणस्थितं
समर्थमासीनमुपागमत् कपिम् ॥ ७ ॥

स पूरयन् खं च महीं च साचलां
तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः ।
बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं
समर्थमासीनमुपागमत् कपिम् ॥

स पूरयन् खम् च महीम् च साचलाम् । तुरम्ग मतन्ग महारथ स्वनैः । बलैः समेतैः स हि तोरण स्थितम् । समर्थम् आसीनम् उपागमत् कपिम् ॥ ५-४७-७

घोड़े, हाथी और बड़े-बड़े रथोंकी भयंकर आवाजसे पर्वतोंसहित पृथ्वी तथा आकाशको गुँजाता हुआ वह बड़ी भारी सेना साथ लेकर वाटिकाके द्वारपर बैठे हुए शक्तिशाली वीर वानर हनुमान् जी के पास जा पहुँचा ॥ ७ ॥

आनॆ, कुदुरॆ, महारथगळ सञ्चलनद ध्वनियिन्द भूम्याकाशगळन्नू, पर्वतगळन्नू प्रतिध्वनिसुत्ता, सकल बलदिन्दॊडगूडिद आ अक्षकुमारनु वनमुखद्वारदल्लि आसीननागिद्द, युद्धविद्या विशारदनाद हनुमन्तन बळिगॆ समीपिसिदनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. saH = that Aksha; puurayan = filling; khamcha = the sky; mahiimcha = and the earth; saachalam = along with its mountains; turaN^ga maatN^ga mahaarathasvanaiH = with sounds of horses; elephants and chariots; balaiH saha sametaiH = joined together with his army; upaagamat = approached; mahaakapim = Hanuma the great monkey; samartham = the efficient one; toraNasthitam = who was standing at the archy door-way.

अनुवादः

Aksha, filling the sky earth and its mountains with sounds of horses elephants and chariots, together with his army, approached the efficient Hanuma the great monkey, standing at the archy door-way.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो
युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये ।
अवस्थितं विस्मितजातसम्भ्रमं
समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ॥ ८ ॥

स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो
युगान्तकालाग्नि मिव प्रजाक्षये ।
अवस्थितं विस्मितजातसम्भ्रमः
समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ॥

स तम् समासाद्य हरिम् हरि ईक्षणो । युग अन्त काल अग्निम् इव प्रजा क्षये । अवस्थितम् विस्मित जात सम्भ्रमः । समैक्षत अक्षो बहु मान चक्षुषा ॥ ५-४७-८

सिंहके समान भयंकर नेत्रवाले अक्षने वहाँ पहुँचकर लोकसंहारके समय प्रज्वलित हुई प्रलयाग्निके समान स्थित और विस्मय एवं सम्भ्रममें पड़े हुए हनुमान् जी को अत्यन्त गर्वभरी दृष्टिसे देखा ॥ ८ ॥

सिंहदन्तॆ क्रूरदृष्टियुळ्ळ आ अक्षकुमारनु, प्रळयकालदल्लि प्रजॆगळ विनाशक्कागि हुट्टिद कालाग्नियन्तॆ काणुत्तिद्द आ वानरोत्तमनन्नु समीपिसि, प्रपञ्चदल्लि इन्तह बृहत्कायवुळ्ळ ऒन्दु कपियु इदॆये? ऎन्दु सम्भ्रमाश्चर्यगळल्लि मुळुगिद अवनु मारुतियन्नु गर्वदिन्द दिट्टिसि नोडिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. samaasaadya = approaching; tam harim = that Hanuma; avasthitam = standing readily; prajaakSaye = to destroy mortals; kaalagnim iva = like a fire that is to destroy the world; saH akSaH = that Aksha; hariikSaNaH = the yellow-eyed; vismitajaatasambhramaH = was bewildered born of a surprise; samaikSata = and looked to; bahuumaanachakSuSaa = him with a great esteem.

अनुवादः

Approaching that Hanuma, standing there readily to destroy mortals, similar to a fire that is to destroy the world, the yellow-eyed Aksha was bewildered, born of a surprise and looked to him with a great esteem.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः
पराक्रमं चारिषु रावणात्मजः ।
विचारयन् स्वं च बलं महाबलो
युगक्षये सूर्य इवाभिवर्धत ॥ ९ ॥

स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः
पराक्रमं चारिषु रावणात्मजः ।
विचारयन् स्वं च बलं महाबलो
युगक्षये सूर्य इवाभिवर्धते ॥

स तस्य वेगम् च कपेः महात्मनः । पराक्रमम् चारिषु पार्ह्तिव आत्मजः । विचारयन् खम् च बलम् महाबलो । हिम क्षये सूर्य इव अभिवर्धते ॥ ५-४७-९

उन महात्मा कपिश्रेष्ठके वेग तथा शत्रुओंके प्रति उनके पराक्रमका और अपने बलका भी विचार करके वह महाबली रावणकुमार प्रलयकालके सूर्यकी भाँति बढ़ने लगा ॥ ९ ॥

आ बलिष्ठनाद रावणकुमारनु, महाशक्ति सम्पन्ननाद वानरनु ई हिन्दॆ शत्रुगळ विषयदल्लि तोरिद पराक्रमवन्नू, अवन अपार बलवेगवन्नू तन्न बलदॊन्दिगॆ होलिसिकॊण्डनु. आग छळिकाल कळॆदु बेसिगॆयल्लि सूर्यन तापवु हॆच्चुवन्तॆ अवन युद्धोत्साहवु इम्मडिसितु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saH = that Aksha; mahaabalaH = the mighty; paarthivaamajaH = prince; vidhaarayan = assessing; vegamcha = the swiftness; tasya kapeH = of that Hanuma; mahaatmanaH = the high-souled; paraakramamcha = his prowess; * aariSu* = in respect of his adversaries; svam cha = and his own; balam = strength; abhivardhate = increased his body more and more; himakSaye suurya iva = like the sun when the frost is faded away.

अनुवादः

That Aksha, the mighty prince, assessing the swiftness of that high-souled Hanuma and his prowess with regard to his adversaries as also his own strength, increased his body more and more like the sun when the frost is faded away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं
स्थितः स्थिरः संयति दुर्निवारणम् ।
समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे
प्रचोदयामास शितैः शरैस्त्रिभिः ॥ १० ॥

स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं
स्थिरं स्थितः संयति दुर्निवारणम् ।
समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे
प्रचोदयामास शरैस्त्रिभिः शितैः ॥

स जात मन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमम् । स्थिरः स्थितः सम्यति दुर्निवारणम् । समाहित आत्मा हनुमन्तम् आहवे । प्रचोदयामास शरैः त्रिभिः शितैः ॥ ५-४७-१०

हनुमान् जी के पराक्रमपर दृष्टिपात करके उसे क्रोध आ गया । अतः स्थिरतापूर्वक स्थित हो उसने एकाग्रचित्तसे तीन तीखे बाणोंद्वारा रणदुर्जय हनुमान् जी को युद्धके लिये प्रेरित किया ॥ १० ॥

आ अक्षकुमारनु, युद्धदल्लि ऎदुरिसलु साध्यवाद, स्थिरवाद पराक्रमवुळ्ळ हनुमन्तनन्नु नोडि क्रुद्धनादनु. युद्धमाडलु सुस्थिरवागि निन्तिद्द अवनु एकाग्रचित्तदिन्द तीक्ष्णवाद मूरु बाणगळन्नु प्रयोगिसि आ कपिवरनन्नु युद्धक्कागि प्रचोदिसिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. prasamiikSya = seeing; vikramam = Hanuma’s prowess; durnivaaraNam = which was unrestrainable; sthiram = and stable; samyati = in battle; sah = that Aksha; jaatamanyuH = exhibiting anger; sthiraH = became stable; samaahitaatmaa = with his mind composed; prachodayaamaasa = incited; hanumantam = Hanuma; aahave = to battle; shitaiH = tribhiH sharaiH = by discharging three sharp arrows.

अनुवादः

Understanding Hanuma’s prowess to be unrestrainable and stable in battle, that Aksha, exhibiting anger initially, became stable and mentally composed and incited Hanuma to battle by discharging three sharp arrows towards him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं
जितश्रमं शत्रुपराजयोचितम् ।
अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसं
सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥ ११ ॥

ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं
जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम् ।
अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः
स बाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥

ततः कपिम् तम् प्रसमीक्ष्य गर्वितम् । जित श्रमम् शत्रु पराजयोः जितम् । अवैक्षत अक्षः समुदीर्ण मानसः । सबाण पाणिः प्रगृहीत कार्मुकः ॥ ५-४७-११

तदनन्तर हाथमें धनुष और बाण लिये अक्षने यह जानकर कि ‘ये खेद या थकावटको जीत चुके हैं, शत्रुओंको पराजित करनेकी योग्यता रखते हैं और युद्धके लिये इनके मनका उत्साह बढ़ा हुआ है; इसीलिये ये गर्वीले दिखायी देते हैं, उनकी ओर दृष्टिपात किया ॥ ११ ॥

शत्रुवु प्रयोगिसिद बाणगळिन्द हनुमन्तनिगॆ याव आयासवू आगलिल्ल. शत्रुगळन्नु लीलाजालवागि पराभवगॊळिसुवन्तह अवनु बलगर्वितनागि विजृम्भिसुत्तिद्द अवनन्नु अक्षकुमारनु चॆन्नागि निरीक्षिसिदनु. धनुर्बाणगळन्नु धरिसिद्द अवनु युद्ध सन्नद्धनागि मुन्दरिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. prasamiikSya = recognising; tam kapim = that Hanuma; * garvitam* = as a haughty monkey; shatru paraajayorjitam = after having gallantly conquered his adversaries; jita shramam = and accustomed to fatigue; sah akSaH = that Aksha; sabaaNapaaNiH = with arrows in his hand; pragrahiita kaarmukaH = and grasping the bow; avaikSata = saw (him); samudiirNamaanasaH = with an excited mind.

अनुवादः

Recognizing that Hanuma, as a haughty monkey, after having gallantly conquered his adversaries and accustomed to fatigue, that Aksha, graspign the bow and arrows his hand, saw him with an excited mind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः
समाससादाशुपराक्रमः कपिम् ।
तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः
सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः ॥ १२ ॥

स हेम निष्क अन्गद चारु कुण्डलः । समाससाद आशु पराक्रमः कपिम् । तयोः बभूव अप्रतिमः समागमः । सुर असुराणाम् अपि सम्भ्रम प्रदः ॥ ५-४७-१२

गलेमें सुवर्णके निष्क (पदक), बाँहोंमें बाजूबंद और कानोंमें मनोहर कुण्डल धारण किये वह शीघ्रपराक्रमी रावणकुमार हनुमान् जी के पास आया । उस समय उन दोनों वीरोंमें जो टक्कर हुई, उसकी कहीं तुलना नहीं थी । उनका युद्ध देवताओं और असुरोंके मनमें भी घबराहट पैदा कर देनेवाला था ॥ १२ ॥

भङ्गारद पदकवन्नू, भुजकीर्तिगळन्नू, मनोहरवाद कुण्डलगळिन्दलू शॊसिभिसुत्तिद्द, वेग विक्रमियाद अक्षनु हनुमन्तनन्नु ऎदुरिसिदनु. अवर सङ्ग्रामवु अप्रतिमवागिद्दु, देव-दानवरिगू कुतूहलवन्नुण्टुमाडुवुदागित्तु.॥12॥

पदच्छेदः

12. hema niSkaaN^gadachaarukuN^DalaH = having a golden chain; a pair of armlets and charming ear-rings; saH = Aksha; aashuparaakramaH = of a quick prowess; samaasasaada = approached; kapim = Hanuma; tayoH = their; apratimaH = unmatched; samaagamaH = get-together in combat; abhuut = became; sambhramapradaH = baffled; suraasuraaNaamapi = to even the celestials and demons.

अनुवादः

Having a glden chain, a pair of armlets and charming ear-rings, Aksha of a swift prowess, approached Hanuma. Their unmatched get-together in combat became a baffle to even the celestials and demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ररास भूमिर्न तताप भानुमान्
ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः ।
कपेः कुमारस्य च वीर्यसंयुगं
ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे ॥ १३ ॥

ररास भूमिर्न तताप भानुमान्
ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः ।
कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं
ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे ॥

ररास भूमिः न तताप भानुमान् । ववौ न वायुः प्रचचाल च अचलः । कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य सम्युगम् । ननाद च द्यौः उदधिः च चुक्षुभे ॥ ५-४७-१३

कपिश्रेष्ठ हनुमान् और अक्षकुमारका वह संग्राम देखकर भूतलके सारे प्राणी चीख उठे । सूर्यका ताप कम हो गया । वायुकी गति रुक गयी । पर्वत हिलने लगे । आकाशमें भयंकर शब्द होने लगा और समुद्रमें तूफान आ गया ॥ १३ ॥

हनुमन्तनिगू अक्षकुमारनिगू नडॆद घोरवाद युद्धवन्नु नोडि, भूमियु नडुगितु, सूर्यनु कान्तिहीननादनु, गाळियु स्तब्धवायितु, पर्वतगळु नडुगिदवु, आकाशदल्लि घोरशब्दवायितु, समुद्रवु क्षोभॆगॊण्डितु.॥13॥

पदच्छेदः

13. viikSya = seeing; samyugam = the battle; kapeH = of Hanuma; kumaarasya = and of Aksha; bhuumiH = the earth; raraasa = uproared; bhaanumaan = the sun; na tataapa = did not shine; vaayuH = the wind; * na vavau* = ceased to blow; achalaH cha = the mountain; prachachaala = shook; dyau = the sky; nanaada = made a reverberent sound; udadishcha = the ocean too; chukSubhe = was agitated.

अनुवादः

Seeing that battle between Hanuma and Aksha, the earth uproared. The sun did not shine brightly. The wind ceased to blow. The mountain shook. The sky made a reverberant sound. The ocean too was agitated.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य वीरः सुमुखान् पतत्रिणः
सुवर्णपुङ्खान् सविषानिवोरगान् ।
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववि-
च्छरानथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्यताडयत् ॥ १४ ॥

ततः स वीरः सुमुखान् पतत्रिणः
सुवर्णपुङ्खान् सविषानिवोरगान् ।
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववित्
शरानथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्यपातयत् ॥

ततः स वीरः सुमुखान् पतत्रिणः । सुवर्ण पुन्खान् सविषान् इव उरगान् । समाधि सम्योग विमोक्ष तत्त्ववित् । शरान् अथ त्रीन् कपि मूर्ध्नि अपातयत् ॥ ५-४७-१४

अक्षकुमार निशाना साधने, बाणको धनुषपर चढ़ाने और उसे लक्ष्यकी ओर छोड़नेमें बड़ा प्रवीण था । उस वीरने विषधर सर्पोंके समान भयंकर, सुवर्णमय पंखोंसे युक्त, सुन्दर अग्रभागवाले तथा पत्रयुक्त तीन बाण हनुमान् जी के मस्तकमें मारे ॥ १४ ॥

गुरितप्पदॆ बाणगळन्नु हूडुवुदरल्लि, बाणप्रयोगदल्लि प्रावीण्यवन्नु हॊन्दिद्द रावणियु सुन्दरवाद अग्रभागगळुळ्ळ, चिन्नद गरि कट्टिद, विषसर्पदन्तॆ इद्द मूरु बाणगळन्नु हनुमन्तन तलॆगॆ हॊडॆदनु. ॥14॥

पदच्छेदः

14. tataH = then; atha = and thereafter; saH viiraH = that eminent demon; samaadhisamyoga vimokSatattvavit = who correctly knew how to fix his gaze on the target; to fit an arrow to the bow and to discharge it; apaatayat = hurled; * kapimuurdhni* = on Hanuma’s head; triin sharaan = three arrows; sumukhaan = well-painted; suvarNa puNkhaan = with golden shafts; patattriNaH = and feathers; saviSaan uragaamiva = and which resembled venomous serpants.s

अनुवादः

Then, that eminent demon, who correctly knew how to fix his gaze on the target, to fit an arrow to the bow and to discharge it, hurled on Hanuma’s head, three arrows which were well-painted, having golden shafts and feathers and which resembled venomous serpants.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः
क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तनेत्रः ।
नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान्
व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः ॥ १५ ॥

स तैः शरैर्मूध्नि समं निपातितैः
क्षरन्न सृग्दिग्धविवृत्त लोचनः ।
नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान्
व्यरोचतादित्य इवांशुमालिकः ॥

स तैः शरैः मूर्ध्नि समम् निपातितैः । क्षरन्न् असृग् दिग्ध विवृत्त लोचनः । नव उदित आदित्य निभः शर अंशुमान् । व्यराजत आदित्य इव अंशु मालिकः ॥ ५-४७-१५

उन तीनोंकी चोट हनुमान् जी के माथेमें एक साथ ही लगी, इससे खूनकी धारा गिरने लगी । वे उस रक्तसे नहा उठे और उनकी आँखें घूमने लगीं । उस समय बाणरूपी किरणोंसे युक्त हो वे तुरंतके उगे हुए अंशुमाली सूर्यके समान शोभा पाने लगे ॥ १५ ॥

आ मूरु बाणगळु एककालदल्लि मारुतिय तलॆयन्नु हॊक्कुवु. रक्तधारॆयिन्द तॊय्दुहोद कण्णुगळिन्द दिट्टिसुत्तिद्दनु. आग ताने हुट्टिद सूर्यनन्तिद्द हनुमन्तनु तलॆयल्लि बाणरूपवाद किरणगळन्नु धरिसिद अंशुमालि सूर्यनन्तॆ प्रकाशिसिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. kSaran = oozing the blood from his wounds; taiH sharaiH = caused by those arrows; muurdhni nipaatitaiaH = descended into his head; samam = at the same time (by Aksha); navoditaadityanibhaH = looking like the newly risen su; arR^igdigdha vivR^ittalochanaH = his eyes; bathed in blood; rolling rapidly; saH = Hanuma; vyaraajata = shone brightly; aaditya iva = like the sun; amshumaalikaH = surrounded by a circle of rays; sharaamshumaan = having the arrows as its rays.

अनुवादः

Oozing the blood from his wound caused by those arrows descended into his head (by Aksha), looking like the newly risen sun, his eyes bathed in blood rolling rapidly, Hanuma shone brightly like the sun surrounded by a circle of rays, having the arrows as its rays.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्लवङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः
समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे ।
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं
जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥ १६ ॥

ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः
समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे ।
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं
जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥

ततः स पिन्ग अधिप मन्त्रि सत्तमः । समीक्ष्य तम् राज वर आत्मजम् रणे । उदग्र चित्र आयुध चित्र कार्मुकम् । जहर्ष च आपूर्यत च आहव उन्मुखः ॥ ५-४७-१६

तदनन्तर वानरराजके श्रेष्ठ मन्त्री हनुमान् जी राक्षसराज रावणके राजकुमार अक्षको अति उत्तम विचित्र आयुध एवं अद्भुत धनुष धारण किये देख हर्ष और उत्साहसे भर गये और युद्धके लिये उत्कण्ठित हो अपने शरीरको बढ़ाने लगे ॥ १६ ॥

वानराधिपतियाद सुग्रीवन अमात्य श्रेष्ठनाद हनुमन्तनु - चित्रवाद आयुधगळन्नू, विचित्रवाद धनुस्सन्नु धरिसिद्द, राजश्रेष्ठनाद रावणन मगनन्नु नोडि सन्तोषगॊण्डु उब्बिहोगि अवनॊडनॆ युद्धक्कॆ सन्नद्धनादनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. samiikSya = seeing; raNe = in the battle; tam = that; raajavaraatmajam = Aksha the prince; udagra chitraayudhachitra kaarmukam = with his marvelllous weapons and picturesque bow; saH = that Hanuma; piN^gaadhipa mantri sattamaH = the excellent one among Sugreeva’s ministers; tataH = then; jaharSa = rejoiced; aahavonmukhaH = and with an inclination to fight; apuuryata = grew in size.

अनुवादः

Seeing in the battle that Aksha the prince, with his marvellous weapons and picturesque bow, that Hanuma the excellent one among Sugree’s counsellors, was rejoiced and with an inclination to fight, grew in size.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली
विवृद्धकोपो बलवीर्यसंवृतः ।
कुमारमक्षं सबलं सवाहनं
ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ॥ १७ ॥

स मन्दराग्रस्थ इवांशुमालिको
विवृद्ध कोपो बलवीर्यसंयुतः ।
कुमारमक्षं सबलं सवाहनं
ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ॥

स मन्दर अग्रस्थ इव अंशु माली । विवृद्ध कोपो बल वीर्य सम्युतः । कुमारम् अक्षम् सबलम् सवाहनम् । ददाह नेत्र अग्नि मरीचिभिः तदा ॥ ५-४७-१७

हनुमान् जी का क्रोध बहुत बढ़ा हुआ था । वे बल और पराक्रमसे सम्पन्न थे, अतः मन्दराचलके शिखरपर प्रकाशित होने वाले सूर्यदेवके समान वे अपनी नेत्राग्निमयी किरणोंसे उस समय सेना और सवारियोंसहित राजकुमार अक्षको दग्ध-सा करने लगे ॥ १७ ॥

बलवीर्यगळिन्द सम्पन्ननागिद्द मन्दर पर्वतद तुदिगॆ बन्द मध्याह्नद सूर्यनन्तिद्द, वृद्धिगॊण्ड कोपदिन्द धग-धगिसुत्तिद्द हनुमन्तनु कण्णुगळिन्द हुट्टिद अग्नि-ज्वालॆगळिन्द, बल-वाहनगळिन्द युक्तनागिद्द अक्षकुमारनन्नु सुट्टु बिडुवनो ऎम्बन्तॆ नोडुत्तिद्दनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. saH = that Hanuma; balaviirya samyutaH = endowed with strength and prowess; amshumaalikaH iva = resembling the sun; mandaraagra sthaH = appearing on a peak of Mandara mountain; vivR^iddha kopaH = and whose anger was increased; tadaa = then; dadaaha = burnt; netraagni mariichibhiH = by the rays of fire emnating from his eyes; kumaaam = the prince; akSam = Aksha; sabalam = along with his army; savaahanam = and vehicles.

अनुवादः

That Hanuma, endowed with strength and prowess, resembling the sun appearing on a peak of Mandara muntain and whose anger was increased, then burnt the prince Aksha along with his army and vehicles, by the rays of fire emnating from his eyes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः
शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः ।
शरान् मुमोचाशु हरीश्वराचले
बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे ॥ १८ ॥

ततः स बाणासनचित्रकार्मुकः
शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः ।
शरान् मुमोचाशु हरीश्वराचले
बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे ॥

ततः स बाण आसन शक्र कार्मुकः । शर प्रवर्षो युधि राक्षस अम्बुदः । शरान् मुमोच आशु हरि ईश्वर अचले । बलाहको वृष्टिम् इव अचल उत्तमे ॥ ५-४७-१८

तब जैसे बादल श्रेष्ठ पर्वतपर जल बरसाता है, उसी प्रकार युद्धस्थलमें अपने शरासनरूपी इन्द्र-धनुषसे युक्त वह राक्षसरूपी मेघ बाणवर्षी होकर कपिश्रेष्ठ हनुमान् रूपी पर्वतपर बड़े वेगसे बाणोंकी वृष्टि करने लगा ॥ १८ ॥

अक्षकुमारन विचित्रवाद धनुस्सु कामनबिल्लिन रूपदल्लित्तु. बाणगळे मळॆयरूपदल्लिद्दवु. राक्षसनु मेघदन्तिद्दु, मेघवु उन्नतवाद पर्वतद मेलॆ मळॆगरॆयुवन्तॆ, हनुमन्त नॆम्ब पर्वतद मेलॆ बाणगळ मळॆयन्ने सुरिसिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. saH raakSasaambudaH = that demon in the form of a cloud; sharapravarSaH = raining down arrows; tataH = then; baaNaasana chitrakaarmukaH = wielding a bow in the form of a rain bow; aashu = soon; mumocha = discharged; sharaan = arrows; hariishvaraachale = on Hanuma in the form of a mountain; valaakakaH iva = like a cloud; vR^iSTim = showering rain; achalottame = on a high mountain.

अनुवादः

That demon in the form of a cloud, raining down arrows, then wielding a bow in the form of a rain-bow, soon discharged arrows on Hanuma standing in the form of a mountain, like a cloud showering rain on a high mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कपिस्ततस्तं रणचण्डविक्रमं
प्रवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम् ।
कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे
ननाद हर्षाद् घनतुल्यनिःस्वनः ॥ १९ ॥

ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं
विवृद्धतेजोबलवीर्यसंयुतम् ।
कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे
ननाद हर्षाद्घनतुल्यनिःस्वनः ॥

ततः कपिः तम् रण चण्ड विक्रमम् । विवृद्ध तेजो बल वीर्य सायकम् । कुमारम् अक्षम् प्रसमीक्ष्य सम्युगे । ननाद हर्षात् घन तुल्य विक्रमः ॥ ५-४७-१९

रणभूमिमें अक्षकुमारका पराक्रम बड़ा प्रचण्ड दिखायी देता था । उसके तेज, बल, पराक्रम और बाण सभी बढ़े-चढ़े थे । युद्धस्थलमें उसकी ओर दृष्टिपात करके हनुमान् जी ने हर्ष और उत्साहमें भरकर मेघके समान भयानक गर्जना की ॥ १९ ॥

मेघदन्तॆ महाध्वनियुळ्ळ हनुमन्तनु - रणचण्ड विक्रमियाद, हॆच्चाद तेजो-बल पराक्रमदिन्द कूडिद, बाणगळिन्द सम्पन्ननागिद्द, अक्षकुमारनन्नु नोडि हर्षातिरेकदिन्द सिंहनाद माडिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = then; prasamiikSya = seeing; tam = that; kumaaram akSam = prince Aksha; raNachaN^Da vikramam = having an impetuous valour; vivR^iddhatejobalaviirya samyutam = endowed with enhanced splendour; strength and vigour; ghanatulyavikramam = wandering in the sky like a cloud; samyuge = in the battle; kapiH = Hanuma; nanaada = roared; harSaat = with joy.

अनुवादः

Seeing that Aksha the prince, possessing an impetuous valour, endowed with enhanced splendour strength and vigour with a capacity to move within the sky like a cloud, coming to the battle, Hanuma roared with joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स बालभावाद् युधि वीर्यदर्पितः
प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः ।
समाससादाप्रतिमं रणे कपिं
गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः ॥ २० ॥

स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितः
प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः ।
समाससादाप्रतिमं कपिं रणे
गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः ॥

स बाल भावात् युधि वीर्य दर्पितः । प्रवृद्ध मन्युः क्षतज उपम ईक्षणः । समाससाद अप्रतिमम् रणे कपिम् । गजो महाकूपम् इव आवृतम् तृणैः ॥ ५-४७-२०

समराङ्गणमें बलके घमंडमें भरे हुए अक्षकुमारको उनकी गर्जना सुनकर बड़ा क्रोध हुआ । उसकी आँखें रक्तके समान लाल हो गयीं । वह अपने बालोचित अज्ञानके कारण अनुपम पराक्रमी हनुमान् जी का सामना करनेके लिये आगे बढ़ा । ठीक उसी तरह, जैसे कोई हाथी तिनकोंसे ढके हुए विशाल कूपकी ओर अग्रसर होता है ॥ २० ॥

आ अक्षकुमारनु मूर्खतनदिन्द युद्धदल्लि तानॊब्ब महावीरनॆन्दु गर्विष्ठनागिद्दनु. अधिकवाद कोपदिन्द कॆम्पाद कण्णुगळन्नु हॊन्दिद्द अवनु - आनॆयु हुल्लु मुच्चिरुव खॆड्डदल्लि बीळलु वेगवागि धाविसुवन्तॆ - अप्रतिम पराक्रमियाद हनुमन्तन बळिगॆ युद्धक्कागि धाविसिदनु. (अनेक साविरारु राक्षसरन्नु ऒब्बण्टिगनागि संहरिसिद हनुमन्तन पराक्रमवन्नु गुरुतिसदॆ अवनन्नु ऎदुरिसिदुदे मूर्खतनवु.)॥20॥

पदच्छेदः

20. viiryadarpitaH = boastful of his valour; yudhi = in battle; baalabhaavaat = because of his childish attitude; saH = that Aksha; pravR^iddhamanyuH = with a heightened fury; kSatajopamekSaNaH = with blood-red eyes; samaasaada = approached; kapim = Hanuma; apratimam = who was incomparable; raNe = in battle; gajaH iva = like an elephant; mahaakuupam = (approaching) a well; aavR^itam = covered; tR^iNaiH = with heaps of grass.

अनुवादः

Boastful of his valour in battle because of his childish attitude, Aksha wit an enhanced fury and red-blood eyes, approached Hanuma who was incomparable in battle, as an elephant approaching a well covered with heaps of straw.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तेन बाणैः प्रसभं निपातितै-
श्चकार नादं घननादनिःस्वनः ।
समुत्सहेनाशु नभः समारुजन्
भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः ॥ २१ ॥

स तेन बाणैः प्रसभं निपातितै
श्चकार नादं घननादनिःस्वनः ।
समुत्पपाताशु नभः स मारुतिः
भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः ॥

स तेन बाणैः प्रसभम् निपातितैः । चकार नादम् घन नाद निह्स्वनः । समुत्पपात आशु नभः स मारुतिः । भुज ऊरु विक्षेपण घोर दर्शनः ॥ ५-४७-२१

उसके बलपूर्वक चलाये हुए बाणोंसे विद्ध होकर हनुमान् जी ने तुरंत ही उत्साहपूर्वक आकाशको विदीर्ण करते हुए-से मेघके समान गम्भीर स्वरसे भीषण गर्जना की । उस समय दोनों भुजाओं और जाँघोंको चलानेके कारण वे बड़े भयंकर दिखायी देते थे ॥ २१ ॥

आ अक्षकुमारन बाणगळु वेगवागि तन्न मेलॆ बीळुत्तिरुवाग मारुतियु मेघदन्तॆ भारी गर्जिसिदनु. बळिक भुजगळन्नु, तॊडॆगळन्नु तट्टिकॊण्डु, भयङ्कर आकारदिन्द आकाशदल्लि अती ऎत्तरक्कॆ नॆगॆदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. baaNaiH = by the arrows; nipaatitaiH = descended; prasabham = forcefully; tena = by Aksha; saH maarutiH = that Hanuma; chakaara = made; naadam = a noise; naadaniHsvanaH = like the sound of a thunder; samutpapaata = and jumped; aashu = quickly; nabhaH = to the sky; bhujoruvikSepaNa ghora darshanaH = assuming a terrible sight; stretching out his arms and thighs.

अनुवादः

As Aksha forcefully discharged his arrows, Hanuma roared a sound of thunder and bounced quickly to the sky assuming a terrible sight, stretching out his arms and thighs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुत्पतन्तं समभिद्रवद् बली
स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् ।
रथी रथश्रेष्ठतरः किरन् शरैः
पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः ॥ २२ ॥

समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली
स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् ।
रथी रथिश्रेष्ठ तमः किरन् शरैः
पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः ॥

समुत्पतन्तम् समभिद्रवत् बली । स राक्षसानाम् प्रवरः प्रतापवान् । रथी रथ श्रेष्ठतमः किरन् शरैः । पयो धरः शैलम् इव अश्म वृष्टिभिः ॥ ५-४७-२२

उन्हें आकाशमें उछलते देख रथियोंमें श्रेष्ठ और रथपर चढ़े हुए उस बलवान्, प्रतापी एवं राक्षसशिरोमणि वीरने बाणोंकी वर्षा करते हुए उनका पीछा किया । उस समय वह ऐसा जान पड़ता था मानो कोई मेघ किसी पर्वतपर ओले और पत्थरोंकी वर्षा कर रहा हो ॥ २२ ॥

हॆच्चिन बलिष्ठनू, राक्षसरल्लि श्रेष्ठनू, प्रतापशालियू, रथदल्लि अधिष्ठितनागिद्द. रथिकरल्लि दिट्टनाद आ अक्षकुमारनु-कार्मुगिलु पर्वतद मेलॆ आलिकल्लिन मळॆगरॆयुवन्तॆ, आकाशक्कॆ ऎगरिद हनुमन्तनन्नु बाणगळ मळॆयिन्द मुच्चुत्ता हिम्बालिसिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. saH = that Aksha; balii = the strong one; pravaraH = the foremost; raakSasaanaam = among demons; prataapavaan = the valiant one; * rathii* = mounting a chariot; rathishreSThatamaH = the best among the car-warriors; * samabhidravat* = went chasing; utpatantam = (that Hanuma) flying upwards; kiran = sprinkling; sharaiH = arrows; payodharaH iva = like a cloud; ashma vR^iSTibhiH = showering hail-stones; shailam = on a mountain.

अनुवादः

That strong and valiant Aksha, the foremost among the demons, and the best among car warriors, went chasing Hanuma who was flying upwards, difusing arrows like a cloud showering hail-stones on a mountian.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ताञ्छरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयं-
श्चचार वीरः पथि वायुसेविते ।
शरान्तरे मारुतवद् विनिष्पतन्
मनोजवः संयति भीमविक्रमः ॥ २३ ॥

स तान् शरांस्तस्य विमोक्षयन् कपिः
चचार वीरः पथि वायुसेविते ।
शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन्
मनोजवः संयति चण्डविक्रमः ॥

स तान् शरान् तस्य विमोक्षयन् कपिः । चचार वीरः पथि वायु सेविते । शर अन्तरे मारुतवत् विनिष्पतन् । मनो जवः सम्यति चण्ड विक्रमः ॥ ५-४७-२३

उस युद्धस्थलमें मनके समान वेगवाले वीर हनुमान् जी भयंकर पराक्रम प्रकट करने लगे । वे अक्षकुमारके उन बाणोंको व्यर्थ करते हुए वायुके पथपर विचरते और दो बाणोंके बीचसे हवाकी भाँति निकल जाते थे ॥ २३ ॥

मनोवेगदिन्द सञ्चरिसुववनू, युद्धदल्लि भारी पराक्रमवन्नु तोरुववनू, महावीरनू आद पवननन्दननु राक्षसनु ऎसॆद बाणगळ मध्यदल्लि वायुविनन्तॆ, अतिलाघवदिन्द वेगवागि नुसुळुत्ता अवन ऎल्ल बाणगळन्नु व्यर्थगॊळिसिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. saH hariH = that Hanuma; manojavaH = who has a swiftness equal to the mind; chaN^DavikramaH = possessing impetuous valour; samyati = in battle; viiraH = and a valiant one; viniSpatan = rushing forth; maarutavat = liek wind; sharaantare = in the space between one arrow and another; vimokSayan = and escaping; sharaan = the arrows; tasya = of Aksha; chachaara = moved; pathi = in the path; vaayusevite = visited by wind.

अनुवादः

That valiant Hanuma, whose swiftness was equal to the mind and possessing impetuous valour in battle, rushing forth like wind in the space between one arrow and another and thus escaping Aksha’s arrows, moved in the path visited by wind (the sky).

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं
खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः ।
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा
जगाम चिन्तां स च मारुतात्मजः ॥ २४ ॥

तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं
खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः ।
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा
जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः ॥

तम् आत्त बाण आसनम् आहव उन्मुखम् । खम् आस्तृणन्तम् विविधैः शर उत्तमैः । अवैक्षत अक्षम् बहु मान चक्षुषा । जगाम चिन्ताम् च स मारुत आत्मजः ॥ ५-४७-२४

अक्षकुमार हाथमें धनुष लिये युद्धके लिये उन्मुख हो नाना प्रकारके उत्तम बाणोंद्वारा आकाशको आच्छादित किये देता था । पवनकुमार हनुमान् ने उसे बड़े आदरकी दृष्टिसे देखा और वे मन-ही-मन कुछ सोचने लगे ॥ २४ ॥

युद्धोत्सुकनागि धनुस्सन्नु हिडिदु नाना विधवाद तीक्ष्णबाणगळिन्द आकाशवन्ने मुच्चुत्तिद्द अक्षकुमारनन्नु हनुमन्तनु आदर भावदिन्द नोडि, ‘‘बालकनागिद्दरू इन्तहपराक्रमवन्नु तोरुव इवनन्नु हेगॆ वधिसलि?’’ ऎन्दु क्षणकाल चिन्तिसिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. saH maarutaatmajaH = that Hanuma; avaikSata = saw; bahumaana chakSuSau = with a respectful faculty of sight; tam = that; akSam = Aksha; aattabaaNaasanam = wielding a bow; aahavonmukham = readily inclined; to fight; * aastR^iNantam* = covering; kham = the sky; sharottamaiH = with excellent arrows; vishikhaiH = having various types of tops; jagaama = and became; chintaamcha = thoughtful.

अनुवादः

With a respectful faculty of sight, Hanuma saw that Aksha who was wielding his bow and readily inclined to fight, covering the entire sky with excellent arrows with various types of tops and became thoughful.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः
कुमारवर्येण महात्मना नदन् ।
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्
विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥ २५ ॥

ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः
कुमारवीर्येण महात्मना नदन् ।
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्ववित्
विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥

ततः शरैः भिन्न भुज अन्तरः कपिः । कुमार वर्येण महात्मना नदन् । महाभुजः कर्म विशेष तत्त्ववित् । विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥ ५-४७-२५

इतनेहीमें महामना वीर अक्षकुमारने अपने बाणोंद्वारा कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी की दोनों भुजाओंके मध्यभाग—छातीमें गहरा आघात किया । वे महाबाहु वानरवीर समयोचित कर्तव्यविशेषको ठीक-ठीक जानते थे; अतः वे रणक्षेत्रमें उस चोटको सहकर सिंहनाद करते हुए उसके पराक्रमके विषयमें इस प्रकार विचार करने लगे— ॥ २५ ॥

दॊड्ड वीरनाद अक्षकुमारन निशितवाद बाणगळिन्द महाभुजनाद कपिवरन वक्षःस्थळवु गायगॊण्डितु. आग समय स्फूर्तियिन्द कर्तव्यवन्नु निश्चयिसिकॊण्ड मारुतियु गट्टियागि गर्जनॆ माडुत्ता आ राक्षसन युद्धपटुत्वद बग्गॆ पुनः आलोचिसतॊडगिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tataH = then; kapiH = Hanuma; mahaabhujaH = the mighty armed; karma visheSa tattvavit = who knew how to act under particular circumstances; nadan = roaring; bhinna bhujaantaraH = when pierced in the breast with shafts; * mahaatmanaa* = by the high souled; kumaara viireNa = heroic Aksha; vichintayaamaasa = reflected on; paraakramaan = the prowess of the adversary; raNe = in battle.

अनुवादः

Then, the mighty armed Hanuma, who knew how to act under particular circumstances, roaring when pierced in the breast with shafts by the high souled heroic, Aksha, reflected on the prowess of his adversary in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अबालवद् बालदिवाकरप्रभः
करोत्ययं कर्म महन्महाबलः ।
न चास्य सर्वाहवकर्मशालिनः
प्रमापणे मे मतिरत्र जायते ॥ २६ ॥

आबालवद्बालदिवाकरप्रभः
करोत्ययं कर्म महन्महाबलः ।
न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः
प्रमापणे मे मतिरत्र जायते ॥

अबालवत् बाल दिवा कर प्रभः । करोति अयम् कर्म महन् महाबलः । न च अस्य सर्व आहव कर्म शोभिनः । प्रमापणे मे मतिः अत्र जायते ॥ ५-४७-२६

‘यह महाबली अक्षकुमार बालसूर्यके समान तेजस्वी है और बालक होकर भी बड़ोंके समान महान् कर्म कर रहा है । युद्धसम्बन्धी समस्त कर्मोंमें कुशल होनेके कारण अद्भुत शोभा पानेवाले इस वीरको यहाँ मार डालनेकी मेरी इच्छा नहीं हो रही है ॥ २६ ॥

‘‘बालसूर्यनन्तॆ महा तेजस्सिनिन्द बॆळगुत्तिरुव, महाबलनाद ई राजकुमारनु प्रौढनन्तॆ महा साहस कार्यवन्ने माडुत्तिरुवनु. समस्तवाद युद्ध प्रक्रियॆगळन्नु तिळिदिरुव इवनन्नु कॊल्ललु ननगॆ मनस्से बरुत्तिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

26. mahaabalaH = the mighty; ayam = Aksha; baaladivaakaraprabhaH = possessing the lustre of a rising sun; karoti = is performing; mahat = great; karma = act; abaalavat = as a mature youth; me matiH = my mind; na cha jaayate = is nt conceding atra = here; pramaapaNe = to kill; asya = him; * sarvaahavakarma shobhinaH* = who is distinguished in all acts of war fare.

अनुवादः

“The mighty Aksha, possessing the lustre of a rising sun, is performing a great act, as a mature youth. My mind is not conceding here to kill him, who is distinguished in all acts of war-fare.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः
समाहितश्चातिसहश्च संयुगे ।
असंशयं कर्मगुणोदयादयं
सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः ॥ २७ ॥

अयम् महात्मा च महान् च वीर्यतः । समाहितः च अतिसहः च सम्युगे । असंशयम् कर्म गुण उदयात् अयम् । सनाग यक्षैः मुनिभिः च पूजितः ॥ ५-४७-२७

‘यह महामनस्वी राक्षसकुमार बल-पराक्रमकी दृष्टिसे महान् है । युद्धमें सावधान एवं एकाग्रचित्त है तथा शत्रुके वेगको सहन करनेमें अत्यन्त समर्थ है । अपने कर्म और गुणोंकी उत्कृष्टताके कारण यह नागों, यक्षों और मुनियोंके द्वारा भी प्रशंसित हुआ होगा, इसमें संशय नहीं है ॥ २७ ॥

इवनु महावीरनू, एकाग्रचित्तनू, युद्धदल्लि इदिराळिय प्रहारवन्नु सहिसिकॊळ्ळुव सामर्थ्यवुळ्ळवनू आगिद्दानॆ. बाणगळ आदान-सन्धान-विमोक्षणादिगळल्लि महाचतुरनागिरुव इवनु निःसंशयवागि नाग-यक्ष-मुनिगळ गौरवक्कू पात्रनागिद्दानॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. ayam = he; mahaatmaacha = possesses a great intellect; mahaan = and is prominent viiryataH cha = by his valour too; samaahitaH = (He is) well-composed; atisahaH = and highly tolerant; samyuge = in battle; karmaguNodayaat = due to eminence in his deeds and virtues; ayam = he; asamshayam = is undoubtedly; puujitaH = adored; munibhishcha = by saints; sanaagayakSaiH = along with Nagas the serpent-demons and Yakshas the semi-divine beings.

अनुवादः

“He possesses a great intellect and is also prominent by his valour. He is well-composed and highly tolerant in battle. Due to his eminent deeds and virtues, he is undoubtedly adored by saints, Nagas the serpent-demons and Yakshas the semi-dviine being.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः-
समीक्षते मां प्रमुखोऽग्रतः स्थितः ।
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत्
सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः ॥ २८ ॥

पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः
समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः ।
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत्
सुरासुराणामपि शीघ्रगामिनः ॥

पराक्रम उत्साह विवृद्ध मानसः । समीक्षते माम् प्रमुख आगतः स्थितः । पराक्रमो हि अस्य मनांसि कम्पयेत् । सुर असुराणाम् अपि शीघ्र कारिणः ॥ ५-४७-२८

‘पराक्रम और उत्साहसे इसका मन बढ़ा हुआ है । यह युद्धके मुहानेपर मेरे सामने खड़ा हो मुझे ही देख रहा है । शीघ्रतापूर्वक युद्ध करनेवाले इस वीरका पराक्रम देवताओं और असुरोंके हृदयको भी कम्पित कर सकता है ॥ २८ ॥

पराक्रमदिन्दलू, उत्साहदिन्दलू, उत्तेजितवाद मनस्सिनिन्द कूडिरुव इवनु नन्नॆदुरिगॆ निन्तु नन्नन्ने तीक्ष्ण दृष्टियिन्द नोडुत्तिरुवनु. बाणगळन्नु शीघ्रवागि बिडुवुदरल्लि निपुणनाद इवन पराक्रमवु देवासुरर मनस्सन्नू नडुगिसुवुदागिदॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. sthitaH = (He is) standing; pramukhaagrataH = very much before; samiikSate = and seeing; maam = me; paraakramtsaaha vivR^iddha maanasaH = straight in eyes reassured as he is; by his prowess and enthusiasm; asya = his; shiighra gaaminaH = swift-moving; paraakramaH = prowess; prakampayet = trembles; maamsi api = even the minds; suraasuraaNaam = of celestials and demons.

अनुवादः

“He is standing very much before me and looks me straight in the eyes, reassured as he is, by his prowess and enthusiasm. His swift-moving prowess trembles even the minds of celestials and demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः
पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते ।
प्रमापणं ह्यस्य ममाद्य रोचते
न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः ॥ २९ ॥

न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः
पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते ।
प्रमापणं त्वेव ममास्य रोचते
न वर्धमानोग्नि रुपेक्षितुं क्षमः ॥

न खल्व् अयम् न अभिभवेत् उपेक्षितः । पराक्रमो हि अस्य रणे विवर्धते । प्रमापणम् तु एव मम अस्य रोचते । न वर्धमानो अग्निः उपेक्षितुम् क्षमः ॥ ५-४७-२९

‘किंतु यदि इसकी उपेक्षा की गयी तो यह मुझे परास्त किये बिना नहीं रहेगा; क्योंकि संग्राममें इसका पराक्रम बढ़ता जा रहा है । अतः अब इसे मार डालना ही मुझे अच्छा जान पड़ता है । बढ़ती हुई आगकी उपेक्षा करना कदापि उचित नहीं है’ ॥ २९ ॥

हीगिद्दरू, नानिवनन्नु बालकनॆन्दु उपेक्षिसबारदु. उपेक्षिसुवुदरिन्द युद्धदल्लि इवन कै मेलादीतु. मेलागि युद्धदल्लि इवन पराक्रमवु क्षण-क्षणक्कू हॆच्चुत्तले इदॆ. सुत्तलू हरडुत्तिरुव बॆङ्कियन्तिरुव इवनन्नु उपेक्षिसबारदु. आदुदरिन्द मनस्सिल्लदिद्दरू ई समयदल्लि इवनन्नु वधिसुवुदे सूक्तवागिदॆ.’’ ॥29॥

पदच्छेदः

29. upekSitaH = (If) neglected; ayam = he; naabhibhavet na khalu = would undoubtedly overpower me; asya = his; paraakramaH = prowess; vardhate hi = is indeed getting augmented; raNe = in battle; pramaapaNamtveva = killing him only; adya = now; rochate = is the option; mama = for me; nakSamaH = It is not appropriate; upekSitum = to neglect; vardhamaanaH = an augmented; agniH = fire.

अनुवादः

‘If neglected, he would undoubtedly overpower me. His prowess is getting augmented in battle. The only option left out for me is to kill him now. It is not proper to neglect a spreadin fire."

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन्
स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् ।
चकार वेगं तु महाबलस्तदा
मतिं च चक्रेऽस्य वधे तदानीम् ॥ ३० ॥

इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन्
स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् ।
चकार वेगं तु महाबलस्तदा
मतिं च चक्रेस्य वधे महाकपिः ॥

इति प्रवेगम् तु परस्य तर्कयन् । स्व कर्म योगम् च विधाय वीर्यवान् । चकार वेगम् तु महाबलः तदा । मतिम् च चक्रे अस्य वधे महाकपिः ॥ ५-४७-३०

इस प्रकार शत्रुके वेगका विचार कर उसके प्रतीकारके लिये अपने कर्तव्यका निश्चय करके महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न हनुमान् जी ने उस समय अपना वेग बढ़ाया और उस शत्रुको मार डालनेका विचार किया ॥ ३० ॥

ई विधवागि महाबलशालियाद हनुमन्तनु शत्रुविनल्लिरुव सामर्थ्यवन्नु तर्किसुत्ता, तानु माडबेकाद कार्यवन्नु निर्धरिसिकॊण्डु, अक्षनन्नु संहरिसुवुदे योग्यवॆन्दु निश्चयिसि वेगवागि मुन्दक्कॆ नुग्गिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. mahaakapiH = Hanuma; viiryavaan = the valiant one; mahaabalah = and the mighty one; chintayan = reflecting; iti = thus; parasya pravegam = about the rapidity of the adversary; vidhaaya = and determining; svakarmayogamcha = his own couse of action; tadaa = then; chakara = acquired; vegam = momentum; chakre = and made up; buddhim = his mind too; asya = of his; vadhe = killing.

अनुवादः

The valiant and te mighty Hanuma, reflecting thus about the swiftness of the adersary and determining his own couse of action, then acquired a course of action, then acquired a momentum and also made up his mind to kill him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य तानष्ट वरान् महाहयान्
समाहितान् भारसहान् विवर्तने ।
जघान वीरः पथि वायुसेविते
तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः ॥ ३१ ॥

स तस्य तानष्ट हयान् महाजवान्
समाहितान् भारसहान् निवर्तने ।
जघान वीरः पथि वायुसेविते
तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः ॥

स तस्य तान् अष्ट हयान् महाजवान् । समाहितान् भार सहान् विवर्तने । जघान वीरः पथि वायु सेविते । तल प्रहालैः पवन आत्मजः कपिः ॥ ५-४७-३१

तत्पश्चात् आकाशमें विचरते हुए वीर वानर पवनकुमारने थप्पड़ोंकी मारसे अक्षकुमारके उन आठों उत्तम और विशाल घोड़ोंको, जो भार सहन करनेमें समर्थ और नाना प्रकारके पैंतरे बदलनेकी कलामें सुशिक्षित थे, यमलोक पहुँचा दिया ॥ ३१ ॥

महावीरनू, वायुसुतनू आद आ वानरोत्तमनु - अनेक मण्डल सञ्चलनगळल्लि सुशिक्षितवागिद्द, महाभारवन्नु हॊत्तु नडॆयलु समर्थनागिद्द, अक्षकुमारन रथक्कॆ हूडिद्द श्रेष्ठवाद ऎण्टु कुदुरॆगळन्नु आगसदल्ले अङ्गै हॊडॆतदिन्दले कॊन्दुहाकिदनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. saH kapiH = that Hanuma; viiraH = the heroic; pavanaatmajaH = son of wind; jaghaana = killed; tala prahaaraiH = by the slap of his palm; taan = those; aSTa = eight; hayaan = horses; mahaajavaan = possessing great speed; pathi = in the path; vaayusevite = abounding in wind; samaahitaan = with alertness; bhaarasahaan = with a capacity bear burden; vivartane = while turning to different directions.

अनुवादः

That Hanuma, the heroic son of wind, killed using the blows of his palm, those eight horses posessing a great speed in the path of sky with alertness as also having a capacity to bear burden while turning to different directions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तलेनाभिहतो महारथः
स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः ।
स भग्ननीडः परिवृत्तकूबरः
पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ॥ ३२ ॥

ततस्तलेनाभिहतो महारथः
स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः ।
प्रभग्ननीडः परिमुक्तकूबरः
पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ॥

ततः तलेन अभिहतो महारथः । स तस्य पिन्ग अधिप मन्त्रि निर्जितः । स भग्न नीडः परिमुक्त कूबरः । पपात भूमौ हत वाजिः अम्बरात् ॥ ५-४७-३२

तदनन्तर वानरराज सुग्रीवके मन्त्री हनुमान् जी ने अक्षकुमारके उस विशाल रथको भी अभिभूत कर दिया, उन्होंने हाथसे ही पीटकर रथकी बैठक तोड़ डाली और उसके हरसेको उलट दिया । घोड़े तो पहले ही मर चुके थे, अतः वह महान् रथ आकाशसे पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ३२ ॥

बळिक सुग्रीवन सचिवनाद मरुतात्मजन अङ्गै हॊडॆतक्कॆ राक्षसन रथवु पुडि-पुडियायितु. रथद मूतियू तलॆकॆळगायितु. कुदुरॆगळू सत्तुहोदवु. आकाशदल्लिद्द अक्षकुमारनु भूमिय मेलॆ बिद्दनु. ॥32॥

पदच्छेदः

32. tataH = then; tasya mahaarathaH = the great chariot of Aksha; abhihataH = struck; taleNa = by the palms; piN^gaadhipamantrimirjitaH = subdued by Hanuma; the counsellor of Sugreeva; prabhagnaniiDaH = with its interior broken; parimukta kumubaraH = with its carriage-pole loosened; hatavaajiH = and its horses dead; papaata = and fallen; ambaraat = from the sky; bhuumau = to the ground.

अनुवादः

Then, the great chariot of Aksha, thus struck by the palm and subdued by Hanuma the counsellor of Sugreeva, had its interior broken, its carriage pole loosened and its horses dead and fallen from the sky to the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं परित्यज्य महारथो रथं
सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतन् ।
ततोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान्
विहाय देहं मरुतामिवालयम् ॥ ३३ ॥

स तं परित्यज्य महारथो रथं
सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतन् ।
तपोभियोगादृष्टिरुग्रवीर्यवान्
विहाय देहं मरुतामिवालयम् ॥

स तम् परित्यज्य महारथो रथम् । सकार्मुकः खड्ग धरः खम् उत्पतत् । तपो अभियोगात् ऋषिः उग्र वीर्यवान् । विहाय देहम् मरुताम् इव आलयम् ॥ ५-४७-३३

उस समय महारथी अक्षकुमार धनुष और तलवार ले रथ छोड़कर अन्तरिक्षमें ही उड़ने लगा । ठीक वैसे ही, जैसे कोई उग्रशक्तिसे सम्पन्न महर्षि योगमार्गसे शरीर त्यागकर स्वर्गलोककी ओर चला जा रहा हो ॥ ३३ ॥

आग अवनु नुच्चु-नूरागिद्द रथवन्नु त्यजिसि धनुर्धरनागि, कैयल्लि कत्तियन्नु झळपिसुत्ता - तपश्शक्ति सम्पन्ननाद ऋषियु देहवन्नु त्यजिसि देवलोकक्कॆ होगुवन्तॆ अन्तरिक्षक्कॆ हारिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. parityajya = leaving; ratham = the chariot; saH = that Aksha; mahaarathaH = the great chariot-warrior; sakaarmukaH = with his bow; khaDgadharaH = and wielding a sword; utpatatan = leaping; kham = to the sky; ugra viiryavaan = having a terrible power of penance; vihaaya = leaving; deham = his body; R^iSiH iva = like a sage; (was seen going to); aalayam = the abode; marutaam = of celestials; tapobhiyogaat = because of his Yogic penance.

अनुवादः

Leaving the chariot, wielding the bow and sword, that Aksha the chariot-warrior leapt to the sky. Having a terrible power of penance and leaving his body like a sage, he then was seen departing to heaven because of his Yogic penance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कपिस्ततस्तं विचरन्तमम्बरे
पतत्त्रिराजानिलसिद्धसेविते ।
समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः
क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम् ॥ ३४ ॥

ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे
पतत्रिराजानिलसिद्ध सेविते ।
समेत्य तं मारुततुल्यविक्रमः
क्रमेण जग्राह स पादयोर्दृढम् ॥

ततः कपिः तम् विचरन्तम् अम्बरे । पतत्रि राजा अनिल सिद्ध सेविते । समेत्य तम् मारुत वेग विक्रमः । क्रमेण जग्राह च पादयोः दृढम् ॥ ५-४७-३४

तब वायुके समान वेग और पराक्रमवाले कपिवर हनुमान् जी ने पक्षिराज गरुड़, वायु तथा सिद्धोंसे सेवित व्योममार्गमें विचरते हुए उस राक्षसके पास पहुँचकर क्रमशः उसके दोनों पैर दृढ़तापूर्वक पकड़ लिये ॥ ३४ ॥

पक्षिगळ राजनाद गरुडनिन्दलू, वायु हागू सिद्धरिन्दलू सेवितवाद आकाशदल्लि सञ्चरिसुत्तिद्द अक्षकुमारनन्नु, पराक्रमियाद हनुमन्तनु हिम्बालिसि अवन कालुगळन्नु गट्टियागि हिडिदुकॊण्डनु. ॥34॥

पदच्छेदः

34. tataH = thereafter; kapiH = Hanuma; maarutatulya vikramaH = with a prowess equal to that of wind; sametya = approaching; tam = Aksha; vicharantam = moving; ambare = in the sky; patatriraajaanila siddha sevite = often frequented by Garuda the eagel; the wind and Siddhas the ascetics endowed with supernatural powers; krameNa = and slowly; jagraaha = grasped; dR^iDham = firmly; tam = his; paadayoH = feet.

अनुवादः

Thereafter, Hanuma with his prowess equal to that of wind, approaching Aksha moving in the sky, which is often frequented by Garuda the eagle, the wind and Siddhas the ascetics endowed with supernatural powers, slowly grasped his feet firmly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं समाविध्य सहस्रशः कपि-
र्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः ।
मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो
महीतले संयति वानरोत्तमः ॥ ३५ ॥

स तम् समाविध्य सहस्रशः कपिः । महाउरगम् गृह्य इव अण्डज ईश्वरः । मुमोच वेगात् पितृ तुल्य विक्रमो । मही तले सम्यति वानर उत्तमः ॥ ५-४७-३५

फिर तो अपने पिता वायु देवताके तुल्य पराक्रमी वानर-शिरोमणि हनुमान् ने जिस प्रकार गरुड़ बड़े-बड़े सर्पोंको घुमाते हैं, उसी तरह उसे हजारों बार घुमाकर बड़े वेगसे उस युद्ध-भूमिमें पटक दिया ॥ ३५ ॥

तन्न तन्दॆयाद वायुदेवरन्तॆ महापराक्रमशालियाद हनुमन्तनु - गरुडनु महासर्पवन्नु हिडिदुकॊळ्ळुवन्तॆ, आ अक्षकुमारनन्नु हिडिदुकॊण्डु, साविरारु बारि गर-गरनॆ तिरुगिसि वेगवागि नॆलक्कॆ अप्पळिसिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. saH kapiH = that Hanuma; pitR^itulyavikramaH = having a prowess equal to the wind-god; his father; vaanarottamaH = and the excellent one among the monkeys; samaavidhya = spinning round; tam = that Aksha; gR^ihya = grasping; mahoragam = a great serpent; aNDajeswaraH iva = like an eagle; samyati = in the battle; * sahasrashaH* = for a thosand time; mumocha = and hurled him down; mahaatale = to the floor; vegaat = rapidly.

अनुवादः

That Hanuma, with a prowess equal to that of wind-god, his father, and the excellent one among monkeys, spigning round Aksha like grasping a great serpent an eagle for a thousand times in the battle, hurled him down to the floor rapidly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भग्नबाहूरुकटीपयोधरः
क्षरन्नसृङ्‍‍‍‍निर्मथितास्थिलोचनः ।
सम्भिन्नसन्धिः प्रविकीर्णबन्धनो
हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ॥ ३६ ॥

स भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः
क्षरन्न सृङ्निर्मथितास्थिलोचनः ।
प्रभिन्नसन्धिः प्रविकीर्णबन्धनो
हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ॥ 36 ॥

स भग्न बाहु ऊरु कटी शिरो धरः । क्षरन्न् असृन् निर्मथित अस्थि लोचनः । स भिन्न संधिः प्रविकीर्ण बन्धनो । हतः क्षितौ वायु सुतेन राक्षसः ॥ ५-४७-३६

नीचे गिरते ही उसकी भुजा, जाँघ, कमर और छातीके टुकड़े-टुकड़े हो गये, खूनकी धारा बहने लगी, शरीरकी हड्डियाँ चूर-चूर हो गयीं, आँखें बाहर निकल आयीं, अस्थियोंके जोड़ टूट गये और नस-नाड़ियोंके बन्धन शिथिल हो गये । इस तरह वह राक्षस पवनकुमार हनुमान् जी के हाथसे मारा गया ॥ ३६ ॥

हनुमन्तन साहसकर्मदिन्द अक्षकुमारन तोळु-तॊडॆ-सॊण्ट-कुत्तिगॆगळॆल्लवू जज्जिहोदुवु. शरीरद ऎल्ल कडॆगळिन्द रक्तवु हरियतॊडगितु. मूळॆगळु नुच्चुनूरादवु. कण्णुगुड्डॆगळु हॊरचाचिकॊण्डवु. तोळु-कालुगळल्लिद्द ऎल्ल कीलुगळू भग्नवादुवु. हीगॆ अवनु प्राणगळन्नु कळकॊण्डु नॆलक्कॊरगिदनु. ॥36॥

पदच्छेदः

36. bhagnar baahuuru kaTii shirodharaH = with his arms; thighs; hips and neck broken; asR^ik = blood; kSaran = dripping; nirmathitaasthilochanaH = with his bones and eyes crushed; sambhinnasandhiH = with his joints displaced; pravikiirNa bandhanaH = and with sinews shattered; saH raakSasaH = that demon; hataH = was killed; vaayusutena = by Hanuma; kSitau = on the ground.

अनुवादः

With his arms, thighs, hips and neck broken, blood dripping, his bones and eyes crushed, his joints displaced and his sinews shattered, that demon was killed by Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं
चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम् ।
महर्षिभिश्चक्रचरैः समागतैः
समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः ।
सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै-
र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ॥ ३७ ॥

महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं
चकार रक्षोधिपतेर्महद्भयम् ।
महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतैः
समेत्य भूतैश्च सयक्ष पन्नगैः ।
सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै
र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ॥ 37 ॥

महाकपिः भूमि तले निपीड्य तम् । चकार रक्षो अधिपतेः महत् भयम् । महर्षिभिः चक्र चरैः महाव्रतैः । समेत्य भूतैः च सयाक्ष पन्नगैः । सुरैः च स इन्द्रैः भृश जात विस्मयैः । हते कुमारे स कपिः निरीक्षितः ॥ ५-४७-३७

अक्षकुमारको पृथ्वीपर पटककर महाकपि हनुमान् जी ने राक्षसराज रावणके हृदयमें बहुत बड़ा भय उत्पन्न कर दिया । उसके मारे जानेपर नक्षत्र-मण्डलमें विचरनेवाले महर्षियों, यक्षों, नागों, भूतों तथा इन्द्रसहित देवताओंने वहाँ एकत्र होकर बड़े विस्मयके साथ हनुमान् जी का दर्शन किया ॥ ३७ ॥

आ वानरोत्तमनु-अक्षकुमारनु नॆलक्कॆ बिद्द नन्तरवू चॆन्नागि तुळिदु राक्षसाधिपतियाद रावणनिगॆ महा भयवन्नुण्टु माडिदनु. अक्षकुमारनन्नु संहरिसिद हनुमन्तनन्नु ज्योतिश्चक्रदल्लि सञ्चरिसुत्तिरुव, व्रतनियमगळन्नु पालिसुव महर्षिगळू, यक्षरू, नागगळू, इतर प्राणिगळू, देवेन्द्रने मॊदलुगॊण्डु ऎल्ल देवतॆगळू हॆच्चाद अच्चरियिन्द अभिमानपूर्वकवाद दृष्टियिन्द वीक्षिसिदरु.॥37॥

पदच्छेदः

37. mahaalkapiH = Hanuma; nipiiDya = having crushed; tam = him; bhuumitale = on the floor; chakaara = created; mahat = a great; bhayam = fear; rakSodhipateH = to Ravana; kumaare = Aksha; hate = thus having beeing killed; saH kapiH = Hanuma; niiriikSataH = was seen; sametya = together; bhR^ishajaatavismayaiH = with excessive astonisment; maharSibhiH = by great sages; chakracharaiH = who move everywhere without obstructions; mahaavrataiH = having exalted voes; bhuutaishcha = by spirits; sayakSa pannagaiH = alog with Yakshas the semi-divine beings and Pannagas the serpent-demons; suraishcha = and by celestials; * sendraiH* = together with Indra the lord of celestials.

अनुवादः

Hanuma, having crushed him on the ground, created a great fear to Ravana. Aksha, thus having been killed, Hanuma was gazed on with excessive astonishment by great sages who move everywhere without obstruction and having great voes as also by spirits Yakshas the semidivine beings, Pannagas the serpent-demons and by celestials with Indra the lord of celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहत्य तं वज्रिसुतोपमं रणे
कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम् ।
तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं
कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ३८ ॥

निहत्य तम् वज्र सुत उपम प्रभम् । कुमारम् अक्षम् क्षतज उपम ईक्षणम् । तत् एव वीरो अभिजगाम तोरणम् । कृत क्षणः काल इव प्रजा क्षये ॥ ५-४७-३८

युद्धमें इन्द्रपुत्र जयन्तके समान पराक्रमी और लाल-लाल आँखोंवाले अक्षकुमारका काम तमाम करके वीरवर हनुमान् जी प्रजाके संहारके लिये उद्यत हुए कालकी भाँति पुनः युद्धकी प्रतीक्षा करते हुए वाटिकाके उसी द्वारपर जा पहुँचे ॥ ३८ ॥

इन्द्रतनय जयन्तन कान्तिगॆ समानवागि राराजिसुत्तिद्द अक्षकुमारनन्नु रक्ताक्षनाद वायुनन्दननु संहरिसिद बळिक, प्रळय कालदल्लि समयवन्नु निरीक्षिसुत्ता कुळितिरुव यमनन्तॆ हॊरबागिलिगॆ बन्दु हिन्दिनन्तॆये इन्नु यारु बरुवरु ऎन्दु ऎदुरु नोडुत्ता कुळितुकॊण्डनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. nihatya = killing; tam akSam = that Aksha; vajrisutopama prabham = with a lustre equal to that of Jayantha the son of Indra; kSata jopamakSaNam = and having eyes equal to blood; viiraH = the heroic Hanuma; abhijagaama = reached; tam = that; toraNameva = archy door way again; kaalah iva = like Yama the lord of death; kR^itakSaNaH = expecting in a moment; prajaakSaye = any mortal to be destroyed.

अनुवादः

Killing that Aksha, possessing a lustre equal to that of Jayanta the son of Indra the lord of celestials and having his eyes resembling blood, the heroic Hanuma reached the same archy door way again, like Yama the lord of death expecting in a moment any mortal getting destroyed by him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें सैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४७ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि नलवत्तेळनॆय सर्गवु मुगियितु.