०४६ हनुमता पञ्चचमूनायकवधः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Ravana sends Virupaksha, Yupaksha, Durdhara, Praghasa and Bhasakarna the five foremost army-generals so as to capture Hanuma. Ravana explains his guess, saying to those five generals that Hanuma may not be an ordinary monkey, but an evil spirit created by Indra the Lord of celestials and asks them to exert a great effort to capture him. Hanuma first kills Durdhara who initially attacks him. He then kills Virupaksha and Yupaksha, by attacking them with a sala tree. Hanuma later kills Praghasa and Bhasakarna, by hurling the top of a mountain on them. After destroying the remaining army together with horses elephants and chariots, he again in returns to the archy door way of the Ashoka groove.

स्रोतः: valmikiramayan.net

46. रावणके पाँच सेनापतियोंका वध

हतान् मन्त्रिसुतान् बुद्‍ध्वा वानरेण महात्मना ।
रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ १ ॥

हतान् मन्त्रि सुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना । रावणः सम्वृत आकारः चकार मतिम् उत्तमाम् ॥ ५-४६-१

महात्मा हनुमान् जी के द्वारा मन्त्रीके पुत्र भी मारे गये—यह जानकर रावणने भयभीत होनेपर भी अपने आकारको प्रयत्नपूर्वक छिपाया और उत्तम बुद्धिका आश्रय ले आगेके कर्तव्यका निश्चय किया ॥ १ ॥

महात्मनाद वानरनु सैन्यसमेतराद अमात्य पुत्ररन्नु संहरिसिदनॆम्ब वार्तॆयन्नु केळि रावणन मनस्सिनल्लि भयवुण्टायितु. आदरॆ अदन्नु बहिरङ्गपडिसदॆ, उत्तमवाद बुद्धियिन्द मुन्दॆ माडबेकाद कर्तव्यद बग्गॆ आलोचिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. buddhvaa = coming to know; mantrisutaan = that the sons of his chief minister; hataan = were killed; mahaatmanaa = vaanareNa = by the high-souled Hanuma; raavaNaH = Ravana; samvR^itaakaaraH = who had cleverly concealed to expression of his face; chakaara = made; uttamaam = an excellent; matim = thought.

अनुवादः

Coming to know that the chief minister’s sons were killed by the high souled who had cleverly concealed the expression made an excellent thought.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् ।
प्रघसं भासकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान् ॥ २ ॥
सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान् नयविशारदान् ।
हनूमद्‍ग्रहणेऽव्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि ॥ ३ ॥

स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् ।
प्रघसं भासकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान् ॥ सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् ।
हनुमद्ग्रहणे व्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि ॥

स विरूप अक्ष यूप अक्षौ दुर्धरम् चैव राक्षसम् । प्रघसम् भास कर्णम् च पन्च सेना अग्र नायकान् ॥ ५-४६-२ संदिदेश दशग्रीवो वीरान् नय विशारदान् । हनूमत् ग्रहणे व्यग्रान् वायु वेग समान् युधि ॥ ५-४६-३

दशग्रीवने विरूपाक्ष, यूपाक्ष, दुर्धर, प्रघस और भासकर्ण—इन पाँच सेनापतियोंको, जो बड़े वीर, नीतिनिपुण, धैर्यवान् तथा युद्धमें वायुके समान वेगशाली थे, हनुमान् जी को पकड़नेके लिये आज्ञा दी ॥ २-३ ॥

बळिक विरूपाक्ष, यूपाक्ष, दुर्दर, प्रघस, भासकर्ण ऎम्ब ऐदु प्रमुख सेनानायकरन्नु करॆसिदनु. अवरॆल्लरू महावीररु, रणनीति कोविदरू, मारुतियन्नु बन्धिसलिक्कागि उत्साहिगळू, वायुवेगदिन्द होराडुववरू आगिद्दरु. अवरिगॆ दशकण्ठनु हनुमन्तनल्लि युद्धमाडलिक्कागि आज्ञापिसुत्ता इन्तॆन्दनु. ॥2-3॥

पदच्छेदः

2; 3. sah dashagriivaH = that Ravana; samdidesha = ordered; paN^cha = five; senaagra naayakaan = foremost leaders of the army; virunpaakSayuupaakSau = viz. Virupaksha; Yuupaksha; raakSasam chaiva = and even the demon; durdharam = Durdhara; praghasam = Praghasa; bhaasakarNam cha = and Bhasakarna; viiraan = (all of them) brave demons; nayavishaaradaan = skilled in strategy; hanumadgrahaNavyagraan = who were eager to capture Hanuma; vaayuvegasamaan = and equal to the speed of the wind; yudhi = in battle.

अनुवादः

That Ravana ordered (as follows) five foremost leaders of the army viz. Virupaksha, Yupaksha, Durdhara the demon, Praghasa and Bhasakarna, all of them brave demons, skilled in strategy, eager to capture Hanuma and equal to the speed of wind in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः ।
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति ॥ ४ ॥

यात सेना अग्रगाः सर्वे महाबल परिग्रहाः । सवाजि रथ मातन्गाः स कपिः शास्यताम् इति ॥ ५-४६-४

उसने कहा—‘सेनाके अग्रगामी वीरो! तुमलोग घोड़े, रथ और हाथियोंसहित बड़ी भारी सेना साथ लेकर जाओ और उस वानरको बलपूर्वक पकड़कर उसे अच्छी तरह शिक्षा दो ॥ ४ ॥

यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात् तमासाद्य वनालयम् ।
कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधितम् ॥ ५ ॥

यत् तैः च खलु भाव्यम् स्यात् तम् आसाद्य वन आलयम् । कर्म च अपि समाधेयम् देश काल विरोधितम् ॥ ५-४६-५

‘उस वनचारी वानरके पास पहुँचकर तुम सब लोगोंको सावधान और अत्यन्त प्रयत्नशील हो जाना चाहिये तथा काम वही करना चाहिये, जो देश और कालके अनुरूप हो ॥ ५ ॥

ऎलै सेनापतिगळे! नीवॆल्लरू रथगजतुरग पदातिगळिन्दॊडगूडिद महासैन्यदॊन्दिगॆ होगि, आ काडु कपियन्नु बन्धिसिरि, ऎन्दु रावणनु अप्पणॆ कॊट्टनु. आ वानरन बळि हॆच्चाद जागरूकरागिरबेकु. देश-कालक्कनुकुलवागि वर्तिसबेकॆन्दू ऎच्चरिसिदनु.॥4-5॥

पदच्छेदः

4. iti = he ordered as follows; yaata = March; sarve = all of you; senaagragaaH = O generals; mahaabala parigrahaaH = taking a large army; savaajiratha maataNgaaH = together with horses; chariots and elephants; saH kapiH = and (let) that monkey; shaasyataam = be punished.

अनुवादः

He ordered as follows: “March, all of you O generals, taking a large army together that mokey be punished.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

5. aasaadya = approaching; tam = that; vanaalayam = monkey; syaat = perhaps bhaavyam = you ought to become; khalu = indeed; yatnaiH cha = diligent; karmachaapi = samaadheyam = action should be taken by you; desha kaala virodhitam = which is not out of accord with time and space.

अनुवादः

“Approaching that monkey, you ought to become diligent. Action should be taken by you which is not out of accord with time and space.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रति तर्कयन् ।
सर्वथा तन्महद् भूतं महाबलपरिग्रहम् ॥ ६ ॥

न हि अहम् तम् कपिम् मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् । सर्वथा तन् महत् भूतम् महाबल परिग्रहम् ॥ ५-४६-६

‘जब मैं उसके अलौकिक कर्मको देखते हुए उसके स्वरूपपर विचार करता हूँ, तब वह मुझे वानर नहीं जान पड़ता है । वह सर्वथा कोई महान् प्राणी है, जो महान् बलसे सम्पन्न है ॥ ६ ॥

युद्धसामर्थ्यवन्नु नोडिदाग अदॊन्दु सामान्यकपि ऎन्दु अनिसुवुदिल्ल. अवनु महाबल पराक्रमियाद ऒन्दु प्राणिये आगिद्दानॆ ऎन्दॆनिसुत्तदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. pratitarkayan = judging (him) karmaNaa = by his actions; aham = I; na manye = do not think; tam = him; kapim = as a monkey; sarvathaa = by all means; tat = it; mahat = is a great; bhuutam = evil spirit; * mahaabala parigraham* = putting on an extra ordinary might.

अनुवादः

“Judging him by his actions, I do not think him as a mere monkey. By all means, he may be an evil spirit, putting on an extraordinary might.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरोऽयमिति ज्ञात्वा नहि शुद्ध्यति मे मनः ।
नैवाहं तं कपिं मन्ये यथेयं प्रस्तुता कथा ॥ ७ ॥

वानरोयमिति ज्ञात्वा न हि शुध्यति मे मनः ।
नैवाहं तं कपिं मन्ये यथेयं प्रस्तुता कथा ॥

‘यह वानर है’ ऐसा समझकर मेरा मन उसकी ओरसे शुद्ध (विश्वस्त) नहीं हो रहा है । यह जैसा प्रसङ्ग उपस्थित है या जैसी बातें चल रही हैं, उन्हें देखते हुए मैं उसे वानर नहीं मानता हूँ ॥ ७ ॥

अदु कपियॆन्दु तिळिदमेलन्तू नन्न मनस्सु हॆच्चु कळवळगॊण्डिदॆ. ननगॆ तिळिदिरुव विवरणॆयन्तॆ अदु सामान्य कपियिरलारदु.॥7॥

भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ।
सनागयक्षगन्धर्वदेवासुरमहर्षयः ॥ ८ ॥
युष्माभिः प्रहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ।
तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः ॥ ९ ॥

भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ।
स नागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः ॥ युष्माभिः सहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ।
तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः ॥

‘सम्भव है इन्द्रने हमलोगोंका विनाश करनेके लिये अपने तपोबलसे इसकी सृष्टि की हो । मेरी आज्ञासे तुम सब लोगोंने मेरे साथ रहकर नागोंसहित यक्षों, गन्धर्वों, देवताओं, असुरों और महर्षियोंको भी अनेक बार पराजित किया है; अतः वे अवश्य हमारा कुछ अनिष्ट करना चाहेंगे ॥ ८-९ ॥

देवेन्द्रनेनादरू तन्न तपोबलदिन्द इन्तह महाप्राणियॊन्दन्नु सृष्टिसि नन्न विनाशक्कागि कळिसिरबहुदे? हिन्दॆ नानु निम्मॆल्लर जॊतॆगूडि अनेक सल देवतॆगळॊडनॆ युद्धक्कॆ होगि, गन्धर्व, यक्ष, नाग, देवासुर, महर्षिगळु मुन्तादवरन्नु पराजयगॊळिसिरुवॆनु. ईग अवरॆल्लरू सेरि ननगॆ अहितवागुवन्तह कार्यवन्नु अवश्यवागि माडिरबेकु.॥8-9॥

पदच्छेदः

7; 8; 9. bhavet = (this evil spirit) may be; sR^iSTamvaa = (some being) evolved; asmadartham = for our sake; indreNa = by Indra; tapobalaat = with a strength of his askesis; devaasura maharSayaH = Celestials; demons; sages; sanaagayakSagandharvaaH = along with Nagas; yakshas and Gandharvas; vimirjitaaH = were conquered; mayaa = by me; sarvaiH yuSmaabhiH saha sahitaiH = along with you all together; kimchideva = even some; vyaLiikam = offensive; avashyam = surely; vidhaatavyam = is to be effected; naH = to us; evil spirit; na samdehaH = there is no doubt; atra = about it; pargR^ihyataam = let hariH = this monkey; dhiira paraakramaH = of a great prowess; naavamaanyaH = should not be despised; bhavadbhiH = by you.

अनुवादः

“This evil spirit may be some being evolved for our sake by Indra the Lord of celestials with a strength of his askesis. Celestials, demons, sages along with Nagas the serpent-demons, Yakshas the spirits and Gandharvas the celestials musicians were conquered by my along with you all together. Even same offensive surely, will be effected to us by them. It is such an evil spirit created by Indra. There is no doubt about it. Let it be captured forcibly. This monkey of a great prowess should not be despised by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ।
यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः ॥ १० ॥
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति ।

यात सेनाग्रगास्सर्वे महाबलपरिग्रहाः ।
स वाजिरथमातङ्गाः स कपिश्शास्यतामिति ॥

‘अतः यह उन्हींका रचा हुआ प्राणी है, इसमें संदेह नहीं । तुमलोग उसे हठपूर्वक पकड़ ले आओ । मेरी सेनाके अग्रगामी वीरो! तुम हाथी, घोड़े और रथोंसहित बड़ी भारी सेना साथ लेकर जाओ और उस वानरको अच्छी तरह शिक्षा दो ॥ १० १/२ ॥

अवरे ई कपियन्नु कळिसिरबेकु. इदरल्लि संशयवे इल्ल. आद्दरिन्द नीवॆल्लरू ईगले होगि आ कपियन्नु बलप्रयोगदिन्द बन्धिसिरि.॥10॥

नावमन्यो भवद्भिश्च कपिर्धीरपराक्रमः ॥ ११ ॥
दृष्टा हि हरयः पूर्वे मया विपुलविक्रमाः ।

त देव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ।
नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः ॥ दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः ।

‘वानर समझकर तुम्हें उसकी अवहेलना नहीं करनी चाहिये; क्योंकि वह धीर और पराक्रमी है । मैंने पहले बड़े-बड़े पराक्रमी वानर और भालू देखे हैं ॥ ११ १/२ ॥

इवनन्नु आ इन्द्रने कळिसिदुदरल्लि सन्देहवे इल्ल. हेगादरू इवनन्न बन्धिसिरि. ई वानरनु धीरनू, पराक्रमियू आगिरुवनु. इवनन्नु ऎष्टु मात्रक्कू सामान्यनॆन्दु परिगणिसबारदु.॥11॥

पदच्छेदः

10; 11. puurva = earlier; dR^iSTaaH hi = were indeed seen; mayaa = by me; harayaH = the monkeys; vipula vikramaaH = of a great prowess; vaaliicha = like Vali; sa sugriivaH = along with Sugreeva; mahaabalaH = the mighty; jaambavaamshcha = Jambavan; niilaH = Nila; senaapatiH = the Chief of army; ye anyecha = and others; dvividaadayaH = and so on like Dvivida; teSaam = their; gati = scheme of performance; na bhiimaa = is not so fearful; evam = as this; na tejaH = nor their efficacy; na paraakramaH = nor their prowess; * na buddhiH* = nor their intellect; na = nor; balotsaahau ruupa parikalpanam = the capacity to change their form or energy (at will).

अनुवादः

“Earlier, I saw the monkeys of a great prowess like Vali and Sugreeva, the mighty Jambavan, Nila the Chief of army and so on like Dvivida. their scheme of performance is not so fearful as this; nor their efficacy, nor their prowess, nor their intellect, nor this capacity to change their form or energy at will.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः ॥ १२ ॥
नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ।

महत् सत्त्वम् इदम् ज्ञेयम् कपि रूपम् व्यवस्थितम् ॥ ५-४६-१२ प्रयत्नम् महत् आस्थाय क्रियताम् अस्य निग्रहः ।

‘जिनके नाम इस प्रकार हैं—वाली, सुग्रीव, महाबली जाम्बवान्, सेनापति नील तथा द्विविद आदि अन्य वानर ॥ १२ १/२ ॥

नैव तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः ॥ १३ ॥
न मतिर्न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम् ।

नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः । न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम् ।

कामम् लोकाः त्रयः स इन्द्राः ससुर असुर मानवाः ॥ ५-४६-१३ भवताम् अग्रतः स्थातुम् न पर्याप्ता रण अजिरे ।

‘किंतु उनका वेग ऐसा भयंकर नहीं है और न उनमें ऐसा तेज, पराक्रम, बुद्धि, बल, उत्साह तथा रूप धारण करनेकी शक्ति ही है ॥ १३ १/२ ॥

पदच्छेदः

13. sthaatum = to stand; agrataH = in front; bhavataam = of you; raNaajite = in the battle-field; trayaH = the three; lokaaH = worlds; sendraaH = including Indra; sa suraasuramaanavaaH = together with celestials; demons and human beings; na paryaaptaaH kaamam = their desires are not accomplished.

अनुवादः

“The three worlds including Indra, celestials, demons and humans are not fit to stand before you in the battle-field.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् ॥ १४ ॥
प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ।

तथा अपि तु नयज्ञेन जयम् आकान्क्षता रणे ॥ ५-४६-१४ आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्ध सिद्धिः हि चन्चला ।

‘वानरके रूपमें यह कोई बड़ा शक्तिशाली जीव प्रकट हुआ है, ऐसा जानना चाहिये । अतः तुमलोग महान् प्रयत्न करके उसे कैद करो ॥ १४ १/२ ॥

नानु इदुवरॆगॆ अतुलबल पराक्रमिगळाद अनेक वानररन्नु नोडिरुवॆनु. वाली, सुग्रीव, महाबलशालियाद जाम्बवन्त, सेनापतियाद नील, द्विविद मॊदलादवरॆल्लरन्नू नोडिद्देनॆ. अवरल्लि इन्तह भयङ्करवाद गमन, तेजस्सु, पराक्रम, बुद्धिबल, उत्साहशक्ति, कामरूप धारणशक्ति ननगॆ कण्डुबन्दिल्ल. इवनु वानर रूपदिन्दिरुव ऒन्दु महाप्राणियॆन्दे भाविसुत्तेनॆ.॥12-14॥

पदच्छेदः

12. idam JNeyam = this is to be known; mahat sattvam = as a great spirit; vyarasthitam = standing; kapiruupam = the firm of a monkey; aasthaaya = employing; mahat = a great; prayatnam = effort; aya nigrahaH = let its capture; kriyataam = be made.

अनुवादः

“Keeping in view that it is a great evil spirit standing in the form of a monkey, exert a great effort and capture it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14. tathaapi = even then; nayajJNena = by the one who is skilled in strategy; aakaaN^kSataa = desirous of; jayam = a victory; raNe = in battle; rakSyaH = one is to protect; aatmaa = himself; prayatnena = with effort; yuddhasiddhiH = victory in a battle; chaN^chalaahi = is indeed unreliable.

अनुवादः

“Even then, the one who is skilled in strategy, desirous of a victory in a battle is to protect himself. Victory in a battle is indeed unreliable.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः ॥ १५ ॥
भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ।

‘भले ही इन्द्रसहित देवता, असुर, मनुष्य एवं तीनों लोक उतर आयें, वे रणभूमिमें तुम्हारे सामने ठहर नहीं सकते ॥ १५ १/२ ॥

तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे ॥ १६ ॥
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ।

‘तथापि समराङ्गणमें विजयकी इच्छा रखनेवाले नीतिज्ञ पुरुषको यत्नपूर्वक अपनी रक्षा करनी चाहिये; क्योंकि युद्धमें सफलता अनिश्चित होती है’ ॥ १६ १/२ ॥

महाप्रयत्नदिन्द नीवु ई कपियन्नु बन्धिसि तन्निरि. इन्द्रनागली, सुरा-सुररागली, मानवरागली, मूरु लोकगळे आगली, युद्धदल्लि निम्मॆदुरिगॆ निल्ललु समर्थरल्ल. हागिद्दरू युद्ध नीतियन्नु तिळिदवनु हागू विजयाकाङ्क्षियादवनु प्रयत्न पूर्वकवागि तन्नन्नु कापाडिकॊळ्ळबेकु. ‘‘युद्ध सिद्धिर्हि चञ्चला’’ युद्धदल्लि जयवु अनिश्चितवल्लवे?॥15-16॥

पदच्छेदः

15; 16. te sarve = all of them; mahenjasaH = having a great strength; hutaasha samatejasaH = and a blaze equal to that of fire; pratigR^ihya = accepting; svaami vachanam = the orders of their king; upachitaaH = and (their strength) augmented; rathaiH = by chariots; mattaiH maatangaiH = by elephants in rut; vaajibhishcha mahaajavaiH = by horses of extraordinary swiftness; tiikSNaiH vividhaiH shastraiH = and by various kinds of sharp weapons; samutpetuH = sallied forth; mahaavegaaH = with a great speed.

अनुवादः

All of them, having a great strength and a blaze equal to that of fire, accepting the orders of their king and augmenting their strength with chariots, elephants in rut, horses of extra ordinary swiftness and various kinds of sharp weapons, sallied forth with a great speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ॥ १७ ॥
समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ।
रथैश्च मत्तैर्नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः ॥ १८ ॥
शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपहिता बलैः ।

ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ।
समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ॥ रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः ।
शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपचिता बलैः ॥

ततः तम् ददृशुः वीरा दीप्यमानम् महाकपिम् ॥ ५-४६-१७ रश्मिमन्तम् इव उद्यन्तम् स्व तेजो रश्मि मालिनम् । तोरणस्थम् महावेगम् महासत्त्वम् महाबलम् ॥ ५-४६-१८

स्वामीकी आज्ञा स्वीकार करके वे सब-के-सब अग्निके समान तेजस्वी, महान् वेगशाली और अत्यन्त बलवान् राक्षस तेज चलनेवाले घोड़ों, मतवाले हाथियों तथा विशाल रथोंपर बैठकर युद्धके लिये चल दिये । वे सब प्रकारके तीखे शस्त्रों और सेनाओंसे सम्पन्न थे ॥ १७-१८ १/२ ॥

अवरु रथगळन्नु, मदगजगळन्नु, वेगवागि धाविसुव कुदुरॆगळन्नु हत्तिकॊण्डु तीक्ष्णवाद विविधवाद अस्त्रगळन्नु धरिसिकॊण्डु बलसम्पन्नरागि ऒप्पुत्तिद्दरु.॥18॥

हॆच्चाद बलपराक्रमिगळाद आ राक्षसवीररॆल्लरू तम्म ऒडॆयन अप्पणॆयन्नु पडॆदु, अग्निय तेजस्सिनिन्द महावेगवागि मुन्दक्कॆ सागिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17; 18. tataH = thereafter; viiraaH = those valiant demons; dadR^ishuH = saw; tam mahaakapim = that Hanuma the great monkey; svatejorashmi maalinam = encircled by his rays of splendour; udantam rashmimantamiva = like a rising sun; diipyamaanam = shining; toraNastham = standing on the archy doorway; mahotsaaham = possessing a great energy; mahaasattvam = a strong mental disposition; mahaabalam = and an enormous strength.

अनुवादः

Thereafter, those valiant demons saw that Hanuma the great monkey, encircled by his rays of splendour like a rising sun, shining, standing on the archy door-way, possessing enormous energy, strong mental disposition and colossal strength.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ॥ १९ ॥
रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ।
तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम् ॥ २० ॥
महामतिं महोत्साहं महाकायं महाभुजम् ।

ततस्तु ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ।
रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ॥ तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम् ।
महामतिं महावेगं महाकायं महाभुजम् ॥

महामतिम् महाउत्साहम् महाकायम् महाबलम् । तम् समीक्ष्य एव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्व् अवस्थिताः ॥ ५-४६-१९ तैः तैः प्रहरणैः भीमैः अभिपेतुः ततः ततः । तस्य पन्च आयसाः तीक्ष्णाः सिताः पीत मुखाः शराः ॥ ५-४६-२० शिरस्ति उत्पल पत्र आभा दुर्धरेण निपातिताः ।

आगे जानेपर उन वीरोंने देखा, महाकपि हनुमान् जी फाटकपर खड़े हैं और अपनी तेजोमयी किरणोंसे मण्डित हो उदयकालके सूर्यकी भाँति देदीप्यमान हो रहे हैं । उनकी शक्ति, बल, वेग, बुद्धि, उत्साह, शरीर और भुजाएँ सभी महान् थीं ॥ १९-२० १/२ ॥

पदच्छेदः

20. paN^cha = five; aayasaaH = steel; shraaH = arrows; tiikSNaaH = fierce; shitaaH = sharp; piitamukhaaH = with yellow tops; * utpala patraabhaaH* = and with a lustre of black lily-petals; nipaatitaaH = were made to descend; shiras = into the head; tasya = of Hanuma; durdhareNa = by Durdhara.

अनुवादः

Durdhara discharged five sharp and fierce steel arrows with a lustre of black lily-petals and yellow tops to descend into Hanuma’s head.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ॥ २१ ॥
तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ।

तं समीक्षैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ।
तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतु स्तत स्ततः ॥

स तैः पन्चभिः आविद्धः शरैः शिरसि वानरः ॥ ५-४६-२१ उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ।

उन्हें देखते ही वे सब राक्षस, जो सभी दिशाओंमें खड़े थे, भयंकर अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करते हुए चारों ओरसे उनपर टूट पड़े ॥ २१ १/२ ॥

आग आ वीररु-उदयिसिद सूर्यनन्तॆ तन्न दिव्य तेजःपुञ्ज किरणगळिन्द ऒडगॊण्ड महाद्वारद मेलॆ कुळितिद्द हनुमन्तनन्नु नोडिदरु. अवनु हॆच्चु उत्साह शक्तिसम्पन्ननू, महासत्त्वसम्पन्ननू, अद्भुत पराक्रमशालियू, भारी प्रतिभावन्तनू, साटियिल्लद वेगवुळ्ळवनू, ऎत्तरवाद रूपवुळ्ळवनू, दीर्घबाहुवू आद आ वानरोत्तमनन्नु दर्शिसिद बळिक राक्षस वीररॆल्लरू ऎल्ल कडॆगळिन्द सुत्तुवरिदु निन्तरु. अनन्तर अवरु ऎल्ल दिक्कुगळिन्दलू भयङ्करवाद विविधवाद आयुधगळन्नु हनुमन्तन मेलॆ प्रयोगिसिदरु.॥19-21॥

पदच्छेदः

19. samiikSaiva = Immediately on seeing; tam = that Hanuma; mahaamatim = of great intellect; mahaavegam = of great swiftness; mahaakaayam = and of a gigantic body; sarve = all those demons; stationed; sarvaasn dikSu = in all quarters; abhipetuH = attacked; tatstataH = from that and that place; taiH taiH = with their respective; bhiimaiH = terrific; praharaNaiH = weapons.

अनुवादः

Immediately on seeing that Hanuma of great intellect, of great swiftness and of a gigantic body, all those demons, stationed in all quarters, attacked him with their terrific weapons from every side.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21. aaviddhaH = pierced; shirasi = in the head; taiH = by those; paN^chabhiH = five; sharaiH = arrows; vaanaraH = Hanuma; * nadan* = making a sound; vinaadayan = reverberating; dashadishaH = in all directions; utpapaata = leapt; vyomni = into the sky.

अनुवादः

Pierced in the head by those fire arrows, Hanuma leapt roaring in the sky, making the roar reverberating in all directions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः ।
शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ॥ २२ ॥

तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः शिताः पीतमुखाः शराः ।
शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ॥

ततः तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्ज कार्मुकः ॥ ५-४६-२२ किरन् शर शतैः नैकैः अभिपेदे महाबलः ।

निकट पहुँचनेपर पहले दुर्धरने हनुमान् जी के मस्तकपर लोहेके बने हुए पाँच बाण मारे । वे सभी बाण मर्मभेदी और पैनी धारवाले थे । उनके अग्रभागपर सोनेका पानी दिया गया था । जिससे वे पीतमुख दिखायी देते थे । वे पाँचों बाण उनके सिरपर प्रफुल्लकमलदलके समान शोभा पा रहे थे ॥ २२ ॥

दुर्धरनॆम्ब राक्षसनु हरितवागिद्द हॊम्बण्णद रॆक्कॆगळिन्द कूडिद्द, लोहमयवाद ऐदु बाणगळन्नु हनुमन्तन शिरस्सिनल्लि प्रयोगिसिदनु. आदरॆ अवुगळु तागुत्तले मारुतिगॆ कन्नॆदिलॆगळ स्पर्शदन्ते सुखावहवादुवु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tataH = then; mahaabalaH = the mighty; viiraH = and the valiant; durdharaH = Durdhara; sarathaH = with his chariot; sajyakaarmukaH = stretching his bow; kiran = throwing; tiikSNaiH sharashataiH = hundreds of sharp arrows; abhipede = attacked Hanuma.

अनुवादः

Then the mighty and the valiant Durdhara leapt into the sky with his chariot. Stretching his bow and throwing hundreds of sharp arrows, he attacked Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः ।
उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ॥ २३ ॥

स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः ।
उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश निनादयन् ॥

स कपिः वारयामास तम् व्योम्नि शर वर्षिणम् ॥ ५-४६-२३ वृष्टिमन्तम् पयोदान्ते पयोदम् इव मारुतः ।

मस्तकमें उन पाँच बाणोंसे गहरी चोट खाकर वानरवीर हनुमान् जी अपनी भीषण गर्जनासे दसों दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए आकाशमें ऊपरकी ओर उछल पड़े ॥ २३ ॥

आ ऐदु बाणगळु शिरस्सिगॆ ताकुत्तले हनुमन्तनु दशदिक्कुगळन्नु प्रतिध्वनिसुत्ता गर्जिसि, आकाशक्कॆ नॆगॆदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. sah kapiH = that Hanuma; tam vaarayaamaasa = warded him off; sharavarSiNam = from showering the arrows on him; vyomni = in the sky; maarutaH iva = as the wind (warding off); vR^iSTimantam payodam = a rainy cloud; payodaante = at the end of a monsoon.

अनुवादः

Hanuma warded him off from showering the arrows on him in the sky, as the wind wards off a rainy cloud from raining at the end of a monsoon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः ।
किरन् शरशतैर्नैकैरभिपेदे महाबलः ॥ २४ ॥

ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्यकार्मुकः ।
किरन् शरशतैस्तीक्ष्णैरभिपेदे महाबलः ॥

अर्द्यमानः ततः तेन दुर्धरेण अनिल आत्मजः ॥ ५-४६-२४ चकार निनदम् भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ।

तब रथमें बैठे हुए महाबली वीर दुर्धरने धनुष चढ़ाये कई सौ बाणोंकी वर्षा करते हुए उनका पीछा किया ॥

रथदल्लि कुळितिद्द महाबलनाद दुर्धरनु धनुस्सन्नु सज्जुगॊळिसि पुनः नूरारु बाणगळन्नु हनुमन्तन मेलॆ प्रयोगिसुत्ता आक्रमिसिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. ardhyamaanaH = thus afflicted; tena = by that; durdhareNa = Durdhara; anilaatmajaH = Hanuma; tataH = then; chakaara = emitted; * ninadam* = a roar; bhuuyaH = again; vegavaan = and swiftly; vyavardhataH = expanded his body.

अनुवादः

Thus afflicted by that Durdhara, Hanuma then emitted a roar once again and swiftly expanded his body.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् ।
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ॥ २५ ॥

स दूरम् सहसा उत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः ॥ ५-४६-२५ निपपात महावेगो विद्युत् राशिः गिराव् इव ।

आकाशमें खड़े हुए उन वानरवीरने बाणोंकी वर्षा करते हुए दुर्धरको अपने हुंकारमात्रसे उसी प्रकार रोक दिया, जैसे वर्षा-ऋतुके अन्तमें वृष्टि करनेवाले बादलको वायु रोक देती है ॥ २५ ॥

शरदृतुविन प्रारम्भदल्लि मळॆ गरॆयुव मेघगळन्नु वायुवु निवारिसुवन्तॆ, आ कपिवरनु तन्न मेलॆ शरगळन्नु मळॆगरॆयुव दुर्धरनन्नु भयङ्करवाद हुङ्कारदिन्द आगसदल्लिद्दे निवारिसिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. vidyudraashiriva = like a mass of lightning; girau = on a mountain; saH hariH = that Hanuma; sahasaa = instantaneously; nipapaata = fell; rathe = on the chariot; durdharasya = of Durdhara; utpatya = by jumpin up; duuram = from far above; mahaavegaH = with great speed.

अनुवादः

Like a mass of lightning on a mountain, Hanuma instantaneously fell on Durdhara’s chariot, by jumping up from far above with great speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः ।
चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वीर्यवान् ॥ २६ ॥

अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः ।
चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ॥

ततः तम् मथित अष्ट अश्वम् रथम् भग्न अक्ष कूवरम् ॥ ५-४६-२६ विहाय न्यपतत् भूमौ दुर्धरः त्यक्त जीवितः ।

जब दुर्धर अपने बाणोंसे अधिक पीड़ा देने लगा, तब वे परम पराक्रमी पवनकुमार पुनः विकट गर्जना करने और अपने शरीरको बढ़ाने लगे ॥ २६ ॥

स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः ।
निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ॥ २७ ॥

तम् विरूप अक्ष यूप अक्षौ दृष्ट्वा निपतितम् भुवि ॥ ५-४६-२७ सम्जात रोषौ दुर्धर्षाव् उत्पेततुः अरिम् दमौ ।

तत्पश्चात् वे महावेगशाली वानरवीर बहुत दूरतक ऊँचे उछलकर सहसा दुर्धरके रथपर कूद पड़े, मानो किसी पर्वतपर बिजलीका समूह गिर पड़ा हो ॥ २७ ॥

ऎदुरिसलु अवश्यकवाद दुर्धरन शरवर्षदिन्द पीडितनाद पराक्रमशालियाद वायुपुत्रनु पुनः गट्टियागि गर्जिसुत्ता मत्तष्टु ऎत्तरवागि बॆळॆदनु. बळिक बहळ ऎत्तरक्कॆ हारि मिञ्चुगळ राशियु पर्वतद मेलॆ बीळुवन्तॆ दुर्धर राक्षसन रथद मेलॆ ऎगरिदनु.॥26-27॥

पदच्छेदः

26. vihaaya = losing; ratham = his chariot; bhagnaakSakuubaram = whose axle and pole had been broken; mathitaaSTaashvam = and all his eight horses destroyed; saH durdharaH = that Durdhara; tataH = then; nyapatat = dropped down; * tyakta jiivitaH* = losing his life; bhuumau = to the ground.

अनुवादः

Losing his chariot whose axle and pole had been broken and all his eight horses destroyed, Durdhara then dropped down, losing his life, to the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. samjaata roSau = engrossed in anger; dR^iSTvaa = fallen; bhuvi = on the ground; viruupaakSa yuupaakSau = Virupaksha and Yupaksha; durdharSau = inviolable; arimdamau = and annihilators of enemies; utpetatuH = jumped up into the air.

अनुवादः

Engrossed in anger to see his fallen on the ground, the inviolable virupaksha and Yupaksha, the annihilators of enemies, jumped up into the air.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम् ।
विहाय न्यपतद् भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ॥ २८ ॥

स ताभ्याम् सहसा उत्पत्य विष्ठितो विमले अम्बरे ॥ ५-४६-२८ मुद्गराभ्याम् महाबाहुः वक्षसि अभिहतः कपिः ।

उनके भारसे रथके आठों घोड़ोंका कचूमर निकल गया, धुरी और कूबर टूट गये तथा दुर्धर प्राणहीन हो उस रथको छोड़कर पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ २८ ॥

मरु क्षणदल्ले आ रथक्कॆ कट्टिद ऎण्टु कुदुरॆगळू ध्वंसवादुवु. अच्चुमर-मूकि मरगळू मुरिदुहोगि रथवु नाशवायितु. दुर्धरनु असुनीगि भग्नवाद रथदिन्द कॆळक्कॆ बिद्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. saH mahaabahuH = kapiH = that long-armed monkey; viSThitaH = standing; vimaleambare = in clear sky; abhihataH = was struck; vakSasi = in the chest; mudgaraabhyaam = with clubs; sahasa = all of a sudden; taabhyaam = by them; utpatya = jumping up the air.

अनुवादः

Jumping up in the air all of a sudden those two demons struck in the chest with their clubs that long-armed Hanuma standing in clear sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि ।
तौ जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिन्दमौ ॥ २९ ॥

तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि ।
सञ्जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिन्दमौ ॥

तयोः वेगवतोः वेगम् विनिहत्य महाबलः ॥ ५-४६-२९ निपपात पुनः भूमौ सुपर्ण सम विक्रमः ।

दुर्धरको धराशायी हुआ देख शत्रुओंका दमन करनेवाले दुर्धर्ष वीर विरूपाक्ष और यूपाक्षको बड़ा क्रोध हुआ । वे दोनों आकाशमें उछले ॥ २९ ॥

अदन्नु नोडि शत्रुहन्तकराद, ऎदुरिसलु असाध्यराद विरूपाक्ष - युपाक्षरु - आ विधवागि दुर्धरनु नॆलक्कुरुळिदुदन्नु नोडि रोषावेषपूरितरागि अन्तरिक्षक्कॆ हारिदरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. vinihatya = striking down; vegam = the swiftness; tayoH = of those demons; mahaabalaH = the mighty; suvarNa samavikramaH = Hanuma; having prowess equal to that of Garuda the eagle; punaH = again; nipapaata = descended; bhuumau = on to the ground.

अनुवादः

Striking down the swiftness of those violent demons, the mighty Hanuma whose prowess is equal to that of Garuda the eagle, again descended on to the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ताभ्यां सहसोत्प्लुत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे ।
मुद‍्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ॥ ३० ॥

स ताभ्यां सहसोत्पत्य निष्ठि तो विमलेम्बरे ।
मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ॥

स साल वृक्षम् आसाद्य समुत्पाट्य च वानरः ॥ ५-४६-३० ताव् उभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवन आत्मजः ।

उन दोनोंने सहसा उछलकर निर्मल आकाशमें खड़े हुए महाबाहु कपिवर हनुमान् जी की छातीमें मुद‍्गरोंसे प्रहार किया ॥ ३० ॥

अतीवेगवागि आकाशक्कॆ हारिद आ राक्षसयोधरिब्बरू, निर्मलाकाशदल्लि निन्तिद्द, महाबाहुवाद आ कपिवरन वक्षस्थळवन्नु मुद्गरायुधदिन्द प्रहरिसिदरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. aasaadya = approaching; saala vR^ikSam = a sala tree; * tam utpaaTya cha* = and uprooting it; saH pavanaatmajaH = that Hanuma; vaanaraH = the monkey; jaghaana = killed; tau = those; ubhau = two; viirau = valiant; raakSasau = demons.

अनुवादः

Approaching a sala tree and uprooting it, that Hanuma the monkey killed those two valiant demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोर्वेगवतोर्वेगं निहत्य स महाबलः ।
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्ण इव वेगितः ॥ ३१ ॥

तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः ।
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ॥

उन दोनों वेगवान् वीरोंके वेगको विफल करके महाबली हनुमान् जी वेगशाली गरुड़के समान पुनः पृथ्वीपर कूद पड़े ॥ ३१ ॥

स सालवृक्षमासाद्य समुत्पाट्य च वानरः ।
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ॥ ३२ ॥

स सालवृक्षमासाद्य तमुत्पाट्य च वानरः ।
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ॥

वहाँ वानरशिरोमणि पवनकुमारने एक साल-वृक्षके पास जाकर उसे उखाड़ लिया और उसीके द्वारा उन दोनों राक्षसवीरोंको मार डाला ॥ ३२ ॥

महा बलशालियू, वायुसुतनू आद मारुतियु महाबलशालिगळाद अवरिब्बर प्रहारवन्नु निष्छलगॊळिसुत्ता, गरुडनु भूमियल्लिद्द सर्पवन्नु वेगवागि ऎत्तिकॊण्डु होगुवन्तॆ, ऒन्दु सालवृक्षवन्नु बुडसहित कित्तुकॊण्डु अदरिन्दले आ इब्बरू राक्षस सेनापतिगळन्नु संहरिसिदनु.॥31-32॥

पदच्छेदः

31; 32. tataH = then; jJNaatvaa = getting to know; taam tarsvinaa = that the mighty; triin = three; hataan = have been killed; vaanareNa = by Hanuma praghasaH = praghasa; mahaavegaH = with a great alacrity; prasahya = forcefully; abhipede = attacked (Hanuma); viiryavaan = the valiant; bhaasakarNashcha = Bhasakarna too; samkruddhaH = enraged; aadaaya = taking; shuulam = a spear in his hand (attacked).

अनुवादः

Getting to know all those mighty three killed by Hanuma, Praghasa with a great alacrity, forcefully attacked Hanuma. The valiant Bhasakarna, highly enraged, attacked taking a spear in his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तांस्त्रीन् हतान् ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना ।
अभिपेदे महावेगः प्रहस्य प्रघसो बली ॥ ३३ ॥
भासकर्णश्च सङ्क्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान् ।
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितौ ॥ ३४ ॥

ततस्तांस्त्रीन् हतान् ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना ।
अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ॥ भासकर्णश्च सङ्क्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान् ।
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितम् ॥

एकतः कपि शार्दूलम् यशस्विनम् अवस्थितौ । पट्टिशेन शित अग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत् ॥ ५-४६-३३ भास कर्णः च शूलेन राक्षसः कपि सत्तमम् । स ताभ्याम् विक्षतैः गात्रैः असृग् दिग्ध तनू रुहः ॥ ५-४६-३४ अभवत् वानरः क्रुद्धो बाल सूर्य सम प्रभः ।

उन वेगशाली वानरवीरके द्वारा उन तीनों राक्षसोंको मारा गया देख महान् वेगसे युक्त बलवान् वीर प्रघस हँसता हुआ उनके पास आया । दूसरी ओरसे पराक्रमी वीर भासकर्ण भी अत्यन्त क्रोधमें भरकर शूल हाथमें लिये वहाँ आ पहुँचा । वे दोनों यशस्वी कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी के निकट एक ही ओर खड़े हो गये ॥ ३३-३४ ॥

मत्तॊन्दु कडॆयिन्द पराक्रमशालियाद भासकर्णनू शूलवॆत्तिकॊण्डु परमक्रुद्धनागि कपिशार्दूलनाद हनुमन्तन बळिगॆ होदनु.॥34॥

पदच्छेदः

33. (The two generals) avasthitau = stood; ekataH = by the side; yashasvinam kapishaarduulam = of the illustrious Hanuma; praghasaH = Praghasa; * pratya yodhayat* = pierced; kapisattamam = Hanuma; shitaagreNa = with a sharp pointed; paTTisena = spear; bhaasakarNaH = and Bhasakarna; raakSasaH = the demon; (attacked); shuulena = with a dart.

अनुवादः

The two generals stood by the side of the illustrious Hanuma. Praghasa pierced Hanuma with a sharp-pointed spear and Bhasakarna attacked him with a dart.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वेगवन्तनाद हनुमन्तन कैयल्लि दुर्धरने मॊदलाद मूवरु राक्षसरु हतरादुदन्नु नोडि, बलिष्ठनू, महावेगशालियू आद प्रघसनु अट्टहासदिन्द नगुत्ता हनुमन्तन बळिगॆ सारिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

34. gaatraiH = with his limbs; vikSataiH = wounded; taabhyaam = by those two demons; saH vaanaraH = that Hanuman; asR^igdigdhatanuuruhaH = with his body-hair anointed by blood; abhavat = became; kruddhaH = enraged; baala suurya samaprabhaH = having his blaze similar to that of rising sun.

अनुवादः

With his limbs wounded by those two demons, that Hanuma with his body-hair anointed by blood, became enraged, with his blaze similar to that of a rising sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत् ।
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिकुञ्जरम् ॥ ३५ ॥

पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत् ।
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ॥

प्रघसने तेज धारवाले पट्टिशसे तथा राक्षस भासकर्णने शूलसे कपिकुञ्जर हनुमान् जी पर प्रहार किया ॥ ३५ ॥

हरितवाद अग्र भागवुळ्ळ पट्टिशवॆम्ब आयुधदिन्द प्रघसनु हनुमन्तनन्नु प्रहरिसिदनु. मत्तॊन्दु कडॆयिन्द भासकर्णनू चूपाद शूलदिन्द तिविदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. samutpaaTya = Having plucked up; gireH shR^iN^gam = the top of a mountain; samR^igavyaaLa paadaam = with its animals; serpants and trees; viiraH = the heroic; hanumaan = Hanuma; kapikuN^jaraH = the best among monkeys; jaghaana = killed; raakSasau = those two demons.

अनुवादः

Having plucked up the top of a mountain with its various animals serpents and trees, the heroic Hanuma the best among monkeys, killed those two demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः ।
अभवद् वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ॥ ३६ ॥

स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रै रसृग्दिद्ध तनूरुहः ।
अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ॥

ततः तेष्व् अवसन्नेषु सेना पतिषु पन्चसु ॥ ५-४६-३६ बलम् तत् अवशेषम् तु नाशयामास वानरः ।

उन दोनोंके प्रहारोंसे हनुमान् जी के शरीरमें कई जगह घाव हो गये और उनके शरीरकी रोमावली रक्तसे रँग गयी । उस समय क्रोधमें भरे हुए वानरवीर हनुमान् प्रातःकालके सूर्यकी भाँति अरुण कान्तिसे प्रकाशित हो रहे थे ॥ ३६ ॥

आ इब्बरू राक्षसयोधर आयुधगळिन्द गायगॊण्ड हनुमन्तन शरीरवॆल्ल रक्तसिक्तवायितु. आग परमक्रुद्धनाद वानरोत्तमनु बालसूर्यन प्रभॆयन्तॆ विराजिसुत्तिद्दनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. teSu paNchasu = (When) those five; senaapatiSu = army-generals; avasanneSu = have been killed; vaanaraH = Hanuma; tataH = then; naashayaamaasa = destroyed; tat = that; avaseSam = remaining; balam = army.

अनुवादः

When those five army-generals have been killed, Hanuma then destroyed that remaining army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् ।
जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ।
गिरिशृङ्गसुनिष्पिष्टौ तिलशस्तौ बभूवतुः ॥ ३७ ॥

समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृग्रव्यालपादपम् ।
जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ।
गिरिशृङ्ग सुनिष्पिष्टौ तिलशस्तौ बभूवतुः ॥

अश्वैः अश्वान् गजैः नागान् योधैः योधान् रथै रथान् ॥ ५-४६-३७ स कपिः नाशयामास सहस्र अक्ष इव असुरान् ।

तब मृग, सर्प और वृक्षोंसहित एक पर्वत-शिखरको उखाड़कर कपिश्रेष्ठ वीर हनुमान् ने उन दोनों राक्षसोंपर दे मारा । पर्वत-शिखरके आघातसे वे दोनों पिस गये और उनके शरीर तिलके समान खण्ड-खण्ड हो गये ॥ ३७ ॥

कपिश्रेष्ठनू, वीरनू आद हनुमन्तनु परम क्रुद्धनागि - मृगगळिन्दलू, विषजन्तुगळिन्दलू, वृक्षगळिन्दलू निबिडवागिद्द पर्वत शिखरवॊन्दन्नु कित्तु प्रघस मत्तु भासकर्णर मेलॆ प्रहरिसिदनु. पर्वत शिखरदिन्द अरॆयल्पट्ट आ इब्बरू राक्षसरु ऎळ्ळिन हिण्डियन्तादरु.॥37॥

पदच्छेदः

37. sahasraakSaH iva = like Indra; thousand-eyed god; asuraaniva = destroying the demons; saH kapiH = that Hanuman naashayaamaasa = destroyed; ashvaan = the horses; ashvaiH = (by striking them) with horses; naagaan = the elephants; gajaiH = with elephants; yodhaan = the warriors; yodhaiH = with warriors; rathaan = and the chariots; rathaiH = with chariots.

अनुवादः

Like Indra the thousand-eyed god destroying the demons, Hanuma destroyed the horses by striking them with horses, the elephants with elephants, the warriors with warriors and the chariots with chariots.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु ।
बलं तदवशेषं तु नाशयामास वानरः ॥ ३८ ॥

ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु ।
बलं तदवशेषं च नाशयामास वानरः ॥

हतैः नागैः च तुरगैः भग्न अक्षैः च महारथैः ॥ ५-४६-३८ हतैः च राक्षसैः भूमी रुद्ध मार्गा समन्ततः ।

इस प्रकार उन पाँचों सेनापतियोंके नष्ट हो जानेपर हनुमान् जी ने उनकी बची-खुची सेनाका भी संहार आरम्भ किया ॥ ३८ ॥

हीगॆ हनुमन्तनु ऐवरू राक्षस सेनापतिगळन्नु संहरिसिद बळिक कडॆयल्लि अळिदुळिदिद्द ऎल्ल राक्षस सैनिकरन्नु संहरिसिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. bhuumiH = the earth; samantatah = on all sides; ruddhamaargaa = had its path-ways blocked; naagaiH = with the elephants; turagaiH = and the horses; hataiH = killed; raakSasaiH = with the demons; hataiH = killed mahaarathaishoha = and with the big chariots; bhagnaashcha = which had their axles broken.

अनुवादः

The earth had its path-ways blocked on all sides with the elephants and the horses killed, with the demons killed and with the big chariots which had their axles broken.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथै रथान् ।
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ॥ ३९ ॥

अश्वॆरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथै रथान् ।
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ॥

ततः कपिः तान् ध्वजिनी पतीन् रणे । निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान् । तत् एव वीरः परिगृह्य तोरणम् । कृत क्षणः काल इव प्रजा क्षये ॥ ५-४६-३९

जैसे देवराज इन्द्र असुरोंका विनाश करते हैं, उसी प्रकार उन वानरवीरने घोड़ोंसे घोड़ोंका, हाथियोंसे हाथियोंका, योद्धाओंसे योद्धाओंका और रथोंसे रथोंका संहार कर डाला ॥ ३९ ॥

आ कपिवरनु कुदुरॆगळिन्द कुदुरॆगळन्नु, आनॆगळिन्द आनॆगळन्नु, रथगळिन्द रथगळन्नु, पदातिगळिन्द पदातिगळन्नु परस्पर अप्पळिसि, देवेन्द्रनु असुररन्नु कॊन्दन्तॆ ऎल्लरन्नु मुगिसिदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. kaalaH iva = like Yama the Time Spirit; kR^ita kSaNaH = waiting for the right moment; prajaakSaye = for the destruction of two mortals; viiraH = the heroic; kapiH = Hanuma; tataH = thereupon; nihatya = killing; viiraan = the eminent demons; taan = and those; dhvajiniipatiin = army-generals; sabalaan = with their army; savaahanaan = and their vehicles; raNe = in the combat; tathaiva = in like manner (waited for the right moment) parigR^ihya = by laying hold of; toraNam = the arch way.

अनुवादः

Like Yama the Time-spirit waiting for the right moment for the destruction of the mortals, the heroic Hanuma, killing the eminent demons and the army-generals with their troops and vehicles in the combat, waited for the right moment at the arch-way.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हयैर्नागैस्तुरङ्गैश्च भग्नाक्षैश्च महारथैः ।
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ॥ ४० ॥

हतैर्नागैश्च तुरङ्गैः भग्नाक्षैश्च महारथैः ।
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ॥

मरे हुए हाथियों और तीव्रगामी घोड़ोंसे, टूटी हुई धुरीवाले विशाल रथोंसे तथा मारे गये राक्षसोंकी लाशोंसे वहाँकी सारी भूमि चारों ओरसे इस तरह पट गयी थी कि आने-जानेका रास्ता बंद हो गया था ॥ ४० ॥

सत्तु बिद्दिरुव आनॆगळिन्द, कुदुरॆगळ कळेबरगळिन्द, चूरु-चूरागि चॆल्लापिल्लियागि बिद्दिरुव महारथगळ तुण्डुगळिन्द, हतराद राक्षसर शवगळिन्द आ रणभूमियु तुम्बिहोगि ऎल्ल दारिगळू मुच्चिहोदुवु. ॥40॥

ततः कपिस्तान् ध्वजिनीपतीन् रणे
निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान् ।
तथैव वीरः परिगृह्य तोरणं
कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ४१ ॥

ततः कपिस्तान् ध्वजिनीपतीन् रणे
निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान् ।
तदेव वीरः परिगृह्य तोरणं
कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥

इस प्रकार सेना और वाहनोंसहित उन पाँचों वीर सेनापतियोंको रणभूमिमें मौतके घाट उतारकर महावीर वानर हनुमान् जी पुनः युद्धके लिये अवसर पाकर पहलेकी ही भाँति फाटकपर जाकर खड़े हो गये । उस समय वे प्रजाका संहार करनेके लिये उद्यत हुए कालके समान जान पड़ते थे ॥ ४१ ॥

महावीरनाद आ हनुमन्तनु भारी बलशालिगळाद सेनापतिगळन्नू, अवर रथाश्वगज पदाति सैन्यवन्नु सङ्ग्रामरङ्गदल्लि संहरिसिद बळिक, महा द्वारवन्नु सेरि प्रळयकालदल्लि जगत्तन्ने नुङ्गुव मृत्युदेवतॆयन्तॆ अवनु शत्रुगळन्नु इदिरु नोडुत्ता कुळितनु.॥41॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें छियालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४६ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि नलवत्तारनॆय सर्गवु मुगियितु.