०३७ अङ्गुलीयकं दृष्ट्वा सीतामोदनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Seetha was both delighted and depressed respectively on hearing Rama’s episode from Hanuma and Rama’s overwhelmed sorrow caused by his dissociation from her. She beseeches Hanuma to arrange for Rama’s arrival to Lanka to meet her within two months, the period remaining out of the time-limit for her survival given by Ravana. Hanuma consoles Seetha, saying that Rama would surely come to see her. He also offers Seetha to carry her on his back to Rama’s presence at Prasravana Mountain. Looking to the small size of Hanuma’s body; Seetha doubts his capability to do it. Then, Hanuma assumes a gigantic form, so as to inspire confidence in Seetha. However, explaining various reasons, Seetha declines to go with him and requests Hanuma to bring her husband to Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

37. सीताका हनुमान् जीसे श्रीरामको शीघ्र बुलानेका आग्रह, हनुमान् जी का सीतासे अपने साथ चलनेका अनुरोध तथा सीताका अस्वीकार करना

सा सीता वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना ।
हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः ॥ १ ॥

सीता तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना ।
हनुमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः ॥

सा सीता तत् वचनम् श्रुत्वा पूर्ण चन्द्र निभ आनना । हनूमन्तम् उवाच इदम् धर्म अर्थ सहितम् वचः ॥ ५-३७-१

हनुमान् जी का पूर्वोक्त वचन सुनकर पूर्णचन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाली सीताने उनसे धर्म और अर्थसे युक्त बात कही— ॥ १ ॥

हनुमन्तनिन्द श्रीरामचन्द्रन कुशल समाचारगळन्नु केळिदाक्षण सीतादेविय मुखवु पूर्णचन्द्रनन्तॆ शोभिसुत्तित्तु. अवळु हनुमन्तनल्लि धर्मार्थयुक्तवाद मातुगळन्नु हेळिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; hanuumantam = Hanuma’s words; saa = that; siitaa = Seetha; puurNachandra nibhaananaa = with her face resembling the full moon; uvaacha = spoke; idam = these; vachaH = words; dharmaarthasahitam = supported by justice; and utility; hanuumantam = to Hanuma.

अनुवादः

Hearing Hanuma’s words, Seetha whose face resembled the full moon, spoke the following words braced with justice and utility, to Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमृतं विषसम्पृक्तं त्वया वानर भाषितम् ।
यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः ॥ २ ॥

अमृतं विषसंसृष्टं त्वया वानर भाषितम् ।
यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः ॥

अमृतम् विष संसृष्टम् त्वया वानर भाषितम् । यच् च न अन्य मना रामो यच् च शोक परायणः ॥ ५-३७-२

‘वानर! तुमने जो कहा कि श्रीरघुनाथजीका चित्त दूसरी ओर नहीं जाता और वे शोकमें डूबे रहते हैं, तुम्हारा यह कथन मुझे विषमिश्रित अमृतके समान लगा है ॥

‘‘हे वानरोत्तमा! श्रीरामनु अनन्य चित्तनागि यावागलू निन्नन्ने ध्यानिसुत्तिरुवनु’’ ऎम्ब निन्न मातु अमृतक्कॆ समानवागिदॆ. ‘अवनु शोकमग्ननागिरुवनु’ इदु ननगॆ अत्यन्त दुःखवन्नुण्टुमाडिदॆ. ॥2॥

पदच्छेदः

2. vaanara = O Hanuma!; bhaaSitam = the words spoken; tvayaa = by you; raamaH = (that) Rama; anyamanaaH na iti yat = is not having any other thoughts; shoka paraayaNaH iti cha yat = and is fully overwhelmed by sorrow; amR^itam = (are like) ambrosia; viSa samsR^iSTam = filled with poisons.

अनुवादः

“O Hanuma! The words spoken by you viz. that Rama is not having any other thoughts (than on me) and is fully overwhelmed by sorrow are like ambrosia mixed with poisons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे ।
रज्ज्वेव पुरुषं बद्‍ध्वा कृतान्तः परिकर्षति ॥ ३ ॥

ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे ।
रज्ज्वेव पुरुशं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति ॥

ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे । रज्ज्वा इव पुरुषम् बद्ध्वा कृत अन्तः परिकर्षति ॥ ५-३७-३

‘कोई बड़े भारी ऐश्वर्यमें स्थित हो अथवा अत्यन्त भयंकर विपत्तिमें पड़ा हो, काल मनुष्यको इस तरह खींच लेता है, मानो उसे रस्सीमें बाँध रखा हो ॥

अपारवाद ऐश्वर्यदल्लि मुळुगिरली, अतिदारुणवाद दुःखदल्लि सिलुकिरलि - दैववु मनुष्यनन्नु हग्गदिन्द बन्धिसुवन्तॆ बन्धिसि सॆळॆदाडुत्तदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. kR^itaantaH = destiny; parikarSati = drags out; puruSam = a man; suvistiirNe aishvaryavaa = into a very extensive fortune; atidaaruNe vyasane vaa = or into a very dreadful adversity; rajjvaa baddhvaa iva = as (dragged out) bound with ropes.

अनुवादः

“Destiny drags out a man into a very extensive fortune or into a very dreadful adversity, as if being dragged, tied with ropes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विधिर्नूनमसंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम ।
सौमित्रं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान् ॥ ४ ॥

विधिर्नूनमसंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम ।
सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान् ॥

विधिः नूनम् असम्हार्यः प्राणिनाम् प्लवग उत्तम । सौमित्रिम् माम् च रामम् च व्यसनैः पश्य मोहितान् ॥ ५-३७-४

‘वानरशिरोमणे! दैवके विधानको रोकना प्राणियोंके वशकी बात नहीं है । उदाहरणके लिये सुमित्राकुमार लक्ष्मणको, मुझको और श्रीरामको भी देख लो । हमलोग किस तरह वियोग-दुःखसे मोहित हो रहे हैं ॥ ४ ॥

कपिश्रेष्ठने! निश्चयवागियू प्राणिगळिगॆ विधि नियमवन्नु उल्लङ्घिसलु साध्यवे इल्ल. नानु मत्तु राम-लक्ष्मणरु विधिय कैगॆ सिक्कि सण्णदाद ऒन्दु कोरिकॆयिन्दागि ऎष्टॊन्दु दुःखगळन्नु अनुभविसुत्तिरुवॆवु नोडु.॥4॥

पदच्छेदः

4. plavagottama = O Hanuma the best of monkeys!; praaNinaam = for living beings; vidhiH = destiny; nuunam = is surely; asamhaaryaH = irresistible; pashya = see; saumitrim = Lakshmana; maamcha = myself; raamamcha = and Rama; mohitaan = are bewildered; vyasanaiH = by misfortunes.

अनुवादः

“O Hanuma the best of monkeys! For living beings, destiny is surely irresistible. See how Lakshmana, myself and Rama are baffled by misfortunes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोकस्यास्य कथं पारं राघवोऽधिगमिष्यति ।
प्लवमानः परिक्रान्तो हतनौः सागरे यथा ॥ ५ ॥

शोकस्यास्य कदा पारं राघवोऽधिगमिष्यति ।
प्लवमानः परिश्रान्तो हतनौः सागरे यथा ॥

शोकस्य अस्य कदा पारम् राघवो अधिगमिष्यति । प्लवमानः परिश्रान्तो हत नौः सागरे यथा ॥ ५-३७-५

‘समुद्रमें नौकाके नष्ट हो जानेपर अपने हाथोंसे तैरनेवाले पराक्रमी पुरुषकी भाँति श्रीरघुनाथजी कैसे इस शोक-सागरसे पार होंगे? ॥ ५ ॥

समुद्रदल्लि नौकॆयु भग्नवागि नीरिगॆ बिद्द मनुष्यनु ईजुत्ता आयासगॊण्डवनन्तॆ, श्रीरामनु ई शोकसागरदिन्द ऎन्दु दड काणुवनो? तिळियदु.॥5॥

पदच्छेदः

5. kadaa = when; raaghavaH = will Rama; parishraantaH yathaa = as a thoroughly fatigued man; plavamaanaH = swimming; hatanauH = having his ship wrecked; saagare = in (the middle of) the sea; adhigamiSyati = indeed reach; paaram = the end; asya shokasya = of this grief?

अनुवादः

“When will Rama reach the end of this grief any more than a thoroughly fatigued man, having suffered a ship wreck is swimming in the middle of the sea?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसानां वधं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम् ।
लङ्कामुन्मथितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः ॥ ६ ॥

राक्षसानां वधं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम् ।
लङ्कामुन्मूलितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः ॥

राक्षसानाम् क्षयम् कृत्वा सूदयित्वा च रावणम् । लन्काम् उन्मूलिताम् कृत्वा कदा द्रक्ष्यति माम् पतिः ॥ ५-३७-६

‘राक्षसोंका वध, रावणका संहार और लङ्कापुरीका विध्वंस करके मेरे पतिदेव मुझे कब देखेंगे? ॥ ६ ॥

नन्न प्रभुवु राक्षसरॆल्लरन्नु संहरिसि, लङ्कॆयन्नु ध्वंस माडि, रावणनन्नु विनाशगॊळिसि नन्नन्नु ऎन्दु सेरुवनो?॥6॥

पदच्छेदः

6. kadaa = when; drakSyati patiH = will my husband see; maam = me; vadham kR^itvaa = after annihilation; raakSasaam = of demons; suudayitvaa = killing; raavaNam cha = Ravana too; kR^itvaa = and making; laN^kaam = the city of Lanka; unmuulitaam = debacled?"

अनुवादः

“When will my husband see me, after annihilation of the demons, killing of Ravana and making the City of Lanka debacled?.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वाच्यः सन्त्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते ।
अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम् ॥ ७ ॥

स वाच्यः सम्त्वरस्व इति यावत् एव न पूर्यते । अयम् सम्वत्सरः कालः तावद्त् हि मम जीवितम् ॥ ५-३७-७

‘तुम उनसे जाकर कहना, वे शीघ्रता करें । यह वर्ष जबतक पूरा नहीं हो जाता, तभीतक मेरा जीवन शेष है ॥

वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवङ्गम ।
रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम ॥ ८ ॥

‘वानर! यह दसवाँ महीना चल रहा है । अब वर्ष पूरा होनेमें दो ही मास शेष हैं । निर्दयी रावणने मेरे जीवनके लिये जो अवधि निश्चित की है, उसमें इतना ही समय बाकी रह गया है ॥ ८ ॥

वानरश्रेष्ठने! दुष्टनाद रावणनु ननगॆ ऒन्दु संवत्सर काल अवधियन्नु कॊट्टिरुवनु. अवनु विधिसिद आ ऒन्दु वर्षदल्लि हत्तु तिङ्गळु कळॆदुहोदुवु. इन्नु ऎरडु मासगळु मात्र उळिदिरुवुदु. आ गडुवु मुगियुववरॆगॆ नानु जीविसिरुवॆनु. अदरिन्द नन्न विमोचनॆगॆ त्वरॆगॊळ्ळुवन्तॆ नीनु रामनिगॆ हेळबेकु.॥7-8॥

पदच्छेदः

7. yaavadeva = till; ayam = this; samvatsara kaalaH = period of one year; na puuryate = is not completed; saH = that Rama; vaachyaH = is to be told; samtvarasveti = to make haste; mama = (since) my; jiivitam = survival; taavaddhi = will indeed be till that time.

अनुवादः

“Till the current period of one year is not completed, that Rama is to be told to make haste to save me; since my life will be lasting till such time only.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. plavaN^gama = O Hanuma!; yaH = In that; samayaH = time; kR^itaH = given; mama = to me; nR^ishamsena raavaNena = by the cruel RavanaH; dashamaH = the tenth; maasaH = month; vartate = is running; * dvau tu* = only two months; sheshau = are left.

अनुवादः

“O Hanuma! Out of the time-limit given to me by the cruel Ravana for my survival, the tenth month is now running. Only two months are left out.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति ।
अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत् कुरुते मतिम् ॥ ९ ॥

‘रावणके भाई विभीषणने मुझे लौटा देनेके लिये उससे यत्नपूर्वक बड़ी अनुनय-विनय की थी, किंतु वह उनकी बात नहीं मानता है ॥ ९ ॥

नन्नन्नु रामनिगॆ ऒप्पिसुव विषयदल्लि रावणन तम्मनाद विभीषणनु अण्णन मनस्सन्नु ऒलिसलु बहळवागि प्रयत्निसिदनु. आदरॆ रावणनु अवन मातिगॆ लक्ष्यकॊडलिल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. anuniitaH = (even if) humbly entreated; prayatnena = with continued exertion; vibhiiSaNena = by Vibhishana bhraatraa = his brother; mama niryaatanam prati = about my giving back; a kurute = (Ravana) is not making up; matim = his mind; tat = in that matter.

अनुवादः

“Even when humbly entreated with continued exertion by Vibhishana his brother about my restoration (to Rama), Ravana is not making up his mind to do so.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते ।
रावणं मार्गते सङ्ख्ये मृत्युः कालवशङ्गतम् ॥ १० ॥

‘मेरा लौटाया जाना रावणको अच्छा नहीं लगता; क्योंकि वह कालके अधीन हो रहा है और युद्धमें मौत उसे ढूँढ़ रही है ॥ १० ॥

कालवशनागि होगिरुव रावणनन्नु युद्धरङ्गदल्लि मृत्युवे हुडुकाडुत्तिदॆ. आदुदरिन्द श्रीरामनिगॆ नन्नन्नु ऒप्पिसिकॊडुव विषयवु रावणनिगॆ रुचिसुत्तिल्ल.॥10॥

पदच्छेदः

10. mama prati pradaanam = my restoration; na rochate = is not agreeable; raavaNasya = to Ravana; samkhye = In the battle; mR^ityuH = death; maargate = is seeking; raavaNam = for Ravana; kaala vashamgatam = who has become subject to the power of time.

अनुवादः

“My restoration is not agreeable to Ravana. In the battle, death lies in wait for Ravana, who has become subject to the power of Time.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्येष्ठा कन्या कला नाम विभीषणसुता कपे ।
तया ममैतदाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम् ॥ ११ ॥

ज्येष्ठा कन्याऽनला नाम विभीशणसुता कपे ।
तया ममेदमाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम् ॥

ज्येष्ठा कन्या अनला नम विभीषण सुता कपे । तया मम एतत् आख्यातम् मात्रा प्रहितया स्वयम् ॥ ५-३७-११

‘कपे! विभीषणकी ज्येष्ठ पुत्रीका नाम कला है । उसकी माताने स्वयं उसे मेरे पास भेजा था । उसीने ये सारी बातें मुझसे कही हैं ॥ ११ ॥

विभीषणन हिरिय मगळु अनला ऎम्बुवळु ननगॆ ई विषयवन्नु तिळिसिदळु. अनलॆय तायिये ननगॆ ई विषयवन्नु तिळिसलिक्कागि आकॆयन्नु कळिसिकॊट्टिद्दळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. kape = O Hanuma!; nalaa = Nala; jyeSThaa = the eldest; kanyaa = maiden; vibhiiSaNa sutaa = daughter of Vibhishana; prahitayaa = sent; svayam = personally; tayaa = by her; maatraa = mother; aakhyaatam = told; mama = me; idam = this.

अनुवादः

“O Hanuma! Nala, the eldest maiden daughter of Vibhishana, when she was sent personally to me by her mother, told me about this.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अविन्ध्यो नाम मेधावी विद्वान् राक्षसपुङ्गवः ।
धृतिमाञ्छीलवान् वृद्धो रावणस्य सुसम्मतः ॥ १२ ॥

अविन्ध्यो नाम मेधावी विद्वान् राक्षसपुङ्गवः ।
धृतिमान् शीलवान् वृद्धो रावणस्य सुसम्मतः ॥

आशंस इति हरि श्रेष्ठ क्षिप्रम् माम् प्राप्स्यते पतिः । अन्तः आत्मा हि मे शुद्धः तस्मिन् च बहवो गुणाः ॥ ५-३७-१२

‘अविन्ध्य नामका एक श्रेष्ठ राक्षस है, जो बड़ा ही बुद्धिमान्, विद्वान्, धीर, सुशील, वृद्ध तथा रावणका सम्मानपात्र है ॥ १२ ॥

रामात् क्षयमनुप्राप्तं रक्षसां प्रत्यचोदयत् ।
न च तस्य स दुष्टात्मा शृणोति वचनं हितम् ॥ १३ ॥

उत्साहः पौरुषम् सत्त्वम् आनृशंस्यम् कृतज्ञता । विक्रमः च प्रभावः च सन्ति वानर राघवे ॥ ५-३७-१३

‘उसने रावणको यह बताकर कि श्रीरामके हाथसे राक्षसोंके विनाशका अवसर आ पहुँचा है, मुझे लौटा देनेके लिये प्रेरित किया था, किंतु वह दुष्टात्मा उसके हितकारी वचनोंको भी नहीं सुनता है ॥ १३ ॥

मेधावियू, विद्वांसनू, राक्षस श्रेष्ठनू, बुद्धिवन्तनू, शीलवन्तनू, वृद्धनू, रावणनिगॆ सुसम्मतनू आद अविन्ध्यनॆम्ब राक्षस मन्त्रियु - ‘राक्षसरॆल्लरिगू श्रीरामनिन्द विनाशवू सम्भविसलिदॆ’ ऎन्दु हेळिदनन्तॆ. आदरॆ अवन आ हितकरवाद मातन्नु दुष्टनाद रावणनु लॆक्किसलिल्ल.’॥12-13॥

पदच्छेदः

12. harishreSTha = O Hanuma the excellent of monkeys!; patiH = Rama; my husband; asamshayam = without doubt; praapasyasi = will obtain; maam = me; kSipram = soon; me = My; antaraatmaacha = heart; shuddhaH = is pure; tasmimshcha = In that Rama also; bahavaH = (there are) many; guNaaH = good qualities.

अनुवादः

“O Hanuma the excellent of monkeys! Rama, my husband, will soon regain me without any doubt. Because my heart is pure and in Rama also, there are many good qualities existing.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. vaanara = O Hanuma!; raaghave = In Rama; utsaahaH = perseverance; paruSam = manliness; sattvam = courage; anR^ishamsyam = non-mischievousness; kR^itaJNataa = gratitude; vikramashcha = prowess; prabhaavashcha = and energy; santi = are there.

अनुवादः

“O Hanuma! In Rama are figured, pesseverence, manliness, courage, non-mischievousness, gratitude, prowess and energy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आशंसेयं हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः ।
अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः ॥ १४ ॥

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानाम् जघान यः । जन स्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कः तस्य न उद्विजेत् ॥ ५-३७-१४

‘कपिश्रेष्ठ! मुझे तो यह आशा हो रही है कि मेरे पतिदेव मुझसे शीघ्र ही आ मिलेंगे; क्योंकि मेरी अन्तरात्मा शुद्ध है और श्रीरघुनाथजीमें बहुत-से गुण हैं ॥ १४ ॥

उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता ।
विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानर राघवे ॥ १५ ॥

न स शक्यः तुलयितुम् व्यसनैः पुरुष ऋषभः । अहम् तस्य अनुभावज्ञा शक्रस्य इव पुलोमजा ॥ ५-३७-१५

‘वानर! श्रीरामचन्द्रजीमें उत्साह, पुरुषार्थ, बल, दयालुता, कृतज्ञता, पराक्रम और प्रभाव आदि सभी गुण विद्यमान हैं ॥ १५ ॥

ऎलै कपीश्वरा! श्रीरामनल्लि अनेक कल्याण गुणगळिवॆ. नन्न अन्तरात्मवु परिशुद्धवागिदॆ. आ नन्न पतियु बहळ बेगने नन्नन्नु पडॆदुकॊळ्ळुवनु. इदरल्लि संशयवे इल्ल. उत्साह, पौरुष, सत्त्व, दयॆ, कृतज्ञतॆ, पराक्रम मत्तु प्रभावगळु श्रीरामनल्लि मूर्तिवत्तागि नॆलॆसिवॆ.॥14-15॥

पदच्छेदः

14. yaH = which Rama; vinaabhraatraa = without the help of Lakshmana; his brother; janasthaane = in Janasthana; part of the forest; kaH = which shatruH = adversary; nodvijet = will not have fear; tasya = of such Rama?

अनुवादः

“Which Rama, who without the help of Lakshmana his brother, killed fourteen thousand demos in Janasthana (part of the forest), what adversary will not have fear of such a man?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. saH = that Rama; puruSarSabhaH = the excellent of men; na shakyaH = is not compelled; tulayitum = to be moved; vyasanaiH = by troubles; aham = I; prabhaavaJNaa = know the energy; tasya = of Rama; pulomajaa = as Shachi; the wife of Indra; shakrasyeva = (knows) of Indra the Lord of celestials.

अनुवादः

“Rama, the excellent among men, is not compelled to be moved by troubles. I now well the energy of Rama, as Shachi the wife of Indra knows the energy of Indra the Lord of celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां जघान यः ।
जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत् ॥ १६ ॥

चतुर्दश सहष्राणि राक्षसानां जघान यः ।
जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत् ॥

शर जाल अंशुमान् शूरः कपे राम दिवा करः । शत्रु रक्षोमयम् तोयम् उपशोषम् नयिष्यति ॥ ५-३७-१६

‘जिन्होंने जनस्थानमें अपने भाईकी सहायता लिये बिना ही चौदह हजार राक्षसोंका संहार कर डाला, उनसे कौन शत्रु भयभीत न होगा? ॥ १६ ॥

जनस्थानदल्लि तम्मन सहायविल्लदॆ ऒब्बण्टिगनागि हदिनाल्कु साविर राक्षसरन्नु संहरिसिद श्रीरामन विषयदल्लि याव शत्रुवु हॆदरदे इरुवनु?॥16॥

पदच्छेदः

16. kape = O Hanuma!; shuuraH = the powerful; raama divaakaraH = Rama like the sun; shara jaalaamshumaan = with his multitude of ray-like arrows; nayiSyati = will get; toyam = the water; shatrurakSau ayam = of adversaries as demons; upashoSam = dried up.

अनुवादः

“O Hanuma! The powerful Rama like the sun, with his multitude of ray-like arrows, will dry up the water in the form of hostile adversaries.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः ।
अहं तस्यानुभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा ॥ १७ ॥

न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः ।
अहं तस्य प्रभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा ॥

इति सम्जल्पमानाम् ताम् राम अर्थे शोक कर्शिताम् । अश्रु सम्पूर्ण वदनाम् उवाच हनुमान् कपिः ॥ ५-३७-१७

‘श्रीरामचन्द्रजी पुरुषोंमें श्रेष्ठ हैं । वे संकटोंसे तोले या विचलित किये जायँ, यह सर्वथा असम्भव है । जैसे पुलोम-कन्या शची इन्द्रके प्रभावको जानती हैं, उसी तरह मैं श्रीरघुनाथजीकी शक्ति-सामर्थ्यको अच्छी तरह जानती हूँ ॥ १७ ॥

पुरुषश्रेष्ठनाद श्रीरामन पराक्रमद मुन्दॆ नमगॆ दुःख कॊडुत्तिरुव राक्षसर पराक्रमवू ऎन्दू सरिदूगलारदु. राक्षसरिगॆ अवन सामर्थ्यवु तिळियदु. शचिदेवियु इन्द्रन प्रभाववन्नु तिळिदिरुवन्तॆ, नानु श्रीरामन प्रभाववन्नु चॆन्नागि बल्लॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. kapiH = Hanuma; uvaacha = spoke; vachanam = (the following) words; taam = to Seetha; samjalpamaanam = who was talking; iti = thus; shoka karshitaam = who was emaciated with grief; raamarthe = for Rama; * ashrusampuurNanayanaam* = and with her eyes full of tears.

अनुवादः

Hanuma spoke the following words to Seetha, who was thus talking with grief for Rama and with her eyes full of tears."

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरजालांशुमान् शूरः कपे रामदिवाकरः ।
शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति ॥ १८ ॥

शरजालांशुमान् शूरः कपे रामदिवाकरः ।
शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोशं नयिष्यति ॥

श्रुत्वा एव तु वचो मह्यम् क्षिप्रम् एष्यति राघवः । चमूम् प्रकर्षन् महतीम् हरि ऋक्ष गण सम्कुलाम् ॥ ५-३७-१८

‘कपिवर! शूरवीर भगवान् श्रीराम सूर्यके समान हैं । उनके बाणसमूह ही उनकी किरणें हैं । वे उनके द्वारा शत्रुभूत राक्षसरूपी जलको शीघ्र ही सोख लेंगे’ ॥ १८ ॥

सूर्यनु तन्न तीक्ष्णवाद किरणगळिन्द नीरन्नु पूर्णवागि इङ्गिसिबिडुवन्तॆ, शूरनाद श्रीरामनु तन्न बाण परम्परॆयिन्द शत्रुगळाद राक्षस समूहवन्नु नुच्चु नूरागिसुवनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. shrutvaiva = soon after hearing; mama = my; vachaH = words; raaghavaH = Rama; kSipram = will soon; eSyati = come; prakarSan = engaging; mahatiim = a great; chamuum = army; haryR^ikSaguNa samkulaam = comprising a multitude of monkeys and bears.

अनुवादः

“Soon after hearing my words, Rama will soon come, engaging a great army comprising of a multitude of monkeys and bears with him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सञ्जल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम् ।
अश्रुसम्पूर्णवदनामुवाच हनुमान् कपिः ॥ १९ ॥

इति सञ्जल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम् ।
अश्रुसम्पूर्णनयनामुवाच वचनं कपिः ॥

अथवा मोचयिष्यामि ताम् अद्य एव हि राक्षसात् । अस्मात् दुह्खात् उपारोह मम पृष्ठम् अनिन्दिते ॥ ५-३७-१९

इतना कहते-कहते सीताके मुखपर आँसुओंकी धारा बह चली । वे श्रीरामचन्द्रजीके लिये शोकसे पीड़ित हो रही थीं । उस समय कपिवर हनुमान् जी ने उनसे कहा— ॥ १९ ॥

श्रीरामन अगलुविकॆय शोकदिन्द कृशळाद सीतादेवियु कण्णुगळिन्द नीरु सुरिसुत्ता हीगॆ हेळिदुदन्नु केळि, हनुमन्तनु आकॆय बळि ई रीतियागि हेळिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. varaanane = O Seetha with a charming face!; athavaa = Or rather; mochayiSyaami = I shal relieve; tvaam = you; asmaatduHkhaat = from this grief; adyaiva = now itself; anindite = O irreproachable lady!; upaaroha = Ascend; mama pR^iSTham = my back.

अनुवादः

“O Seetha with a charming face! Or rather, I shall relieve you from this grief now itself. O irreproachable lady! Ascend my back. I shall take you to Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वैव च वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ।
चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यृक्षगणसङ्कुलाम् ॥ २० ॥

श्रुत्वॆ व तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ।
चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यृक्षगणसङ्कुलाम् ॥

त्वम् हि पृष्ठ गताम् कृत्वा सम्तरिष्यामि सागरम् । शक्तिः अस्ति हि मे वोढुम् लन्काम् अपि सरावणाम् ॥ ५-३७-२०

‘देवि! आप धैर्य धारण करें । मेरा वचन सुनते ही श्रीरघुनाथजी वानर और भालुओंकी विशाल सेना लेकर शीघ्र यहाँके लिये प्रस्थान कर देंगे ॥ २० ॥

ताये! दुःखिसबेड. नन्न मातन्नु केळिदॊडनॆये श्रीरामनु कपि-करडिगळ महा सैन्यदॊडनॆ निन्न विमुक्तिगागि बहु बेगने इल्लिगॆ बरुवनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tvaam pR^iSTha gataam kR^itvaa = I shall cause you sit on my back; samtariSyaami = and cross; saagaram = the ocean; me = to me; shaktiH asti hi = there is indeed capacity; voDhum = to carry; laN^kaam api = Lanka too; saraavaNam = along with Ravana.

अनुवादः

“I shall cause you sit on my back and cross the ocean. I have indeed capacity to carry even Lanka together with Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा मोचयिष्यामि त्वामद्यैव सराक्षसात् ।
अस्माद् दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते ॥ २१ ॥

अथवा मोचयिष्यामि त्वामद्यैव वरानने ।
अस्माद्दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते ॥

अहम् प्रस्रवणस्थाय राघवाय अद्य मैथिलि । प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यम् हुतम् इव अनलः ॥ ५-३७-२१

‘अथवा मैं अभी आपको इस राक्षसजनित दुःखसे छुटकारा दिला दूँगा । सती-साध्वी देवि! आप मेरी पीठपर बैठ जाइये ॥ २१ ॥

अम्मा! नीनु बयसुवॆयादरॆ, ई दुःखदिन्दलू, राक्षसनिन्दलू निन्नन्नु ईगले मुक्तळन्नागि माडुत्तेनॆ. नन्न बॆन्निन मेलॆ कुळितुकॊ.॥21॥

पदच्छेदः

21. maithili = O Seetha!; adyaiva = now itself; aham = I; praapayiSyaami = shall cause you to attain; raaghavaaya = Rama; prasravaNasthaaya = who is stationed at Prasravana Mountain; analah = even as fire-god; (hands over); havyam hutam = the oblations offered; shakraaya = to Indra the Lord of celestials.

अनुवादः

“O Seetha! Now itself, I shall cause you to reach Rama who is staying at Prasravana Mountain, even as fire-god hands over the oblations offered in the sacrifices to Indra the Lord of celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वां तु पृष्ठगतां कृत्वा सन्तरिष्यामि सागरम् ।
शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम् ॥ २२ ॥

द्रक्ष्यसि अद्य एव वैदेहि राघवम् सह लक्ष्मणम् । व्यवसाय समायुक्तम् विष्णुम् दैत्य वधे यथा ॥ ५-३७-२२

‘आपको पीठपर बैठाकर मैं समुद्रको लाँघ जाऊँगा । मुझमें रावणसहित सारी लङ्काको भी ढो ले जानेकी शक्ति है ॥ २२ ॥

अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि ।
प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतमिवानलः ॥ २३ ॥

त्वां तु पृष्ठगतां कृत्वा सन्तरिष्यामि सागरम् ।
शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम् ॥ अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि ।
प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतमिवानलः ॥

त्वत् दर्शन कृत उत्साहम् आश्रमस्थम् महाबलम् । पुरंदरम् इव आसीनम् नाग राजस्य मूर्धनि ॥ ५-३७-२३

‘मिथिलेशकुमारी! रघुनाथजी प्रस्रवणगिरिपर रहते हैं । मैं आज ही आपको उनके पास पहुँचा दूँगा । ठीक उसी तरह, जैसे अग्निदेव हवन किये गये हविष्यको इन्द्रकी सेवामें ले जाते हैं ॥ २३ ॥

ओ मैथिली! यज्ञेश्वररु तन्नल्लि होम माडिद हविस्सन्नु इन्द्रनिगॆ ऒप्पिसुवन्तॆ, प्रस्रवण पर्वतदल्लिरुव राघवनिगॆ निन्नन्नु ईगले ऒप्पिसुत्तेनॆ.॥23॥

पदच्छेदः

22. vaidehi = O Seetha!; adyaiva = now itself; drakSyasi = you can see; raaghavam = Rama; sahalakSmaNam = together with Lakshmana; vyavasaaya samaayuktam = getting ready for a strenuous effort ( to annihilate the demons); viSnum yathaa = as Vishnu the Lord of preservation; (is getting ready); daitya vadhe = for annihilation of demons.

अनुवादः

“O Seetha! Now itself, you can see Rama together with Lakshmana, getting ready for a strenuous effort to annihilate the demons, as Vishnu the Lord of Preservation getting ready for killing of demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निन्नन्नु नन्न बॆन्न मेलॆ कुळ्ळिरिसिकॊण्डु ई महासागरवन्नु दाटुवॆनु. निन्नन्ने एकॆ! रावण सहितवागि ई लङ्कॆयन्ने ऎत्तिकॊण्डु होगुव शक्तियू ननगिदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

23. mahaabalan = the mighty Rama; tvaddarshana kR^itotsaaham = with a gusto to see you; ashramastham = is staying in a hermitage; puramdaramiva = even as Indra the destroyer of strong holds; aasiinam = sitting; top of Airavata the elephant.

अनुवादः

“The mighty Rama, with a gusto to see you, is staying in a hermitage, even as Indra the destroyer of strong-holds sitting on the back of Airavata the elephant.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् ।
व्यवसायसमायुक्तं विष्णुं दैत्यवधे यथा ॥ २४ ॥

पृष्ठम् आरोह मे देवि मा विकान्क्षस्व शोभने । योगम् अन्विच्छ रामेण शश अन्केन इव रोहिणी ॥ ५-३७-२४

‘विदेहनन्दिनि! दैत्योंके वधके लिये उत्साह रखनेवाले भगवान् विष्णुकी भाँति राक्षसोंके संहारके लिये सचेष्ट हुए श्रीराम और लक्ष्मणका आप आज ही दर्शन करेंगी ॥ २४ ॥

त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम् ।
पुरन्दरमिवासीनं नगराजस्य मूर्धनि ॥ २५ ॥

त्वद्दर्शनकृतोत्साहमास्रमस्थं महाबलम् ।
पुरन्दरमिवासीनं नगराजस्य मूर्धनि ॥

कथयन्ति इव चन्द्रेण सूर्येण इव सुवर्चला । मत् पृष्ठम् अधिरुह्य त्वम् तर आकाश महाअर्णवम् ॥ ५-३७-२५

‘आपके दर्शनका उत्साह मनमें लिये महाबली श्रीराम पर्वत-शिखरपर अपने आश्रममें उसी प्रकार बैठे हैं, जैसे देवराज इन्द्र गजराज ऐरावतकी पीठपर विराजमान होते हैं ॥ २५ ॥

ऎलै वैदेही! दैत्य संहारक्कागि सन्नद्धनागिरुव, विष्णुविनन्तॆ, लक्ष्मणनॊडगूडि इरुव श्रीरामनु राक्षसरन्न वधिसलिक्कागि सिद्धनागिये इद्दानॆ. महा बलशालियू, आश्रमनिवासियू, निन्नन्नु नोडलु कुतूहलियू आद श्रीरामनु इन्द्रनु ऐरावतद मेलॆ कुळितिरुवन्तॆ, प्रस्रवण गिरिय मेलॆ आसीननागिद्दानॆ. अन्तह प्रभुवन्नु नीनु इन्दे काणबहुदु.॥24-25॥

पदच्छेदः

24. shobhane devi = O Seetha the auspicious princess!; aaroha = Ascend; mama = my; pR^iSTham = back; maa vichaaraya = do not have hesitation; anvichchha = be inclined; yogam = of joining; raameNa = with Rama; rohiNii iva = as Rohini moon’s favourite wife; shashaaN^ka = (went) to the moon

अनुवादः

“O Seetha the auspicious princess! Mount on my back. Do not have any hesitation. Be inclined of joining Rama even as Rohini, moon’s favourite wife, joined the moon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25. tvam = you; adhiruhya = ascend; matpR^iSTham = my back; tara = and cross; aakaashamahaarNavau = the sky and the ocean; kathayantiiva = as though speaking; mahaarchiSaa suuryeNa = to the greatly resplendent sun; chandreNa = and to the moon.

अनुवादः

“You ascend my back and cross the ocean by journeying through the sky, as though speaking to the greatly resplendent sun and to the moon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने ।
योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ २६ ॥

न हि मे सम्प्रयातस्य त्वाम् इतो नयतो अन्गने । अनुगन्तुम् गतिम् शक्ताः सर्वे लन्का निवासिनः ॥ ५-३७-२६

‘देवि! आप मेरी पीठपर बैठिये । शोभने! मेरे कथनकी उपेक्षा न कीजिये । चन्द्रमासे मिलनेवाली रोहिणीकी भाँति आप श्रीरामचन्द्रजीके साथ मिलनेका निश्चय कीजिये ॥ २६ ॥

ऎलै मङ्गळदायिनी! नन्न बॆन्निन मेलॆ आसीनरागिरि. नन्न मातन्नु उपेक्षिसबेड. रोहिणियु चन्द्रनॊडनॆ सेरुवन्तॆ, श्रीरामनन्नु सेरलु निश्चयिसु.॥26॥

पदच्छेदः

26. aaNgane = O Seetha!; anugantam = following; me = my; gatim = way; samprayaatasya = of the journey; nayataH = talking; * tvaam* = you; itaH = from here; sarve = all; laN^ka nivaasinaH = the residents of Lanka; na shaktaaH = are not competent.

अनुवादः

“O Seetha! While I am taking you from here, no body staying in Lanka is competent to come along with me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथयन्तीव शशिना सङ्गमिष्यसि रोहिणी ।
मत्पृष्ठमधिरोह त्वं तराकाशं महार्णवम् ॥ २७ ॥

कथयन्तीव चन्द्रेण सङ्गमिष्यसि रोहिणी ।
मत्पृष्ठमधिरोह त्वं तराकाशमहार्णवम् ॥

यथा एव अहम् इह प्राप्तः तथैव अहम् असंशयम् । यास्यामि पश्य वैदेहि त्वाम् उद्यम्य विहायसम् ॥ ५-३७-२७

‘मुझे भगवान् श्रीरामसे मिलना है, इतना कहते ही आप चन्द्रमासे रोहिणीकी भाँति श्रीरघुनाथजीसे मिल जायँगी । आप मेरी पीठपर आरूढ़ होइये और आकाशमार्गसे ही महासागरको पार कीजिये ॥ २७ ॥

नीनु नन्न बॆन्न मेलॆ कुळितुकॊण्डु चन्द्रनॊडनॆ, महातेजःशालियाद सूर्यनॊडनॆयू सम्भाषिसुवन्तॆ आकाशमार्गदल्लि पयणिसुत्ता ई महा समुद्रवन्नु दाटिबिडु.॥27॥

पदच्छेदः

27. vaidehi = O Seetha; yathaiva = In what manner; aham = I; praaptaH = reached; iha = here; tathaiva = in the same manner; yaasyaami = I shall move; vihaayasam = through the sky; tvaam udyamya = lifting you up; * pashya* = see; asamshayam = there is no doubt.

अनुवादः

“O Seetha! In what manner I reached here, in the same manner, I shall move through the sky, taking you along with me. See, there is no doubt.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि मे सम्प्रयातस्य त्वामितो नयतोऽङ्गने ।
अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ॥ २८ ॥

मैथिली तु हरि श्रेष्ठात् श्रुत्वा वचनम् अद्भुतम् । हर्ष विस्मित सर्व अन्गी हनूमन्तम् अथ अब्रवीत् ॥ ५-३७-२८

‘कल्याणि! मैं आपको लेकर जब यहाँसे चलूँगा, उस समय समूचे लङ्का-निवासी मिलकर भी मेरा पीछा नहीं कर सकते ॥ २८ ॥

देविये! नानु इल्लिन्द आकाशमार्गदिन्द निन्नन्नु कॊण्डुहोगुवाग नन्न वेगवाद गमनवन्ननुसरिसि बरलु ई लङ्कानिवासिगळारिगू शक्यविल्ल.॥28॥

पदच्छेदः

28. shrutvaa = hearing; adbhutam = the surprising; vachanam = words; harishreSThaat = from Hanuma; maithiliitu = Seetha then; harSa vismita sarvaaNgii = with her entire body astonished with joy; atha = thereafter; abraviit = spoke; hanumantam = to Hanuma (as follows):

अनुवादः

Hearing those astonishing words from Hanuma, Seetha with her entire limbs flowered with joy, thereafter spoke to Hanuma (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयम् ।
यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसम् ॥ २९ ॥

हनूमन् दूरम् अध्वनम् कथम् माम् वोढुम् इच्छसि । तत् एव खलु ते मन्ये कपित्वम् हरि यूथप ॥ ५-३७-२९

‘विदेहनन्दिनि! जिस प्रकार मैं यहाँ आया हूँ, उसी तरह आपको लेकर आकाशमार्गसे चला जाऊँगा, इसमें संदेह नहीं है । आप मेरा पराक्रम देखिये’ ॥ २९ ॥

ऎलै वैदेही! नानु इल्लिगॆ बन्दन्तॆ निःसन्देहवागि निन्नन्नु ऎत्तिकॊण्डु आकाशमार्गवागि कॊण्डु होगुवुदन्नु नीने नोडु.॥29॥

पदच्छेदः

29. hanuman = O Hanuma!; katham = how; ichchhasi = are you wishing; voDhum = to carry; maam = me; duuram adhvaanam- for such a long distance?; hariyuuthapa = O chief of monkeys!; manye = I consider; tadeva khalu = that itself indeed; te = (as) your; kapitvam = apishness.

अनुवादः

“O Hanuma! How are you wishing to carry me for such a long distance? O chief of monkeys! I consider this indeed as your apishness!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच्छ्रुत्वा वचनमद्भुतम् ।
हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ३० ॥

मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच्छ्रुत्वा वचनमद्भुतम् ।
हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनुमन्तमथाब्रवीत् ॥

कथम् वा अल्प शरीरः त्वम् माम् इतो नेतुम् इच्छसि । सकाशम् मानव इन्द्रस्य भर्तुः मे प्लवग ऋषभ ॥ ५-३७-३०

वानरश्रेष्ठ हनुमान् के मुखसे यह अद्भुत वचन सुनकर मिथिलेशकुमारी सीताके सारे शरीरमें हर्ष और विस्मयके कारण रोमाञ्च हो आया । उन्होंने हनुमान् जी से कहा— ॥ ३० ॥

सीतादेवियु कपिवरन परमाद्भुतवाद मातन्नु केळि आनन्दाश्चर्यगळिन्द पुळकितगात्रळागि, हनुमन्तन बळि इन्तॆन्दळु.॥30॥

पदच्छेदः

30. plavagarSabha = O the excellent of monkeys! katham vaa = how do; tvam = you; alpashaiiraH = with such a small body; ichchhasi = wish; * netum* = to take; (me); itaH = from here; sakaasham = to the presence; bhartuH maanavaendrasya = of my husband; Rama the Lord of human beings.

अनुवादः

“O Hanuma the best of monkeys! With such a small seized body, how do you wish to take me from here to the presence of my husband, Rama the Lord of human beings?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमन् दूरमध्वानं कथं मां नेतुमिच्छसि ।
तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप ॥ ३१ ॥

हनुमन् दूरमध्वानं कथं मा वोढुमिच्छसि ।
तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप ॥

सीताया वचनम् श्रुत्वा हनूमान् मारुत आत्मजः । चिन्तयामास लक्ष्मीवान् नवम् परिभवम् कृतम् ॥ ५-३७-३१

‘वानरयूथपति हनुमान्! तुम इतने दूरके मार्गपर मुझे कैसे ले चलना चाहते हो? तुम्हारे इस दुःसाहसको मैं वानरोचित चपलता ही समझती हूँ ॥ ३१ ॥

हनुमन्ता! इष्टु दूर नन्नन्नु हेगॆ हॊत्तुकॊण्डु होगबहुदु? इदन्नु नोडिदरॆ खण्डितवागि निन्न वानर लक्षणवु प्रकटवादन्तागिदॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. shrutvaa = hearing; vachanam = the words; siitaayaaH = of Seetha; lakSmiivaan = the illustrious; hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; chintayaamaasa = thought; navam = that a new; paribhavam = insult; kR^itam = was caused (to him)

अनुवादः

Hearing the words of Seetha, the illustrious Hanuma, the son of wind-god thought it to be the first insult was caused to him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं चाल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि ।
सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ ॥ ३२ ॥

कथं वाल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि ।
सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ ॥

न मे जानाति सत्त्वम् वा प्रभावम् वा असित ईक्षणा । तस्मात् पश्यतु वैदेही यत् रूपम् मम कामतः ॥ ५-३७-३२

‘वानरशिरोमणे! तुम्हारा शरीर तो बहुत छोटा है । फिर तुम मुझे मेरे स्वामी महाराज श्रीरामके पास ले जानेकी इच्छा कैसे करते हो?’ ॥ ३२ ॥

कपिश्रेष्ठने! निन्न शरीरवादरो चिक्कदु. महापुरुषनाद नन्न स्वामिय बळिगॆ नन्नन्नु इल्लिन्द हेगॆकॊण्डु होगबल्लॆ?॥32॥

पदच्छेदः

32. vaidehii = Seetha; asitekSaNaa = having black eyes; na jaanaati = is not aware; sattvam vaa = of my strength; prabhaavam vaa = or power; tasmaat = that is why; pashyatu = let her see; mama = my; yat = whatever; ruupam = form; kaamataH = (I can disguise) at my will.

अनुवादः

(Hanuma said to himself); “The black-eyed Seetha is not aware of my strength or power. That is why, let her see the form I can assume at will.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतायास्तु वचः श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः ।
चिन्तयामास लक्ष्मीवान् नवं परिभवं कृतम् ॥ ३३ ॥

सीताया वचनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः ।
चिन्तयामास लक्ष्मीवान्नवं परिभवं कृतम् ॥

इति संचिन्त्य हनुमान् तदा प्लवग सत्तमः । दर्शयामास वैदेह्याः स्वरूपम् अरि मर्दनः ॥ ५-३७-३३

सीताजीकी यह बात सुनकर शोभाशाली पवनकुमार हनुमान् ने इसे अपने लिये नया तिरस्कार ही माना ॥ ३३ ॥

सर्वशक्ति सम्पन्ननू, वायुसुतनू आद हनुमन्तनु - सीतादेविय मातुगळन्नु केळि, तनगॆ इदॊन्दु अपमानवॆन्दे भाविसिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. hanumaan = Hanuma; plavagasattamah = the best of monkeys; arimardanaH = and the annihilator of enemies; iti = thus; samchitya = thinking; tadaa = then; darshayaamaasa = showed; svaruupam = his peculiarity; vaidehyaaH = to Seetha.

अनुवादः

Hanuma, the best of monkeys and the annihilator of enemies, thinking in this way, then showed his peculiarity to Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वासितेक्षणा ।
तस्मात् पश्यतु वैदेही यद् रूपं मम कामतः ॥ ३४ ॥

स तस्मात् पादपात् धीमान् आप्लुत्य प्लवग ऋषभः । ततो वर्धितुम् आरेभे सीता प्रत्यय कारणात् ॥ ५-३७-३४

वे सोचने लगे—‘कजरारे नेत्रोंवाली विदेहनन्दिनी सीता मेरे बल और प्रभावको नहीं जानतीं । इसलिये आज मेरे उस रूपको, जिसे मैं इच्छानुसार धारण कर लेता हूँ, ये देख लें’ ॥ ३४ ॥

असितेक्षणॆयाद सीतॆयु नन्न इच्छानुसारवाद पर्वतोपमवाद नन्न रूपवन्नु यथेच्छवागि नोडली.॥34॥

पदच्छेदः

34. saH = that Hanuma; dhiimaan = the intelligent; plavagarSabhaH = and the excellent of monkeys; aaplutya = jumped down; tasmaat paadapaat = from that tree; tataH = and then; siitaapratyayakaaraNaat = to creat confidence in Seetha; aarebhe = started; vardhitum = to increase (his body).

अनुवादः

Hanuma, the intelligent and the excellent of monkeys, leaped down from that tree and then, to create confidence in Seetha, started to increase his body-form.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सञ्चिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः ।
दर्शयामास सीतायाः स्वरूपमरिमर्दनः ॥ ३५ ॥

इति सञ्चिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः ।
दर्शयामास वैदेह्याः स्वं रूपमरिमर्दनः ॥

मेरु मन्दार सम्काशो बभौ दीप्त अनल प्रभः । अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानर ऋषभः ॥ ५-३७-३५

ऐसा विचार करके शत्रुमर्दन वानरशिरोमणि हनुमान् ने उस समय सीताको अपना स्वरूप दिखाया ॥ ३५ ॥

वानरोत्तमनू, शत्रु संहारकनू आद हनुमन्तनु हीगॆ आलोचिसि, सीतादेविगॆ तन्न बृहद्रूपवन्नु तोरिसिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. vaanarottomaH = Hanuma; the best of monkeys; babhau = flashed; meru mandarasamkaashaH = like Meru and Mandara mountains; diiptaanalaprabhaH = shinning brightly like a blazing fire; vyavabasthecha = (He) stood too; agrataH = in front; siitaayaaH = of Seetha.

अनुवादः

Hanuma, the foremost of monkeys, flashed like Meru and Mandara mountains, shining brightly like a blazing fire. He thus stood too in front of Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्मात् पादपाद् धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः ।
ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात् ॥ ३६ ॥

हरिः पर्वत सम्काशः ताम्र वक्त्रो महाबलः । वज्र दम्ष्ट्र नखो भीमो वैदेहीम् इदम् अब्रवीत् ॥ ५-३७-३६

वे बुद्धिमान् कपिवर उस वृक्षसे नीचे कूद पड़े और सीताजीको विश्वास दिलानेके लिये बढ़ने लगे ॥ ३६ ॥

बुद्धिशालियाद आ कपिवरनु आ मरदिन्द स्वल्पदूर ऒन्दे नॆगॆतक्कॆ हारि, सीतादेविगॆ विश्वासवन्नु हुट्टिसुव सलुवागि तन्न शरीरवन्नु बॆळॆसतॊडगिदनु*॥36॥

पदच्छेदः

36. mahaabalaH = the mighty; hariH = Hanuma; parvata samkaashaH = resembling a mountain; taamravaktraH = having a red face; vajradamSTra nakhaH = having teeth and nails as hard as adamant; bhiimaH = and terrific in appearance; abraviit = spoke; idam = these; vaidehiim = to Seetha.

अनुवादः

The mighty Hanuma, resembling a mountain, having a red face, having teeth and nails as hard as adamant and terrific in appearance, spoke the following words to Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मेरुमन्दरसङ्काशो बभौ दीप्तानलप्रभः ।
अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरर्षभः ॥ ३७ ॥

मेरुमन्दरसङ्काशो बभौ दीप्तानलप्रभः ।
अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरोत्तमः ॥

सपर्वत वन उद्देशाम् साट्ट प्राकार तोरणाम् । लन्काम् इमाम् सनथाम् वा नयितुम् शक्तिः अस्ति मे ॥ ५-३७-३७

बात-की-बातमें उनका शरीर मेरुपर्वतके समान ऊँचा हो गया । वे प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी प्रतीत होने लगे । इस तरह विशाल रूप धारण करके वे वानरश्रेष्ठ हनुमान् सीताजीके सामने खड़े हो गये ॥

हनुमन्तनु मेरु, मन्दर पर्वतदन्तॆ बॆळॆदु, प्रज्वलिसुत्तिरुव अग्निज्वालॆगळन्तॆ बॆळगुत्ता सीतादेविय सम्मुखदल्लि निन्तुकॊण्डनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. me = to me; asti = there is; shaktiH = capability; nayitum = to carry; immam = this; laN^kaam vaa = Lanka; saparvatavanoddeshaam = along with its hills and forest-areas; saaTTa praakaara toraNaam = together with its market-places; defensive walls and arches; sanaathaam = and its Lord Ravana.

अनुवादः

“To me, there is capability to carry this Lanka along with its hills, forest-areas, market-places, defensive walls and arches together with its Lord Ravana himself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरिः पर्वतसङ्काशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः ।
वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत् ॥ ३८ ॥

तत् अवस्थाप्य ताम् बुद्धिः अलम् देवि विकान्क्षया । विशोकम् कुरु वैदेहि राघवम् सह लक्ष्मणम् ॥ ५-३७-३८

तत्पश्चात् पर्वतके समान विशालकाय, तामेके समान लाल मुख तथा वज्रके समान दाढ़ और नखवाले भयानक महाबली वानरवीर हनुमान् विदेहनन्दिनीसे इस प्रकार बोले— ॥ ३८ ॥

आग हनुमन्तनु पर्वत सदृशवाद शरीरवुळ्ळवनागिद्दनु. मुखवु ऎण्णॆगॆम्पागिद्दितु. महाबलिष्ठनागिद्दनु. वज्र सदृशवाद कोरॆदाडॆगळन्नू, उगुरुगळन्नू हॊन्दिद्दनु. भयङ्करवाद रूपवन्नु धरिसिद हरिपुङ्गवनु सीतादेविय बळि इन्तॆन्दनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. devi = O princess!; tat = for that reason; alam = enough; vikaaN^kaSayaa = of your suspicion; buddhiH avasthaapyataam = let your mind be steady; vaidehi = O Seetha!; kuru = make; raaghavam = Rama; sahakakSmaNam = along with Lakshmana; vishokam = bereft of grief.

अनुवादः

“O princess! For this reason, leave your suspicion and keep you mind steady. Come along with me and make Rama and Lakshmana bereft of grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणाम् ।
लङ्कामिमां सनाथां वा नयितुं शक्तिरस्ति मे ॥ ३९ ॥

तम् दृष्ट्वा अचल सम्काशम् उवाच जनक आत्मजा । पद्म पत्र विशाल अक्षी मारुतस्य औरसम् सुतम् ॥ ५-३७-३९

‘देवि! मुझमें पर्वत, वन, अट्टालिका, चहारदिवारी और नगरद्वारसहित इस लङ्कापुरीको रावणके साथ ही उठा ले जानेकी शक्ति है ॥ ३९ ॥

‘‘देवी! पर्वतगळिन्दलू, वनप्रदेशगळिन्दलू, महासौधगळिन्दलू, कोटॆ-कॊत्तलगळिन्दलू, बहिर्द्वारगळिन्दलू कूडिरुव ई लङ्कॆयन्नु रावणन समेतवागि ऎत्तिकॊण्डु होगुवष्टु शक्तियु ननगिदॆ.॥39॥

पदच्छेदः

39. janakaatmajaa = Seetha; padmapatra vishaalaakSii = with her large eyes resembling; lotus-petals; uvaacha = spoke; dR^iSTvaa = seeing; tam = that Hanuma; bhiima samkaasham = who was terrific; aurasam sutam = who is the son; maarutasya = of wind-god.

अनुवादः

Seetha, with her large eyes resembling lotus-petals, spoke to that terrific Hanuma, the son of wind-god (as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदवस्थाप्यतां बुद्धिरलं देवि विकाङ्क्षया ।
विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् ॥ ४० ॥

तव सत्त्वम् बलम् चैव विजानामि महाकपे । वायोः इव गतिम् च अपि तेजः च अग्निः इव अद्भुतम् ॥ ५-३७-४०

‘अतः आप मेरे साथ चलनेका निश्चय कर लीजिये । आपकी आशङ्का व्यर्थ है । देवि! विदेहनन्दिनि! आप मेरे साथ चलकर लक्ष्मणसहित श्रीरघुनाथजीका शोक दूर कीजिये’ ॥ ४० ॥

देवी! आदुदरिन्द नानु निन्नन्नु ऒय्यलु समर्थनागिद्देनॆ ऎम्बुदन्नु निश्चयिसिकॊ. इन्नादरू निन्नल्लिरुव सन्देहवन्नु दूरमाडु. नन्न बॆन्नन्नु हत्ति कुळितु, राम-लक्ष्मणरु इरुवल्लिगॆ होगि अवर शोकवन्नु दूरमाडु.॥40॥

पदच्छेदः

40. mahaakape = o great monkey!; vijaanaami = I know; tava = you; sattvam = courage; balamchaiva = strength; gatim = power of movement; vaayoriva = like that of wind; adbhutam = wonderful; tejashcha = brilliance; agneriva = like that of fire.

अनुवादः

“O great monkey! I know fully well your courage, strength, your power of movement like that of the wind and your wonderful brilliance like that of the fire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वाचलसङ्काशमुवाच जनकात्मजा ।
पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम् ॥ ४१ ॥

प्राकृतो अन्यः कथम् च इमाम् भूमिम् आगन्तुम् अर्हति । उदधेः अप्रमेयस्य पारम् वानर पुम्गव ॥ ५-३७-४१

वायुके औरस पुत्र हनुमान् जी को पर्वतके समान विशाल शरीर धारण किये देख प्रफुल्ल कमलदलके समान बड़े-बड़े नेत्रोंवाली जनककिशोरीने उनसे कहा— ॥ ४१ ॥

पद्मपद्मदन्तॆ विशालवाद नेत्रगळुळ्ळ आ जानकियु पर्वतोपमनागिद्द आ वायुसुतनाद मारुतियन्नु नोडि अच्चरिगॊण्डु इन्तॆन्दळु.॥41॥

पदच्छेदः

41. vaanara puN^gava = O the best of monkeys!; katham = how; praakR^itaH anyaH = can any other common person; arhati = be fit; paaram = (to reach) this shore; aprameyasya udadheH = of the unfathomable ocean; aagantam = and to come; imaam = to this; bhuumim = place?

अनुवादः

“O the best of monkeys! How can any other common person cross this unfathomable ocean and reach this place?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे ।
वायोरिव गतिश्चापि तेजश्चाग्नेरिवाद्भुतम् ॥ ४२ ॥

तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे ।
वायोरिव गतिं चापि तेजश्चाग्नेरिवाद्भुतम् ॥

जानामि गमने शक्तिम् नयने च अपि ते मम । अवश्यम् साम्प्रधार्य आशु कार्य सिद्धिः इह आत्मनः ॥ ५-३७-४२

‘महाकपे! मैं तुम्हारी शक्ति और पराक्रमको जानती हूँ । वायुके समान तुम्हारी गति और अग्निके समान तुम्हारा अद्भुत तेज है ॥ ४२ ॥

ऎलै वानर पुङ्गव! निन्न बल-पराक्रमगळन्नू, वायुवेगवन्नू, अग्निज्वालॆगळन्तॆ निन्न अद्भुत तेजस्सन्नू नानु अरितुकॊण्डॆनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. jaanaami = I know; shaktim = your capacity; gamane = in going; mama = and in my; nayane = carrying; avashyam sampradhaaryaa = It is surely determinable; aashu = quickly; kaaryasiddhiH = about the accomplishment of work; mahaatmanaH = by the high-souled Rama.

अनुवादः

“I know your capacity of carrying and taking me from here. However, we have to determine soon whether the accomplishment of work by the high souled Rama would not thus get spoiled.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राकृतोऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति ।
उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरयूथप ॥ ४३ ॥

प्राकृतोऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति ।
उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरपुङ्गव ॥

‘वानरयूथपते! दूसरा कोई साधारण वानर अपार महासागरके पारकी इस भूमिमें कैसे आ सकता है? ॥

वानरोत्तमने! अपारवाद समुद्रद ईचिन दडदल्लिरुव राक्षसर भूमिगॆ नीनल्लदे सामान्यवाद बेरॆ यावनु बरलु समर्थनु?॥43॥

पदच्छेदः

43. anagha = O the faultless one!; kapishreSTha = O the excellent of monkeys!; ayuktam = It is not proper; mama = for me; gantum = to go; tvayaa = with you; tava = your; vegaH = speed; vaayuvega savegasya = resembling winds speed; mohayet = may bewilder; maam = me.

अनुवादः

“O the faultless one! O the excellent of monkeys! It is not befitting of me to go with you. For, your speed resembling the winds speed, may bewilder my mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम ।
अवश्यं सम्प्रधार्याशु कार्यसिद्धिरिवात्मनः ॥ ४४ ॥

जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम ।
अवश्यं सम्प्रधार्याशु कार्यसिद्धिर्महात्मनः ॥ अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मम गन्तुं त्वयानघ ।
वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत्तव ॥

अहम् आकाशम् आसक्ता उपरि उपरि सागरम् । प्रपतेयम् हि ते पृष्ठात् भयात् वेगेन गच्छतः ॥ ५-३७-४४

‘मैं जानती हूँ’ तुम समुद्र पार करने और मुझे ले जानेमें भी समर्थ हो, तथापि तुम्हारी तरह मुझे भी अपनी कार्यसिद्धिके विषयमें अवश्य भलीभाँति विचार कर लेना चाहिये ॥ ४४ ॥

निन्न वेगवन्नु, नन्नन्नु ऎत्तिकॊण्डु होगुव परमाद्भुतवाद निन्न शक्तियन्नु नानु तिळिदिरुवॆनु. महात्मरू, बुद्धिवन्तरू तम्म कार्यसिद्धिगागि मुन्दागि चॆन्नागि आलोचिसुवरु. नानू कूड मॊदले आगुहोगुगळ बग्गॆ आलोचिसि ऒन्दु निर्णयक्कॆ बरबेकागिदॆ.॥44॥

पदच्छेदः

44. aham = I; aapannaa = reaching; aakaasham = the sky; saagaram uparyupari = high above the sea; prapateyam = will fall down; bhayaat = out of fear; pR^iSThaat = from the back; te = of you; gachchhataH = who are going; vegena = speed."

अनुवादः

“Reaching the sky high above the sea, I will fall down out of fear from your back even as you sweep with speed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मया गन्तुं त्वया सह ।
वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत् तव ॥ ४५ ॥

पतिता सागरे च अहम् तिमि नक्र झष आकुले । भयेयम् आशु विवशा यादसाम् अन्नम् उत्तमम् ॥ ५-३७-४५

‘कपिश्रेष्ठ! तुम्हारे साथ मेरा जाना किसी भी दृष्टिसे उचित नहीं है; क्योंकि तुम्हारा वेग वायुके वेगके समान तीव्र है । जाते समय यह वेग मुझे मूर्च्छित कर सकता है ॥ ४५ ॥

ऎलै पुण्यपुरुषा! कपिश्रेप्ठने! नानु निन्नॊडनॆ पयणिसुवुदु युक्तवल्लवॆन्दे भाविसुत्तेनॆ. वायुवेगक्कॆ समानवाद निन्न गमनवु नन्नन्नु ऎच्चरदप्पिसबहुदु.॥45॥

पदच्छेदः

45. aham = I; patitaa = having fallen; vivashaa = insensible; saagare = into the sea; timi nakra jhaSaakule = filled with sharks; crocodiles and giant fish; bhaveyam = may become; uttamam = the best; annam = food; * aashu* = soon; yaadasaam = for the aquatic creatures.

अनुवादः

“Having fallen insensible into the sea, which is filled with sharks, crocodiles and giant fish, I may become the best food soon for the aquatic creatures.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहमाकाशमासक्ता उपर्युपरि सागरम् ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद् भूयो वेगेन गच्छतः ॥ ४६ ॥

अहमाकाशमापन्ना ह्युपर्युपरि सागरम् ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयाद्वेगेन गच्छतः ॥

न च शक्ष्ये त्वया सार्धम् गन्तुम् शत्रु विनाशन । कलत्रवति संदेहः त्वयि अपि स्यात् असंशयम् ॥ ५-३७-४६

‘मैं समुद्रके ऊपर-ऊपर आकाशमें पहुँच जानेपर अधिक वेगसे चलते हुए तुम्हारे पृष्ठभागसे नीचे गिर सकती हूँ ॥ ४६ ॥

समुद्रद मेलॆ ऎष्टो ऎत्तरदल्लि वायुवेगदिन्द आकाशमार्गदल्लि होगुत्तिरुवाग भयदिन्द नानु निन्न बॆन्न मेलिन्द कॆळगॆ बिद्दुबिडबहुदु.॥46॥

पदच्छेदः

46. shatruvinaashana = O Hanuma the annihilator of enemies!; na shakSye cha = It is not possible for me; gantum = to go; tvayaa saartham = along with you; syaat = there will be; samdehaH = a risk; tvayyapi = too for you; ka Latravati = having a lady to protect; asamshayaH = there is no doubt.

अनुवादः

“O Hanuma the annihilator of enemies! It is not possible for me to go with you. There will also be a risk for you, having me a lady additionally to protect. There is no doubt.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले ।
भवेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम् ॥ ४७ ॥

ह्रियमाणाम् तु माम् दृष्ट्वा राक्षसा भीम विक्रमाः । अनुगच्छेयुः आदिष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ ५-३७-४७

‘इस तरह समुद्रमें, जो तिमि नामक बड़े-बड़े मत्स्यों, नाकों और मछलियोंसे भरा हुआ है, गिरकर विवश हो मैं शीघ्र ही जल-जन्तुओंका उत्तम आहार बन जाऊँगी ॥

तिमिङ्गिलगळिन्द, मॊसळॆगळिन्द, दॊड्ड - दॊड्ड मीनुगळिन्द तुम्बिरुव समुद्रदल्लि नानु ऎच्चरदप्पि बिद्दुबिट्टाग कूडले जलजन्तुगळु नन्नन्नु तिन्दुबिट्टारु.॥47॥

पदच्छेदः

47. dR^iSTvaa = seeing; maam = me; hriyamaaNaam = being taken away; raakSasaaH = the demons; bhiima vikramaaH = with their terrific prowess; aadiSTaah = ordered; raavaNena duraatmanaaH = the evil minded Ravana; anugachchheyuH = will follow.

अनुवादः

“Seeing me being taken away by you, the demons of terrific prowess, incited by the evil-minded Ravana, will follow you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन ।
कलत्रवति सन्देहस्त्वयि स्यादप्यसंशयम् ॥ ४८ ॥

न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन ।
कलत्रवति सन्देहस्त्वय्यपि स्यादसंशयः ॥

तैः त्वम् परिवृतः शूरैः शूलम् उद्गर पाणिभिः । भवेः त्वम् संशयम् प्राप्तो मया वीर कलत्रवान् ॥ ५-३७-४८

‘इसलिये शत्रुनाशन वीर! मैं तुम्हारे साथ नहीं चल सकूँगी । एक स्त्रीको साथ लेकर जब तुम जाने लगोगे, उस समय राक्षसोंको तुमपर संदेह होगा, इसमें संशय नहीं है ॥ ४८ ॥

शत्रुसूदना! निन्नॊडनॆ प्रयाण माडलु ननगॆ धैर्य सालदु. एकॆन्दरॆ, नन्नन्नु रक्षिसुव प्रयत्नदल्लि निन्न भद्रतॆगू आपत्तु बरबहुदु.॥48॥

पदच्छेदः

48. viira = O brave monkey! tvam = you; parivR^itaH = will be surrounded; taiH shuuraiH = by those valiant demons; shuula mudgara paaNibhiH = wielding darts and clubs in their hands; kaLatravaan = (Accompanied) by a lady; mayaa = in me; tvam bhaveH = you will be; praptaH = getting; samshayam = a risk.

अनुवादः

“O brave monkey! Those valiant demons wielding darts and clubs in their hands will surround you. Accompanied by a lady in me, you will be at a risk.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ह्रियमाणां तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ ४९ ॥

सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसाः त्वम् निरायुधः । कथम् शक्ष्यसि सम्यातुम् माम् चैव परिरक्षितुम् ॥ ५-३७-४९

‘मुझे हरकर ले जायी जाती देख दुरात्मा रावणकी आज्ञासे भयंकर पराक्रमी राक्षस तुम्हारा पीछा करेंगे ॥ ४९ ॥

नीनु नन्नन्नु ऎत्तिकॊण्डु होगुत्तिरुवुदन्नु नोडि, रावणनिन्द आज्ञप्तराद, दुरात्मराद, भयङ्कर पराक्रमिगळाद राक्षसरु निन्नन्नु बॆन्नट्टबहुदु.॥49॥

पदच्छेदः

49. bahavaH = Many; raakSasaaH = demons (will come); saayudhaaH = with their weapons; vyomni = in the sky; tvam = you; niraayudhaH = will be without weapons; katham = how; shakSyasi = will you be capable; samyaatum = of travelling; parirakSitumcha = and protecting; maam = me?

अनुवादः

“Many demons will come with their weapons, in the sky. You will be alone without any weapon. How can you continue your travel, while protecting me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैस्त्वं परिवृतः शूरैः शूलमुद‍्गरपाणिभिः ।
भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान् ॥ ५० ॥

युध्यमानस्य रक्षोभिः ततः तैः क्रूर कर्मभिः । प्रपतेयम् हि ते पृष्ठत् भय आर्ता कपि सत्तम ॥ ५-३७-५०

‘वीर! उस समय मुझ-जैसी रक्षणीया अबलाके साथ होनेके कारण तुम हाथोंमें शूल और मुद‍्गर धारण करनेवाले उन शौर्यशाली राक्षसोंसे घिरकर प्राणसंशयकी अवस्थामें पहुँच जाओगे ॥ ५० ॥

वीरने! शूल-मुद्गरगळे मुन्ताद आयुधगळन्नु हिडिद शूरराद आ राक्षसरु निन्नन्नु सुत्तुवरियबहुदु. आग नन्नन्नु रक्षिसुत्तिरुव नीनु सङ्कटक्कॊळगागबहुदु.॥50॥

पदच्छेदः

50. kapisattama = O the best of monkeys!; tava = (While) you; yuddhyamaanasya = will be resorting to battle; taiH rakSobhiH = with those demons; kruura karmabhiH = who perform cruel acts; bhayaartaa = becoming frightened; prapateyam hi = I will indeed fall down; te pR^iSThaat = from your back.

अनुवादः

“O the best of monkeys! While you will be resorting to battle with those demons, who perform cruel acts, I, stricken with fear, may fall down from your back.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं निरायुधः ।
कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम् ॥ ५१ ॥

‘आकाशमें अस्त्र-शस्त्रधारी बहुत-से राक्षस तुमपर आक्रमण करेंगे और तुम्हारे हाथमें कोई भी अस्त्र न होगा । उस दशामें तुम उन सबके साथ युद्ध और मेरी रक्षा दोनों कार्य कैसे कर सकोगे? ॥ ५१ ॥

नीनादरो ऒब्बण्टिगनू, निरायुधनू आगिरुवॆ. राक्षसरु अनेकरिद्दु, आयुधगळन्नु धरिसिरुवरु. अन्तह स्थितियल्लि, नन्नन्नु रक्षिसिकॊण्डु मुन्दॆ सागुवुदु निनगॆ हेगॆ साध्यवागबहुदु?॥51॥

पदच्छेदः

51. kapisattama = O the excellent of monkeys!; atha = thereafter; rakSaamsi = the demons; bhiimaani = of fearful form; mahaanti = with their giant bodies; balavanticha = and powerful ones; jayeyuH = will conquer; tvaam = you; saamparaaye = in battle; kathamchit = somehow or other.

अनुवादः

“O excellent of monkeys! Then the powerful and terrific demons with their giant bodies will conquer you in battle, somehow or other.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

युध्यमानस्य रक्षोभिस्ततस्तैः क्रूरकर्मभिः ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद् भयार्ता कपिसत्तम ॥ ५२ ॥

युध्यमानस्य रक्षोभिस्तव तैः क्रूरकर्मभिः ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयार्ता कपिसत्तम ॥

‘कपिश्रेष्ठ! उन क्रूरकर्मा राक्षसोंके साथ जब तुम युद्ध करने लगोगे, उस समय मैं भयसे पीड़ित होकर तुम्हारी पीठसे अवश्य ही गिर जाऊँगी ॥ ५२ ॥

ऎलै कपिवरा! क्रूर कर्मिगळाद राक्षसरिगू निनगू घोरवाद युद्धवु नडॆयुत्तिरुवाग, नानु भयगॊण्डु निन्न बॆन्निनिन्द कॆळक्कॆ बिद्दुबिडबहुदु.॥52॥

पदच्छेदः

52. athavaa = otherwise; te = (while) you; vimukhasya = are indifferent of me; yudhyamaanasya = and resort to the battle; pateyam = I may fall down; paaparaakSasaaH = the wicked demons; gR^ihiitvaa = catching hold; maam = of me; patitaam = fallen; nayeyuH = may take me away.

अनुवादः

“Otherwise, if you are indifferent of me and resort to battle, I may eventually fall down. Then, the wicked demons, catching hold of me fallen, may take me again to Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च ।
कथञ्चित् साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम ॥ ५३ ॥
अथवा युध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते ।
पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः ॥ ५४ ॥

माम् वा हरेयुः त्वद्त् हस्तात् विशसेयुः अथ अपि वा । अव्यवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जय पराजयौ ॥ ५-३७-५३ अहम् वा अपि विपद्येयम् रक्षोभिः अभितर्जिता । त्वत् प्रयत्नो हरि श्रेष्ठ भवेन् निष्फल एव तु ॥ ५-३७-५४

‘कपिश्रेष्ठ! यदि कहीं वे महान् बलवान् भयानक राक्षस किसी तरह तुम्हें युद्धमें जीत लें अथवा युद्ध करते समय मेरी रक्षाकी ओर तुम्हारा ध्यान न रहनेसे यदि मैं गिर गयी तो वे पापी राक्षस मुझ गिरी हुई अबलाको फिर पकड़ ले जायँगे ॥ ५३-५४ ॥

हागल्लदे राक्षसरॊडनॆ युद्ध माडुत्ता नन्न रक्षणॆयिन्द विमुखनागुव निन्न बॆन्निनिन्द नानु कॆळक्कॆ बीळबहुदु. हागे बीळुत्तिरुव नन्नन्नु पापिष्ठराद राक्षसरु हिडिदु पुनः रावणनल्लिगॆ ऒय्यलूबहुदु.॥54॥

पदच्छेदः

53. maam hareyuH = (or) they may take me awa; tvaddhastaat = from your hand; vaa = or; vishaseyuH = or may even kill (me); yuddhe = In battle; jayaapajayau = victory and defeat; dR^ishyete hi = indeed are being seen; avyavasthau = as unsettled.

अनुवादः

“Or they may take me away from your hand, or may even kill me. In battle, victory and defeat are perceived as uncertain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरोत्तमने! भयङ्करराद, महाकायराद, महाबलिष्ठराद राक्षसरु हेगादरू माडि निन्नन्नु युद्धदल्लि जयिसबहुदु.॥53॥

पदच्छेदः

54. harishreSTha = O the best of monkeys!; vaa = or; aham = (while) I; abhitarjitaa = am frightened; rakSobhih = by the demons; vipadyeyam api = I may get into a calamity; tvatprayatnaH = your effort; bhavet = will become; niSphala eva tu = futile indeed.

अनुवादः

“O the best of monkeys! Or while I am frightened by the demons, I may get into a mishap. Thus, your effort may become futile indeed!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद् विशसेयुरथापि वा ।
अनवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ ॥ ५५ ॥

मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद्विशसेयुरथापि वा ।
अव्यवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ ॥

कामम् त्वम् अपि पर्याप्तो निहन्तुम् सर्व राक्षसान् । राघवस्य यशो हीयेत् त्वया शस्तैः तु राक्षसैः ॥ ५-३७-५५

‘अथवा यह भी सम्भव है कि वे निशाचर मुझे तुम्हारे हाथसे छीन ले जायँ या मेरा वध ही कर डालें; क्योंकि युद्धमें विजय और पराजयको अनिश्चित ही देखा जाता है ॥ ५५ ॥

इल्लवे निन्न कैयिन्द नन्नन्नु अवरु कसिदुकॊण्डु होगबहुदु. अथवा नन्नन्नु तुण्डु-तुण्डागि कत्तरिसलूबहुदु. युद्धदल्लि जयापजयगळु अस्थिरवॆन्दु ऎल्लरू तिळिदिरुवरल्ल!॥55॥

पदच्छेदः

55. tvam = you; paryaaptaH asi kaamam = may be surely sufficient; nihantum = to kill; sarva raakSasaan = all the demons; raakSasaiH = all by the demons; shastaiH = killed; tvayaa = by you; raaghavasya = Rama’s yashaH = celebrity; hiiyeti = will be lowered.

अनुवादः

“You may be surely able to kill all the demons. But if you alone kill all the demons, Rama’s celebrity will be lowered.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता ।
त्वत्प्रयत्नो हरिश्रेष्ठ भवेन्निष्फल एव तु ॥ ५६ ॥

अथवा आदाय रक्षांसि न्यस्येयुः सम्वृते हि माम् । यत्र ते न अभिजानीयुः हरयो न अपि राघवः ॥ ५-३७-५६

‘अथवा वानरशिरोमणे! यदि राक्षसोंकी अधिक डाँट पड़नेपर मेरे प्राण निकल गये तो फिर तुम्हारा यह सारा प्रयत्न निष्फल ही हो जायगा ॥ ५६ ॥

राक्षसरिन्द भयगॊळिसल्पट्ट नानु प्राणगळन्नु तॊरॆयबहुदु. हागेनादरू आदरॆ निन्न ऎल्ल प्रयत्नगळू पूर्णवागि निष्फलवागि बिडुत्तवॆ.॥56॥

पदच्छेदः

56. athavaa = otherwise; rakSaamsi = the demons; aadaaya = after having taken; maam = me; nyaseyuH = may keep; yatra samvR^ite = in which secret place; naabhijaaniiyuH = that will not be known; te harayaH = to those monkeys; raaghavau.api = or even to Rama and Lakshmana.

अनुवादः

“Otherwise, the demons may take me away and hide me in any secret place that will not be known by those monkeys or even Rama and Lakshmana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामं त्वमपि पर्याप्तो निहन्तुं सर्वराक्षसान् ।
राघवस्य यशो हीयेत् त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः ॥ ५७ ॥

कामं त्वमसि पर्याप्तो निहन्तुं सर्वराक्षसान् ।
राघवस्य यशो हीयेत्त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः ॥

आरम्भः तु मत् अर्थो अयम् ततः तव निरर्थकः । त्वया हि सह रामस्य महान् आगमने गुणः ॥ ५-३७-५७

‘यद्यपि तुम भी सम्पूर्ण राक्षसोंका संहार करनेमें समर्थ हो तथापि तुम्हारे द्वारा राक्षसोंका वध हो जानेपर श्रीरघुनाथजीके सुयशमें बाधा आयेगी (लोग यही कहेंगे कि श्रीराम स्वयं कुछ भी न कर सके) ॥ ५७ ॥

कपीश्वरने! ऎल्ल राक्षसरन्नु संहरिसलु नीनु समर्थने आगिरुवॆ. राक्षस योधरॆल्लरन्नु कॊन्दु नन्नन्नु कॊण्डु होदरॆ राघवन कीर्तिगॆ कळङ्क बरुवुदल्ल!॥57॥

पदच्छेदः

57. tataH = then; tava = your; aarabhastu = effort; madarthaH = taken for my sake; nivarthakaH = will become futile; mahaan = there is a great; guNaH = merit; aagamane = in coming; raamasya = of Rama; tvayaa saha = along with you.

अनुवादः

“Then your effort taken for my sake will become futile. That is why there is a great merit in Rama’s coming here along with you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवाऽऽदाय रक्षांसि न्यसेयुः संवृते हि माम् ।
यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवः ॥ ५८ ॥

अथवादाय रक्षांसि न्यसेयुः संवृते हि माम् ।
यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवौ ॥

मयि जीवितम् आयत्तम् राघवस्य महात्मनः । भ्रातृऋणाम् च महाबाहो तव राज कुलस्य च ॥ ५-३७-५८

‘अथवा यह भी सम्भव है कि राक्षसलोग मुझे ले जाकर किसी ऐसे गुप्त स्थानमें रख दें, जहाँ न तो वानरोंको मेरा पता लगे और न श्रीरघुनाथजीको ही ॥

अथवा राक्षसरु निन्नन्नु पराजयगॊळिसि नन्नन्नु कॊण्डुहोगि, वानररिगागली, राम- लक्ष्मणरिगागली तिळियदन्तह रहस्य प्रदेशदल्लि इरिसबहुदु.॥58॥

पदच्छेदः

58. mahaabaaho = O the long armed monkey!; jiivitam = the survival; mahaatmanaH = raaghavasya = of the high souled Rama; bhraatruuNaam = (of) his brothers; tava = of yourself; raajakulasyacha = of your royal family; aayattam = is dependent; mayi = on me.

अनुवादः

“O Hanuma the long-armed! The survival of the high souled Rama, his brothers, of yourself and of your royal family (of Sugreeva) is dependent on me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आरम्भस्तु मदर्थोऽयं ततस्तव निरर्थकः ।
त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः ॥ ५९ ॥

तौ निराशौ मत् अर्थे तु शोक सम्ताप कर्शितौ । सह सर्व ऋक्ष हरिभिः त्यक्ष्यतः प्राण सम्ग्रहम् ॥ ५-३७-५९

‘यदि ऐसा हुआ तो मेरे लिये किया गया तुम्हारा यह सारा उद्योग व्यर्थ हो जायगा । यदि तुम्हारे साथ श्रीरामचन्द्रजी यहाँ पधारें तो उनके आनेसे बहुत बड़ा लाभ होगा ॥ ५९ ॥

अदरिन्दागि नन्न बिडुगडॆगागि नीवु माडुव प्रयत्नगळॆल्लवू व्यर्थवागुत्तवॆ. आदुदरिन्द निन्नॊडनॆ श्रीरामनु इल्लिगॆ बरुवुदे हॆच्चु समञ्जसवागिदॆ.॥59॥

पदच्छेदः

59. tau = those two men Rama and Lakshmana; shokasamtaapa karshitau = who are emaciated by grief and anguish; sarvarkSaharibhiH saha = with all bears and monkeys; niraashau = bereft of hope; tyakSyataH = will abandon; praaNasamgraham = their protection of life.

अनुवादः

“Those two men Rama and Lakshmana who are emaciated by grief and anguish along with all bears and monkeys, losing their hope, will abandon their lives.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मयि जीवितमायत्तं राघवस्यामितौजसः ।
भ्रातॄणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च ॥ ६० ॥

मयि जीवितमायत्तं राघवस्य महात्मनः ।
भ्रातॄणां च महा बाहो तव राजकुलस्य च ॥

भर्तुः भक्तिम् पुरः कृत्य रामात् अन्यस्य वानर । न अहम् स्प्रष्टुम् पदा गात्रम् इच्छेयम् वानर उत्तम ॥ ५-३७-६०

‘महाबाहो! अमित पराक्रमी श्रीरघुनाथजीका, उनके भाइयोंका, तुम्हारा तथा वानरराज सुग्रीवके कुलका जीवन मुझपर ही निर्भर है ॥ ६० ॥

महाबाहुवे! महा तेजस्वियाद राघवन, अवन तम्मन्दिराद लक्ष्मण-भरत-शत्रुघ्नर, निन्न राजनाद सुग्रीवन, अवन परिवारवॆल्लर जीवितवु नन्नन्ने आश्रयिसि निन्तिदॆयल्ल!॥60॥

पदच्छेदः

60. vaanara = O Hanuma; vaanarapuNgava = thes best of monkeys; puraskR^itya = Honouring; bhaktim = the devotion; bhartuH = to my husband; na spR^ishaami = I can not touch; shariiramtu = the body; anyasya pumsaH = of any other man; raamaat = than Rama.

अनुवादः

“O Hanuma, the best of monkeys! Honouring the devotion to my husband, I cannot touch the body of any man other that of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ निराशौ मदर्थं च शोकसन्तापकर्शितौ ।
सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसङ्ग्रहम् ॥ ६१ ॥

तौ निराशौ मदर्थं तु शोकसन्तापकर्शितौ ।
सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्षतः प्राणसङ्ग्रहम् ॥

यत् अहम् गात्र संस्पर्शम् रावणस्य गता बलात् । अनीशा किम् करिष्यामि विनाथा विवशा सती ॥ ५-३७-६१

‘शोक और संतापसे पीड़ित हुए वे दोनों भाई जब मेरी प्राप्तिकी ओरसे निराश हो जायँगे, तब सम्पूर्ण रीछों और वानरोंके साथ अपने प्राणोंका परित्याग कर देंगे ॥

शोक सन्तापगळिन्द सङ्कटपडुत्तिरुव राम-लक्ष्मणरीर्वरू नन्न विषयदल्लि निराशरागि, ऎल्ल कपि-करडिगळ नायकरॊडनॆ प्राणत्याग माडुवरु.॥61॥

पदच्छेदः

61. aham gataayat = that I got; balaat = by force; samsparsham = the touch; raavaNasya gaatra = of Ravana’s body; kim kariSyaami = what can I do; aniishaa = being helpless; vivashaa satii = having lost control of myself; vinaathaa = and without a protector?

अनुवादः

“That I got, by force, the touch of Ravana’s body, was because being helpless, having lost control of myself and without a protector, I could not do anything.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भर्तुर्भक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर ।
नाहं स्प्रष्टुं स्वतो गात्रमिच्छेयं वानरोत्तम ॥ ६२ ॥

भर्तुर्भक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर ।
नाहं स्प्रष्टुं स्वतो गात्रं इच्छेयं वानरोत्तम ॥

यदि रामो दशग्रीवम् इह हत्वा सराक्षसम् । माम् इतो गृह्य गच्छेत तत् तस्य सदृशम् भवेत् ॥ ५-३७-६२

‘वानरश्रेष्ठ! (तुम्हारे साथ न चल सकनेका एक प्रधान कारण और भी है—) वानरवीर! पतिभक्तिकी ओर दृष्टि रखकर मैं भगवान् श्रीरामके सिवा दूसरे किसी पुरुषके शरीरका स्वेच्छासे स्पर्श करना नहीं चाहती ॥ ६२ ॥

वानर श्रेष्ठने! निन्नॊडनॆ बरदिरलु मुख्यवाद मत्तॊन्दु कारणवू इदॆ. पतिभक्तियन्ने श्रेष्ठवॆन्दु भाविसिरुव नानु श्रीरामन हॊरतागि बेरॆ यारे पुरुषन शरीरवन्नु नानागिये प्राणविरुव तनक मुट्टुवुदिल्ल.॥62॥

पदच्छेदः

62. raamaH yadi = If Rama; hattvaa = by killing; dashagriivam = Ravana; iha = here; sabaandhavam = along with his relatives; gachheta = and goes taking; maam = me; itaH = from here; tat = that; bhavet = will become; sadR^isham = proper; tasya = for him.

अनुवादः

“If Rama kills Ravana here along with his relatives and departs taking me from here, it would be proper for him”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य गता बलात् ।
अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती ॥ ६३ ॥

यदहं गात्र संस्पर्शं रावणस्य बलाद्गता ।
अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती ॥

श्रुता हि दृष्टाः च मया पराक्रमा । महात्मनः तस्य रण अवमर्दिनः । न देव गन्धर्व भुजम्ग राक्षसा । भवन्ति रामेण समा हि सम्युगे ॥ ५-३७-६३

‘रावणके शरीरसे जो मेरा स्पर्श हो गया है, वह तो उसके बलात् हुआ है । उस समय मैं असमर्थ, अनाथ और बेबस थी, क्या करती ॥ ६३ ॥

रावणनु बलवन्तवागि नन्नन्नु अपहरिसिकॊण्डु होगुवाग अवन शरीर स्पर्शवेनो ननगुण्टायितु. आग प्राणेशनिन्द रहितळू, रक्षकरिल्लदवळू, अस्वतन्त्रळू आगिद्द नानु एनु ताने माडलु साध्यविद्दितु?॥63॥

पदच्छेदः

63. shrutaaH = It was heard; dR^iSTaashcha = and seen; mayaa = by me; paraakramaaH (about) the strength tasya = mahaatmanaH = of the high souled Rama; raNaavamardinaH = destroying enemies in battle; deva gandharva bhujaNga raakSasaaH = the celestials; divine musicians; serpent-gods; and demons; nahi samaaH = are not equal; raameNa = to Rama; samguge = in combat.

अनुवादः

“I have not only heard but seen myself about the strength of the high souled Rama destroying enemies in battle. Neither the celestials nor the divine musicians nor the serpent-gods nor the demons are equal to Rama in combat.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सराक्षसम् ।
मामितो गृह्य गच्छेत तत् तस्य सदृशं भवेत् ॥ ६४ ॥

यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सबान्धवम् ।
मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥

समीक्ष्य तम् सम्यति चित्र कार्मुकम् । महाबलम् वासव तुल्य विक्रमम् । सलक्ष्मणम् को विषहेत राघवम् । हुत अशनम् दीप्तम् इव अनिल ईरितम् ॥ ५-३७-६४

‘यदि श्रीरघुनाथजी यहाँ राक्षसोंसहित दशमुख रावणका वध करके मुझे यहाँसे ले चलें तो वह उनके योग्य कार्य होगा ॥ ६४ ॥

आदुदरिन्द श्रीरामने इल्लिगॆ बन्दु राक्षसर सहित रावणनन्नु संहरिसि नन्नन्नु करकॊण्डु होदरॆ, अदु अवन शौर्य-पराक्रमगळिगॆ तक्कुदाद कार्यवागुत्तदॆ.॥64॥

पदच्छेदः

64. kaH = who; viSaheta = can with stand; samiikSya = seeing; samiti = in battle; tam raaghavam = that Rama; diiptam = dazzling; anileritam = fanned by wind; hutaashanamiva = like a fire; anileritam = fanned by wind; chitra kaarmukam = wielding a conspicuous bow; samyati = endowed with; mahaabalam = great strength; vaasava tulyavikram = having prowess; equal to that of Indra the Lord of celestials; salakSmanam- together with Lakshmana.

अनुवादः

“Who can withstand seeing in battle that mighty Rama, dazzling like fire fanned by wind, wielding his conspicuous bow and having prowess equal to that of Indra the Lord of celestials, together with Lakshmana?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुताश्च दृष्टा हि मया पराक्रमा
महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः ।
न देवगन्धर्वभुजङ्गराक्षसा
भवन्ति रामेण समा हि संयुगे ॥ ६५ ॥

श्रुता हि दृष्टाश्च मया पराक्रमा
महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः ।
न देवगन्धर्वभुजङ्गराक्षसा
भवन्ति रामेण समा हि संयुगे ॥

सलक्ष्मणम् राघवम् आजि मर्दनम् । दिशा गजम् मत्तम् इव व्यवस्थितम् । सहेत को वानर मुख्य सम्युगे । युग अन्त सूर्य प्रतिमम् शर अर्चिषम् ॥ ५-३७-६५

‘मैंने युद्धमें शत्रुओंका मर्दन करनेवाले महात्मा श्रीरामके पराक्रम अनेक बार देखे और सुने हैं । देवता, गन्धर्व, नाग और राक्षस सब मिलकर भी संग्राममें उनकी समानता नहीं कर सकते ॥ ६५ ॥

रणरङ्गदल्लि शत्रुगळन्नु मर्दिसुव महात्मनाद श्रीरामन पराक्रमगळन्नु नानु बहळवागि केळिद्देनॆ हागू प्रत्यक्षवागि नोडिद्देनॆ. युद्धदल्लि देवतॆगळागली, गन्धर्वरागली, भुजङ्ग-राक्षसरागली यारू अवनिगॆ साटियागलाररु.॥65॥

पदच्छेदः

65. vaanara mukhya = O the best of monkeys!; kaH = who; samyuge = in battle; saheta = can endure; raaghavam = Rama; yugaanta snurya pratimam = resembling the sun during the noon-time; salakSmaNam = together with Lakshmana; aajimardanam = the destroyer in battle; vyavasthitam = stationed; dishaagajamiva = like a mythical elephant (which stand in the four quarters of the sky and protect the earth); mattam = in rut; sharaarchiSam = with arrows resembling the rays of the sun.

अनुवादः

“O the best of monkeys! In battle, who can endure Rama resembling the sun at noon-time, with his arrows resembling its rays, the destroyer in battle, stationed like a mythical elephant in rut, along with Lakshmana?

स्रोतः: valmikiramayan.net

समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं
महाबलं वासवतुल्यविक्रमम् ।
सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं
हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम् ॥ ६६ ॥

स मे हरि श्रेष्ठ सलक्ष्मणम् पतिम् । सयूथपम् क्षिप्रम् इह उपपादय । चिराय रामम् प्रति शोक कर्शिताम् । कुरुष्व माम् वानर मुख्य हर्षिताम् ॥ ५-३७-६६

‘युद्धस्थलमें विचित्र धनुष धारण करनेवाले इन्द्रतुल्य पराक्रमी महाबली श्रीरघुनाथजी लक्ष्मणके साथ रह वायुका सहारा पाकर प्रज्वलित हुए अग्निकी भाँति उद्दीप्त हो उठते हैं । उस समय उन्हें देखकर उनका वेग कौन सह सकता है? ॥ ६६ ॥

श्रीरामनु अद्भुतवाद धनुस्सुळ्ळवनु. महा बलशालियु, पराक्रमदल्लि देवेन्द्रनिगिन्तलू मिगिलादवनु. वायुविनिन्दागि देदीप्यमानवागि प्रज्वलिसुव अग्नियन्तॆ इरुव, लक्ष्मण सहितनाद आ वीरनन्नु नोडि यारु ताने सङ्ग्रामदल्लि अवनिगॆ इदिरागि निल्लबल्लरु?॥66॥

पदच्छेदः

66. harishreSTha = O the excellent of monkeys!; saH = here; kshipram; = soon; patim = my husband; sa lakSmaNam = along with Lakshma; sayuuthapam = with chiefs of army; vaanaramukhya = O the best of monkeys!; kuruSva = make; * maam* = me; shokakarshitaam = who is emaciated with grief; raamam prati = about Rama; chiraaya = since a long time; harSitaam = joyful.

अनुवादः

“O the excellent of monkeys! You, as such, soon bring my husband here along with Lakshmana, and the chiefs of army. O the best of monkeys! I am emaciated with grief about Rama since long. Make me now joyful.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं
दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम् ।
सहेत को वानरमुख्य संयुगे
युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम् ॥ ६७ ॥

‘वानरशिरोमणे! समराङ्गणमें अपने बाणरूपी तेजसे प्रलयकालीन सूर्यके समान प्रकाशित होनेवाले और मतवाले दिग्गजकी भाँति खड़े हुए रणमर्दन श्रीराम और लक्ष्मणका सामना कौन कर सकता है? ॥ ६७ ॥

वानरोत्तमने! लक्ष्मणनिन्द ऒडगूडिरुव, कदन रङ्गदल्लि शत्रुगळन्नु मर्दिसुव, मदिसिद दिग्गजदन्तॆ निन्तिरुव, युगान्तद सूर्यकिरण ज्वालॆगळन्तॆ बाणगळन्नु हॊन्दिरुव श्रीरामन शरप्रहारवन्नु युद्धदल्लि यावनू सहिसलारनु.॥67॥

स मे कपिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं प्रियं
सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय ।
चिराय रामं प्रति शोककर्शितां
कुरुष्व मां वानरवीर हर्षिताम् ॥ ६८ ॥

स मे हरिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं पतिं
सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय ।
चिराय रामं प्रति शोककर्शितां
कुरुष्व मां वानरमुख्य हर्षिताम् ॥

‘इसलिये कपिश्रेष्ठ! वानरवीर! तुम प्रयत्न करके यूथपति सुग्रीव और लक्ष्मणसहित मेरे प्रियतम श्रीरामचन्द्रजीको शीघ्र यहाँ बुला ले आओ । मैं श्रीरामके लिये चिरकालसे शोकाकुल हो रही हूँ । तुम उनके शुभागमनसे मुझे हर्ष प्रदान करो’ ॥ ६८ ॥

कपिश्रेष्ठने! लक्ष्मणनिन्दलू, वानर समूहदिन्दलू ऒडगूडिरुव नन्न स्वामियन्नु बेगने इल्लिगॆ करकॊण्डु बा. बहळ कालदिन्दलू रामविरह शोकदिन्द कृशरागिरुवॆ. श्रीरामनन्नु करकॊण्डु बन्दु ननगॆ सन्तोषवन्नुण्टु माडु.॥68॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः ॥ ३७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें सैंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३७ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि मूवत्तेळनॆय सर्गवु मुगियितु.