०४५ हनुमता प्रहस्तसुतवधः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

The seven sons of Prahasta surrounded by a great army rush in speedy chariots upon Hanuma, who is standing on the archy gate way. They discharge a shower of arrows on Hanuma. Then, Hanuma crushes all the enemies, using his palms, feet, fists, nails, chest and thighs only as his weapons. After killing those demons, Hanuma climbs up the archy door-way and takes up his position there again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

45. मन्त्रीके सात पुत्रोंका वध

ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणः सुताः ।
निर्ययुर्भवनात् तस्मात् सप्त सप्तार्चिवर्चसः ॥ १ ॥

ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणां सुताः ।
निर्ययुर्भवनात्तस्मात् सप्त सप्तार्चिवर्चसः ॥

राक्षसोंके राजा रावणकी आज्ञा पाकर मन्त्रीके सात बेटे,जो अग्निके समान तेजस्वी थे, उस राजमहलसे बाहर निकले ॥ १ ॥

बळिक रावणेश्वरन आदेशदन्तॆ एळु मन्दि मन्त्रि कुमाररु, अग्निय ज्वालॆगळन्तॆ रावणन अरमनॆयिन्द हॊरबिद्दरु.॥1॥

महद‍्बलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः ।
कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः ॥ २ ॥

महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः ।
कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः ॥

उनके साथ बहुत बड़ी सेना थी । वे अत्यन्त बलवान्, धनुर्धर, अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ तथा परस्पर होड़ लगाकर शत्रुपर विजय पानेकी इच्छा रखनेवाले थे ॥ २ ॥

हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः ।
तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः ॥ ३ ॥
तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः ।
विस्फारयन्तः संहृष्टास्तडिद्वन्त इवाम्बुदाः ॥ ४ ॥

हेमजालपरिक्षिप्तैः ध्वजवद्भिः पताकिभिः ।
तोयदस्वननिर्घोषैः वाजियुक्तैर्महारथैः ॥ तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः ।
विस्पारयन्तः संहृष्टास्तटिद्वन्त इवाम्बुदाः ॥

उनके घोड़े जुते हुए विशाल रथ सोनेकी जालीसे ढके हुए थे । उनपर ध्वजा-पताकाएँ फहरा रही थीं और उनके पहियोंके चलनेसे मेघोंकी गम्भीर गर्जनाके समान ध्वनि होती थी । ऐसे रथोंपर सवार हो वे अमित पराक्रमी मन्त्रिकुमार तपाये हुए सोनेसे चित्रित अपने धनुषोंकी टङ्कार करते हुए बड़े हर्ष और उत्साहके साथ आगे बढ़े । उस समय वे सब-के-सब विद्युत‍‍्सहित मेघके समान शोभा पाते थे ॥ ३-४ ॥

महाबलिष्ठरू, धनुर्धारिगळू आगिद्द आ अमात्यपुत्ररु दॊड्ड सैन्यदिन्द परिवृतरागिद्दरु. महास्त्रगळन्नु तिळिदवरल्लि श्रेष्ठरागिद्दरु. हनुमन्तनन्नु जयिसबेकॆम्बुदरल्लि परस्पर स्पर्धिसुत्तिद्दरु. महारथगळल्लि कुळितु आञ्जनेयनॊडनॆ युद्धमाडलु हॊरटिद्दरु. उत्तम कुदुरॆगळन्नु हूडिद अवर रथगळु सुवर्णमयवाद जालरिगळिन्द समावृतवागिद्दवु. ध्वज-पताकॆगळिन्द कूडिद्दु, मेघगर्जनॆयन्तॆ गर्जिसुत्तिद्दवु. अमित पराक्रमिगळाद आ योधर धनुस्सुगळु पुटक्किट्ट चिन्नदन्तॆ हॊळॆयुत्ता चित्र-विचित्रवागिद्दवु. अवरु रणोत्साहदिन्द मिञ्चुगळन्नॊळगॊण्ड मोडगळन्तॆ गर्जिसुत्ता धनुष्टङ्कार माडुत्तिद्दरु.॥2-4॥

पदच्छेदः

1; 2; 3; 4. tataH = thereafter; te = those; sapta = seven; sutaaH = sons; mantriNaH = of his chief minister; saptaarchirochiSaH = having a lustre similar to that of fire; mahaabalapariivaaraaH = surrounded by a great army; dhanuSmantaH = wielding their respective bows; mahaabalaaH = possessing a great strength; kR^itaastraaH = well; trained in archery; astravidaam shreSThaH = the best among knowers of weapons; paraspara jayaiSiNaH = wishing victory reciprocally; amita vikramaaH = and having an immense prowess each; choditaaH = directed; raakSasendreNa = by Ravana; niryayuH = started; samhR^iSTaaH = highly delighted; tasmaat = from that; bhavanaat = palace; mahaarathaiH = in great chariots; vaajiyuktaiH = yoked with horses; (the chariots) toyadasvananirghoSaiH = were having a noise similar to that of an autumnal cloud; hemajaala parikSiptaiH = overlaid with aprotective armour of gold; dhvajadbhiH = surmounted by banners; pataakibhiH = decorated with smaller flags; visphaarayantaH = stretching; chaapaani = their bows; tapta kaaNchana chitraaNi = inlaid with refined gold and looking colourful; taTitvantaH ambudaaH iva = like clouds accompanied by flashes of lightning.

अनुवादः

Thereafter, those seven sons of his chief minister having a lustre similar to that of fire, surrounded by a great army, wielding their respective bows, possessing a great strength, well-trained in archery and the best among knower of weapons, wishing a victory reciprocally, having an immense prowess each, and as directed by Ravana, started highly delighted from that palace, in great chariots yoked with horses. Those chariots were having a noise similar to that of an autumnal cloud, overlaid with a protective armour of gold, surmounted by banners and decorated with smaller flags. They were stretching their bows inlaid with refined gold and looking colourful like clouds accompanied by flashes of lightning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जनन्यस्तास्ततस्तेषां विदित्वा किङ्करान् हतान् ।
बभूवुः शोकसम्भ्रान्ताः सबान्धवसुहृज्जनाः ॥ ५ ॥

जनन्यस्तु ततस्तेषां विदित्वा किङ्करान् हतान् ।
बभूवुः शोकसम्भ्रान्ताः सबान्धवसुहृज्जनाः ॥

जनन्यः ताः ततः तेषाम् विदित्वा किम्करान् हतान् । बभूवुः शोक सम्भ्रान्ताः सबान्धव सुहृत् जनाः ॥ ५-४५-५

तब, पहले जो किंकर नामक राक्षस मारे गये थे, उनकी मृत्युका समाचार पाकर इन सबकी माताएँ अमङ्गलकी आशङ्कासे भाई-बन्धु और सुहृदोंसहित शोकसे घबरा उठीं ॥ ५ ॥

ऎम्भत्तुसाविर मन्दि किङ्कर राक्षसरु रणरङ्गदल्लि हतरादरॆम्ब वार्तॆयन्नु केळि, अवर तायन्दिरु, बन्धुगळू, मित्ररू मुन्तादवरु शोकसम्भ्रान्तरादरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tataH = thereupon; viditvaa = coming to know; kimkaraan = that Kimkaras (themselves); hataan = were killed; teSaam = their; janyastu = mothers on their part; sa baandhava suhR^ijjanaaH = together with their relatives and friends; babhuuvuH = became; shoka sambhraantaaH = tormented with grief.

अनुवादः

Coming to know that Kimkaras themselves were killed their mothers together with their relatives and friends were tormented with grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते परस्परसङ्घर्षात् तप्तकाञ्चनभूषणाः ।
अभिपेतुर्हनूमन्तं तोरणस्थमवस्थितम् ॥ ६ ॥

ते परस्पर सम्घर्षाः तप्त कान्चन भूषणाः । अभिपेतुः हनूमन्तम् तोरणस्थम् अवस्थितम् ॥ ५-४५-६

तपाये हुए सोनेके आभूषणोंसे विभूषित वे सातों वीर परस्पर होड़-सी लगाकर फाटकपर खड़े हुए हनुमान् जी पर टूट पड़े ॥ ६ ॥

चॊक्कवाद चिन्नद आभरणगळन्नू धरिसिद आ मन्त्रिकुमाररु ‘नामुन्दु-तामुन्दु’ ऎन्दु परस्पर स्पर्धिसुत्ता, महाद्वारद मेलॆ कुळितिद्द हनुमन्तनन्नु मुत्तिदरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. te = those sons of chief minister; taptakaaNchana bhuuSaNaaH = wearing ornaments made of pure gold; abhipetuH = rushed; hanumantam = towards Hanuma; avasthitam = who was ready for battle; toraNastham = and who stood on the archy door-way motionless.

अनुवादः

Those sons of chief minister, wearing ornaments made of pure gold, rushed towards Hanuma, who was ready for battle and who stood on the archy gate-way motionless.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सृजन्तो बाणवृष्टिं ते रथगर्जितनिःस्वनाः ।
प्रावृट्काल इवाम्भोदा विचेरुर्नैर्ऋताम्बुदाः ॥ ७ ॥

सृजन्तो बाणवृष्टिं ते रथगर्जितनिःस्वनाः ।
वृष्टिमन्त इवाम्भोदा विचेरुर्नैर्ऋताम्बुदाः ॥

सृजन्तो बाण वृष्टिम् ते रथ गर्जित निह्स्वनाः । वृष्टिमन्त इव अम्भोदा विचेरुः नैरृत ऋषभाः ॥ ५-४५-७

जैसे वर्षाकालमें मेघ वर्षा करते हुए विचरते हैं, उसी प्रकार वे राक्षसरूपी बादल बाणोंकी वर्षा करते हुए वहाँ विचरण करने लगे । रथोंकी घर्घराहट ही उनकी गर्जना थी ॥ ७ ॥

वर्षाकालद मेघगळन्तॆ आ राक्षसरु मेघगर्जनॆयन्तॆ रथध्वनिगळिन्द, बाणगळ मळॆगरॆयुत्ता, मळॆयन्नु सुरिसुव मोडगळन्तॆ सञ्चरिसुत्तिद्दरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. te nairR^itaambudaaH = those demons looking like clouds; ratha garjita niHsvanaaH = diffusing thunder-like sounds of their chariots; sR^ijantaH = creating; baaNavR^iSTim = a shower of arrows; vicheruH = moved in different directions; * vR^iSTimantaH ambhodaaH* = resembling rainy clouds.

अनुवादः

Those demons looking like clouds, diffusing thunder-like sounds of their chariots and discharging a shower of arrows, moved in different directions resembling rainy clouds in the monsoon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवकीर्णस्ततस्ताभिर्हनूमान् शरवृष्टिभिः ।
अभवत् संवृताकारः शैलराडिव वृष्टिभिः ॥ ८ ॥

अवकीर्णस्ततस्ताभिर्हनुमान् शरवृष्टिभिः ।
अभवत् संवृताकारः शैलराडिव वृष्टिभिः ॥

अवकीर्णः ततः ताभिः हनूमान् शर वृष्टिभिः । अभवत् सम्वृत आकारः शैल राड् इव वृष्टिभिः ॥ ५-४५-८

तदनन्तर राक्षसोंद्वारा की गयी उस बाण-वर्षासे हनुमान् जी उसी तरह आच्छादित हो गये, जैसे कोई गिरिराज जलकी वर्षासे ढक गया हो ॥ ८ ॥

आग शरवर्षदिन्द मुच्चिहोद हनुमन्तनु - मळॆयिन्द मुच्चिहोद पर्वतराजनन्तॆ शोभिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. tataH = then; avakiirNaH = covered by; taabhiH sharavR^iSTibhiH = those showers of arrows; hanumaan = Hanuma; abhavat = became; shailaraaDiva = like a mountain-king; samvR^itaakaaraH = concealed by incessant showers.

अनुवादः

Thus covered by those showers of arrows, Hanuma became invisible even as a mountain-king is concealed by incessant showers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शरान् वञ्चयामास तेषामाशुचरः कपिः ।
रथवेगांश्च वीराणां विचरन् विमलेऽम्बरे ॥ ९ ॥

स शरान् मोघयामास तेषामाशुचरः कपिः ।
रथवेगं च वीराणां विचरन् विमलेम्बरे ॥

स शरान् वन्चयामास तेषाम् आशु चरः कपिः । रथ वेगान् च वीराणाम् विचरन् विमले अम्बरे ॥ ५-४५-९

उस समय निर्मल आकाशमें शीघ्रतापूर्वक विचरते हुए कपिवर हनुमान् उन राक्षसवीरोंके बाणों तथा रथके वेगोंको व्यर्थ करते हुए अपने-आपको बचाने लगे ॥ ९ ॥

कपीश्वरनाद हनुमन्तनु आकाशदल्लि वेगवागि सञ्चरिसुत्ता, राक्षसवीरर रथगळ वेगवन्नू, बाणगळन्नू व्यर्थगॊळिसिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. vicharan = roaming about; vimale = in a cloudless; ambare = sky; saH aashucharaH = that fast-footed; kapiH = monkey; moghayaamaasa = made useless; sharaan = the arrows; ratha vegamcha = and the speed of the chariots; teSaam viiraaNaam = of those virile demons.

अनुवादः

Roaming about in a cloudless sky, that fast-footed monkey made the arrows and the speedy chariots of those virile demons, useless.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तैः क्रीडन् धनुष्मद्भिर्व्योम्नि वीरः प्रकाशते ।
धनुष्मद्भिर्यथा मेघैर्मारुतः प्रभुरम्बरे ॥ १० ॥

स तैः क्रीडन् धनुष्मद्भिः व्योम्नि वीरः प्रकाशते । धनुष्मद्भिः यथा मेघैः मारुतः प्रभुः अम्बरे ॥ ५-४५-१०

जैसे व्योममण्डलमें शक्तिशाली वायुदेव इन्द्रधनुषयुक्त मेघोंके साथ क्रीडा करते हैं, उसी प्रकार वीर पवनकुमार उन धनुर्धर वीरोंके साथ खेल-सा करते हुए आकाशमें अद्भुत शोभा पा रहे थे ॥ १० ॥

कामन बिल्लिनिन्द शोभिसुव मेघगळॊडनॆ वायुदेवनु क्रीडिसुवनो ऎम्बन्तॆ हनुमन्तनु धनुष्मन्तराद मन्त्रिकुमाररॊडनॆ आटवाडुत्ता आगसदल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. kriiDan = playing; taiH = with those demons; dhanuSmadbhiH = wielding a bow each; vyomni = in the sky; saH viiraH = that hero; prakaashate = shone; prabhuH maarutaH = loke the Lord of Wind; meghaiH = (playing with) clouds; dhanuSmadbhiH = brandishing a rainbow.

अनुवादः

Playing with those demons wielding a bow each in the sky, that hero shone like the Lord of Wind, playing with clouds brandishing a rain bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कृत्वा निनदं घोरं त्रासयंस्तां महाचमूम् ।
चकार हनुमान् वेगं तेषु रक्षःसु वीर्यवान् ॥ ११ ॥

स कृत्वा निनदम् घोरम् त्रासयन् ताम् महाचमूम् । चकार हनुमान् वेगम् तेषु रक्षह्सु वीर्यवान् ॥ ५-४५-११

पराक्रमी हनुमान् ने राक्षसोंकी उस विशाल वाहिनीको भयभीत करते हुए घोर गर्जना की और उन राक्षसोंपर बड़े वेगसे आक्रमण किया ॥ ११ ॥

साटियिल्लद वीरनाद मारुतियु घोरवाद गर्जनॆयन्नु गैदु, राक्षसर महासैन्यवन्नु भयगॊळिसुत्ता, अवर मेलॆ हॆच्चु बल प्रयोगमाडलु प्रारम्भिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. kR^itvaa = making; ghoram = a terrific; ninadam = roar; viiryavaan = the valiant; saH = Hanuma; traasayan = and frightening; taam = that; mahaa chamuum = great army; chakaara vegam = rushed; teSu rakSassu = on those demons.

अनुवादः

Making a terrific roar and frightening that great army, the valiant Hanuma rushed on those demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तलेनाभिहनत् कांश्चित् पादैः कांश्चित् परन्तपः ।
मुष्टिभिश्चाहनत् कांश्चिन्नखैः कांश्चिद् व्यदारयत् ॥ १२ ॥

तलेनाभ्यहनत् कांश्चित् पद्भ्यां कांश्चित् परन्तपः ।
मुष्टिनाभ्यहनत् कांश्चिन्न खैः कांश्चिद्व्यदारयत् ॥

तलेन अभिहनत् कांश्चित् पादैः कांश्चित् परम् तपः । मुष्टिना अभ्यहनत् कांश्चिन् नखैः कांश्चित् व्यदारयत् ॥ ५-४५-१२

शत्रुओंको संताप देनेवाले उन वानरवीरने किन्हींको थप्पड़से ही मार गिराया, किन्हींको पैरोंसे कुचल डाला, किन्हींका घूँसोंसे काम तमाम किया और किन्हींको नखोंसे फाड़ डाला ॥ १२ ॥

प्रममाथोरसा कांश्चिदूरुभ्यामपरानपि ।
केचित् तस्यैव नादेन तत्रैव पतिता भुवि ॥ १३ ॥

प्रममाथोरसा कांश्चिदूरुभ्यामपरान् कपिः ।
केचित्तस्य निनादेन तत्रैव पतिता भुवि ॥

प्रममाथ उरसा कांश्चित् ऊरुभ्याम् अपरान् कपिः । केचित् तस्य एव नादेन तत्र एव पतिता भुवि ॥ ५-४५-१३

कुछ लोगोंको छातीसे दबाकर उनका कचूमर निकाल दिया और किन्हीं-किन्हींको दोनों जाँघोंसे दबोचकर मसल डाला । कितने ही निशाचर उनकी गर्जनासे ही प्राणहीन होकर वहीं पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ १३ ॥

शत्रुसंहारकनाद हनुमन्तनु अवरल्लि कॆलवरन्नु अङ्गालिनिन्दलू, अङ्गैगळिन्दलू बडिदु कॊन्दनु. कॆलवरननु कालिनिन्द ऒदॆदु संहरिसिदनु. कॆलवरन्नु मुष्टियिन्द कुट्टि, कॆलवरन्नु उगुरुगळिन्द सीळि हाकिदनु. कॆलवरन्नु ऎदॆयिन्दलू, कॆलवरन्नु तॊडॆगळिन्दलू संहरिसिदनु. कॆलवु राक्षसरु अवन वीरगर्जनॆयन्नु केळिये असुनीगिदरु.॥12,13॥

पदच्छेदः

12. paramtapaH = that Hanuma; the annihilator of enemies; abhyahanat = struck; kaamshchit = some; talena = with palms; kaamschhit = some; * paadaiH* = with his feet; kaamshchit = and some; muSTinaa = with his fists; vyadaarayat = (He) tore down; kaamshchit = some; nakhaiH = with his nails.

अनुवादः

That Hanuma, the annihilator of enemies, struck some with his palms, some with his feet and some others with his fists. He tore down some others with his nails.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. kapiH = Hanuma; pramamaatha = crushed; kaamshchit = some; urasaa = with his chest; aparaan = and some others; uurubhyaam = with his thighs; kechit = some; patitaaH = fell down; bhuvi = on the ground; tatvaiva = there itself; tasya minaadena = by his roar.

अनुवादः

Hanuma crushed some with his chest and some others with his thighs. Some fell down there itself on the ground, just by the roar made by Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तेष्ववसन् नेषु भूमौ निपतितेषु च ।
तत्सैन्यमगमत् सर्वं दिशो दश भयार्दितम् ॥ १४ ॥

ततः तेष्व् अवपन्नेषु भूमौ निपतितेषु च । तत् सैन्यम् अगमत् सर्वम् दिशो दश भय अर्दितम् ॥ ५-४५-१४

इस प्रकार जब मन्त्रीके सारे पुत्र मारे जाकर धराशायी हो गये, तब उनकी बची-खुची सारी सेना भयभीत होकर दसों दिशाओंमें भाग गयी ॥ १४ ॥

हीगॆ राक्षस योधरॆल्ल रणभूमियल्लि सत्तुबिद्दरु. अळिदुळिद कॆलवु राक्षस सैनिकरु भयगॊण्डु प्राण उळिसिकॊळ्ळलु दिक्कापालागि ओडिहोदरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. teSu = (Seeing) those demons; uvasanneSu = dying; nipatiteSu cha = and falling; bhuumau = on the ground; sarvam = all; tat = that (remaining); sainyam = army; agamat = fled; dasha dishaH = in ten (different) directions; bhayaarditam = afflicted with fear.

अनुवादः

Seeing those demons dying and falling on the ground, all the remaining army, afflicted with fear, fled in ten different directions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनेदुर्विस्वरं नागा निपेतुर्भुवि वाजिनः ।
भग्ननीडध्वजच्छत्रैर्भूश्च कीर्णाभवद् रथैः ॥ १५ ॥

विनेदुर्विस्वरं नागा विपेतुर्भुवि वाजिनः ।
भग्ननीडध्वजच्छत्रैर्भूश्च कीर्णाभवद्रथैः ॥

विनेदुः विस्वरम् नागा निपेतुः भुवि वाजिनः । भग्न नीड ध्वजच् चत्रैः भूः च कीर्णा अभवत् रथैः ॥ ५-४५-१५

उस समय हाथी वेदनाके मारे बुरी तरहसे चिग्घाड़ रहे थे, घोड़े धरतीपर मरे पड़े थे तथा जिनके बैठक, ध्वज और छत्र आदि खण्डित हो गये थे, ऐसे टूटे हुए रथोंसे समूची रणभूमि पट गयी थी ॥ १५ ॥

आनॆगळु अपस्वरवागि घीळिडुत्तिद्दवु. कुदुरॆगळु भूमिय मेलॆ बिद्दु हॊरळाडुत्तिद्दवु. भग्नवागि होद आसन, ध्वज, छत्रगळिन्द कूडिद रथगळु चूरु-चूरागि रणभूमियल्लि चॆल्लापिल्लियागि तुम्बिहोदुवु. ॥15॥

पदच्छेदः

15. naagaaH = elephants; vineduH = trumpeted; visvaam = with a wrong accent; vaajinaH = Horses; nipetuH = fell down; bhuvi = on the ground; bhuushcha = even the earth; kiirNaa abhavat = was filled with; rathaiH = chariots; bhagna niiDa dhvajachchhatraiH = which had their seats; banners and canopies broken.

अनुवादः

Their elephants trumpeted with a wrong accent. Horses fell down on the ground. Even the earth was filled with chariots which had their seats, banners and canopies broken.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्रवता रुधिरेणाथ स्रवन्त्यो दर्शिताः पथि ।
विविधैश्च स्वनैर्लङ्का ननाद विकृतं तदा ॥ १६ ॥

स्रवता रुधिरेणाथ स्रवन्त्यो दर्शिताः पथि । विविधैश्च स्वरैर्लङ्का ननाद विकृतम् तदा ॥ ५-४५-१६

मार्गमें खूनकी नदियाँ बहती दिखायी दीं तथा लङ्कापुरी राक्षसोंके विविध शब्दोंके कारण मानो उस समय विकृत स्वरसे चीत्कार कर रही थी ॥ १६ ॥

ऒसरुत्तिद्द रक्तवु कोडियागि हरियतॊडगितु. परि-परियाद आर्तनादगळिन्द कूडिद्द लङ्कॆयु आग विकारवागि कूगिकॊळ्ळुत्तिरुवन्तॆ भासवागुत्तित्तु.॥16॥

पदच्छेदः

16. sravantyaH = streams; sravataa rudhireNa = flowing with blood; darshitaa = were seen; pathi = on the way; atha = thereafter; tadaa = then; laN^kaa = Lanka; nanaada = resounded; vikR^itam = horribly; vividhaiH svaraiH = with various kinds of voices.

अनुवादः

Thereafter, streams flowing with blood were seen on the way. Lanka resounded with various kinds of horrible voices.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तान् प्रवृद्धान् विनिहत्य राक्षसान्
महाबलश्चण्डपराक्रमः कपिः ।
युयुत्सुरन्यैः पुनरेव राक्षसै-
स्तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणम् ॥ १७ ॥

स तान् प्रवृद्धान् विनिहत्य राक्षसान्
महाबलश्चण्डपराक्रमः कपिः ।
युयुत्सुरन्यैः पुनरेव राक्षसैः
तदेव वीरोभिजगाम तोरणम् ॥

स तान् प्रवृद्धान् विनिहत्य राक्षसान् । महाबलः चण्ड पराक्रमः कपिः । युयुत्सुः अन्यैः पुनः एव राक्षसैः । तत् एव वीरो अभिजगाम तोरणम् तत् ॥ ५-४५-१७

प्रचण्ड पराक्रमी और महाबली वानरवीर हनुमान् जी उन बढ़े-चढ़े राक्षसोंको मौतके घाट उतारकर दूसरे राक्षसोंके साथ युद्ध करनेकी इच्छासे फिर उसी फाटकपर जा पहुँचे ॥ १७ ॥

महाबलसम्पन्ननाद, चण्डपराक्रमशालियाद हनुमन्तनु ऎल्लराक्षसरन्नु संहरिसि, इन्नु इतर राक्षसरॊडनॆ युद्धमाडबेकॆन्नुव अपेक्षॆयिन्द पुनः हॊरबागिलिन मेलेरि, राक्षसरन्नु ऎदुरु नोडुत्ता कुळितनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. saH kapiH = that Hanuma; viiraH = the hero; mahaabalaH = the exceedingly strong one; chaN^Da paraakramaH = having terrible prowess; vinihatya = killing; taan = those; pravR^iddhaan raakSasaan = arrogant demons; yuyutsuH = and being desirous of a combat; anyaiH raakSasaiH = with the other demons; abhijagaama = reached; punareva = yet again; tam toraNameva = that archy door way itself.

अनुवादः

That heroic and mighty Hanuma having a terrible prowess, killing those arrogant demons and being desirous of a combat with the other demons, again reached that archy door way itself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें पैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४५ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि नलवत्तैदनॆय सर्गवु मुगियितु.