०३९ सीतया चूडामणिप्रदानम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Seetha asks Hanuma, who is prepared to depart with the jewel for her head, to convey her enquiries about the welfare of Rama, Lakshmana and Sugreeva. She further requests Hanuma to urge them to rescue her. Then, Seetha expresses her doubt about the capacity of Rama, Lakshmana and the troops of monkeys and bears to cross the ocean. Hanuma explains to Seetha about the strength of monkey-heroes and assures her about their ability to cross the ocean. In the end, Hanuma consoles Seetha by promising to bring Rama and Lakshmana on his back across the sea so that they will together destroy the City of Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

39. चूड़ामणि लेकर जाते हुए हनुमान् जी से सीताका श्रीराम आदिको उत्साहित करनेके लिये कहना तथा समुद्र-तरणके विषयमें शङ्कित हुई सीताको वानरोंका पराक्रम बताकर हनुमान् जी का आश्वासन देना

मणिं दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तमथाब्रवीत् ।
अभिज्ञानमभिज्ञातमेतद् रामस्य तत्त्वतः ॥ १ ॥

मणिं दत्वा ततःसीता हनुमन्तमथाब्रवीत् ।
अभिज्ञानमभिज्ञातं एतद्रामस्य तत्त्वतः ॥

मणिम् दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तम् अथ अब्रवीत् । अभिज्ञानम् अभिज्ञातम् एतत् रामस्य तत्त्वतः ॥ ५-३९-१

मणि देनेके पश्चात् सीता हनुमान् जीसे बोलीं—‘मेरे इस चिह्नको भगवान् श्रीरामचन्द्रजी भलीभाँति पहचानते हैं ॥ १ ॥

चूडामणियन्नु कॊट्ट बळिक सीतादेवियु हनुमन्तन बळि हीगॆ हेळिदळु - मारुती! नानीग कॊट्टिरुव गुरुतु श्रीरामनु चॆन्नागि गुर्तिसुवनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; atha = after; dattvaa = giving; * maNim* = the jewel; siitaa = Seetha; abraviit = spoke; hanuumantam = to Hanuma (as follows); etat = this; abhijJNaatam = known; raamasya = to Rama.

अनुवादः

Then, after giving the jewel for head, Seetha spoke to Hanuma as follows: “This token of remembrance is actually known to Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मणिं दृष्ट्वा तु रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति ।
वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च ॥ २ ॥

मणिम् तु दृष्ट्वा रामो वै त्रयाणाम् संस्मरिष्यति । वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च ॥ ५-३९-२

‘इस मणिको देखकर वीर श्रीराम निश्चय ही तीन व्यक्तियोंका—मेरी माताका, मेरा तथा महाराज दशरथका एक साथ ही स्मरण करेंगे ॥ २ ॥

ई चूडामणियन्नु कॊट्टॊडनॆये वीरवरनाद श्रीरामनु नन्न तायियन्नू, नन्न तन्दॆयाद जनक महाराजनन्नू, दशरथमहाराजरन्नू स्मरिसिकॊळ्ळुवनु. हागॆये नन्नन्नू नॆनॆसिकॊळ्ळुवनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. dR^iSTvaa = by seeing; maNim = (this) jewel; viiraH = the heroic; raamaH = Rama; samsmariSyati = can recollect; trayaaNaam = three of us; jananyaaH = viz. my mother; mamacha = myself; raajJNaH cha = and the king; dasharathasya = Dasaratha.

अनुवादः

“By seeing this jewel, the heroic Rama can recollect three of us, viz. my mother, myself and the king Dasaratha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भूयस्त्वं समुत्साहचोदितो हरिसत्तम ।
अस्मिन् कार्यसमुत्साहे प्रचिन्तय यदुत्तरम् ॥ ३ ॥

स भूयस्त्वं समुत्साह चोदितो हरिसत्तम ।
अस्मिन् कार्यसमारम्भे प्रचिन्तय यदुत्तरम् ॥

स भूयः त्वम् समुत्साहे चोदितो हरि सत्तम । अस्मिन् कार्य समारम्भे प्रचिन्तय यत् उत्तरम् ॥ ५-३९-३

‘कपिश्रेष्ठ! तुम पुनः विशेष उत्साहसे प्रेरित हो इस कार्यकी सिद्धिके लिये जो भावी कर्तव्य हो, उसे सोचो ॥ ३ ॥

त्वमस्मिन् कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम ।
तस्य चिन्तय यो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत् ॥ ४ ॥

तस्य चिन्तयतो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत् ।

त्वम् अस्मिन् कार्य निर्योगे प्रमाणम् हरि सत्तम । हनुमन् यत्नमास्थाय दुःखक्षयकरो भव ॥ ५-३९-४ तस्य चिन्तय यो यत्नो दुह्ख क्षय करो भवेत् ।

‘वानरशिरोमणे! इस कार्यको निभानेमें तुम्हीं प्रमाण हो—तुमपर ही सारा भार है । तुम इसके लिये कोई ऐसा उपाय सोचो, जो मेरे दुःखका निवारण करनेवाला हो ॥ ४ ॥

हरिश्रेष्ठने! मरळि उत्साहवन्नु पडॆद नीनु ई कार्यसिद्धिगागि मुन्दॆ माडबेकाद कर्तव्यवन्नु आलोचिसु. ऎलै कपीश्वरा! ई कार्यवन्नु निर्वहिसलु नीने तक्कवनादवनु. मारुति! सॊण्टकट्टि नन्न बिडुगडॆगागि प्रयत्नशीलनागि नन्न दुःखवन्नु निवारिसु.॥3-4॥

पदच्छेदः

3. harisattama = O the excellent among monkeys; saH tvam = you; as such; bhuuyaH = again; samutsaahachoditaH = driven by enthusiasm; prachintaya = think; yat = what; uttaram = remains to be done; kaarya samaarambhe = in undertaking this task.

अनुवादः

“O Hanuma the excellent among monkeys! Driven by your enthusiasm again, think what remains to be done in undertaking this task.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

4. harisattama = O Hanuma the best among monkeys!; asmin kaarya niryoge = In fulfillment of this task; tvam = you; pramaaNam = are the standard; hanuman = O Hanuma!; aasthaaya = utilizing; yatnam = your effort; bhava = become; duHkhakSayakaraH = the on who can remove my misfortunes; tasya = If you; as such; chintayataH = think; yatnah = your effort; bhavet = will become; duHkhhayakaraH = the one which can remove my misfortunes.

अनुवादः

“O Hanuma the best among monkeys! You are capable of fulfilling this task. O Hanuma! Become the one who can remove my misfortunes, by employing your effort. If you think of it carefully, your effort will become the one which can remove my misfortunes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमन् यत्नमास्थाय दुःखक्षयकरो भव ।
स तथेति प्रतिज्ञाय मारुतिर्भीमविक्रमः ॥ ५ ॥
शिरसाऽऽवन्द्य वैदेहीं गमनायोपचक्रमे ।

हनुमन् यत्नमास्थाय दुःखक्षयकरो भव ।

स तथा इति प्रतिज्ञाय मारुतिः भीम विक्रमः ॥ ५-३९-५ शिरसा आवन्द्य वैदेहीम् गमनाय उपचक्रमे ।

‘हनूमन्! तुम विशेष प्रयत्न करके मेरा दुःख दूर करनेमें सहायक बनो ।’ तब ‘बहुत अच्छा’ कहकर सीताजीकी आज्ञाके अनुसार कार्य करनेकी प्रतिज्ञा करके वे भयंकर पराक्रमी पवनकुमार विदेहनन्दिनीके चरणोंमें मस्तक झुकाकर वहाँसे जानेको तैयार हुए ॥ ५ १/२ ॥

ज्ञात्वा सम्प्रस्थितं देवी वानरं पवनात्मजम् ॥ ६ ॥
बाष्पगद‍्गदया वाचा मैथिली वाक्यमब्रवीत् ।

ज्ञात्वा सम्प्रस्थितं देवी वानरं मारुतात्मजम् ।

ज्ञात्वा सम्प्रस्थितम् देवी वानरम् मारुत आत्मजम् ॥ ५-३९-६ बाष्प गद्गदया वाचा मैथिली वाक्यम् अब्रवीत् ।

पवनपुत्र वानरवीर हनुमान् को वहाँसे लौटनेके लिये उद्यत जान मिथिलेशकुमारीका गला भर आया और वे अश्रुगद‍्गद वाणीमें बोलीं— ॥ ६ १/२ ॥

नीनु चॆन्नागि आलोचिसि प्रयत्निसिदरॆ निजवागि नन्न दुःखगळु दूरवागुवुवु. सीतॆय ई मातन्नु केळिद बळिक भयङ्कर पराक्रमियाद आ मारुतियु हागे माडुवॆनु ऎन्दु प्रतिज्ञॆ माडि अवळिगॆ शिरबागि प्रणामगैदु प्रयाणक्कॆ सिद्धनादनु. वायुसुतनाद हनुमन्तनु प्रयाणमाडलु हॊरटिरुवुदन्नु कण्डु सीतादेवियु कण्णिरु सुरिसुत्ता गद्गद स्वरदिन्द इन्तॆन्दळु.॥5-6॥

पदच्छेदः

5. saH maarutiH = that Hanuma; bhiima vikramaH = of terrific prowess; pratijJNaaya = having promised; tatheti = ‘so be it’; vandya = offered his salutation; shirasaa = by bowing his head; vaidehiim = to Seetha; upachakrame = and was set off; gamanaaya = to go.

अनुवादः

That Hanuma of terrific prowess, having promised ‘so be it’, offered salutation to Seetha by bowing his head to her and was set off to go.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6. jJNaatvaa = getting to know; maarutaatmajam = Hanuma; * samprasthitam* = ready to set out; maithilii = Seetha; vaakyam = (the following) words; baaSpagadgadayaa = with her voice choked by tears.

अनुवादः

Getting to know Hanuma ready to set out, Seetha the princess spoke the following words with her voice choked by tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमन् कुशलं ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ ॥ ७ ॥
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् वृद्धांश्च वानरान् ।
ब्रूयास्त्वं वानरश्रेष्ठ कुशलं धर्मसंहितम् ॥ ८ ॥

हनुमन् कुशलं ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ ।

कुशलम् हनुमन् ब्रूयाः सहितौ राम लक्ष्मणौ ॥ ५-३९-७ सुग्रीवम् च सह अमात्यम् वृद्धान् सर्वान् च वानरान् । ब्रुयस्त्वाम् वानरश्रेष्ठ कुशलम् धर्मसम्हितम् ॥ ५-३९-८

‘हनूमन्! तुम श्रीराम और लक्ष्मण दोनोंको एक साथ ही मेरा कुशल-समाचार बताना और उनका कुशल-मङ्गल पूछना । वानरश्रेष्ठ! फिर मन्त्रियोंसहित सुग्रीव तथा अन्य सब बड़े-बूढ़े वानरोंसे धर्मयुक्त कुशल-समाचार कहना और पूछना ॥ ७-८ ॥

‘‘ऎलै वानर श्रेष्ठने! यावागलू जॊतॆयल्लिये इरुव रामलक्ष्मणरिगू, अमात्यरिन्दॊडगूडिद सुग्रीवनिगू, नानु अवर क्षेम समाचारवन्नु केळिदॆनॆन्दु हेळु. कपिपुङ्गवने! हागॆये वृद्धराद वानर भल्लूकरॆल्लरिगू, धर्मपुरस्सरवागि अवरवर कुशलवन्नु केळिदॆनॆन्दु हेळु.॥7-8॥

पदच्छेदः

7; 8. hanumaan = O Hanuma; vaanarashreSTha = the excellent among the monkeys!; bruuyaaH = ask; kushalam = about the welfare; raamalakSmaNau = of Rama and Lakshmana; sahitau = together; tvam = you; bruuyaaH = ask; dharmasamhitam = according to usage; kushalam = for welfare; sugriivamcha = of Sugreeva; sahaamaatyam = together with his ministers; sarvaan vaanaraan = of all the monkeys; vR^iddhaan = who are elder.

अनुवादः

“O Hanuma, the excellent among monkeys! Ask about the welfare of both Rama and Lakshmana together. You also ask, according to our usage, about the welfare of Sugreeva together with his ministers and of all the monkeys who are elder.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः ।
अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधात् त्वं समाधातुमर्हसि ॥ ९ ॥

यथा स च महाबाहुर्मां तारयति राघवः ।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्त्वं समाधातुमर्हसि ॥

यथा च स महाबाहुः माम् तारयति राघवः । अस्मात् दुह्ख अम्बु सम्रोधात् त्वम् समाधातुम् अर्हसि ॥ ५-३९-९

‘महाबाहु श्रीरघुनाथजी जिस प्रकार इस दुःखके समुद्रसे मेरा उद्धार करें, वैसा ही यत्न तुम्हें करना चाहिये ॥

आजानुबाहुवाद श्रीरामनु निन्न मातन्नु केळिदॊडनॆ नन्नन्नु इल्लिन्द पारुमाडुवन्तागबेकु. नन्नन्नु ई दुःखसागरदिन्द उद्धरिसुवन्तॆ माडलु नीने समर्थनागिरुवॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. tvam = you; arhasi = deserve; samaadhatum = arrange through; saH raaghavaH = that Rama; mahaabaahuH = the long-armed; yathaa = the way in which; taarayati = he can make me to cross over; asmaat = this; duHkhaambu samrodhaat = ocean of misfortunes.

अनुवादः

“You deserve to evolve a strategy through which the long-armed Rama can make me to cross over this ocean of misfortunes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जीवन्तीं मां यथा रामः सम्भावयति कीर्तिमान् ।
तत् त्वया हनुमन् वाच्यं वाचा धर्ममवाप्नुहि ॥ १० ॥

जीवन्तीं मां यथा रामः सम्भावयति कीर्तिमान् ।
तत्तथा हनुमन् वाच्यं वाचा धर्म मवाप्नुहि ॥

जीवन्तीम् माम् यथा रामः सम्भावयति कीर्तिमान् । तत् त्वया हनुमन् वाच्यम् वाचा धर्मम् अवाप्नुहि ॥ ५-३९-१०

‘हनुमन्! यशस्वी रघुनाथजी जिस प्रकार मेरे जीते-जी यहाँ आकर मुझसे मिलें—मुझे सँभालें वैसी ही बातें तुम उनसे कहो और ऐसा करके वाणीके द्वारा धर्माचरणका फल प्राप्त करो ॥ १० ॥

कीर्तिवन्तनाद श्रीरामनु नानिन्नु जीविसिरुवागले नन्नन्नु पडॆदुकॊळ्ळलु समालोचिसुवन्तॆ अवनिगॆ हेळबेकु. हागॆ माडुवुदरिन्द नीनु पुण्यशालियागुवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. hanuman = O Hanuma!; tat = It; vaachyam = is to be told; yathaa tathaa = in whatever manner; (so that); kiirtimaan = the illustrious; raamaH = Rama; maam jiivantiim = while I am surviving; sambhaavayati = can console me; avaapuuhi = obtain; dharmam = righteousness; vaachaa = by your word.

अनुवादः

“O Hanuma! Tell, in whatever manner, by which the illustrious Rama can console me, even while I am still surviving. Reap righteousness, by helping me through your word.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नित्यमुत्साहयुक्तस्य वाचः श्रुत्वा मयेरिताः ।
वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये ॥ ११ ॥

नित्यमुत्साहयुक्ताश्च वाचः श्रुत्वा त्वयेरिताः ।
वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये ॥

नित्यम् उत्साह युक्ताः च वाचः श्रुत्वा मया ईरिताः । वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषम् मत् अवाप्तये ॥ ५-३९-११

‘यों तो दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम सदा ही उत्साहसे भरे रहते हैं, तथापि मेरी कही हुई बातें सुनकर मेरी प्राप्तिके लिये उनका पुरुषार्थ और भी बढ़ेगा ॥ ११ ॥

अनवरतनागि उत्साहगॊळिसुवन्तह ई नन्न मातुगळन्नु केळुवुदरिन्द नन्नन्नु हॊन्दुव सलुवागि श्रीरामन पौरुषवु वर्धिसुत्तदॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. nityam = constantly; shrutvaa = hearing; vaachaH = the words; utsaahayuktaaH = endowed with energy; iiritaaH = spoken; tvayaa = by you; daasharathaH = Rama’s; pauruSam = manly strength; vardhiSyate = will by intensified; madavaapyate = to recover me.

अनुवादः

“Constantly hearing the words endowed with energy spoken by you, Rama’s manly strength will be intensified to recover me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मत्सन्देशयुता वाचस्त्वत्तः श्रुत्वैव राघवः ।
पराक्रमे मतिं वीरो विधिवत् संविधास्यति ॥ १२ ॥

मत्सन्देशयुता वाचः त्वत्तः श्रुत्वैव राघवः ।
पराक्रमे मतिं वीरो विधिवत्संविधास्यति ॥

मत् संदेश युता वाचः त्वत्तः श्रुत्वा एव राघवः । पराक्रम विधिम् वीरो विधिवत् सम्विधास्यति ॥ ५-३९-१२

‘तुम्हारे मुखसे मेरे संदेशसे युक्त बातें सुनकर ही वीर रघुनाथजी पराक्रम करनेमें विधिवत् अपना मन लगायेंगे’ ॥ १२ ॥

सन्देशयुक्तवाद नन्न मातुगळन्नु केळिदॊडनॆये राघवनु तन्न पराक्रमवन्नु प्रकटिसलु योग्यवाद निर्णयवन्नु कैगॊळ्ळुवनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. shrutvaa = hearing; vaachaH = the words; matsandesha yutaaH = containing my message; tvattaH = from you; viiraH = the valiant; * raaghavaH* = Rama; vidhivat samvidhaasyati = will duly set his heart; paraakramavidham = in exercising his strength.

अनुवादः

‘Hearing the words containing my message from you, the valiant Rama will duly set his heart in exercising his strength."

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतायास्तद् वचः श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ १३ ॥

सीताया वचनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥

सीतायाः तत् वचः श्रुत्वा हनुमान् मारुत आत्मजः । शिरसि अञ्जलिम् आधाय वाक्यम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥ ५-३९-१३

सीताकी यह बात सुनकर पवनकुमार हनुमान् ने माथेपर अञ्जलि बाँधकर विनयपूर्वक उनकी बातका उत्तर दिया— ॥ १३ ॥

सीतादेवियु हेळिद मातुगळन्नु केळिद वायुसुतनाद हनुमन्तनु विनम्रवागि जोडिसिद कैगळन्नु तलॆय मेलिट्टुकॊण्डु इन्तॆन्दनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. shrutvaa = hearing; vachanam = the words; siitaayaaH = of Seetha; hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; aadhaaya = having placed; aN^jalim = his open hands side by side; slightly hollowed; shirasi = on his head; abraviit = spoke; uttaram vaakyam = (the following) words in reply.

अनुवादः

Hearing the words of Seetha, Hanuma the son of wind-god, having placed his open hands side by side, slightly shallowed on his head in salutation), spoke the following words in reply.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः ।
यस्ते युधि विजित्यारीन् शोकं व्यपनयिष्यति ॥ १४ ॥

क्षिप्रमेष्यति काकुत्थो हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः ।
यस्ते युधि विजित्यारीन् शोकं व्यपनयिष्यति ॥

क्षिप्रम् एष्यति काकुत्स्थो हरि ऋक्ष प्रवरैः वृतः । यस्ते युधि विजित्य अरीन् शोकम् व्यपनयिष्यति ॥ ५-३९-१४

‘देवि! जो युद्धमें सारे शत्रुओंको जीतकर आपके शोकका निवारण करेंगे, वे ककुत्स्थकुलभूषण भगवान् श्रीराम श्रेष्ठ वानरों और भालुओंके साथ शीघ्र ही यहाँ पधारेंगे ॥ १४ ॥

‘‘अम्मा ! काकुत्स्थनु वानर-भल्लूक योधरिन्दॊडगूडि शीघ्रवागि इल्लिगॆ बरुवनु. आ स्वामियु युद्धदल्लि शत्रुगळन्नु जयिसि निन्न शोकवन्नु होगलाडिसुत्तानॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. kaakutthasaH = Rama; eSyati = will come; kSipram = soon; haryR^ikSapravaraiah yutaH = together with excellent monkeys and bears; yaH = which Rama; vijitya = defeating; ariin = the enemies; yudhi = in battle; vyasanayiSyati = will devastate; te = your; shokam = sorrow.

अनुवादः

“Coming soon together with valiant monkeys and bears, Rama after defeating the enemies in battle, will eliminate your sorrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि पश्यामि मर्त्येषु नासुरेषु सुरेषु वा ।
यस्तस्य वमतो बाणान् स्थातुमुत्सहतेऽग्रतः ॥ १५ ॥

न हि पश्यामि मर्त्येषु नासुरेष्वसुरेषु वा ।
यस्तस्य क्षिपतो बाणान् स्थातुमुत्सहतेग्रतः ॥

न हि पश्यामि मर्त्येषु न अमरेष्व् असुरेषु वा । यस्तस्य ष्खिपतो बाणान् स्थातुम् उत्सहते अग्रतः ॥ ५-३९-१५

‘मैं मनुष्यों, असुरों अथवा देवताओंमें भी किसीको ऐसा नहीं देखता, जो बाणोंकी वर्षा करते हुए भगवान् श्रीरामके सामने ठहर सके ॥ १५ ॥

ऎडॆबिडदॆ बाणगळन्नु प्रयोगिसुव श्रीरामनन्नु ऎदुरिसि निल्ललु इन्दिनवरॆगॆ देवासुर मनुष्यरल्लि यारू समर्थरिल्ल. मुन्दॆयू इरलाररु.॥15॥

पदच्छेदः

15. yaH = who; kSipataH = while discharging; baaNaan = his arrows; na hi pashyaami = none can be seen; martyeSu = either in human beings; vaanareSu = or in monkeys; sureSu vaa = or in celestials; utsahate = are able; sthaatum = to stand; agrataH = before; yaH = that Rama; yudhi = in battle.

अनुवादः

“While discharging his arrows, none can be seen either in men or in monkeys or in celestials who are able to stand before Rama in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्यर्कमपि पर्जन्यमपि वैवस्वतं यमम् ।
स हि सोढुं रणे शक्तस्तव हेतोर्विशेषतः ॥ १६ ॥

अप्यर्कमपि पर्जन्यं अपि वैवस्वतं यमम् ।
स हि सोढुं रणे शक्तस्तव हेतोर्विशेषतः ॥

अपि अर्कम् अपि पर्जन्यम् अपि वैवस्वतम् यमम् । स हि सोढुम् रणे शक्तः तव हेतोः विशेषतः ॥ ५-३९-१६

‘भगवान् श्रीराम विशेषतः आपके लिये तो युद्धमें सूर्य, इन्द्र और सूर्यपुत्र यमका भी सामना कर सकते हैं ॥ १६ ॥

आ प्रभुवु रणरङ्गदल्लि तीक्ष्णकिरणगळुळ्ळ सूर्यनिरली, इन्द्रनिरली, सूर्यपुत्रनाद आ यमने आगिरली अवरन्नु ऎदुरिसलु समर्थनागिद्दानॆ. अदरल्लियू निनगोस्करवॆन्दादरॆ हेळुवुदेनिदॆ?॥16॥

पदच्छेदः

16. saH = that Rama; shaktaH = is capable; soDhum = to endure; arkamapi = even the sun-god; parjanyam api = even Indra the god of rain; yamam = or Yama; vaivasvatam = son of the sun-god; raNe = in battle-field; visheSataH = especially; tava hetoH = for your sake.

अनुवादः

“That Rama is capable of enduring even the sun-god, even Indra the god of rain or even Yama the god of death, son of the sun-god a battle-field especially for your sake.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि सागरपर्यन्तां महीं साधितुमर्हति ।
त्वन्निमित्तो हि रामस्य जयो जनकनन्दिनि ॥ १७ ॥

स हि सागरपर्यन्तां महीं शासितुमीहते ।
त्वन्निमित्तो हि रामस्य जयो जनकनन्दिनि ॥

स हि सागर पर्यन्ताम् महीम् शासितुम् ईहते । त्वन् निमित्तो हि रामस्य जयो जनक नन्दिनि ॥ ५-३९-१७

‘वे समुद्रपर्यन्त सारी पृथ्वीको भी जीत लेनेयोग्य हैं । जनकनन्दिनि! आपके लिये युद्ध करते समय श्रीरामचन्द्रजीको निश्चय ही विजय प्राप्त होगी’ ॥ १७ ॥

सागरपर्यन्तवाद भूमण्डलवन्नु शासन माडलु अवनु समर्थनागिद्दानॆ. निन्न निमित्तवागि श्रीरामनिगॆ जयवु सिद्धिसिये तीरुत्तदॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. saH = that Rama; arhati hi = is indeed worthwhile; saadhitum = to master; mahiim = the earth; saagaraparyantaam = which extends to the ocean; janakanandini = O Seetha!; raamasya = Rama’s jayaH = victory; tvannimittohi = is indeed for your sake.

अनुवादः

“Rama is indeed worthwhile to master the entire earth bounded by the ocean. O Seetha! Rama’s victory is indeed for your sake.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सम्यक् सत्यं सुभाषितम् ।
जानकी बहु मेने तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १८ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्यक् सत्यं सुभाषितम् ।
जानकी बहुमेनेथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा सम्यक् सत्यम् सुभाषितम् । जानकी बहु मेने अथ वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ ५-३९-१८

हनुमान् जी का कथन युक्तियुक्त, सत्य और सुन्दर था । उसे सुनकर जनकनन्दिनीने उनका बड़ा आदर किया और वे उनसे फिर कुछ कहनेको उद्यत हुईं ॥

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः ।
भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दादनुमानयत् ॥ १९ ॥

ततः तम् प्रस्थितम् सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः । भर्तुः स्नेह अन्वितम् वाक्यम् सौहार्दात् अनुमानयत् ॥ ५-३९-१९

तदनन्तर वहाँसे प्रस्थित हुए हनुमान् जी की ओर बार-बार देखती हुई सीताने सौहार्दवश स्वामीके प्रति स्नेहसे युक्त सम्मानपूर्ण बात कही— ॥ १९ ॥

जानकियु हनुमन्तन सत्यवू, सुन्दरवू आद नुडिगळन्नु चॆन्नागि आलिसि केळिदळु. अवनल्लि विशेषवाद आदरवन्नु हॊन्दि, पतिय स्नेहदिन्द कूडिद्द हनुमन्तन आ मातुगळन्नु सीतॆयु सौहार्ददॊडनॆ पुरस्करिसिदळु. प्रयाण हॊरटिद्द आञ्जनेयनन्नु बारि-बारिगॆ अवलोकिसुत्ता हीगॆ हेळिदळु.॥18-19॥

पदच्छेदः

18. shrutvaa = hearing; tat vachanam = those words; tasya = of Hanuma; subhaaSitam = spoken rightly; satyam = and truly; samyak = well; jaanakii = Seetha; bahumane = highly respected him; atha = thereupon; * abraviit* = spoke; idam = these; vachanam cha = words too.

अनुवादः

Hearing those words of Hanuma, spoken rightly and truly well, Seetha held him in great respect and proceeded to speak (the following) words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19. tataH = thereupon; viikSamaaNaa = looking punaH punaH = again and again; tam = (towards) that Hanuma; prasthitam = who was going away; siitaa = Seetha; sauhaardaat = kind-heartedly; anumaanayat = adored; vaakyam = his words; bhartR^isnehaanvitam = endowed with friendliness for her husband.

अनुवादः

Thereupon, looking again and again towards that Hanuma who was going away, Seetha kind-heartedly adored his words endowed with friendliness for her husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिन्दम ।
कस्मिंश्चित् संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ २० ॥

यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिन्दम ।
कस्मिन् चित् संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥

यदि वा मन्यसे वीर वस एक अहम् अरिम् दम । कस्मिंश्चित् सम्वृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ ५-३९-२०

‘शत्रुओंका दमन करनेवाले वीर! यदि तुम ठीक समझो तो यहाँ एक दिन किसी गुप्त स्थानमें निवास करो । इस तरह एक दिन विश्राम करके कल चले जाना ॥ २० ॥

वीरने! उचितवॆन्दु नीनु भाविसुवॆयादरॆ यावुदादरू निगूढवाद प्रदेशदल्लि इन्दु विश्रान्तियन्नु पडॆदु नाळॆय दिन प्रयाण माडबहुदु.॥20॥

पदच्छेदः

20. viira = O valiant monkey; arimdama = the annihilator of enemies!; manyasse yadi = If you think it as good; vasa = stay; ekaaham = for a day; kasmimshchit = at anyone; samvR^ite = secret; deshe = place; vishraantaH = after taking rest; gamiSyasi = you can go; shvaH = tomorrow.

अनुवादः

“O valiant monkey, the annihilator of enemies! If you are agreeable, stay for a day at any one secret place. After taking rest, you can go tomorrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम चैवाल्पभाग्यायाः सान्निध्यात् तव वानर ।
अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तं मोक्षणं भवेत् ॥ २१ ॥

मम चेत् अल्प भाग्यायाः साम्निध्यात् तव वीर्यवान् । अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तम् मोक्षणम् भवेत् ॥ ५-३९-२१

‘वानरवीर! तुम्हारे निकट रहनेसे मुझ मन्दभागिनीके महान् शोकका थोड़ी देरके लिये निवारण हो जायगा ॥ २१ ॥

वानरोत्तमा! निन्न सान्निध्यदिन्दागि मन्द भाग्यळाद नन्न ई अपारवाद दुःखवु मुहूर्तकालदवरॆगादरू कडिमॆयादन्तागुत्तदॆ. नीनिल्लि इरुववरॆगादरू नानु शोकवन्नु मरॆयुत्तेनॆ. ॥21॥

पदच्छेदः

21. vaanara = O Hanuma! tava sannidhyaat = because of your vicinity; bhavet chet = there may be; mokSaNam = a relief; muhuurtam = for a moment; mahataH asya shokasya = to this great sorrow; mama = of me; alpabhaagyaayaaH = who is less fortunate.

अनुवादः

“O Hanuma! Because of your vicinity, there may be a relief for a moment to this great sorrow of me, who is less fortunate.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हि हरिशार्दूल पुनरागमनाय तु ।
प्राणानामपि सन्देहो मम स्यान्नात्र संशयः ॥ २२ ॥

गते हि हरिशार्दूल पुनरागमनाय तु ।
प्राणानामपि सन्देहो मम स्यान्नात्र संशयः ॥

गते हि हरि शार्दूल पुनः आगमनाय तु । प्राणानाम् अपि संदेहो मम स्यान् न अत्र संशयः ॥ ५-३९-२२

‘कपिश्रेष्ठ! विश्रामके पश्चात् यहाँसे यात्रा करनेके अनन्तर यदि फिर तुमलोगोंके आनेमें संदेह या विलम्ब हुआ तो मेरे प्राणोंपर भी संकट आ जायगा, इसमें संशय नहीं है ॥ २२ ॥

कपीश्वरने! नीनु तिरुगि इल्लिगॆ बरुव तनक नन्न प्राणगळु उळियुववो इल्लवो ऎम्बुदु सन्देहास्पदवे. इदु सत्यवागिदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. harishaarduula = O lion among the monkeys!; gate = while you go; punaraagamanaaya = for your return; syaat = there will be; sandehaH = a doubt; mama praaNaanaam api = even to my survival; na = there is no; samdehaH = doubt; atra = in this matter.

अनुवादः

“O Hanuma the lion among the monkeys! If after that, there is any doubt about your return, there is a doubt even for my survival too. There is no suspicion about this matter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत् ।
दुःखादुःखपरामृष्टां दीपयन्निव वानर ॥ २३ ॥

तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत् ।
दुःखाद्दुःखपरामृष्टां दीपयन्निव वानर ॥

तव अदर्शनजः शोको भूयो माम् परितापयेत् । दुह्खात् दुह्ख परामृष्टाम् दीपयन्न् इव वानर ॥ ५-३९-२३

‘वानरवीर! मैं दुःख-पर-दुःख उठा रही हूँ । तुम्हारे चले जानेपर तुम्हें न देख पानेका शोक मुझे पुनः दग्ध करता हुआ-सा संताप देता रहेगा ॥ २३ ॥

वानरोत्तमा! निन्नन्नु पुनः काणदे इरुवुदरिन्द ननगॆ उण्टागुव शोकवु ई हिन्दॆ इद्द शोकक्किन्तलू अधिकवागि नन्नन्नु दहिसुत्ता सन्तापगॊळिसीतु.॥23॥

पदच्छेदः

23. vaanara = O Hanuma!; mama = to me; duHkhaat = duHkhaparaamR^iSTaam = who is touched by one grief after another grief; shokaH = my sorrow; tava adarshanajaH = due to your disappearance; paritaapayet = will torment me; bhuuyaH = again; * diipayanniva* = like a burning flame.

अनुवादः

‘O Hanuma! To me, who is tormented by one grief after another grief, my sorrow due to your disappearance will further torment me, like a burning flame."

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं च वीर सन्देहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः ।
सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वर ॥ २४ ॥
कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् ।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ २५ ॥

अयम् च वीर संदेहः तिष्ठति इव मम अग्रतः । सुमहान् त्वत् सहायेषु हरि ऋक्षेषु हरि ईश्वर ॥ ५-३९-२४ कथम् नु खलु दुष्पारम् तरिष्यन्ति महाउदधिम् । तानि हरि ऋक्ष सैन्यानि तौ वा नर वर आत्मजौ ॥ ५-३९-२५

‘वीर वानरेश्वर! तुम्हारे साथी रीछों और वानरोंके विषयमें मेरे सामने अब भी यह महान् संदेह तो विद्यमान ही है कि वे रीछ और वानरोंकी सेनाएँ तथा वे दोनों राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण इस दुष्पार महासागरको कैसे पार करेंगे ॥ २४-२५ ॥

दाटलशक्यवाद ई महासमुद्रवन्नु आ वानर भल्लूकरागली, आ राजकुमाररागली, हेगॆ दाटबल्लरु? ॥25॥

पदच्छेदः

24. hariishvara = O best among the monkeys; viira = the valiant one!; haryR^ikSeSu = In the matter of monkeys and bears; tvatsahaayeSu- who are helpmates to you; ayam = this; sumahaan = highly great; sandehaH = doubt; tiSThatiiva = is standing; agrataH = before me.

अनुवादः

“O best among the monkeys! O valiant one! In the matter of monkeys and bears who are your helpmates, this highly great doubt is lingering before me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महावीरनाद कपीश्वरा! निमगॆ सहायकराद वानर-भल्लूकर विषयदल्लि ननगॊन्दु दॊड्ड सन्देहवु मॊदलिनिन्दले इत्तु.॥24॥

पदच्छेदः

25. kathumnu = how; khalu = indeed; taani = those; haryR^ikSasainyaani = troops of monkeys and bears; tau naravaraatmajauvaa = or those two princes; tariSyanti = can cross; duSpaaram = the insurmountable; mahodadhim = great ocean?

अनुवादः

“How indeed can those troops of monkeys and bears or Rama and Lakshmana can cross that great insurmountable ocean?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रयाणामेव भूतानां सागरस्येह लङ्घने ।
शक्तिः स्याद् वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥ २६ ॥

त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यास्य लङ्घने ।
शक्तिः स्याद्वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥

त्रयाणाम् एव भूतानाम् सागरस्य इह लन्घने । शक्तिः स्यात् वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥ ५-३९-२६

‘इस संसारमें समुद्रको लाँघनेकी शक्ति तो केवल तीन प्राणियोंमें ही देखी गयी है । तुममें, गरुड़में अथवा वायुदेवतामें ॥ २६ ॥

ई सागरवन्नु लङ्घिसलु गुरुत्मन्त (गरुड)निगॆ, निनगॆ मत्तु वायुदेवरिगॆ हीगॆ मूवरिगॆ मात्र साध्यवागबहुदु.॥26॥

पदच्छेदः

26. trayaaNaam eva = only three; bhuutaanaam = beings; vainateyasyavaa = viz. Garuda the eagle; tavavaa = or yourself; maarutasya vaa = or the wind-god; syaat = have; shaktiH = the capacity; laN^ghane = in crossing; asya = of this; saagarasya = ocean.

अनुवादः

“Three beings viz. Garuda the eagle, or yourself or the wind-god only have the capacity of crossing this ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदस्मिन् कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे ।
किं पश्यसे समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः ॥ २७ ॥

तदस्मिन् कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे ।
किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः ॥

तत् अस्मिन् कार्य निर्योगे वीर एवम् दुरतिक्रमे । किम् पश्यसि समाधानम् त्वम् हि कार्यविदाम् वरः ॥ ५-३९-२७

‘वीर! इस प्रकार इस समुद्रलङ्घनरूपी कार्यको निभाना अत्यन्त कठिन हो गया है । ऐसी दशामें तुम्हें कार्यसिद्धिका कौन-सा उपाय दिखायी देता है? यह बताओ; क्योंकि कार्यसिद्धिका उपाय जाननेवाले लोगोंमें तुम सबसे श्रेष्ठ हो ॥ २७ ॥

नीनादरो कार्यसाधनॆय रहस्यवन्नु तिळिदवरल्लि अग्रगण्यनु. अतिक्रमिसलु दुस्साध्यवाद ई समुद्रवु नडुविनल्लिरुवुदरिन्द ई कार्यद साधनॆगागि इरुव उपायवन्नु नीने कण्डुकॊळ्ळबेकु.॥27॥

पदच्छेदः

27. viira = O valiant monkeys!; tat = that is why; kim = what; samaadhaanam = strategy; pashyasi = are you visualizing; asmin kaaryaniryoge = to fulfill this act; duratikrame = which is impassable; evam = thus?; tvam = you; varaH hi = are indeed excellent; kaaryavidaam = of those who know how to accomplish any work.

अनुवादः

“O valiant monkey! That is why, what strategy are you visualizing to fulfill this act, which is thus impassable? You are indeed excellent of those who know how to accomplish a task.

स्रोतः: valmikiramayan.net

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते फलोदयः ॥ २८ ॥

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥

कामम् अस्य त्वम् एव एकः कार्यस्य परिसाधने । पर्याप्तः पर वीरघ्न यशस्यः ते बल उदयः ॥ ५-३९-२८

‘शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले पवनकुमार! इसमें संदेह नहीं कि तुम अकेले ही मेरे उद्धाररूपी कार्यको सिद्ध करनेमें पूर्णतः समर्थ हो; परंतु ऐसा करनेसे जो विजयरूप फल प्राप्त होगा, उसका यश केवल तुम्हींको मिलेगा, भगवान् श्रीरामको नहीं ॥ २८ ॥

शत्रुसूदना! नीनॊब्बने ई ऎल्ल राक्षसरन्नु संहरिसि नन्नन्नु विमोचनॆगॊळिसुव कार्यवन्नु साधिसलु समर्थनागिरुवॆ. आदरॆ हीगॆ माडुवुदरिन्द विजयरूपवाद यशस्सु निनगे बन्दन्तागुत्तदॆ. श्रीरामनिगॆ लभिसुवुदिल्ल. हागागबारदु.॥28॥

पदच्छेदः

28. para viiraghna = O Hanuma the annihilator of strong enemies!; * tvam* = you; eka eva = as one alone; paryaaptaH kaamam = are accomplisher of desires (capable); parisaadhane = of fulfilling; asya kaaryasya = this task; te = your; phalodayaH = fulfillment of result; yashasyaH = is famous.

अनुवादः

“O Hanuma the annihilator of hostile enemies! You, as one alone, is capable of fulfilling this task. Your act of fulfilling the result is well-known.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलैः समग्रैर्युधि मां रावणं जित्य संयुगे ।
विजयी स्वपुरं यायात् तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ २९ ॥

बलैः समग्रैर्यदि मां रावणं जित्य संयुगे ।
विजया स्वपुरीं यायात् तत्तु मे स्याद्यशस्करम् ॥

बलैः समग्रैः यदि माम् रावणम् जित्य सम्युगे । विजयी स्व पुरम् यायात् तत् तु मे स्यात् यशः करम् ॥ ५-३९-२९

‘यदि रघुनाथजी सारी सेनाके साथ रावणको युद्धमें पराजित करके विजयी हो मुझे साथ ले अपनी पुरीको पधारें तो वह उनके अनुरूप कार्य होगा ॥ २९ ॥

श्रीरामनु युद्धदल्लि रावणनन्नू, आतन सैन्यवन्नु जयिसि, जयपताकॆयन्नु हारिसि नन्नन्नु तन्न राज्यक्कॆ करॆदॊय्दरॆ, अदु अवनिगू, ननगू श्रेयस्करवाद कार्यवागुत्तदॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. yadi jitya = (If Rama) defeating; raavaNam = Ravana; * samagraiH balaiH* = with all his army; samyuge = in battle; vijayii = and as a champion; yaayaat = taking; maam = me; svapuram = to his own city; tatsadR^isham bhavet = it will be worthy; tasya = of him.

अनुवादः

“If Rama defeats Ravana with his entire army in battle and as a champion takes me back to his own city, it will be quite worthy of him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलैस्तु सङ्कुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।
मां नयेद् यदि काकुत्स्थस्तत् तस्य सदृशं भवेत् ॥ ३० ॥

शरैस्तु सङ्कुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।
मां नयेद्यदि काकुस्थः तत् तस्य सदृशं भवेत् ॥

शरैस्तु सम्कुलाम् कृत्वा लन्काम् पर बल अर्दनः । माम् नयेत् यदि काकुत्स्थः तत् तस्य सदृशम् भवेत् ॥ ५-३९-३०

‘शत्रुसेनाका संहार करनेवाले श्रीराम यदि अपनी सेनाओंद्वारा लङ्काको पददलित करके मुझे अपने साथ ले चलें तो वही उनके योग्य होगा ॥ ३० ॥

शत्रुबलमर्दननाद नन्न स्वामियु शरपरम्परॆयिन्द लङ्कॆयन्नु तुम्बि, रावणनन्नु संहरिसि नन्नन्नु कॊण्डु होदरॆ अदु अवन पराक्रमक्कॆ अनुरूपवागुवुदु.॥30॥

पदच्छेदः

30. yadi kaakutthsaH = If Rama; parabalaardanaH = the destroyer of army of adversaries; kR^itvaa = making; laN^kaam = Lanka; samkulaam = filled; sharaiH = with arrows; maam nayet = take me home; tat = that; * sadR^isham bhavet* = will be worthy; tasya = of him.

अनुवादः

“If Rama, the destroyer of rival army, fills the entire Lanka with his arrows and takes me home, it will be quite worthy of him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।
भवेदाहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ ३१ ॥

तत् यथा तस्य विक्रान्तम् अनुरूपम् महात्मनः । भवेत् आहव शूरस्य तथा त्वम् उपपादय ॥ ५-३९-३१

‘अतः तुम ऐसा उपाय करो जिससे समरशूर महात्मा श्रीरामका उनके अनुरूप पराक्रम प्रकट हो’ ॥ ३१ ॥

युद्धदल्लि महाशौर्यवन्नु तोरुव महात्मनाद श्रीरामन पराक्रमवु प्रकटवागुवन्तह कार्यविधानवन्नु रूपिसु.॥31॥

पदच्छेदः

31. tat = for that reason; tvam = you; upapaadaya = act; yathaa = in such a way; tathaa = that; mahaatmanaH = Rama; the high-souled man; aahavashuurasya = valiant in battle; bhavet = may become; vikraantam = the prowess; anuruupam = worthy; tasya = of him.

अनुवादः

“For that reason, you act in such a way, that Rama the high-souled man, valiant in battle, may exhibit the prowess befitting of him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् ।
निशम्य हनुमान् शेषं वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ३२ ॥

तदर्थोपहितं वाक्यं सहितं हेतुसंहितम् ।
निशम्य हनुमान् शेषं वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥

तत् अर्थ उपहितम् वाक्यम् सहितम् हेतु सम्हितम् । निशम्य हनुमान् शेषम् वाक्यम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥ ५-३९-३२

देवी सीताकी उपर्युक्त बात अर्थयुक्त, स्नेहयुक्त तथा युक्तियुक्त थी । उनकी उस अवशिष्ट बातको सुनकर हनुमान् जी ने इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ ३२ ॥

अर्थवत्ताद, स्नेहयुक्तवाद हागू युक्तियुक्तवाद सीतादेविय मातन्नु केळि, हनुमन्तनु कडॆयदागि तन्न मातन्नु हीगॆ हेळिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. nishamya = hearing; tat vaakyam = those words; arthopahitam = which were meaningful; prashritam = humble; hetusamhitam = and attended with reason; hanumaan = Hanuma; abraviit = spoke; sheSam = the remaining; uttaram vaakyam = reply.

अनुवादः

Hearing those words, which were meaningful humble and attended with reason, Hanuma gave his final reply (as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः ।
सुग्रीवः सत्यसम्पन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ ३३ ॥

देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः ।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नः तवार्थे कृतनिश्चयः ॥

देवि हरि ऋक्ष सैन्यानाम् ईश्वरः प्लवताम् वरः । सुग्रीवः सत्त्व सम्पन्नः तव अर्थे कृत निश्चयः ॥ ५-३९-३३

‘देवि! वानर और भालुओंकी सेनाके स्वामी कपिश्रेष्ठ सुग्रीव सत्यवादी हैं । वे आपके उद्धारके लिये दृढ़ निश्चय कर चुके हैं ॥ ३३ ॥

अम्मा! सीतादेवि! वानर भल्लूकगळ सैन्यक्कॆ ऒडॆयनू, हारुवुदरल्लि अग्रगण्यनू, महाबल सम्पन्ननू आद सुग्रीवनु निन्न विमोचनॆगागि कृतनिश्चयवन्नु माडिद्दानॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. devi = O Seetha the princess!; sugriivaH = Sugreeva; * iishvaraH* = the Lord; vaanara bhalluukasainyaanaam = of the armies of monkeys and bears; plavataam varaH = excellent among the monkeys; sattvasampannaH = and endowed with strength; kR^itanishchayaH = is firmly determined; tava arthe = in your cause.

अनुवादः

“O Seetha the princess! Sugreeva, the Lord of the troops of monkeys and bears and the premost among the monkeys, who is endowed with strength, is firmly determined in your cause.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः ।
क्षिप्रमेष्यति वैदेहि राक्षसानां निबर्हणः ॥ ३४ ॥

स वानर सहस्राणाम् कोटीभिः अभिसम्वृतः । क्षिप्रम् एष्यति वैदेहि राक्षसानाम् निबर्हणः ॥ ५-३९-३४

‘विदेहनन्दिनि! उनमें राक्षसोंका संहार करनेकी शक्ति है । वे सहस्रों कोटि वानरोंकी सेना साथ लेकर शीघ्र ही लङ्कापर चढ़ाई करेंगे ॥ ३४ ॥

वैदेही! अवनु कोटि-कोटि वानररिन्द ऒडगूडि, राक्षसरन्नु संहरिसलिक्कागि बहळ बेग इल्लिगॆ बरुत्तानॆ.॥34॥

पदच्छेदः

34. vaidehi = O Seetha!; saH = that Sugreeva; abhisamvR^itaH = endowed with; vaanara sahasraaNaam koTiibhiH = thousands and crores of monkeys; eSyati = will come; shiighram = soon; nibharhaNah = to destroy; raakSasaam = the demons.

अनुवादः

“O Seetha! That Sugreeva, endowed with thousands and crores of monkeys, will come soon to destroy the demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य विक्रमसम्पन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
मनःसङ्कल्पसम्पाता निदेशे हरयः स्थिताः ॥ ३५ ॥

तस्य विक्रमसम्पन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
मनस्सङ्कल्पसम्पाता निदेशे हरयः स्थिताः ॥

‘उनके पास पराक्रमी, धैर्यशाली, महाबली और मानसिक संकल्पके समान बहुत दूरतक उछलकर जानेवाले बहुत-से वानर हैं, जो उनकी आज्ञाका पालन करनेके लिये सदा तैयार रहते हैं ॥ ३५ ॥

पराक्रम सम्पन्नरू, शक्ति शालिगळू, महाबलिष्ठरू मनोवेगदिन्द ऒन्दे नॆगॆतक्कॆ ऎल्लॆन्दरल्लिगॆ हारिहोगबल्लरू आद वानररु राजन आज्ञॆयन्नु ऎल्ला हॊत्तिनल्लि शिरसावहिसुववरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. harayaH = the monkeys; vikramasampannaaH = endowed with prowess; sattvavantaH = perseverance; mahaabalaaH = great strength; manaH sankalpa sampaataaH = and who can rush to any place as they wish; sthitaaH = are intensely committed; tasya = to Sugreeva’s; nideshe = command.

अनुवादः

“So many monkeys, endowed with prowess, perseverance, great strength and who can rush to any place as they wish are intensely committed to Sugreeva’s command.

स्रोतः: valmikiramayan.net

येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक् सज्जते गतिः ।
न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः ॥ ३६ ॥

येषाम् न उपरि न अधस्तान् न तिर्यक् सज्जते गतिः । न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्व् अमित तेजसः ॥ ५-३९-३६

‘जिनकी ऊपर-नीचे तथा इधर-उधर कहीं भी गति नहीं रुकती । वे बड़े-से-बड़े कार्योंके आ पड़नेपर भी कभी हिम्मत नहीं हारते । उनमें महान् तेज है ॥ ३६ ॥

भूमियल्लागली, आकाशदल्लागली, विविध दिक्कुगळल्लि इरली, अवरिगॆ तडॆ-तडॆगळे इल्ल. अवरु अमित तेजःशालिगळु, यावुदे महाकार्यवन्नादरू साधिसिये तीरुववरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. yeSaam = whose; gatiH = movement; upari = on the sky; adhastaat = or on the ground; na sajjate = has no hindrance; na = has no hindrance; tiryak = (even) horizontally; (those monkeys); amita tejasaH = with unlimited splendour; na siidanti = are not indolent; mahatsu karmasu = (to perform) great tasks.

अनुवादः

“There is no hindrance to their movement either in the sky or in the ground or in any horizontal region (between the sky and the ground) with unlimited splendour are not indolent in performing any great task.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असकृत् तैर्महोत्साहैः ससागरधराधरा ।
प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः ॥ ३७ ॥

असकृत्तैर्महोत्साहैः ससागरधराधरा ।
प्रदक्षिणीकृता भूमिः वायुमार्गानुसारिभिः ॥

असकृत् तैः महाउत्सहैः ससागर धरा धरा । प्रदक्षिणी कृता भूमिः वायु मार्ग अनुसारिभिः ॥ ५-३९-३७

‘उन्होंने अत्यन्त उत्साहसे पूर्ण होकर वायुपथ (आकाश)-का अनुसरण करते हुए समुद्र और पर्वतोंसहित इस पृथ्वीकी अनेक बार परिक्रमा की है ॥ ३७ ॥

महोत्साहशालिगळाद आ कपिवीररु आकाशमार्गदिन्द सञ्चरिसि महा समुद्रदिन्द, दॊड्ड-दॊड्ड पर्वतगळिन्द गूडिद ई भूमण्डलवन्नु ऎष्टो बारि प्रदक्षिणॆ माडिरुत्तारॆ.॥37॥

पदच्छेदः

37. taiH = by those monkeys; mahotsaahaiH = which are highly energetic; vaayumaargaanusaaribhiH = and follow the path of the wind; bhuumiH = the earth; sa saagaradharaadharaa = with its oceans and mountains; pradakSiNiikR^itaa = has been circumambulated clockwise; asakR^it = many times.

अनुवादः

“The earth with its oceans and mountains has been circumambulated clockwise many times by those monkeys, who are highly energetic and who follow the aerial path.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः ।
मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसन्निधौ ॥ ३८ ॥

मत् विशिष्टाः च तुल्याः च सन्ति तत्र वन ओकसः । मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन् न अस्ति सुग्रीव सम्निधौ ॥ ५-३९-३८

‘सुग्रीवकी सेनामें मेरे समान तथा मुझसे भी बढ़कर पराक्रमी वानर हैं । उनके पास कोई भी ऐसा वानर नहीं है जो बल-पराक्रममें मुझसे कम हो ॥ ३८ ॥

सुग्रीवन बळियल्लिरुव वानर भल्लूकगळु ननगिन्तलू शक्तिसम्पन्नरू, ननगॆ समान बलरागिद्दारॆ. ननगिन्तलू कडिमॆ बलवुळ्ळवरु ऒब्बरू इल्ल.॥38॥

पदच्छेदः

38. tatra = in them; vanausaH = (some of) the monkeys; madvishiSTaashcha = are superior to me; tulyaashcha = and some; even equal to me; santi = are there; kashchit naasti = none; sugriiva; pratyavaraH = is inferior; mattaH = to me.

अनुवादः

“In them, some of the monkeys are superior to me and some are even equal to me. No one in the vicinity of Sugreeva is inferior to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः ।
नहि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ ३९ ॥

अहम् तावत् इह प्राप्तः किम् पुनः ते महाबलाः । न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हि इतरे जनाः ॥ ५-३९-३९

‘जब मैं ही यहाँ आ गया, तब अन्य महाबली वीरोंके आनेमें क्या संदेह है? जो श्रेष्ठ पुरुष होते हैं, उन्हें संदेश-वाहक दूत बनाकर नहीं भेजा जाता । साधारण कोटिके लोग ही भेजे जाते हैं ॥ ३९ ॥

नाने समुद्रवन्नु हारिकॊण्डु इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु. हागिरुवाग महाबलशालिगळ कुरितु हेळुवुदेनिदॆ? साधारणवागि लोकदल्लि मॊदलु सामान्यरन्ने कळिसुत्तारॆ. श्रेष्ठरादवरन्नु कळिसुवुदिल्ल.॥39॥

पदच्छेदः

39. aham taavat = I myself; anupraaptaH = has come; iha = here; kim punaH = why to talk; te = about them; mahaabalaaH = who are mighty?; prakR^iSTaaH = the superior ones; na preSyante hi = are not sent (for errands); itare = other; janaaH = persons; preSante hi = are indeed sent.

अनुवादः

“When I have arrived here, why to talk about the mighty ones? Generally, superior ones are not sent for errands. Only others are indeed sent.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदलं परितापेन देवि शोको व्यपैतु ते ।
एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः ॥ ४० ॥

तत् अलम् परितापेन देवि शोको व्यपैतु ते । एक उत्पातेन ते लन्काम् एष्यन्ति हरि यूथपाः ॥ ५-३९-४०

‘अतः देवि! आपको संताप करनेकी आवश्यकता नहीं है । आपका शोक दूर हो जाना चाहिये । वानरयूथपति एक ही छलाँगमें लङ्का पहुँच जायँगे ॥ ४० ॥

आदुदरिन्द अम्मा! परितापवन्नु पडबेड. निन्न शोकवु तॊलगिहोगुवुदु. आ वानर योधरु ऒन्दे नॆगॆतक्कॆ लङ्कॆगॆ बरुवरु.॥40॥

पदच्छेदः

40. devi = O Seetha the princess!; tat = that is why; alam = enough; paritaapena = of (your) lamentation; te shokaH = (Let) your sorrow; * vyapaitu* = be removed; te = those; hariyuuthapaaH = leaders of monkeys; eSyanti = will reach; laN^kaam = Lanka; ekotpaatena = by one single leap.

अनुवादः

“O Seetha the princess! Enough of your lamentation. Take away your sorrow. Those leaders of monkeys will reach Lanka by one single leap.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।
त्वत्सकाशं महासङ्घौ नृसिंहावागमिष्यतः ॥ ४१ ॥

मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।
त्वत्सकाशं महासत्तौ नृसिंहावागमिष्यतः ॥

मम पृष्ठ गतौ तौ च चन्द्र सूर्याव् इव उदितौ । त्वत् सकाशम् महासत्त्वौ नृसिम्हाव् आगमिष्यतः ॥ ५-३९-४१

‘उदयकालके सूर्य और चन्द्रमाकी भाँति शोभा पानेवाले और महान् वानर-समुदायके साथ रहनेवाले वे दोनों पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मण मेरी पीठपर बैठकर आपके पास आ पहुँचेंगे ॥ ४१ ॥

महासत्त्वशालिगळू, पुरुष श्रेष्ठरू आद श्रीराम-लक्ष्मणरु नन्न बॆन्न मेलॆ अधिष्ठितरागि उदयिसिद सूर्य-चन्द्ररन्तॆ निन्न सन्निधिगॆ बरुवरु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tau nR^isimhau cha = those two lions among men; Rama and Lakshmana too; mahaasathau = of great strength; mama pR^iSThagatau = sitting on my shoulders; aagamiSyataH = can come; tvatsakaasham = to you; uditau chandra suuryaaviva = like the rising sun and the moon.

अनुवादः

“Rama and Lakshmana, those two lions among men also of great strength, ascending on my shoulders, can come to you, like the rising sun and the moon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ हि वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ ।
आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः ॥ ४२ ॥

तौ हि वीरौ नर वरौ सहितौ राम लक्ष्मणौ । आगम्य नगरीम् लन्काम् सायकैः विधमिष्यतः ॥ ५-३९-४२

‘वे दोनों नरश्रेष्ठ वीर श्रीराम और लक्ष्मण एक साथ आकर अपने सायकोंसे लङ्कापुरीका विध्वंस कर डालेंगे ॥ ४२ ॥

वीररू, महापुरुषरू आद आ रामलक्ष्मणरिब्बरू इल्लिगॆ बन्दु लङ्कानगरवन्नु तम्म बाणगळिन्द ध्वंस माडुवरु.॥42॥

पदच्छेदः

42. tataH = thereafter; raamalakSmaNau = Rama and Lakshmana; viirau = the valiant; naravarau = and the excellent among men; aagamya = coming; sahitau = together; vidhamiSyataH = can destroy; laN^kaamnagariim = the city of Lanka; saayakaiH = with their arrows.

अनुवादः

“Coming together, Rama and Lakshmana the valiant and the excellent among men, can destroy the City of Lanka with their arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सगणं रावणं हत्वा राघवो रघुनन्दनः ।
त्वामादाय वरारोहे स्वपुरीं प्रति यास्यति ॥ ४३ ॥

सगणं रावणं हत्वा राघवो रघुनन्दनः ।
त्वामादाय वरारोहे स्वपुरं प्रतियास्यति ॥

सगणम् रावणम् हत्वा राघवो रघु नन्दनः । त्वाम् आदाय वर आरोहे स्व पुरम् प्रतियास्यति ॥ ५-३९-४३

‘वरारोहे! रघुकुलको आनन्दित करनेवाले श्रीरघुनाथजी रावणको उसके सैनिकोंसहित मारकर आपको साथ ले अपनी पुरीको लौटेंगे ॥ ४३ ॥

सीतम्मा! रघुवंशक्कॆ आनन्ददायकनाद राघवनु सपरिवार सहित रावणनन्नु संहरिसि निन्नन्नु करकॊण्डु तन्न अयोध्यॆगॆ होगुवनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. varaarohe = O Seetha; with a good waist!; raagavaH = Rama; raghunandanaH = the delight of Raghu dynasty; hattvaa = killing; raavaNam = Ravana; sagaNam = along with his troops; pratiyasyati = will return; svapuriim = to his town tvaam aadaaya = taking you (with him).

अनुवादः

“O Seetha with a good waist! Rama, the delight of Raghu dynasty, killing Ravana together with his troops, will return to his town, duly taking you with him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी ।
नचिराद् द्रक्ष्यसे रामं प्रज्वलन्तमिवानलम् ॥ ४४ ॥

तत् आश्वसिहि भद्रम् ते भव त्वम् काल कान्क्षिणी । नचिरात् द्रक्ष्यसे रामम् प्रज्वजन्तम् इव अनिलम् ॥ ५-३९-४४

‘इसलिये आप धैर्य धारण करें । आपका कल्याण हो । आप समयकी प्रतीक्षा करें । प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी श्रीरघुनाथजी आपको शीघ्र ही दर्शन देंगे ॥ ४४ ॥

देवी! समाधानवन्नु हॊन्दु, निनगॆ मङ्गळवागली. ऒळ्ळॆय कालवु बरलिदॆ. प्रज्वलिसुव यज्ञेश्वरनन्तॆ इरुव श्रीरामचन्द्रनन्नु नीनु बहळ बेगने काणलिरुवॆ.॥44॥

पदच्छेदः

44. tat = for that reason; aashrasi hi = console yourself indeed!; te bhadram = happiness to you!; bhava = be; kaalakaaN^kSiNi = waiting for the time; drakSyase = you shall see; na chiraat = within a short time; raamam = Rama; prajvalantam analam iva = like a blazing fire.

अनुवादः

“For that reason, console yourself indeed! Happiness to you! If you wait for some time, you shall see, within a short time, Rama like a blazing fire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे ।
त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ ४५ ॥

निहते राक्षसेन्द्रेस्मिन् सपुत्रामात्यबान्धवे ।
त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥

निहते राक्षस इन्द्रे च सपुत्र अमात्य बान्धवे । त्वम् समेष्यसि रामेण शश अन्केन इव रोहिणी ॥ ५-३९-४५

‘पुत्र, मन्त्री और बन्धु-बान्धवोंसहित राक्षसराज रावणके मारे जानेपर आप श्रीरामचन्द्रजीसे उसी प्रकार मिलेंगी, जैसे रोहिणी चन्द्रमासे मिलती है ॥ ४५ ॥

राक्षसेन्द्रनाद रावणनु पुत्र, अमात्य, बन्धुगळॊडनॆ हतनादॊडनॆये, रोहिणियु चन्द्रनन्नु सेरुवन्तॆ नीनु श्रीरामचन्द्र प्रभुवन्नु सेरुवॆ.॥45॥

पदच्छेदः

45. asmin = (when) this; raakSasendre = king of demons; nihate = is killed; saputraamaatyabaandhave = along with his sons; ministers and relatives; tvam = you; sameSyasi = will meet; raameNa = Rama; rohiNi iva = as Rohini*; shashaaN^kena = (met) the moon.

अनुवादः

“When this king of demons is killed along with his sons, ministers and relatives, you will meet Rama, as Rohini* met the moon.”

टिप्पनी

*Rohini: A consort of the moon-god, presiding over a constellation of the same name.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं द्रक्ष्यसि मैथिलि ।
रावणं चैव रामेण द्रक्ष्यसे निहतं बलात् ॥ ४६ ॥

क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं यास्यसि मैथिलि ।
रावणं चैव रामेण निहतं द्रक्ष्यसेचिरात् ॥

क्षिप्रम् त्वम् देवि शोकस्य पारम् यास्यसि मैथिलि । रावणम् चैव रामेण निहतम् द्रक्ष्यसे अचिरात् ॥ ५-३९-४६

‘देवि! मिथिलेशकुमारी! आप शीघ्र ही अपने शोकका अन्त हुआ देखेंगी । आपको यह भी दृष्टिगोचर होगा कि श्रीरामचन्द्रजीने रावणको बलपूर्वक मार डाला है’ ॥ ४६ ॥

मिथिलेशनन्दिनी! देवि! नीनु बहळ बेगनॆ शोकद कॊनॆयन्नु काणलिरुवॆ. श्रीरामन कैयिन्द रावणनु हतनागुवुदन्नु कॆलवे दिनगळल्लि नोडलिरुवॆ.॥46॥

पदच्छेदः

46. devi = O princess!; maithili = O Seetha!; tvam = you; yaasyasi = can reach; paaram = the end; shokasya = of your sorrow; kSipram = soon; achiraat = within a short time; drakSyase chaiva = you can also see; raavaNam = Ravana; nihatam = as destroyed; raameNa = by Rama.

अनुवादः

“O Seetha the princess! You shall see the end of your sorrow soon. Within a short time, you will also see the end of Ravana, as destroyed by Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमाश्वास्य वैदेहीं हनूमान् मारुतात्मजः ।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनरब्रवीत् ॥ ४७ ॥

एवमाश्वास्य व्वॆदेहीं हनुमान् मारुतात्मजः ।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनरब्रवीत् ॥

एवम् आश्वस्य वैदेहीम् हनूमान् मारुत आत्मजः । गमनाय मतिम् कृत्वा वैदेहीम् पुनः अब्रवीत् ॥ ५-३९-४७

विदेहनन्दिनी सीताको इस प्रकार आश्वासन दे पवनकुमार हनुमान् जी ने वहाँसे लौटनेका निश्चय करके उनसे फिर कहा— ॥ ४७ ॥

वायुनन्दननाद मारुतियु ई विधवागि वैदेहियन्नु समाधानगॊळिसि प्रयाण माडलु मनस्सु माडि पुनः इन्तॆन्दनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. evam = thus; aashvaasya = consoling; vaidehiim = Seetha; hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; kR^itva = making up; matim = his mind; gamanaaya = to go; abraviit = spoke; vaidehiim = to Seetha; punaH = again (as follows):

अनुवादः

Thus consoling Seetha, Hanuma the son of wind-god made up his mind to go back and spoke to Seetha again as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ।
लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारमुपागतम् ॥ ४८ ॥

तमरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ।
लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारमुपस्थितम् ॥

तम् अरिघ्नम् कृत आत्मानम् क्षिप्रम् द्रक्ष्यसि राघवम् । लक्ष्मणम् च धनुष् पाणिम् लन्का द्वारम् उपस्थितम् ॥ ५-३९-४८

‘देवि! आप शीघ्र ही देखेंगी कि शुद्ध हृदयवाले शत्रुनाशक श्रीरघुनाथजी तथा लक्ष्मण हाथमें धनुष लिये लङ्काके द्वारपर आ पहुँचे हैं ॥ ४८ ॥

ताये! शत्रुगळन्नु संहरिसलु कृतनिश्चयनाद श्रीराघवनन्नू, धनुर्धारियाद लक्ष्मणनन्नू त्वरितवागि लङ्कानगरवन्नु प्रवेशिसुवुदन्नु नीनु नोडुवॆ.॥48॥

पदच्छेदः

48. tam raaghavam = that Rama; arighnam = the annihilator of enemies; kR^itaatmaanam = who firmly decided (to destroy his adversaries); lakSmaNamcha = and Lakshmana; dhanuSpaaNim = wielding bow in his hand; kSipram = will soon; * upaagatam* = reach; laN^kaadvaaraam = the entrance of Lanka; drakSyasi = (and) you will see (them).

अनुवादः

“That Rama the annihilator of enemies, who firmly decided to destroy his adversaries and Lakshmana wielding a bow in his hand will soon reach the entrance of Lanka and you will see them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नखदंष्ट्रायुधान् वीरान् सिंहशार्दूलविक्रमान् ।
वानरान् वारणेन्द्राभान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि सङ्गतान् ॥ ४९ ॥

नख दम्ष्ट्र आयुधान् वीरान् सिम्ह शार्दूल विक्रमान् । वानरान् वारण इन्द्र आभान् क्षिप्रम् द्रक्ष्यसि सम्गतान् ॥ ५-३९-४९

‘नख और दाढ़ ही जिनके अस्त्र-शस्त्र हैं तथा जो सिंह और व्याघ्रके समान पराक्रमी एवं गजराजोंके समान विशालकाय हैं, ऐसे वानरोंको भी आप शीघ्र ही एकत्र हुआ देखेंगी ॥ ४९ ॥

उगुरु मत्तु कोरॆदाडॆगळे आयुधगळागिरुव, सिंह-शार्दूलगळन्तॆ भारी पराक्रमिगळाद, मदगजगळन्तॆ उन्नतवाद शरीरवुळ्ळ वानररॆल्लरू बेगनॆ इल्लिगॆ बरुवुदन्नु नीनु नोडुवॆ.॥49॥

पदच्छेदः

49. drakSyasi = you can see; kSipram = soon; viiraan vaanaraan = the valiant monkeys; nakhadamSTra aayudhaan = with their claws and tusks as weapons; * simha shaarduula vikramaan* = having the prowess of lions and tigers; vaaraNendraabhaan = looking like lordly elephants; samgataan = coming together.

अनुवादः

“You can see soon those valiant monkeys, with their claws and tusks as weapons, having the prowess of lions and tigers and looking like lordly elephants, coming together.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु ।
नर्दतां कपिमुख्यानामार्ये यूथान्यनेकशः ॥ ५० ॥

शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु ।
नर्दतां कपिमुख्यानां आर्ये यूथान्यनेकशः ॥

शैल अम्बुद निकाशानाम् लन्का मलय सानुषु । नर्दताम् कपि मुख्यानाम् आर्ये यूथानि अनेकशः ॥ ५-३९-५०

‘आर्ये! पर्वत और मेघके समान विशालकाय मुख्य-मुख्य वानरोंके बहुत-से झुंड लङ्कावर्ती मलयपर्वतके शिखरोंपर गर्जते दिखायी देंगे ॥ ५० ॥

आर्यळे! पर्वतगळन्तॆयू, मेघगळन्तॆयू इरुव असङ्ख्यात वानर योधर समूहगळु ई लङ्कॆयल्लि मलय पर्वतद शिखरदल्लि गर्जिसुवन्तह गर्जनॆयन्नु नीनु शीघ्रवागि केळलिरुवॆ.॥50॥

पदच्छेदः

50. aarye = O venerable lady!; (you shall see); anekashaH = many; yuuthaani = troops; kapi mukhyaanaam = of excellent monkeys; shailaambudanikaashaanaam = resembling hillls and clouds; nardataam = thundering; laN^kaamalaya saanuSu = on the peaks of Malaya mountain in Lanka.

अनुवादः

“O venerable lady! You shall see many troops of excellent monkeys resembling hills and clouds, thundering on the peaks of Malaya mountain in Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु मर्मणि घोरेण ताडितो मन्मथेषुणा ।
न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥ ५१ ॥

स तु मर्मणि घोरेण ताडितो मन्मथ इषुणा । न शर्म लभते रामः सिम्ह अर्दित इव द्विपः ॥ ५-३९-५१

‘श्रीरामचन्द्रजीके मर्मस्थलमें कामदेवके भयंकर बाणोंसे चोट पहुँची है । इसलिये वे सिंहसे पीड़ित हुए गजराजकी भाँति चैन नहीं पाते हैं ॥ ५१ ॥

मन्मथन बाणगळिन्द मर्मस्थानदल्लि भेदिसल्पट्टु विरह वेदनॆयन्नु अनुभविसुत्तिरुव श्रीरामनु, सिंहनिन्द पीडिसल्पट्ट आनॆयन्तॆ स्वल्पवादरू सुखवन्नु काणुत्तिल्ल.॥51॥

पदच्छेदः

51. taaDitaH = hit; maronaNi = in the vitals; ghore manmatheSuNaa = by the darts of venerable Manmatha the god of love; saH raamaH = that Rama; na labhate = is not obtaining; sharma = happiness; dvipaH iva = as an elephant; simhaarditaH = tormented by a lion.

अनुवादः

“Hit in the vitals by the darts of venerable Manmatha the god of love, Rama is not obtaining happiness, as an elephant gets tormented by a lion.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रुद मा देवि शोकेन मा भूत् ते मनसो भयम् ।
शचीव भर्त्रा शक्रेण सङ्गमेष्यसि शोभने ॥ ५२ ॥

मा रुदो देवि शोकेन मा भूत्ते मनसो प्रियम् ।
शचीव पत्या शक्रेण भर्त्रा नाथवती ह्यसि ॥

मा रुदो देवि शोकेन मा भूत् ते मनसो अप्रियम् । शची इव पथ्या शक्रेण भर्त्रा नाथवती हि असि ॥ ५-३९-५२

‘देवि! आप शोकके कारण रोदन न करें । आपके मनका भय दूर हो जाय । शोभने! जैसे शची देवराज इन्द्रसे मिलती हैं, उसी प्रकार आप अपने पतिदेवसे मिलेंगी ॥ ५२ ॥

सीतादेविये! अळबेड. मनस्सिनल्लिरुव व्याकुलतॆयन्नू, शोकवन्नू बिट्टुबिडु. इन्द्रनिन्द रक्षितळाद शचीदेवियन्तॆ नीवू कूड श्रीरामनिन्द रक्षितळागिरुवॆ.॥52॥

पदच्छेदः

52. devi = O Seetha the princess!; maarudaH = do not weep; shokena = with grief; te manasaH = (Let) your mind; maabhuut = be without; apriyam = unpleasantness; naathavatii bhartraa asihi = you are indeed having Rama; your husband as a protector; shachiiva = as Shachi; patyaa shakreNa = having Indra; the husband as her protector.

अनुवादः

“O Seetha the princess! Do not weep with grief. Let your mind be without any unpleasantness. You are indeed having Rama your husband as your protector like Shachi having Indra her husband as a protector.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामाद् विशिष्टः कोऽन्योऽस्ति कश्चित् सौमित्रिणा समः ।
अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ ॥ ५३ ॥

रामात् विशिष्टः को अन्यो अस्ति कश्चित् सौमित्रिणा समः । अग्नि मारुत कल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ ॥ ५-३९-५३

‘भला, श्रीरामचन्द्रजीसे बढ़कर दूसरा कौन है? तथा लक्ष्मणजीके समान भी कौन हो सकता है? अग्नि और वायुके तुल्य तेजस्वी वे दोनों भाई आपके आश्रय हैं (आपको कोई चिन्ता नहीं करनी चाहिये) ॥ ५३ ॥

श्रीरामनिगिन्त विशिष्टरादवरु यारिद्दारॆ? लक्ष्मण स्वामिगिन्त पराक्रमशालिगळु यारिद्दारॆ? अग्नि-वायुगळन्तॆ इरुव आ सहोदररु निन्न संरक्षरागिद्दारॆ. आदुदरिन्द निनगॆ चिन्तॆ एतरदु?॥53॥

पदच्छेदः

53. kaH anyaH = who else; asti = is there; vishiSTaH = what so greater; raamaat = than Rama; kashchit = or any person; samaH = equal; saumitriNaa = to Lakshmana?; tau bhraatarau = those two brothers; agni maaruta kalpau = equal to fire and wind; samshrayau = are supportive; tava = to you.

अनुवादः

“Who else is there greater than Rama or who else equal to Lakshmana? Those two brothers, like fire and wind, are supportive to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नास्मिंश्चिरं वत्स्यसि देवि देशे
रक्षोगणैरध्युषितेऽतिरौद्रे ।
न ते चिरादागमनं प्रियस्य
क्षमस्व मत्सङ्गमकालमात्रम् ॥ ५४ ॥

न अस्मिन् चिरम् वत्स्यसि देवि देशे । रक्षो गणैः अध्युषितो अतिरौद्रे । न ते चिरात् आगमनम् प्रियस्य । क्षमस्व मत् साम्गम काल मात्रम् ॥ ५-३९-५४

‘देवि! राक्षसोंद्वारा सेवित इस अत्यन्त भयंकर देशमें आपको अधिक दिनोंतक नहीं रहना पड़ेगा । आपके प्रियतमके आनेमें विलम्ब नहीं होगा । जबतक मेरी उनसे भेंट न हो, उतने समयतकके विलम्बको आप क्षमा करें’ ॥

राक्षसरिगॆ निवासस्थानवागिरुव हागू अति भयङ्करवागिरुव ई स्थळदल्लि नीनु हॆच्चु कालविरलारॆ. निन्न प्रियनाद श्रीरामन आगमनक्कॆ बहळ कालवू इल्ल. नानु रामन बळिगॆ होगुवष्टु काल सैरणॆयिन्दिरु. श्रीरामनन्नु सम्पर्किसि निन्न वार्तॆयन्नु अरुहिदॊडनॆये अवनिल्लिगॆ सपरिवारनागि बन्दुबिडुवनु. (बळिक रावणनु सत्तनॆन्दे तिळि)॥54॥

पदच्छेदः

54. devi = O Seetha the princess!; na vatsyasi = you will not stay; chiram = for long; asmin deshe = at this place; atiraudre = which is very terrific; adhyuSite = and occupied; rakSogaNaiH = with multitude of demons; aagamanam = the arrival; te priyasya = of your husband; na chiraat = will not be delayed; kSamasva = be patient; matsangakaala maatram = till the moment of my meeting (with Rama my return).

अनुवादः

“O Seetha the princess! You will not stay for long at this place, which is very terrific and occupied with a multitude of demons. The arrival of your husband will not be delayed. Be patient till the moment of my meeting with Rama on my return.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः ॥ ३९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें उनतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३९ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि मूवत्तॊम्भत्तनॆय सर्गवु मुगियितु.