०४० हनुमता सीताश्वासनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Seetha asks Hanuma to remind Rama of how he threw a blade of grass at the crow and destroyed its right eye thereby, as a token of remembrance. She also asks to remind Rama of his having once marked on her cheek with realgar, when a mark on her forehead was defaced, as a further token of Hanuma having met her. Seetha also requests Hanuma to appraise Rama of her wretched plight and finally greets him to have a happy journey ahead.

स्रोतः: valmikiramayan.net

40. सीताका श्रीरामसे कहनेके लिये पुनः संदेश देना तथा हनुमान् जी का उन्हें आश्वासन दे उत्तर-दिशाकी ओर जाना

श्रुत्वा तु वचनं तस्य वायुसूनोर्महात्मनः ।
उवाचात्महितं वाक्यं सीता सुरसुतोपमा ॥ १ ॥

श्रुत्वा तु वचनम् तस्य वायु सूनोः महात्मनः । उवाच आत्म हितम् वाक्यम् सीता सुर सुत उपमा ॥ ५-४०-१

वायुपुत्र महात्मा हनुमान् जी का वचन सुनकर देवकन्याके समान तेजस्विनी सीताने अपने हितके विचारसे इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

देवकन्यॆयन्तॆ काणुत्तिद्द सीतादेवियु महात्मनाद वायुपुत्रन आ मातुगळन्नु केळि, तनगॆ हितकरवागुव मातन्नु हेळिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; vachanam = the words; tasya = of that; mahaatmanaH = high-souled; vaayusuunoH = Hanuma; Siita = Seetha; surasutopamaa = similar to the daughter of god; uvaacha = spoke; vaakyam = (the following) words; aatmahitam = beneficial to herself.

अनुवादः

Hearing the words of that high-souled Hanuma, Seetha who resembled the daughter of god, spoke the following words beneficial to herself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वां दृष्ट्वा प्रियवक्तारं सम्प्रहृष्यामि वानर ।
अर्धसञ्जातसस्येव वृष्टिं प्राप्य वसुन्धरा ॥ २ ॥

त्वाम् दृष्ट्वा प्रिय वक्तारम् सम्प्रहृष्यामि वानर । अर्ध सम्जात सस्य इव वृष्टिम् प्राप्य वसुम् धरा ॥ ५-४०-२

‘वानरवीर! तुमने मुझे बड़ा ही प्रिय संवाद सुनाया है । तुम्हें देखकर हर्षके मारे मेरे शरीरमें रोमाञ्च हो आया है । ठीक उसी तरह, जैसे वर्षाका पानी पड़नेसे आधी जमी हुई खेतीवाली भूमि हरी-भरी हो जाती है ॥ २ ॥

ऎलै वानरोत्तमा! भूमियल्लि मॊळकॆयॊडॆदु बाडिहोगुत्तिरुव सस्यवु मळॆ बिद्दाग विकसितवागुवन्तॆ, प्रियभाषियाद निन्नन्नु नोडि नानु हॆच्चाद सन्तोषवन्नु पडुत्तिद्देनॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. vaanara = O Hanuma!; dR^iSTvaa = seeing; tvaam = you; priyavaktaaram = speaking pleasant words; samprahR^iSyaami = I am over-joyed; vasumdharaa iva = as a field; artham samjaatasasyaa = with half-sprouted crop of grain; (is over-joyed); praapyeva = by receiving; vR^iSTim = a rain.

अनुवादः

“O Hanuma! Seeing you speaking pleasant words, I am as overjoyed, as a field with half-sprouted crop of grain is thrilled by receiving a rain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा तं पुरुषव्याघ्रं गात्रैः शोकाभिकर्शितैः ।
संस्पृशेयं सकामाहं तथा कुरु दयां मयि ॥ ३ ॥

यथा तम् पुरुष व्याघ्रम् गात्रैः शोक अभिकर्शितैः । संस्पृशेयम् सकामा अहम् तथा कुरु दयाम् मयि ॥ ५-४०-३

‘मुझपर ऐसी दया करो, जिससे मैं शोकके कारण दुर्बल हुए अपने अङ्गोंद्वारा नरश्रेष्ठ श्रीरामका प्रेमपूर्वक स्पर्श कर सकूँ ॥ ३ ॥

शोकदिन्दागि नानु अतियागि कृशळागिरुवॆनु. हेगादरू महापुरुषनाद नन्न स्वामिय स्पर्श सुखवन्नु हॊन्दुवन्तागबेकु. वायुपुत्रने! नन्न मेलॆ दयॆदोरि, नन्नी मनोरथवन्नु ईडेरुवन्तॆ कार्यमाडु.॥3॥

पदच्छेदः

3. aham = I; gatriH = with my limbs; shokaabhikarshitaiH = emaciated; sakaamaa = having a desire; yathaa = how; samspR^isheyam = to touch; puruSavyaaghram = that Rama the tiger among men; tathaa = in that manner; kuru = oblige; dayaam = your kindness; mayi = in me.

अनुवादः

“With my limbs emaciated with grief, I have a desire to touch that Rama the tiger among men. Show mercy on me and fulfill my desire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिज्ञानं च रामस्य दद्या हरिगणोत्तम ।
क्षिप्तामिषीकां काकस्य कोपादेकाक्षिशातनीम् ॥ ४ ॥

अभिज्ञानम् च रामस्य दत्तम् हरि गण उत्तम । क्षिप्ताम् ईषिकाम् काकस्य कोपात् एक अक्षि शातनीम् ॥ ५-४०-४

‘वानरश्रेष्ठ! श्रीरामने क्रोधवश जो कौएकी एक आँखको फोड़नेवाली सींकका बाण चलाया था, उस प्रसङ्गकी तुम पहचानके रूपमें उन्हें याद दिलाना ॥ ४ ॥

नन्न नॆनपु बरुवन्तह ई चूडामणियन्नु श्रीरामनिगॆ कॊडु. नन्न सलुवागि ऐषिकास्त्रवन्नु काकासुरन मेलॆ प्रयोगिसि, अवन ऒन्दु कण्णन्नु कित्त कथॆयन्नू अवनिगॆ हेळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. harigaNottama = O Hanuma; the excellent one among the troops of monkeys!; dadyaaH = Present (the story of); iSiikaam = a blade of grass; called Ishika; * abhiJNaanam* = as a signet; kSiptaam = hurled; kopaat = with anger; kaakasya ekaakSishaataniim = and the one eye of a crow destroyed; raamasya = by Rama.

अनुवादः

“O Hanuma the excellent one among the troops of monkeys! Present the story of the blade of grass called Ishika hurled with anger and thereby one eye of the crow destroyed by Rama (as a signal remembrance).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनःशिलायास्तिलको गण्डपार्श्वे निवेशितः ।
त्वया प्रणष्टे तिलके तं किल स्मर्तुमर्हसि ॥ ५ ॥

मनःशिलायास्तिलको गण्डपार्श्वे निवेशितः ।
त्वया प्रनष्टे तिलके तं किल स्मर्तुमर्हसि ॥

मनः शिलायाः तिकलो गण्ड पार्श्वे निवेशितः । त्वया प्रनष्टे तिलके तम् किल स्मर्तुम् अर्हसि ॥ ५-४०-५

‘मेरी ओरसे यह भी कहना कि प्राणनाथ! पहलेकी उस बातको भी याद कीजिये, जब कि मेरे कपोलमें लगे हुए तिलकके मिट जानेपर आपने अपने हाथसे मैन्सिलका तिलक लगाया था ॥ ५ ॥

रामभद्रा! ऒम्मॆ नन्न हणॆयल्लिद्द तिलकवु अळिसिहोदाग नीनु मणिशिलॆय तिलकवन्नु नन्न कॆन्नॆय मेलॆ तिद्दिद्दॆयल्ल! आ विषयवन्नु ज्ञापिसिकॊ.॥5॥

पदच्छेदः

5. (O Rama!); tilake = While a mark on my forehead; praNSTe = had got effaced; manashishilaayaaH tilakaH = a mark on my forehead with realgar; niveshitaH kila = was indeed painted; tvayaa = by you; gaNDa paarshve = on the side of my cheek; arhasi = you ought surely; smartum = to recollect; tam = it.

अनुवादः

“O Rama! You ought surely to recollect that while a mark on my forehead had got effaced once, another mark with realgar was indeed painted by you on the side of my cheek.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वीर्यवान् कथं सीतां हृतां समनुमन्यसे ।
वसन्तीं रक्षसां मध्ये महेन्द्रवरुणोपम ॥ ६ ॥

स वीर्यवान् कथं सीतां हृतां समनुमन्यसे ।
वसन्तीं रक्षसां मध्ये महेन्द्रवरुणोपमः ॥

स वीर्यवान् कथम् सीताम् हृताम् समनुमन्यसे । वसन्तीम् रक्षसाम् मध्ये महाइन्द्र वरुण उपम ॥ ५-४०-६

‘महेन्द्र और वरुणके समान पराक्रमी प्रियतम! आप बलवान् होकर भी अपहृत होकर राक्षसोंके घरमें निवास करनेवाली मुझ सीताका तिरस्कार कैसे सहन करते हैं? ॥ ६ ॥

महेन्द्रनिगू, वरुणनिगू समानवाद पराक्रमशालियागिद्दरू, निन्न भार्यॆयाद सीतॆयन्नु (नन्नन्नु) रावणनु अपहरिसि तन्दु, राक्षसियर कावलिनल्लिरिसिदुदन्नु नीनु हेगॆ ताने सहिसिकॊण्डिरुवॆ?॥6॥

पदच्छेदः

6. katham = How; sah = are you as such; viiryavaan = the valiant one; mahendra varuNopamaH = equal to Indra the Lord of celestials and Varuna the king of Universe; samanumanyase = give consent to; siitaam = Seetha; hR^itaam = having been taken away; vasantiim = and staying; madhye = in the middle; rakSasaam = of the demons.

अनुवादः

“How are you, the valiant man equal to Indra the Lord of celestials and Varuna the King of Universe, ignore Seetha who was taken away and now staying in the midst of these demons?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष चूडामणिर्दिव्यो मया सुपरिरक्षितः ।
एतं दृष्ट्वा प्रहृष्यामि व्यसने त्वामिवानघ ॥ ७ ॥

एष चूडा मणिः दिव्यो मया सुपरिरक्षितः । एतम् दृष्ट्वा प्रहृष्यामि व्यसने त्वाम् इव अनघ ॥ ५-४०-७

‘निष्पाप प्राणेश्वर! इस दिव्य चूड़ामणिको मैंने बड़े यत्नसे सुरक्षित रखा था और संकटके समय इसे देखकर मानो मुझे आपका ही दर्शन हो गया हो, इस तरह मैं हर्षका अनुभव करती थी ॥ ७ ॥

ओ सत्पुरुषने! ई दिव्यवाद चूडामणियन्नु नानु इष्टरवरॆगॆ कापाडिकॊण्डु बन्दिरुवॆनु. ई दुःख समयदल्लियू कूड इदन्नु नोडुत्ता निन्नन्ने दर्शिसिदन्तॆ सन्तोषपडुत्तिद्दॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. anagha = O faultless Rama!; eSaH = this; divyaH = wonderful; chuuDaamaNiH = jewel for the head; suparirakSitaH = has been protected well; mayaa = by me; dR^iSTvaa = seeing this; vyasane = in my distress; prahR^iSyaami = I have been getting delighted; tvaamiva = as though I have seen you.

अनुवादः

“O faultless Rama! This wonderful jewel for the head head has been protected well by me. Seeing this in my distress, I have been getting delighted, as though I have seen you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष निर्यातितः श्रीमान् मया ते वारिसम्भवः ।
अतः परं न शक्ष्यामि जीवितुं शोकलालसा ॥ ८ ॥

‘समुद्रके जलसे उत्पन्न हुआ यह कान्तिमान् मणिरत्न आज आपको लौटा रही हूँ । अब शोकसे आतुर होनेके कारण मैं अधिक समयतक जीवित नहीं रह सकूँगी ॥ ८ ॥

समुद्रदल्लि हुट्टिद*, कान्तियुक्तवाद ई मणियन्नु निनगॆ कळिसिकॊडुत्तिद्देनॆ. शोकमग्नळाद नानु इदन्नु काणलारदॆ इन्नु मुन्दॆ जीविसिरलू शक्यविल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. eSaH = this jewel; shriimaan = which is splendid; vaarisambhavaH = and produced in water; niryaatitaH = has been sent; te = to you; shoka laalasaa = absorbed in grief; na shakSyaami = I shall not be able; jiivitum = to survive; ataH param = hence forth.

अनुवादः

“This splendid jewel, produced in water, has been sent to you. Absorbed in grief, I shall not be able to survive henceforth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असह्यानि च दुःखानि वाचश्च हृदयच्छिदः ।
राक्षसैः सह संवासं त्वत्कृते मर्षयाम्यहम् ॥ ९ ॥

असह्यानि च दुःखानि वाचश्च हृदयच्छिदः ।
राक्षसीनां सुघोराणां त्वत्कृते मर्षयाम्यहम् ॥

असह्यानि च दुह्खानि वाचः च हृदयच् चिदः । राक्षसीनाम् सुघोराणाम् त्वत् कृते मर्षयामि अहम् ॥ ५-४०-९

‘दुःसह दुःख, हृदयको छेदनेवाली बातें और राक्षसियोंके साथ निवास—यह सब कुछ मैं आपके लिये ही सह रही हूँ ॥ ९ ॥

भयङ्करवाद राक्षस स्त्रीयरु कॊट्टिरुव असह्यवाद दुःखगळन्नू, हृदयविद्रावकवाद मातुगळॆल्लवन्नू निम्म सलुवागि (ऎन्दादरु नीवु बन्दु नन्नन्नु रक्षिसुविरि ऎम्ब आशॆयिन्द) इष्टरवरॆगॆ सहिसिकॊण्डॆनु. ॥9॥

पदच्छेदः

9. tvatkR^ite = for your sake; aham = I; marSayaami = am enduring; asahyaani = (these) unbearable; duHkhaani = troubles; vaachashcha = and the words; raakSasiinaam = of female-demons; sughoraaNaam = which are very horrible; hR^idayachchhidaH = which pierce my heart.

अनुवादः

“With a hope of your coming here at any time, I am enduring these unbearable hardships and also the words of horrible female demons; which pierce my heart.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धारयिष्यामि मासं तु जीवितं शत्रुसूदन ।
मासादूर्ध्वं न जीविष्ये त्वया हीना नृपात्मज ॥ १० ॥

धारयिष्यामि मासम् तु जीवितम् शत्रु सूदन । मासात् ऊर्ध्वम् न जीविष्ये त्वया हीना नृप आत्मज ॥ ५-४०-१०

‘राजकुमार! शत्रुसूदन! मैं आपकी प्रतीक्षामें किसी तरह एक मासतक जीवन धारण करूँगी । इसके बाद आपके बिना मैं जीवित नहीं रह सकूँगी ॥ १० ॥

राजकुमारने! शत्रुसूदना! रामा! ऒन्दु तिङ्गळवरॆगॆ मात्र नानु प्राणगळन्नु धरिसिकॊण्डिरुत्तेनॆ. अष्टरॊळगॆ नीनु बारदिद्दरॆ नानु जीविसि इरुवुदिल्ल.॥10॥

पदच्छेदः

10. shatrusuudana = O annihilator of enemies; nR^ipaatmaja = O Rama the prince!; dhaarayiSyaami = I shall hold; jiivitam = my life; maasamtu = only for a month; na jiiviSye = I will not survive; uurdhvam maasaat = after a month; hiinaa = left out; tvayaa = by you.

अनुवादः

“O Rama the prince, the annihilator of enemies! I shall hold my life only for a month. I will not survive without you, after a month.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

घोरो राक्षसराजोऽयं दृष्टिश्च न सुखा मयि ।
त्वां च श्रुत्वा विषज्जन्तं न जीवेयमपि क्षणम् ॥ ११ ॥

घोरो राक्षसराजोयं दृष्टिश्च न सुखा मयि ।
त्वां च श्रुत्वा विषज्जन्तं न जीवेयमहं क्षणम् ॥

घोरो राक्षस राजो अयम् दृष्टिः च न सुखा मयि । त्वाम् च श्रुत्वा विपद्यन्तम् न जीवेयम् अहम् क्षणम् ॥ ५-४०-११

‘यह राक्षसराज रावण बड़ा क्रूर है । मेरे प्रति इसकी दृष्टि भी अच्छी नहीं है । अब यदि आपको भी विलम्ब करते सुन लूँगी तो मैं क्षणभर भी जीवित नहीं रह सकती’ ॥ ११ ॥

ई राक्षसनादरो बहु भयङ्करनु. मेलागि इवन नोटवू नन्नन्नु तुम्बा बाधिसुत्तदॆ. नीनू बरलु विळम्ब माडिदरॆ, अवधि तीरिदाक्षण ऒन्दरॆक्षणवू नन्न प्राणगळु इरलारवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. ayam = this; raakSasaraajaH = Ravana; the king of demons; ghoraH = is terrible; mayi = in my instance; dR^iSTiH = his glance; na sukhaa = is not pleasant; shrutvaa = hearing; tvaam = (that) you; viSajjantam = are causing a delay; aham = I; na jiiveyam = will not live; kSaNam = even for a moment.

अनुवादः

“This Ravana, the king of demons, is terrible. In my instance, his glance is not pleasant. Hearing that you are causing a delay, I will not survive even for a moment.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ।
अथाब्रवीन्महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः ॥ १२ ॥

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ।
अथाब्रवीन्महातेजा हनुमान् मारुतात्मजः ॥

वैदेह्या वचनम् श्रुत्वा करुणम् स अश्रु भाषितम् । अथ अब्रवीन् महातेजा हनुमान् मारुत आत्मजः ॥ ५-४०-१२

सीताजीके यह आँसू बहाते कहे हुए करुणाजनक वचन सुनकर महातेजस्वी पवनकुमार हनुमान् जी बोले— ॥ १२ ॥

वायुपुत्रने! नन्न ई ऎल्ल मातुगळन्नु नीनु यथावत्तागि श्रीरामनिगॆ हेळु. हीगॆ वैदेहियु कण्णीरिडुत्ता करुणाजनकवाद मातुगळन्नु केळि महातेजस्वियाद वायुनन्दननु हीगॆ हेळिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. shrutvaa = hearing; vachanam = the words; vaidehyaaH = of Seetha; bhaaSitam = spoken; karuNam = pitiably; saashru = with tears; hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; mahaatejaaH = having great splendour; atha = thereafter; abraviit = spoke (as follows):

अनुवादः

Hearing the words of Seetha, spoken pitiably with tears, Hanuma the son of wind-god, with a great splendour, spoke (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे ।
रामे शोकाभिभूते तु लक्ष्मणः परितप्यते ॥ १३ ॥

त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे ।
रामे दुःखाभिभूते तु लक्ष्मणः परितप्यते ॥

‘देवि! मैं सत्यकी शपथ खाकर कहता हूँ कि श्रीरघुनाथजी आपके शोकसे ही सब कामोंसे विमुख हो रहे हैं । श्रीरामके शोकातुर होनेसे लक्ष्मण भी बहुत दुःखी रहते हैं ॥ १३ ॥

देविये! श्रीरामनु निन्न शोकदिन्दागि सुख भोगगळिन्द विमुखनागिद्दानॆ. इदन्नु सत्यद मेलॆ आणॆयिट्टु हेळुत्तेनॆ. श्रीरामनु दुःखितनागिरुवुदन्नु नोडि लक्ष्मणनू हॆच्चागि परितपिसुत्तिद्दानॆ.॥13॥

दृष्टा कथञ्चिद् भवती न कालः परिदेवितुम् ।
इमं मुहूर्तं दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥ १४ ॥

कथञ्चिद्भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम् ।
इमं मुहूर्तं दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥

‘अब किसी तरह आपका दर्शन हो गया, इसलिये रोने-धोने या शोक करनेका अवसर नहीं रहा । भामिनि! आप इसी मुहूर्तमें अपने सारे दुःखोंका अन्त हुआ देखेंगी ॥ १४ ॥

हेगो दैवकृपॆयिन्द नानु निन्नन्नु कण्डॆनु. आदुदरिन्द शोकपडबेकाद कालविन्निल्ल. ई क्षणदिन्दले दुःखगळु दूरादुवॆन्दु नीनु भाविसु.॥14॥

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रावनिन्दितौ ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥ १५ ॥

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रावरिन्दमौ ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥

‘वे दोनों भाई पुरुषसिंह राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण सर्वत्र प्रशंसित वीर हैं । आपके दर्शनके लिये उत्साहित होकर वे लङ्कापुरीको भस्म कर डालेंगे ॥ १५ ॥

शत्रुसंहारकरू, पुरुषव्याघ्ररू आद आ राजकुमाररु इब्बरू निन्नन्नु नोडलु उत्साहितरागिद्दारॆ. ई कारणदिन्द अवरु लङ्कॆयन्नु सुट्टु बूदिमाडिबिडुत्तारॆ.॥15॥

हत्वा तु समरे रक्षो रावणं सहबान्धवैः ।
राघवौ त्वां विशालाक्षि स्वां पुरीं प्रति नेष्यतः ॥ १६ ॥

हत्वातु समरे क्रूरं रावणं सहबान्धवम् ।
राघवौ त्वां विशालाक्षि स्वां पुरीं प्रापयिष्यतः ॥

‘विशाललोचने! राक्षस रावणको समराङ्गणमें उसके बन्धु-बान्धवोंसहित मारकर वे दोनों रघुवंशी बन्धु आपको अपनी पुरीमें ले जायँगे ॥ १६ ॥

ऎलै विशालाक्षिये! आ राम - लक्ष्मणरु दुर्मार्गियाद रावणनन्नु बन्धु-मित्र परिवार सहितवागि रणभूमियल्लि बलिगॊट्टु, निन्नन्नु अयोध्यॆगॆ करकॊण्डु होगुत्तारॆ.॥16॥

पदच्छेदः

13; 14; 15; 16. devi = O Seetha; the princess!; raamaH = Rama; tva chchoka vimukhaH = has grown averse the everything else caused by grief towards you; shape = I swear; te = to you; satyena = truly; raame = (When) Rama; duHkhaabhipanna = is overpowered by grief; lakSmaNaH cha = Lakshmana too; paritapyate = is tormented; bhaamini = O lady!; kathamchit = somehow or other; bhavati = you; dR^iSTaa = appeared (have been discovered); na kaalaH = this is not the time; paridevitum = to lament; drakSyasi = you will see; antam = the end; duHkhaanaam = of your sorrows; imammuhurtam = within this moment; tau ubhau raajaputrau = those two princes; puruSa vyaaghrau = the excellent among men; arindamau = and annihilator of enemies; tvaddarshanakR^itotsahau = and who are eager to see you; laNkaam bhasmii kariSyataH = will reduce Lanka to ashes; vishaalaakSi = O large-eyed Seetha!; hatvaa = killing kruuram = the cruel; raavaNam = Ravana; saha baandhavam = along with his realtives; raaghava = Rama and Lakshmana; praapayiSyataH = will take; tvaam = you; svaam puriim = to their own city.

अनुवादः

“O Seetha the princess! Rama has grown averse to everything else, caused by grief towards you. I sear it to you truly. when Rama is overpowered by grief, Lakshmana too gets tormented with grief.” “O lady! Somehow or other, you have been discovered by me. This is not the time to lament. You will see the end of your sorrow shortly.” “Those two princes, the excellent among men, the annihilator of enemies and who are eager to see you, will surely reduce Lanka to ashes. “O large-eyed Seetha! Killing the cruel Ravana along with his relatives, Rama and Lakshmana will take you to their own city.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत्तु रामो विजानीयादभिज्ञानमनिन्दिते ।
प्रीतिसञ्जननं भूयस्तस्य त्वं दातुमर्हसि ॥ १७ ॥

यत्तु रामो विजानीयात् अभिज्ञानमनिन्दिते ।
प्रीतिसञ्जननं तस्य भूयस्त्वं दातुमर्हसि ॥

यत् तु रामो विजानीयात् अभिज्ञानम् अनिन्दिते । प्रीति सम्जननम् तस्य भूयः त्वम् दातुम् अर्हसि ॥ ५-४०-१७

‘सती-साध्वी देवि! जिसे श्रीरामचन्द्रजी जान सकें और जो उनके हृदयमें प्रेम एवं प्रसन्नताका संचार करनेवाली हो, ऐसी कोई और भी पहचान आपके पास हो तो वह उनके लिये आप मुझे दें’ ॥ १७ ॥

ओ पूज्यळे! श्रीरामनिगॆ सन्तोषवागुवन्तह अवनु गुरुतिसुवन्तह इन्नॊन्दु अभिज्ञानवन्नु करुणिसु.॥17॥

पदच्छेदः

17. anindite = O faultless Seetha!; tvam = you; arhasi = be pleased; daatum = to give; bhuuyaH = again; yat = whichever; abhijJNaanam = token of remembrance; vijaaniiyaat = (Rama) will recognise; priiti samjanam = and which creates will pleasure; tasya = to Rama.

अनुवादः

“O faultless Seetha! Be pleased to give another token of remembrance, which Rama will recognise and which creates pleasure to him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साब्रवीद् दत्तमेवाहो मयाभिज्ञानमुत्तमम् ।
एतदेव हि रामस्य दृष्ट्वा यत्नेन भूषणम् ॥ १८ ॥
श्रद्धेयं हनुमन् वाक्यं तव वीर भविष्यति ।

साब्रवीद्द त्तमेवेति मयाभिज्ञानमुत्तमम् ।
एतदेव हि रामस्य दृष्ट्वा मत्केशभूषणम् ॥

सा अब्रवीत् दत्तम् एव इह मया अभिज्ञानम् उत्तमम् । एतत् एव हि रामस्य दृष्ट्वा मत् केश भूषणम् ॥ ५-४०-१८ श्रद्धेयम् हनुमन् वाक्यम् तव वीर भविष्यति ।

तब सीताजीने कहा—‘कपिश्रेष्ठ! मैंने तुम्हें उत्तम-से-उत्तम पहचान तो दे ही दी । वीर हनुमन्! इसी आभूषणको यत्नपूर्वक देख लेनेपर श्रीरामके लिये तुम्हारी सारी बातें विश्वसनीय हो जायँगी’ ॥ १८ १/२ ॥

हनुमन्तन आ प्रार्थनॆगॆ उत्तरवागि सीतॆयु हेळिदळु-वीरने! अन्तह अपूर्ववाद अभिज्ञानवन्नु नानीगले निनगॆ कॊट्टागिदॆ. नन्न केश भूषणवाद ई चूडामणियन्नु नोडिदॊडनॆये श्रीरामनिगॆ नीनु हेळुव मातुगळल्लि विश्वास उण्टागुवुदु.॥18॥

पदच्छेदः

18. saa = Seetha; abraviit = spoke; iti = thus; * uttamam* = an excellent; abhijJNaanam = token to remembrance; dattameva = was indeed given; maaa = by me; dR^iSTvaa = etat = this; matkeshabhuuSaNam = jewel; shraadheyam bhaviSyati = will become trust-worthy; raamasya = to Rama.

अनुवादः

Seetha said, " An excellent token of remembrance was indeed given by me. Seeing this jewel for my hair, Rama will trust your words.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं मणिवरं गृह्य श्रीमान् प्लवगसत्तमः ॥ १९ ॥
प्रणम्य शिरसा देवीं गमनायोपचक्रमे ।

स तम् मणि वरम् गृह्य श्रीमान् प्लवग सत्तमः ॥ ५-४०-१९ प्रणम्य शिरसा देवीम् गमनाय उपचक्रमे ।

उस श्रेष्ठ मणिको लेकर वानरशिरोमणि श्रीमान् हनुमान् देवी सीताको सिर झुका प्रणाम करनेके पश्चात् वहाँसे जानेको उद्यत हुए ॥ १९ १/२ ॥

सीतादेवियु हीगॆ हेळलु सर्वशुभलक्षण सम्पन्ननाद कपिश्रेष्ठनु श्रेष्ठवाद आ मणिरत्नवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु सीतादेविगॆ तलॆबागि नमस्करिसि हॊरडलनुवादनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. gR^ihya = taking; tam maNivaram = that excellent jewel; saH = that; shriimaan = illustrious; plavagasattama = Hanuma; the best among monkeys; praNamya = offering salutation; shirasaa = by bowing his head; deviim = to Seetha; upachakrame = has set off; gamanaaya = to go.

अनुवादः

Taking that excellent jewel, the illustrious Hanuma, the best among monkeys, offered salutation to Seetha by bowing his head and has set off to go.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुत्पातकृतोत्साहमवेक्ष्य हरियूथपम् ॥ २० ॥
वर्धमानं महावेगमुवाच जनकात्मजा ।
अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद‍्गदया गिरा ॥ २१ ॥

तमुत्पातकृतोत्साहमवेक्ष्य हरिपुङ्गवम् ।

तम् उत्पात कृत उत्साहम् अवेक्ष्य हरि पुम्गवम् ॥ ५-४०-२० वर्धमानम् महावेगम् उवाच जनक आत्मजा । अश्रु पूर्ण मुखी दीना बाष्प गद्गदया गिरा ॥ ५-४०-२१

वानरयूथपति महावेगशाली हनुमान् को वहाँसे छलाँग मारनेके लिये उत्साहित हो बढ़ते देख जनकनन्दिनी सीताके मुखपर आँसुओंकी धारा बहने लगी । वे दुःखी हो अश्रु-गद‍्गद वाणीमें बोलीं— ॥ २०-२१ ॥

समुद्रवन्नु लङ्घिसुव उत्साहदिन्द, ऎत्तरवागि बॆळॆदिद्द, महावेगशालियाद हनुमन्तनन्नु नोडि, कम्बनिदुम्बिद मुखवुळ्ळवळागिद्द, दीनळाद जानकियु कण्णीरु सुरिसुत्ता गद्गद ध्वनियिन्द इन्तॆन्दळु. ॥20-21॥

पदच्छेदः

20; 21. avekSya = seeing; tam haripuNgavam = that Hanuma; the best among monkeys; utpaatakR^itatsaaham = possessed of energy to jum up; mahaavegam = with great speed; vardhamaanam = and expanding; janakaatmajaa = Seetha; uvaacha = spoke (as follows); giraa = in a voice; baaSpagadgadayaa = choked with tears diinaa = looking miserable; ashrupuurNa mukhii = in her face filled with tears.

अनुवादः

Seeing that Hanuma, the best among monkeys, possessed of energy to jump up with great speed and expanding, Seetha spoke (as follows) in her voice choked with tears and looking miserable in her face filled with tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमन् सिंहसङ्काशौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् ब्रूया अनामयम् ॥ २२ ॥

हनुमन् सिंहसङ्काशौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् ब्रूया ह्यनामयम् ॥

हनूमन् सिम्ह सम्काशौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ । सुग्रीवम् च सह अमात्यम् सर्वान् ब्रूया अनामयम् ॥ ५-४०-२२

‘हनूमन्! सिंहके समान पराक्रमी दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणसे तथा मन्त्रियोंसहित सुग्रीव एवं अन्य सब वानरोंसे मेरा कुशल-मङ्गल कहना ॥ २२ ॥

‘‘वायुपुत्रने! सिंहसदृशराद सहोदरराद राम-लक्ष्मणरल्लि, सुग्रीवनल्लि हागू अल्लि इरुववरॆल्लरल्लि नानु कुशल प्रश्नॆयन्नु केळिदॆनॆन्दु तिळिसु.॥22॥

पदच्छेदः

22. hanuman = O Hanuma!; bruuyaaH = enquire; anaamayam = about the health; raamalakSmaNau = of Rama and Lakshmana; bhraatarau = the brothers; simhasamkaashau = bearing a resemblance to lions; sugriivamcha = and of Sugreeva; sahaamaatyam = together with his ministers; sarvaan = and all others.

अनुवादः

“O Hanuma! Enquire about the welfare of Rama and Lakshmana, the brothers looking like lions, of Sugreeva together with his ministers and of all other.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः ।
अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधात् त्वं समाधातुमर्हसि ॥ २३ ॥

यथा च स महाबाहुः माम् तारयति राघवः । अस्मात् दुह्ख अम्बु सम्रोधात् तत् समाधातुम् अर्हसि ॥ ५-४०-२३

‘महाबाहु श्रीरघुनाथजीको तुम्हें इस प्रकार समझाना चाहिये, जिससे वे दुःखके इस महासागरसे मेरा उद्धार करें ॥ २३ ॥

नन्नन्नु ई दुःखसागरदिन्द पारु माडुवन्तॆ महाबाहुवाद श्रीरामनन्नु तॊडगिसुव कार्यभारवु निन्नदागिदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. tvam arhasi = you be pleased; samadhaatum = to make; * saH raaghavaH* = that Rama; mahaabaahuH = deliver (me) in whatever manner; asmaat duHkhaambusamrodhaat = from this ocean of sorrow.

अनुवादः

“Be pleased to make that long-armed Rama deliver me from this ocean of sorrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं च तीव्रं मम शोकवेगं
रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च ।
ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं
शिवश्च तेऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥ २४ ॥

इमं च तीव्रं मम शोकवेगं
रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च ।
ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं
शिवश्चतेऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥

इमम् च तीव्रम् मम शोक वेगम् । रक्षोभिः एभिः परिभर्त्सनम् च । ब्रूयाः तु रामस्य गतः समीपम् । शिवः च ते अध्वा अस्तु हरि प्रवीर ॥ ५-४०-२४

‘वानरोंके प्रमुख वीर! मेरा यह दुःसह शोकवेग और इन राक्षसोंकी यह डाँट-डपट भी तुम श्रीरामके समीप जाकर कहना । जाओ, तुम्हारा मार्ग मङ्गलमय हो’ ॥ २४ ॥

कपिश्रेष्ठने! श्रीरामन बळिगॆ होदाक्षण, नन्न शोकद आवेगवन्नू, ई राक्षसियरु नन्नन्नु भयपडिसलु अनुदिनवू आडिद मातुगळन्नू, नीनु अवरिगॆ निवेदिसु. निन्न प्रयाणवु मङ्गळमयवागली.॥24॥

पदच्छेदः

24. hari praviira = O valiant monkey; gataH = having gone; raamasya samiipam = to Rama’s vicinity; bruuyaaH = appraise (him); mama imam tiivram shokavegam = about this terrific gush of my sorrow; paribhartsanamcha = and about the threatening attitude; ebhiH rakSobhiH = of those female-demons; te adhvaa = (Let) Your journey; astu = be; shivaH = happy.

अनुवादः

“O valiant monkey! After approaching Rama, appraise him of this terrific gush of my grief and also about the threatening attitude of these female-demons. Have a happy journey!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजपुत्र्या प्रतिवेदितार्थः
कपिः कृतार्थः परिहृष्टचेताः ।
तदल्पशेषं प्रसमीक्ष्य कार्यं
दिशं ह्युदीचीं मनसा जगाम ॥ २५ ॥

स राजपुत्र्या प्रतिवेदितार्थः
कपिः कृतार्थः परिहृष्टचेताः ।
अल्पावशेषं प्रसमीक्ष्य कार्यं
दिशं ह्युदीचीं मनसा जगाम ॥

स राज पुत्र्या प्रतिवेदित अर्थः । कपिः कृत अर्थः परिहृष्ट चेताः । तत् अल्प शेषम् प्रसमीक्ष्य कार्यम् । दिशम् हि उदीचीम् मनसा जगाम ॥ ५-४०-२५

राजकुमारी सीताके उक्त अभिप्रायको जानकर कपिवर हनुमान् ने अपनेको कृतार्थ समझा और प्रसन्नचित्त होकर थोड़े-से शेष रहे कार्यका विचार करते हुए वहाँसे उत्तर-दिशाकी ओर प्रस्थान किया ॥ २५ ॥

राजपुत्रियाद सीतादेविय अभिप्रायवन्नु सम्पूर्णवागि अरितुकॊण्डु, कृत-कृत्यनू, परम सन्तुष्टनू आद आञ्जनेयनु - तन्न कार्यवु स्वल्पवे उळिदिरुवुदॆम्बुदन्नु निश्चयिसि, उत्तर दिक्किन कडॆगॆ होगलु मनस्सु माडिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. prativeditaarthaH = having been acquainted with the matter; raajaputryaa = by Seetha the princess; kR^itaarthaH = having accomplished his object; prihR^iSTa chetaaH = and with his mind filled with joy; prasamiikSya = and seeing; alpaavasheSam kaaryam = that only a little remains to be done; kapiH = Hanuma; jagaama manasaa = went intellectually; udiichiim disham = towards the northern direction.

अनुवादः

Having been appraised of the matter by Seetha the princess, having accomplished his object, having his mind filled with joy and having perceived that only a little remained to be done, Hanuma intellectually sought the northern direction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें चालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४० ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि नलवत्तनॆय सर्गवु मुगियितु.