०३५ सीता-हनुमत्संवादः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Seetha asks Hanuma to describe the various characteristics of Rama and Lakshmana. Hanuma describes n detail to Seetha the appearance and qualities of Rama and Lakshmana. Hanuma also gives an account of how a friendship developed between Rama and Lakshmana as well as Sugreeva the Lord of monkeys. Hanuma also narrates his own life-story from the time he was born till his role as a minister of Sugreeva. He ends the story with his sight of Seetha in Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

35. सीताजीके पूछनेपर हनुमान् जी का श्रीरामके शारीरिक चिह्नों और गुणोंका वर्णन करना तथा नर-वानरकी मित्रताका प्रसङ्ग सुनाकर सीताजीके मनमें विश्वास उत्पन्न करना

तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात् ।
उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ॥ १ ॥

तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात् ।
उवाच वचनं सान्त्वं इदं मधुरया गिरा ॥

ताम् तु राम कथाम् श्रुत्वा वैदेही वानर ऋषभात् । उवाच वचनम् सान्त्वम् इदम् मधुरया गिरा ॥ ५-३५-१

वानरश्रेष्ठ हनुमान् जी के मुखसे श्रीरामचन्द्रजीकी चर्चा सुनकर विदेहराजकुमारी सीता शान्तिपूर्वक मधुर वाणीमें बोलीं— ॥ १ ॥

वैदेहियु वानरश्रेष्ठनाद हनुमन्तनिन्द श्रीरामन कथॆयन्नु केळिद बळिक मधुरवाद ध्वनियिन्द समाधानकरवाद मातन्नु हेळिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; taam = that; raama kathaam = narration about Rama; vaanara rSabhaat = from Hanuma the excellent of monkeys; vaidehii = Seetha; * madhurayaa giraa* = in a sweet voice; uvaacha = spoke; idam = these; vachanam = words; saantvam = which were addressed gently.

अनुवादः

Hearing that narration about Rama from Hanuma the excellent of monkeys, Seetha in a sweet voice spoke the following gentle words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् ।
वानराणां नराणां च कथमासीत् समागमः ॥ २ ॥

क्व ते रामेण संसर्गः कथम् जानासि लक्ष्मणम् । वानराणाम् नराणाम् च कथम् आसीत् समागमः ॥ ५-३५-२

‘कपिवर! तुम्हारा श्रीरामचन्द्रजीके साथ सम्बन्ध कहाँ हुआ? तुम लक्ष्मणको कैसे जानते हो? मनुष्यों और वानरोंका यह मेल किस प्रकार सम्भव हुआ? ॥ २ ॥

हनुमन्तने! निनगॆ श्रीरामनॊडनॆ परिचयवु हेगॆ एर्पटितु? लक्ष्मणन परिचय हेगायितु? नर-वानरर समागमवु हेगॆ जरुगितु?॥2॥

पदच्छेदः

2. kva = where; samparkaH = was the contact; te = to you; * raameNa* = with Rama?; katham = how; jaanaasi = do you know; lakSmaNam = Lakshmana?; katham = how; samaagamaH = did the union; vaanaraaNaam naraaNaamcha = between monkeys and men; aasiit = occur?

अनुवादः

“Where was your contact with Rama? How do you know Lakshmana? How did the union between monkeys and men arise?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च वानर ।
तानि भूयः समाचक्ष्व न मां शोकः समाविशेत् ॥ ३ ॥

यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर ।
तानि भूयः समाचक्ष्व न मां शोकः समाविशेत् ॥

‘वानर! श्रीराम और लक्ष्मणके जो चिह्न हैं, उनका फिरसे वर्णन करो, जिससे मेरे मनमें किसी प्रकारके शोकका समावेश न हो ॥ ३ ॥

ऎलै वानरोत्तमा! श्रीराम लक्ष्मणर शरीरदल्लि याव-याव चिह्नॆगळिवॆ? नीनु ई विषयवन्नु विवरिसि हेळिदरॆ नन्न शोकवु दूरवागुवुदु. नीनु रामन दूतनॆम्ब पूर्णविश्वास उण्टादीतु.॥3॥

पदच्छेदः

3. vaanara = O Hanuma!; yaani = which (are) liN^gaani = the characteristics; raamasya = of Rama; lakSmaNasya = and of Lakshmana?; saamaachakSya = tell; taani = them; shokaH = sorrow; na samaavishet = will not take possession; maam = of me; bhuuyaH = again.

अनुवादः

“O Hanuma! What are the characteristics of Rama and Lakshmana? Narrate them to me, so that sorrow will not take possession of me again.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं तस्य च कीदृशम् ।
कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥ ४ ॥

कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् ।
कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥

कीदृशम् तस्य संस्थानम् रूपम् रामस्य कीदृशम् । कथम् ऊरू कथम् बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥ ५-३५-४

‘मुझे बताओ भगवान् श्रीराम और लक्ष्मणकी आकृति कैसी है? उनका रूप किस तरहका है? उनकी जाँघें और भुजाएँ कैसी हैं?’ ॥ ४ ॥

राम-लक्ष्मणर शरीर सौष्ठवगळु हेगिवॆ? अवर रूप-लक्षणगळु हेगिवॆ? अवर तॊडॆगळू, तोळुगळू हेगिवॆ? ई ऎल्लवन्नु विवरिसि हेळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. kii dR^isham = of what kind; samsthaanam = was the appearance; tasya raamasya = of that Rama; lakSmaNasya = and of Lakshmana? kiidR^isham = of what kind was; ruupam = the form?; katham = how (were); uuruu = the thighs?; katham = how were; baahuu = the arms? shamse = tell; me = me.

अनुवादः

“Of what kind was the appearance of that Rama and of Lakshmana? Of what kind was their form? How were the thighs? How were the arms? Tell me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनूमान् मारुतात्मजः ।
ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ५ ॥

एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनुमान् पवनात्मजः ।
ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥

एवम् उक्तः तु वैदेह्या हनूमान् मारुत आत्मजः । ततो रामम् यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥ ५-३५-५

विदेहराजकुमारी सीताके इस प्रकार पूछनेपर पवनकुमार हनुमान् जी ने श्रीरामचन्द्रजीके स्वरूपका यथावत् वर्णन आरम्भ किया— ॥ ५ ॥

वैदेहिय प्रश्नॆगळिगॆ वायुपुत्रनाद हनुमन्तनु श्रीरामन रूप-लक्षणगळन्नु यथावत्तागि वर्णिसतॊडगिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. evam = thus; uktaH = spoken; vaidehyaa = by Seetha; hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; tataH = then; upachakrame = started; aakhyaatum = to tell; raamam = about Rama; yathaatattvam = according to the actual state.

अनुवादः

Hearing the words of Seetha, Hanuma, the son of wind-god, then started to describe Rama according to his actual state (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि ।
भर्तुः कमलपत्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च ॥ ६ ॥

जानन्ति बत दिष्ट्वा मां वैदेहि परिपृच्छसि ।
भर्तुः कमलपत्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च ॥

जानन्ती बत दिष्ट्या माम् वैदेहि परिपृच्छसि । भर्तुः कमल पत्र अक्षि सम्ख्यानम् लक्ष्मणस्य च ॥ ५-३५-६

‘कमलके समान सुन्दर नेत्रोंवाली विदेहराजकुमारी! आप अपने पतिदेव श्रीरामके तथा देवर लक्ष्मणजीके शरीरके विषयमें जानती हुई भी जो मुझसे पूछ रही हैं, यह मेरे लिये बड़े सौभाग्यकी बात है ॥ ६ ॥

‘‘कमलपत्राक्षिये! ऎलै वैदेहि! पतियाद श्रीरामन मत्तु लक्ष्मणन अवयव सौभाग्यगळन्नु नीनु तिळिदिरुवॆ. आदरू कूड नन्नन्नु केळिदुदु नन्न अदृष्टवे, तुम्बा सन्तोष.॥6॥

पदच्छेदः

6. vaidehi = O Seetha; kamalapatraakSi = having eyes resembling lotus leaves!; diSTya = by fortune; paripR^ichchhasi = you are asking; samsthaanam = about the appearance; bhartuH = of Rama your husband; lakSmaNasya = and of Lakshmana; jaanantii = eventhough you know about them; bata = Alas; what a pleasure!.

अनुवादः

“O Seetha having eyes resembling lotus leaves! By my fortune, you are enquiring about the appearance of Rama your husband and Lakshmana, eventhough you know about them. Alas! what a pleasure!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै ।
लक्षितानि विशालाक्षि वदतः शृणु तानि मे ॥ ७ ॥

यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै । लक्षितानि विशाल अक्षि वदतः शृणु तानि मे ॥ ५-३५-७

‘विशाललोचने! श्रीराम और लक्ष्मणके जिन-जिन चिह्नोंको मैंने लक्ष्य किया है, उन्हें बताता हूँ । मुझसे सुनिये ॥ ७ ॥

विशालाक्षिये! श्रीरामन शुभ लक्षणगळन्नु, लक्ष्मणन चिह्नॆगळन्नु ननगॆ तिळिद मट्टिगॆ विवरिसि हेळुवॆनु; केळु. (नीनु तिळिदुकॊण्डिरुवुदन्ने नानु यथार्थवागि हेळिदरॆ नन्न विषयदल्लि विश्वासहुट्टुवुदु सहज.)॥7॥

पदच्छेदः

7. vishaalaakSi = O Seetha the large-eyed woman!; yaani chihnaani = of which characteristics; raamasya = of Rama; yaani = and of which characteristics; lakSmaNasya cha = of Lakshmana; lakSitaani = were seen; shR^iNu = hear; taani = them; * me* = from me.

अनुवादः

“O the large eyed Seetha! I tell the characteristics of Rama and Lakshmana as I recognized them; hear them from me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामः कमलपत्राक्षः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ॥ ८ ॥

रामः कमलपत्राक्षः सर्वसत्त्व मनोहरः ।
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ॥

रामः कमल पत्र अक्षः सर्व भूत मनो हरः । रूप दाक्षिण्य सम्पन्नः प्रसूतो जनक आत्मजे ॥ ५-३५-८

‘जनकनन्दिनि! श्रीरामचन्द्रजीके नेत्र प्रफुल्लकमलदलके समान विशाल एवं सुन्दर हैं । मुख पूर्णिमाके चन्द्रमाके समान मनोहर है । वे जन्मकालसे ही रूप और उदारता आदि गुणोंसे सम्पन्न हैं ॥ ८ ॥

ऎलै जनकनन्दिनिये! श्रीरामनु कमल पत्रदन्तॆ कण्णुगळुळ्ळवनु. तन्न निरुपम कान्तियिन्द समस्त प्राणिगळिगॆ आनन्दवन्नु कॊडुववनु. रूपसम्पन्ननु. सहज सौजन्य सम्पन्ननु.॥8॥

पदच्छेदः

8. jaanakaatmaje = O Seetha the daughter of Janaka!; raamaH = Rama; * kamala patraakSaH* = has his eyes resembling the petals of a lotus; sarva sattvamanoharaH = he has a handsomeness; attracting the hearts of all living beings; ruupa dakSiNya sampannaH = He is endowed with grace and dexterity; prasuutaH = from the time he was born.

अनुवादः

“O Seetha the daughter of Janaka! Rama has his eyes resembling the petals of a lotus. He has a handsomeness, attracting the hearts of all living beings. He is endowed with grace and dexterity, by birth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेजसाऽऽदित्यसङ्काशः क्षमया पृथिवीसमः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ॥ ९ ॥
रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्य च रक्षिता ।
रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परन्तपः ॥ १० ॥

‘वे तेजमें सूर्यके समान, क्षमामें पृथ्वीके तुल्य, बुद्धिमें बृहस्पतिके सदृश और यशमें इन्द्रके समान हैं । वे सम्पूर्ण जीव-जगत् के तथा स्वजनोंके भी रक्षक हैं । शत्रुओंको संताप देनेवाले श्रीराम अपने सदाचार और धर्मकी रक्षा करते हैं ॥ ९-१० ॥

परन्तपनाद श्रीरामनु जीवलोकक्कॆ रक्षकनु. आश्रितराद (शरणागतराद)वरन्नु परिरक्षिसुववनु. तन्न चारित्र्यवन्नु रक्षिसिकॊळ्ळुववनु. अन्तॆये धर्मद रक्षकनू आगिरुवनु.॥10॥

पदच्छेदः

9. aaditya sankaashaH = he is equal to the sun; tejasaa = in splendour; pR^ithiviisamaH = equal to the earth; kSamayaa = in endurance; bR^ihaspati samaH = equal to Brihaspati; buddhyaa = in intelligence; vaasavopamaH = and equal to Indra; yashasaa = in fame.

अनुवादः

“He is equal to the sun in splendour, earth in endurance, Brihaspati in intelligence and Indra in fame.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवनु तेजस्सिनल्लि सूर्यनन्तिरुवनु. सहनॆयल्लि भूदेवियन्तॆयू, बुद्धियल्लि बृहस्पतियन्तॆयू यशस्विनल्लि देवेन्द्रनिगॆ समाननागिरुवनु.॥9॥

पदच्छेदः

10. paramtapaH = Rama; the tormentator of his adversaries; rakSitaa = is a protector; jiivalokasya = of the world of beings; abhirakSitaa = further protecting; svajanasya = his own people; rakSitaa = he is the protector; vR^ittasya = his own behaviour; dharmasyacha = and righteousness.

अनुवादः

“Rama the tormentator of his adversaries, is a protector of the world of beings, further protecting his own people. He is the protector of his own behaviour and righteousness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥ ११ ॥

रामो भामिनि लोकेस्मिंश्चा तुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥

‘भामिनि! श्रीरामचन्द्रजी जगत् के चारों वर्णोंकी रक्षा करते हैं । लोकमें धर्मकी मर्यादाओंको बाँधकर उनका पालन करने और करानेवाले भी वे ही हैं ॥ ११ ॥

ऎलै सीतादेविये! श्रीरामनु चातुर्वर्ण्य धर्मगळ रक्षकनु. लोकमर्यादॆगळन्नु तानु पालिसुत्ता, प्रजॆगळिन्द पालिसुवन्तॆ प्रवर्तिसुववनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. bhaamini = O Seetha!; raamaH = Rama; rakSitaa = is the protector*; chaaturvarNasya = of the four castes; lokasya = of the world; saH = He; kartaa = is the doer; kaarayitaachaiva = and also the agent; maryaadaanaam = for the proprieties of conduct; lokaanaam = of people.

अनुवादः

“O Seetha! Rama is the protector of the four castes of the world. He is the doer and also the agent for the people’s propriety of conduct.”

टिप्पनी

• Four principal castes described in Manu’s code - Brahmanas (priestly class), Kshatriyas (members of military or reigning order); Vaisyas (Traders and agriculturists) and Sudras (class of servitude).

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ।
साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥ १२ ॥

अर्चिष्मानर्चितो नित्यं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ।
साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥

अर्चिष्मान् अर्चितो अत्यर्थम् ब्रह्म चर्य व्रते स्थितः । साधूनाम् उपकारज्ञः प्रचारज्ञः च कर्मणाम् ॥ ५-३५-१२

‘सर्वत्र अत्यन्त भक्तिभावसे उनकी पूजा होती है । ये कान्तिमान् एवं परम प्रकाशस्वरूप हैं, ब्रह्मचर्य-व्रतके पालनमें लगे रहते हैं, साधु पुरुषोंका उपकार मानते और आचरणोंद्वारा सत्कर्मोंके प्रचारका ढंग जानते हैं ॥ १२ ॥

कान्तिवन्तनू, सर्वलोकगळिगॆ अत्यन्त पूज्यनू, ब्रह्मचर्य व्रतवन्नु पालिसुववनू, सत्पुरुषरु माडिद उपकारवन्नु मरॆयदिरुववनू, व्यवहार ज्ञान सम्पन्ननू, लोककल्याणक्कागि कर्मगळन्नु आचरिसुववनू आगिद्दानॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. archiSmaan = (Rama) Rama is a resplendent man; architaH = He is respected; atyartham = exceedingly; sthitaH = He is established; brahmacharya vrate = in a vow of chastity; upakaarajNaH = He knows how to do good; saadhuunaam = to virtuous people; prachaaraJNashcha = He knows the application and advantage; karmaNaam = of actions.

अनुवादः

“Rama is a resplendent man. He is respected exceedingly. He is established in a vow of chastity. He knows how to do good to virtuous people. He knows the application and advantage of his actions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजनीत्यां विनीतश्च ब्राह्मणानामुपासकः ।
ज्ञानवान् शीलसम्पन्नो विनीतश्च परन्तपः ॥ १३ ॥

राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता ।
श्रुतवान् शीलसम्पन्नो विनीतश्च परन्तपः ॥

राज विद्या विनीतः च ब्राह्मणानाम् उपासिता । श्रुतवान् शील सम्पन्नो विनीतः च परम् तपः ॥ ५-३५-१३

‘वे राजनीतिमें पूर्ण शिक्षित, ब्राह्मणोंके उपासक, ज्ञानवान्, शीलवान्, विनम्र तथा शत्रुओंको संताप देनेमें समर्थ हैं ॥ १३ ॥

राजविद्या कुशलनू,* ब्राह्मणरन्नु आदरिसुववनू, सर्वविद्या पारङ्गतनू, सदाचार सम्पन्ननू, विनयशीलनू, शत्रुतापकनू आगिरुवनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raaja vidyaa viniitashcha = He is well trained in statesmanship; upaasitaa = He honours; braahmaNaanaam = Brahmins; the priestly class; shrutavaan = He possesses sacred knowledge; shiilasamapannaH = He is endowed with a good conduct; viniitaH = He is a modest-man; paramtapaH = He torments his adversaries.

अनुवादः

“He is well trained in statesmanship. He honours brahmins, the priestly class. He possesses sacred knowledge. He is endowed with good conduct. He is a modest man. He torments his adversaries.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिः सुपूजितः ।
धनुर्वेदे च वेदे च वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ॥ १४ ॥

यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्धिः सुपूजितः ।
धनुर्वेदे च वेदेषु वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ॥

यजुः वेद विनीतः च वेदविद्भिः सुपूजितः । धनुः वेदे च वेदे च वेद अन्गेषु च निष्ठितः ॥ ५-३५-१४

‘उन्हें यजुर्वेदकी भी अच्छी शिक्षा मिली है । वेदवेत्ता विद्वानोंने उनका बड़ा सम्मान किया है । वे चारों वेद, धनुर्वेद और छहों वेदाङ्गोंके भी परिनिष्ठित विद्वान् हैं ॥ १४ ॥

रामनु यजुर्वेददल्लि पारङ्गतनू वेदविदरिन्द पूजिसल्पडुववनू, धर्नुर्वेदवन्नु, ऋक्सामाथर्वण वेदगळन्नु तिळिदवनू, शिक्षा-व्याकरणादि वेदाङ्गगळल्लियू निष्णातनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. yadurveda viniitashcha = He got trained in Yajurveda; the sacrificial Veda; supuujitaH = he is highly honoured; veda vidbhiH = by those well-versed in Vedas; niSThitaH = He is skilled in; dhanurvedecha = Dhanurveda; the science of archery; vedeSu = other Vedas; vedaaNgecha = and the six limbs of Vedangas.

अनुवादः

“He got trained in Yajurveda, the sacrificial Veda. He is highly honoured by those well-versed in Vedas. He is skilled in Dhanurveda, the science of archery, other Vedas and the six limbs* of Vedangas.”

टिप्पनी

Six limbs of Vedangas : 1) Siksha, the science of proper articulaton and pronunciation 2) Chandas, the metre 3) Vyakarana, the grammar 4) Nirukta, the explanation of difficult Vedic words 5) Jyotisha, the astronomy or rather the Vedic Calendar. 6) Kalpa, the ceremonial represented by a large number of Sura works.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवः शुभाननः ।
गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥ १५ ॥

विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवः शुभाननः ।
गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो देवि जनैः श्रुतः ॥

विपुल अंसो महाबाहुः कम्बु ग्रीवः शुभ आननः । गूढ जत्रुः सुताम्र अक्षो रामो देवि जनैः श्रुतः ॥ ५-३५-१५

‘उनके कंधे मोटे, भुजाएँ बड़ी-बड़ी, गला शङ्खके समान और मुख सुन्दर है । गलेकी हँसली मांससे ढकी हुई है तथा नेत्रोंमें कुछ-कुछ लालिमा है । वे लोगोंमें ‘श्रीराम’ के नामसे प्रसिद्ध हैं ॥ १५ ॥

देवी! रामनॆम्ब हॆसरिनिन्द विख्यातनागिरुव निन्न पतियु विस्तारवाद हॆगलुळ्ळवनू, महाबाहु. शङ्खदन्तॆ कुत्तिगॆयुळ्ळवनु. सुन्दरवाद मुखवुळ्ळवनू, मुच्चिहोद जत्रु (शिरस्सु-भुजगळ सन्धि)वुळ्ळवनू, मनोहरवागियू, कॆम्पागियू इरुव कण्णुगळुळ्ळवनागिद्दानॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. devi = O Princess!; raamaH = Rama; vipulaamsaH = is broad-shouldered; mahaabaahuH = long-armed; kambugriivaH = has a shell-like neck; shubhaananaH = has an auspicious countenance; guuDha jatruH = He has hidden collar-bone; suutaamraakSaH = He has beautiful red eyes; shrutaH = he is heard about; janaiH = by people.

अनुवादः

“O princess! Rama is a broad shouldered and a long-armed man. He has a shell-like neck. He has a handsome countenance. He has a hidden collar-bone. He has beautiful red eyes. His fame is heard about by people.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुन्दुभिस्वननिर्घोषः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।
समश्च सुविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥ १६ ॥

दुन्दुभिस्वननिर्घोषः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।
समः समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥

दुन्दुभि स्वन निर्घोषः स्निग्ध वर्णः प्रतापवान् । समः सम विभक्त अन्गो वर्णम् श्यामम् समाश्रितः ॥ ५-३५-१६

‘उनका स्वर दुन्दुभिके समान गम्भीर और शरीरका रंग सुन्दर एवं चिकना है । उनका प्रताप बहुत बढ़ा-चढ़ा है । उनके सभी अङ्ग सुडौल और बराबर हैं । उनकी कान्ति स्याम है ॥ १६ ॥

अवनु दुन्दुभि ध्वनियन्तॆ गम्भीरवाद कण्ठस्वरवुळ्ळवनू, ळळिसुत्तिरुव देहद कान्तियुळ्ळवनू, प्रतापशालियू, हॆच्चु-कडिमॆगळिल्लदॆ परिपुष्टवाद अवयवगळुळ्ळवनू, मेघश्यामवर्णदिन्द शोभितनु आगिरुवनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. dundubhisvananirghoSaH = He has a voice like the sound of a kettle-drum; * snigdhavarNah* = He has a shining skin; prataapavaan = He is full of splendour; samaH = He is square-built; samavibhaktaaN^gaH = His limbs are symmetrically built; samaashritaH = He is endowed with; shyaamam varNam = a dark-brown complexion.

अनुवादः

“He has a voice like the sound of a kettle-drum. He has a shining skin. He is full of splendour. He is square-built. His limbs are built symmetrically. He is endowed with a dark-brown complexion.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः ।
त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः ॥ १७ ॥

त्रिस्थिरसिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः ।
त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धोगम्भीरस्त्रिषु नित्यशः ॥

त्रिस्थिरः त्रिप्रलम्बः च त्रिसमः त्रिषु च उन्नतः ।

‘उनके तीन अङ्ग (वक्षःस्थल, कलाई और मुट्ठी) स्थिर (सुदृढ़) हैं । भौंहें, भुजाएँ और मेढ—ये तीन अङ्ग लंबे हैं । केशोंका अग्रभाग, अण्डकोष और घुटने—ये तीन समान—बराबर हैं । वक्षःस्थल, नाभिके किनारेका भाग और उदर—ये तीन उभरे हुए हैं । नेत्रोंके कोने, नख और हाथ-पैरके तलवे—ये तीन लाल हैं । शिश्नके अग्रभाग, दोनों पैरोंकी रेखाएँ और सिरके बाल—ये तीन चिकने हैं तथा स्वर, चाल और नाभि—ये तीन गम्भीर हैं ॥ १७ ॥

श्रीरामन अवयवगळल्लि वक्षःस्थळ, मणिकट्टु मत्तु मुष्टिगळु ई मूरु स्थानगळु स्थिरवागिद्दवु1. (इवु राजलक्षणगळु). हुब्बुगळु, तोळुगळु, मुष्कगळु, इवुगळु दीर्घवागिद्दवु2. (इदु चिरञ्जीवि हागू धनिकन लक्षणगळु) तलॆगूदलिन अग्रभागगळु, वृषण मत्तु मॊणकालुगळु समप्रमाणवागिद्दवु3. (इवनु भूपतियागुत्तानॆ.) नाभि, हॊट्टॆ मत्तु ऎदॆ उन्नतवागिद्दवु4. (इदू राजलक्षणगळे). नेत्रान्तगळु, उगुरुगळु मत्तु अङ्गै-अङ्गालुगळु कॆम्पगिद्दवु5. (इवु सुखीपुरुषर लक्षणगळु). पादरेखॆगळु, तलॆ गूदलु, लिङ्गवणि इवु नुणुपागिद्दवु6. (इवु भाग्यवन्तन लक्षणगळु) अवन गम्भीरवाद नडिगॆ, नाभियु आळवागिदॆ7. (इदु प्रशंसा पात्रन लक्षणगळु.)॥17॥

पदच्छेदः

17. tristhiraH = He is ever firm in three limbs (viz. the breast; wrist and fist); tripralambashcha = long in three (viz. his locks; testicles and knees); unnataH = elevated; triSu = in three (viz. the breast; rim of the navel and the lower abdomen); tritaamraH = coppery in three (viz. the rims of his eyes; nails; palms and soles); smigdhaH triSucha = soft in three (viz. the lines on his soles; hair and the end of membrum virile); nityashaH = and always; triSu gambhiiraH = deep in three (viz. the voice; gait and the navel).

अनुवादः

“He is ever firm in three limbs (viz. the breast, waist and fist), long in three (viz. the breast, waist and fist), long in three (viz. the eyebrows, arms and soles), uniform in three (viz. his locks, testical and knees, elevated in three (viz. his breast, rim of his navel and lower abdomen), coppery in three of the navel and the lower abdomen), coppery in three (viz. the rims of his eyes, nails, palms and soles), soft in three (viz. the lines on his soles, hair and the end of the membrane virile) and always deep in three (viz. the voice, gait and the navel).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिवलीमांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान् ।
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतुःसमः ॥ १८ ॥

त्रिवलीवांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रि शीर्षवान् ।
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतुःसमः ॥

त्रिवलीवान् त्र्यवनतः चतुः व्यन्गः त्रिशीर्षवान् ।

‘उनके उदर तथा गलेमें तीन रेखाएँ हैं । तलवोंके मध्यभाग, पैरोंकी रेखाएँ और स्तनोंके अग्रभाग—ये तीन धँसे हुए हैं । गला, पीठ तथा दोनों पिण्डलियाँ—ये चार अङ्ग छोटे हैं । मस्तकमें तीन भँवरें हैं । पैरोंके अँगूठेके नीचे तथा ललाटमें चार-चार रेखाएँ हैं । वे चार हाथ ऊँचें हैं । उनके कपोल, भुजाएँ, जाँघें और घुटने—ये चार अङ्ग बराबर हैं ॥ १८ ॥

रामन हॊट्टॆय मेलॆ अथवा कुत्तिगॆयल्लि त्रिवळि (मूरुगॆरॆ)गळिवॆ. अवन पादतलगळु तग्गागिवॆ, स्तनगळ तॊट्टु कॆळमुखवागिवॆ. कालिनल्लिरुव रेखॆगळु कॆळमुखवागिवॆ 1. (इवु धनिकन लक्षणगळु) कुत्तिगॆ, प्रजनन, पृष्ठ, मॊणकालुगळु इवु नाल्कु ह्रस्ववागिवॆ2. (इवु पूज्यर लक्षणगळु) तलॆयल्लि मूरु सुळिगळिवॆ3. (इवु महाराजन लक्षणगळु) अवन अङ्गुष्ठद मूलदल्लि चुतर्वेद प्राप्ति लक्षणवाद नाल्कुगॆरॆगळिवॆ4. हणॆयल्लि पादगळल्लि, कैगळल्लि नाल्कु गॆरॆगळन्नु हॊन्दिरुवनु5. (इवु आयुर्दायवु, महाराजन लक्षणगळु) ऎत्तरविरुववनु6. (अवनु तॊम्भत्तारु अङ्गुलगळु ऎत्तरविरुववनु. इदु देवता लक्षणवु.) बाहुगळु, मॊणकालुगळु, तॊडॆ, मीनखण्ड इवु नाल्कु समवागिद्दु सुन्दरवागिद्दवु7. ॥18 ॥

पदच्छेदः

18. trivaliivaan = He has three folds (in the skin of his neck and belly); tryavanataH = He is depressed at three places (viz. the middle of his soles; the lines on his soles and the nipples); * chaturvyaN^gaH* = undersized at four place (viz. the neck; membrum virile; the back and the shanks); trishiirSavaan = He is endowed with three spirals in the hair of his head; four lines at the root of his thumbs and the four lines on his forehead; chatuSkalaH = He has four marks on his thumb (denoting his proficiency in the four Vedas); chaturlekhaH = He has four lines on his forehead (indicating longevity); c

अनुवादः

“He has three folds in the skin of his neck and belly. He is depressed at three places (viz. the middle of his soles, the lines on his soles and the nipples). He is undersized at four places (viz. the neck, membran virile, the back and the shanks). He is endowed with three spirals in the hair of his head. He has four lines at the root of his thumb (denoting his proficiency in the four Vedas). He has four lines on his forehead (indicating longevity). He is four cubits high (96 inches). He has four pairs of limbs (viz. the cheeks, arms, shanks and knees) equally matched.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्गतिः ।
महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान् ॥ १९ ॥

चतुष् कलः चतुः लेखः चतुष् किष्कुः चतुः समः । चतुर्दश सम द्वन्द्वः चतुः दष्टः चतुः गतिः ॥ ५-३५-१९

‘शरीरमें जो दो-दोकी संख्यामें चौदह* अङ्ग होते हैं, वे भी उनके परस्पर सम हैं । उनकी चारों कोनोंकी चारों दाढ़ें शास्त्रीय लक्षणोंसे युक्त हैं । वे सिंह, बाघ, हाथी और साँड़—इन चारके समान चार प्रकारकी गतिसे चलते हैं । उनके ओठ, ठोढ़ी और नासिका—सभी प्रशस्त हैं । केश, नेत्र, दाँत, त्वचा और पैरके तलवे—इन पाँचों अङ्गोंमें स्निग्धता भरी है । दोनों भुजाएँ, दोनों जाँघें, दोनों पिण्डलियाँ, हाथ और पैरोंकी अँगुलियाँ—ये आठ अङ्ग उत्तम लक्षणोंसे सम्पन्न (लंबे) हैं ॥ १९ ॥

\* भौंह, नथुने, नेत्र, कान, ओठ, स्तन, कोहनी, कलाई, जाँघ, घुटने, अण्डकोष, कमरके दोनों भाग, हाथ और पैर ।

श्रीरामन हदिनाल्कु जॊतॆगळु अन्दरॆ - हुब्बुगळु, मूगुहॊळ्ळॆगळू, कण्णुगळु, किविगळु, तुटिगळु, स्तनाग्रगळु, मॊणकैगळु, मणिकट्टुगळु, मॊणकालुगळु, वृषणगळु, कटिगळु, कैगळु, पादगळु, पिर्रॆगळ मेलिरुव ऎत्तरवाद भागगळु इवुगळु समप्रमाणदल्लिवॆ1. (इवु राजलक्षणगळु) ‘नाल्कु लक्षणगळिन्द कूडिद मुम्भागद हल्लुगळिरुववु2. अवनु सिंह, शार्दूल, गज, वृषभ इवुगळन्तॆ नाल्कु बगॆयाद नडॆयुळ्ळवनु3. सुन्दरवाद कॆम्पाद तुटिगळुळ्ळवनु. मांसलवाद दवडॆगळुळ्ळवनु. ऎत्तरवाद हागू नीळवाद मूगु उळ्ळवनागिद्दानॆ4. अवन मातु, मुख, उगुरु, कूदलु मत्तु चर्म ई ऐदु अवयवगळु स्निग्ध (मृदुवाद)वागिवॆ5. अवनिगॆ पृष्ठवंश, शरीर, कै बॆरळुगळु, काल्बॆरळुगळु, कैगळु, मूगु, कण्णुगळु, किविगळु, प्रजनवु ई ऎण्टु अवयवगळु विस्तारवागियू, दीर्घवागियू इद्दवु6.॥19॥

पदच्छेदः

19. chaturdashamadvandvaH = He has fourteen other pairs of limbs (viz. the eye brows; nostrils; eyes; ears; the lips; nipples; elbows; wrists; knees; testicles; loins; hands; feet and thighs) equally matched; chaturdamSTraH = the four large teeth at both the ends of his upper and lower jaws are very sharp; chaturgatiH = He walks in four gaits (resembling the; walks of a lion; a tiger; an elephant and a bull); mahoSTha hanunaasashcha = He is endowed with excellent lips; chin and nose; paN^chasnigdhaH = He has five glossy limbs (viz. the hair; eyes; teeth; skin and soles); aSTa vamshavaan = He has eight long limbs (viz. the arms; fingers and toes; eyes and ears; thighs and shanks).

अनुवादः

“He has fourteen other pairs of limbs (viz. the eye brows, nostrils, eyes, ears, lips, nipples, elbows, wrists, knees testicles, lions, hands, feet and thighs) equally matched. The four large teeth at both the ends of his upper and lower jaws are very sharp. He walks in four gaits (resembling the walks of a lion, a tiger, an elephant and a bull). He is endowed with excellent lips, chin and nose. He has five glossy limbs (viz. the hair, eyes, teeth, skin and soles). He has eight long limbs (viz. the arms, fingers and toes, eyes and ears, thighs and shanks).

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशपद्मो दशबृहत् त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान् ।
षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः ॥ २० ॥

दश पद्मो दश बृहत् त्रिभिः व्याप्तो द्वि शुक्लवान् । षड् उन्नतो नव तनुः त्रिभिः व्याप्नोति राघवः ॥ ५-३५-२०

‘उनके नेत्र, मुख-विवर, मुख-मण्डल, जिह्वा, ओठ,तालु, स्तन, नख, हाथ और पैर—ये दस अङ्ग कमलके समान हैं । छाती, मस्तक, ललाट, गला, भुजाएँ, कंधे, नाभि, चरण, पीठ और कान—ये दस अङ्ग विशाल हैं । वे श्री, यश और प्रताप—इन तीनोंसे व्याप्त हैं । उनके मातृकुल और पितृकुल दोनों अत्यन्त शुद्ध हैं । पार्श्वभाग, उदर, वक्षःस्थल, नासिका, कंधे और ललाट—ये छः अङ्ग ऊँचे हैं । केश, नख, लोम, त्वचा, अंगुलियोंके पोर, शिश्न, बुद्धि और दृष्टि आदि नौ सूक्ष्म (पतले) हैं तथा वे श्रीरघुनाथजी पूर्वाह्ण, मध्याह्न और अपराह्ण—इन तीन कालोंद्वारा क्रमशः धर्म, अर्थ और कामका अनुष्ठान करते हैं ॥ २० ॥

श्रीरामनिगॆ मुख, कण्णुगळु, बायि, नालिगॆ, तुटि, दवडॆ, स्तनगळु, उगुरुगळु, कैगळु, कालुगळु ई हत्तु अवयवगळु पद्माकारदल्लिवॆ1. अवन वक्षःस्थळ, तलॆ, कुत्तिगॆ, तोळुगळु, हॆगलु, नाभि, पार्श्चगळु, पृष्ठगळु, किविगळु ई हत्तु विस्तार(दॊड्ड)वागिवॆ2. अवनल्लि तेजस्सु , यशस्सु सम्पत्तु इवु मूरु विस्तारवादुवुगळु3. बिळिय बण्णद, स्वच्छवाद हल्लु, कण्णुगळन्नु हॊन्दिरुववनु. परिशुद्धवाद, शुभ्रवाद मातृवंशवन्नू, पितृवंशवन्नु हॊन्दिदवनु. अवनिगॆ कङ्कुळु, हॊट्टॆ, वक्षःस्थळ, मूगु, हॆगलु, मत्तु हणॆ ई आरु ऎत्तरवागिद्दवु. इदु ऎत्तरवागिद्दरॆ शुभवन्नुण्टु माडुत्तवॆ4. अवनिगॆ तलॆगूदलु, गड्ड-मीसॆगळु, उगुरु, मैगूदलू, चर्म, बॆरळुगळ गिण्णुगळु, लिङ्गवु, बुद्धि, दृष्टि हीगॆ ई ऒम्भत्तु अवयवगळु सूक्ष्मवागिद्दवु. अवनु पूर्वाह्न, मध्याह्न, अपराह्ण ऎम्ब ई मूरू कालदल्लि धर्मार्थकामगळन्नु आचरिसुववनागिद्दानॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. raaghavaH = Rama; dashapadmaH = has ten lotus-like limbs (viz. the countenance; the mouth; the eyes; the tongue; lips; palate; breasts; nails; the hands and the feet); dashabR^ihat = He has ten ample limbs (viz. the chest; the head; the forehead; the neck; the arms the heart; the mouth; the feet; the back and the ears); vyaaptaH = He is spread through; tribhiH = by reason of three (viz. splendour; renown and glory); vyaaptaH = He is spread through; tribhiH = by reason of three (viz. splendour; renown and glor); dvishuklavaan = He is doubly pure (on father’s and mother’s side); SaDunnataH = He is elevated in six limbs (viz the flanks; the abdomen; the breast; the nose; the shoulders and the forehead); navatanuH = He is small; thin; fine or sharp in nine (viz. the hair; the moustaches and the beard; nails; the hair on the body; the skin; the finger joints; the membran virile; acumen adn perception) vyaaproti = He pursus religious merit; world riches and sensuous delight in three periods ( viz the forenoon; midday and afternoon).

अनुवादः

“Rama has ten lotus-like limbs (viz. the countenance, the mouth, the eyes, the tongue, lips, palate, breasts, nails, the hands and the feet). He has ten ample limbs (viz. the chest, the head, the forehead, the neck, the arms, the heart, the mouth the feet, the back and the ears). He is spread through by reason of three (viz. splendour, renown and glory). He is doubly pure (on father’s and mother’s side). He is elevated in six limbs (viz. the flanks, the abdomen, the breast, the nose, the shoulders and the forehead). He is small, thin, fine or sharp in nine (viz. the hair, the moustaches and the beard, nails the hair on the body, the skin, the finger-joints, the membrum virile, acumen and perception). He pursues religious merit, worldly riches and the sensuous delight in three periods (viz. the forenoon, midday and afternoon).

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्यधर्मरतः श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः ।
देशकालविभागज्ञः सर्वलोकप्रियंवदः ॥ २१ ॥

सत्यधर्मपरः श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः ।
देशकालविभागज्ञः सर्वलोक प्रियंवदः ॥

सत्य धर्म परः श्रीमान् सम्ग्रह अनुग्रहे रतः । देश काल विभागज्ञः सर्व लोक प्रियम् वदः ॥ ५-३५-२१

‘श्रीरामचन्द्रजी सत्यधर्मके अनुष्ठानमें संलग्न, श्रीसम्पन्न, न्यायसङ्गत धनका संग्रह और प्रजापर अनुग्रह करनेमें तत्पर, देश और कालके विभागको समझनेवाले तथा सब लोगोंसे प्रिय वचन बोलनेवाले हैं ॥ २१ ॥

श्रीरामनु सकललैश्चर्य सम्पन्ननु सत्यभाषणदल्लि, धर्माचरणॆयल्लि निरतनु. धर्ममार्गदल्लि धनवन्नु गळिसि सत्पात्ररिगॆ दान माडुववनु. देशकालक्कनुसारवागि प्रवर्तिसुववनु. ऎल्लरॊडनॆ प्रीतियिन्द माताडुववनु आगिद्दानॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. satyadharmaparaH = Rama is engrossed in truth and righteousness; shriimaan = He is a prosperous man; rataH = He is interested in; samgrahaanugrahe = reception and facilitation; desha kaala vibhaagaJNaH = He knows apportioning of place and time; sarvalokapriyamvadaH = He speaks affectionately with all.

अनुवादः

“Rama is engrossed in truth and righteousness. He is a prosperous man. He is interested in reception and facilitation. He knows how to apportion place and time. He speaks affectionately with all.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्राता चास्य च वैमात्रः सौमित्रिरमितप्रभः ।
अनुरागेण रूपेण गुणैश्चापि तथाविधः ॥ २२ ॥

भ्राता च तस्य द्वैमात्रः सौमित्रि रपराजितः ।
अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथा विधः ॥

भ्राता च तस्य द्वैमात्रः सौमित्रिः अपराजितः । अनुरागेन रूपेण गुणैः चैव तथा विधः ॥ ५-३५-२२

‘उनके सौतेले भाई सुमित्राकुमार लक्ष्मण भी बड़े तेजस्वी हैं । अनुराग, रूप और सद‍्गुणोंकी दृष्टिसे भी वे श्रीरामचन्द्रजीके ही समान हैं ॥ २२ ॥

स सुवर्णच्छविः श्रीमान् रामः श्यामो महायशाः ।
तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनकृतोत्सवौ ॥ २३ ॥
विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिः सह सङ्गतौ ।

स सुवर्णच्छविः श्रीमान् रामःश्यामो महायशाः ।
तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनसमुत्सुकौ ॥ विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिरभिसङ्गतौ ।

तावुभौ नरशार्डूलौ त्वद्दर्शनसमुत्सुकौ । विचिन्वनौ महीम् कृत्स्नामस्माभिरभिसम्गातौ ॥ ५-३५-२३

‘उन दोनों भाइयोंमें अन्तर इतना ही है कि लक्ष्मणके शरीरकी कान्ति सुवर्णके समान गौर है और महायशस्वी श्रीरामचन्द्रजीका विग्रह श्यामसुन्दर है । वे दोनों नरश्रेष्ठ आपके दर्शनके लिये उत्कण्ठित हो सारी पृथ्वीपर आपकी ही खोज करते हुए हमलोगोंसे मिले थे ॥ २३ १/२ ॥

श्रीरामन सोदरनाद लक्ष्मणनु कौसल्या-सुमित्रॆयरिगॆ प्रीतिपात्रनु. अवनु अनुरागदिन्द, रूप-गुणगळिन्द श्रीरामनन्ने होलुत्तानॆ. अवनु साटियिल्लद पराक्रम शालियु. प्रसिद्धनाद श्रीरामनु मेघश्यामनु, लक्ष्मणनु भङ्गारवर्णदवनु. आ पुरुषश्रेष्ठरिब्बरू निन्नन्नु नोडबेकॆन्दु कुतूहलिगळागिद्दारॆ.॥22-23॥

पदच्छेदः

22. aparaajitah = the invincible; saumitriH = Lakshmana; tasya = that Rama’s vaimaatraH = step-mother’s son; bhraataa = and the brother; tathaavidhaH = is like that Rama; anuraageNa = in affection; ruupeNa = in appearance guNaishchaiva = and in qualities.

अनुवादः

“The invincible Lakshmana, the son of Rama’s step-mother and Rama’s brother, is resembling Rama in appearance, affection and in qualities.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

23. tau = those; ubhau = two; narashaarduulau = tigers among men; tvaddarshana samutsukau = very anxiously desirous of seeing you; vichinvantau = and searching; kR^itsnaam = all over; mahiim = the earth; abhisamgatau = came in contact; asmaabhiH = with us.

अनुवादः

“Rama and Lakshmana, the two tigers among men, very anxiously desirous of seeing you and searching all over the earth, came in contact with us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम् ॥ २४ ॥
ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम् ।

‘आपको ही ढूँढ़नेके लिये पृथ्वीपर विचरते हुए उन दोनों भाइयोंने वानरराज सुग्रीवका साक्षात्कार किया, जो अपने बड़े भाईके द्वारा राज्यसे उतार दिये गये थे ॥ २४ १/२ ॥

नरश्रेष्ठराद आ राम-लक्ष्मणरिब्बरू निन्नन्नु नोडबेकॆम्ब उत्सुकतॆयिन्द समग्रवाद भूमण्डलदल्लि हुडुकुत्ता कडॆगॆ नम्म बळिगॆ बन्दरु.॥24॥

ऋष्यमूकस्य मूले तु बहुपादपसङ्कुले ॥ २५ ॥
भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ।

ऋष्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले ।

‘ऋष्यमूक पर्वतके मूलभागमें जो बहुत-से वृक्षोंद्वारा घिरा हुआ है, भाईके भयसे पीड़ित हो बैठे हुए प्रियदर्शन सुग्रीवसे वे दोनों भाई मिले ॥ २५ १/२ ॥

वानर राजनाद सुग्रीवनु तन्न अण्णनाद वालियिन्द राज्य भ्रष्टनागि, अवनिगॆ हॆदरि, दट्टवाद मरगळिन्द कूडिद ऋष्यमूक पर्वतद मेलॆ वासिसुत्तिद्दनु. प्रियदर्शननाद आ सुग्रीवनन्नु राम-लक्ष्मणरु अल्लि नोडिदरु.॥25॥

पदच्छेदः

24; 25. tau = those two; Rama and Lakshmana; vicharantau = wandering maargamaaNau = in search of; tvaameva = you only; vasundharaam = on the earth; dadarshatuH = saw; sugriivam = Sugreeva; mR^igapatim = the Lord of monkeys; aasiinam = sitting; R^ishyamuukasya pR^iSThe = on the top of R^ishyamuka mountain; bahupaadapasamkule = filled with several trees; avaropitam = having been dethroned; puurvajena = by his elder brother; bhayaartam = oppressed with fear; bhraatuH = from his brother; priyadarshanam = and who was pleasant to the sight.

अनुवादः

“Those two brothers Rama and Lakshmana, wandering only in search of you all over the earth, saw Sugreeva the Lord of monkeys, sitting on the top of Rishyamuka mountain, filled with several trees, having been dethroned by his elder brother, oppressed with fear, but who was pleasant to the sight.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वयं च हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम् ॥ २६ ॥
परिचर्यामहे राज्यात् पूर्वजेनावरोपितम् ।

वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम् ।
परिचर्यामहे राज्यात् पूर्वजेनावरोपितम् ॥

वयम् तु हरि राजम् तम् सुग्रीवम् सत्य सम्गरम् । परिचर्यामहे राज्यात् पूर्वजेन अवरोपितम् ॥ ५-३५-२६

‘उन दिनों जिन्हें बड़े भाईने राज्यसे उतार दिया था, उन सत्यप्रतिज्ञ वानरराज सुग्रीवकी सेवामें हम सब लोग रहा करते थे ॥ २६ १/२ ॥

अग्रजनाद वालियिन्द राज्यदिन्द हॊर हाकल्पट्ट, सत्यप्रतिज्ञनाद, वानर प्रभुवाद सुग्रीवन सेवॆयन्नु नावु माडुत्तिद्दॆवु.॥26॥

पदच्छेदः

26. vayamtu = we; for one; paricharyaasnahe = are serving; tam = that; sugriivam = Sugreeva; hariraajam = the Lord of monkeys; satya samgaram = who was true to his promise; avaropitam = and who was dethroned; raajyaat = from the kingdom; puurvajena = by his elder brother.

अनुवादः

“We for one are serving that Sugreeva, the Lord of monkeys, who was true to his promise, but was dethroned from the kingdom from his elder brother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तौ चीरवसनौ धनुःप्रवरपाणिनौ ॥ २७ ॥
ऋष्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ।
स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः ॥ २८ ॥
अभिप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः ।

ततस्तौ चीरवसनौ धनुः प्रवरपाणिनौ ।
ऋष्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ॥ स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः ।
अवप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः ॥

ततः तौ चीर वसनौ धनुः प्रवर पाणिनौ । ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यम् देशम् उपागतौ ॥ ५-३५-२७ स तौ दृष्ट्वा नर व्याघ्रौ धन्विनौ वानर ऋषभः । अभिप्लुतो गिरेः तस्य शिखरम् भय मोहितः ॥ ५-३५-२८

‘शरीरपर वल्कलवस्त्र तथा हाथमें धनुष धारण किये वे दोनों भाई जब ऋष्यमूक पर्वतके रमणीय प्रदेशमें आये, तब धनुष धारण करनेवाले उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंको वहाँ उपस्थित देख वानरशिरोमणि सुग्रीव भयसे घबरा उठे और उछलकर उस पर्वतके उच्चतम शिखरपर जा चढ़े ॥ २७-२८ १/२ ॥

अनन्तर नारुमडियन्नु उट्टिरुव, कैयल्लि धनुर्बाणगळन्नु धरिसिकॊण्डिरुव, नरश्रेष्ठरू आद राम-लक्ष्मणरु रम्यवाद आ ऋष्यमूक पर्वत प्रान्त्यक्कॆ आगमिसिदरु. धनुर्धारिगळाद आ नरवीररन्नु आ कपीन्द्रनु नोडिदनु.॥27-28॥

पदच्छेदः

27. tataH = then; tau = those two brothers; Rama and Lakshmana; chiiravasanau = wearing clothes made of bark; dhanuH pravara paaNinau = arming the best bows; upaagatau = came; ramyam = to the charming; desham = place; R^ishyamuukasya = shailasya of Rishyamuka mountain.

अनुवादः

“In the meanwhile, those two brothers Rama and Lakshmana, wearing clothes made of bark and arming the best bows, came to the charming place of Rishyamuka mountain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

28. dR^iSTvaa = seeing; saH = those; naravyaaghrau = excellent of men; dhanvinau = coming with bows in hand; saH = that; vaanararSabhaH = Sugreeva the best of monkeys; bhayamohitaH = was deluded with fear; abhiplutaH = and jumped over; * shikharam* = to the hill-top; tasya = of that; gireH = mountain.

अनुवादः

“Seeing Rama and Lakshmana, the excellent of men, coming with bows in hand, that Sugreeva the best of monkeys was deluded with fear and jumped over to the hill-top of that mountain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स शिखरे तस्मिन् वानरेन्द्रो व्यवस्थितः ॥ २९ ॥
तयोः समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरम् ।

ततः स शिखरे तस्मिन् वानरेन्द्रो व्यवस्थितः ।
तयोः समीपं मामेव ष्रेषयामास सत्वरम् ॥

ततः स शिखरे तस्मिन् वानर इन्द्रो व्यवस्थितः । तयोः समीपम् माम् एव प्रेषयामास सत्वरः ॥ ५-३५-२९

‘उस शिखरपर बैठनेके पश्चात् वानरराज सुग्रीवने मुझे ही शीघ्रतापूर्वक उन दोनों बन्धुओंके पास भेजा ॥ २९ १/२ ॥

अवरन्नु नोडिदॊडनॆ सुग्रीवनु भयकम्पितनागि ऒन्दे नॆगॆतक्कॆ पर्वत शिखरवन्नु सेरि अल्लि कुळितनु. मत्तॆ कूडले अवर बळिगॆ नन्नन्नु कळिसिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. tataH = thereafter; vyavasthitaH = stationed; tasmin shikhare = on that hill-top; saH = that; vaanarendraH = Sugreeva the lord of monkeys; satvaram = very soon; preSayaamaasa = sent; maaneva = me only; samiipam = to approach; tayoH = those two (brothers)

अनुवादः

“Thereafter, stationed on that hill-top, that Sugreeva the lord of monkeys, very soon sent me only, to approach those two brothers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात् प्रभू ॥ ३० ॥
रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः ।

ताव् अहम् पुरुष व्याघ्रौ सुग्रीव वचनात् प्रभू । रूप लक्षण सम्पन्नौ कृत अञ्जलिः उपस्थितः ॥ ५-३५-३०

‘सुग्रीवकी आज्ञासे उन प्रभावशाली रूपवान् तथा शुभलक्षणसम्पन्न दोनों पुरुषसिंह वीरोंकी सेवामें मैं हाथ जोड़कर उपस्थित हुआ ॥ ३० १/२ ॥

तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ ॥ ३१ ॥
पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ ।

तौ परिज्ञात तत्त्व अर्थौ मया प्रीति समन्वितौ । पृष्ठम् आरोप्य तम् देशम् प्रापितौ पुरुष ऋषभौ ॥ ५-३५-३१

‘मुझसे यथार्थ बातें जानकर उन दोनोंको बड़ी प्रसन्नता हुई । फिर मैं अपनी पीठपर चढ़ाकर उन दोनों पुरुषोत्तम बन्धुओंको उस स्थानपर ले गया (जहाँ वानरराज सुग्रीव थे) ॥ ३१ १/२ ॥

पदच्छेदः

31. tau = those two brothers; Rama and Lakshmana; puruSarSabhau = the excellent among men; parijJNaata tattvarthau = having known the exact position (about Sugreeva); priitisamanvitau = and fully endowed with kindness; aaropya = wee made to ascend; mama pR^iSTham = my back; praapitau = and caused to arrive at; tam desham = that place (where Sugreeva and others were present).

अनुवादः

“Those two brothers, Rama and Lakshmana, the excellent among men, were fully endowed with kindness, after knowing the exact position about Sugreeva. Then, I made Rama and Lakshmana to ascend on my back and took them to Sugreeva’s place.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने ॥ ३२ ॥
तयोरन्योन्यसम्भाषाद् भृशं प्रीतिरजायत ।

निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने ।
तयोरन्योन्यसंलापाद्भृशं प्रीतिरजायत ॥

निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने । तयोः अन्योन्य सम्भाषात् भृशम् प्रीतिः अजायत ॥ ५-३५-३२

‘वहाँ महात्मा सुग्रीवको मैंने इन दोनों बन्धुओंका यथार्थ परिचय दिया । तत्पश्चात् श्रीराम और सुग्रीवने परस्पर बातें कीं, इससे उन दोनोंमें बड़ा प्रेम हो गया ॥

सुग्रीवन आज्ञानुसारवागि नानु प्रभावशालिगळाद, पुरुषश्रेष्ठराद, रूप-लक्ष ्मणसम्पन्नराद राम-लक्ष्मणरन्नु सन्धिसि, अञ्जली बद्धनागि अवर समीपक्कॆ होदॆनु. नन्निन्द सुग्रीवन सत्य सङ्गतियन्नु तिळिदनन्तर इब्बरू सुप्रीतरादरु. बळिक नानु अवरिब्बरन्नु नन्न बॆन्निन मेलॆ कुळ्ळिरिसिकॊण्डु सुग्रीवनिद्दॆडॆगॆ करॆदॊय्दॆनु. अवर वास्तविक विषयवन्नु महात्मनाद सुग्रीवनिगॆ निवेदिसिकॊण्डॆनु.॥30-32॥

पदच्छेदः

30. sugreeva vachanaat = as per the words of Sugreeva; aham = I; kR^itaaN^jaliH = making salutations; upasthitaH = reached; tau = those two brothers; Rama and Lakshmana; puruSavyaaghrau = the tigers among men; prabhuu = the capable men; ruupalakSaNa sampannau = and endowed with a good form and characteristics.

अनुवादः

“On that command of Sugreeva, I reached saluting those two brothers, Rama and Lakshmana the excellent and capable men, endowed with good form and characteristics.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32. sugriivaaya = for Sugreeva; mahaatmana = the high-souled; niveditau = was made known (by me); tattvena = the true state (about Rama and Lakshman); anyonya samlaapaat = by the mutual converstaion; bhR^isham = a great; prritiH = friendship; ajaayata = was developed.

अनुवादः

“I informed the high-souled Sugreeva about the true position of Rama and Lakshmana. After a mutual conversation between those two brothers and Sugreeva, a great friendship developed among them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र तौ कीर्तिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ ॥ ३३ ॥
परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया ।

तत्र तौ प्रीतिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ ।
परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया ॥

ततस्तौ प्रीतिसंपन्नौ हरि ईश्वर नर ईश्वरौ । परस्पर कृत आश्वासौ कथया पूर्व वृत्तया ॥ ५-३५-३३

‘वहाँ उन दोनों यशस्वी वानरेश्वर और नरेश्वरोंने अपने ऊपर बीती हुई पहलेकी घटनाएँ सुनायीं तथा दोनोंने दोनोंको आश्वासन दिया ॥ ३३ १/२ ॥

परस्पर सम्भाषणॆयिन्दागि इब्बरल्लू प्रीतियुण्टायितु. कीर्तिसम्पन्नराद हरीश्वर-नरेश्वररू हिन्दिन तम्म कष्ट-सुखगळ विचार-विनिमयदिन्द अन्योन्यरागि विश्वासवन्नु हॊन्दिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tataH = thereafter; tau = those two; hariishvaranareshvarau = Sugreeva the lord of monkeys and Rama; the excellent among men; priitisampannau = endowed with friendship; kathayaa = by the narration; puurva vR^ittayaa = of the earlier occurrances; parasparakR^itaashvaasau = developed mutual confidence.

अनुवादः

“Thus endowed with friendship, Sugreeva the lord of monkeys and Rama the best of men, by talking together of their earlier occurrences, developed mutual confidence.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं ततः सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः ॥ ३४ ॥
स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तं पुरुतेजसा ।

तं ततः सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः ।
स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरुतेजसा ॥

तम् ततः सान्त्वयामास सुग्रीवम् लक्ष्मण आग्रजः । स्त्री हेतोः वालिना भ्रात्रा निरस्तम् उरु तेजसा ॥ ५-३५-३४

‘उस समय लक्ष्मणके बड़े भाई श्रीरघुनाथजीने स्त्रीके लिये अपने महातेजस्वी भाई वालीद्वारा घरसे निकाले हुए सुग्रीवको सान्त्वना दी ॥ ३४ १/२ ॥

बळिक पत्निय कारणदिन्द राज्यभ्रष्टनाद महा तेजस्वियाद सुग्रीवनन्नु लक्ष्मणाग्रजनाद श्रीरामनु बहळवागि सन्तैसिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tataH = thereafter; saH = that; lakSmaNaagrajaH = Rama; the elder brother of Lakshmana; vaalinaa = through Vali; urutejasaa = of great splendour; bhraatraa = the brother of Sugreeva; saantvayaamaasa = consoled; sugriivam = Sugreeva; nirastam = who was expelled (from the kingdom by Vali); strii hetaH = for the sake of Ruma; a woman.

अनुवादः

“Thereafter, that Rama the elder brother of Lakshmana, through the extremely effulgent Vali the brother of Sugreeva, consoled Sugreeva who was earlier expelled from the kingdom; (by Vali), for the sake of Ruma a woman.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ ३५ ॥
लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत् ।

ततः त्वन् नाशजम् शोकम् रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः । लक्ष्मणो वानर इन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत् ॥ ५-३५-३५

‘तत्पश्चात् अनायास ही महान् कर्म करनेवाले भगवान् श्रीरामको आपके वियोगसे जो शोक हो रहा था, उसे लक्ष्मणने वानरराज सुग्रीवको सुनाया ॥ ३५ १/२ ॥

मत्तॆ ऎन्तह दुष्करवाद कार्यगळन्नु लीलाजालवागि साधिसुव श्रीरामनिगॆ निन्न अपहरणदिन्द उण्टागिरुव शोकवन्नु लक्ष्मणनु वानरेन्द्रनाद सुग्रीवनिगॆ पूर्णवागि विवरिसिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. tataH = then; lakSmaNaH = Lakshmana; nyavedayat = informed; sugriivaaya = Sugreeva; vaanarendraaya = the king of monkeys; shokam = about the sorrow; ramasya = of Rama; akliSTakarmaNaH = who is unwearied in action; tvannaashajam = generated out of your disappearance.

अनुवादः

“Then, Lakshmana informed Sugreeva the king of monkeys about the sadness of Rama, (who is unwearied in action), born out of your disappearance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः ॥ ३६ ॥
तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान् ।

स श्रुत्वा वानर इन्द्रः तु लक्ष्मणेन ईरितम् वचः । तदा आसीन् निष्प्रभो अत्यर्थम् ग्रह ग्रस्त इव अंशुमान् ॥ ५-३५-३६

‘लक्ष्मणजीकी कही हुई वह बात सुनकर वानरराज सुग्रीव उस समय ग्रहग्रस्त सूर्यके समान अत्यन्त कान्तिहीन हो गये ॥ ३६ १/२ ॥

लक्ष्मणनु तिळिसिद विषयवन्नु केळि वानरेन्द्रनाद सुग्रीवनु ग्रहग्रस्तनाद सूर्यनन्तॆ तेजोहीननादनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. shrutvaa = having heard; vahaH = the words; iiritam = spoken; lakSmaNena = by Lakshmana; saH = that; vaanarendrastu = Sugreeva on his part; tadaa = then; aasiit = became; niSprabhaH = dim-witted; atyartham = very much; amshumaaniva = like the sun; grahagrastaH = overpowered by Rahu; the inauspicious planet.

अनुवादः

“Hearing the words of Lakshmana, Sugreeva then became highly dim-witted, as the sun becomes dim when overpowered by an eclipse.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्वद‍्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया ॥ ३७ ॥
यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले ।
तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः ॥ ३८ ॥
संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव ।

ततः त्वत् गात्र शोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया । यानि आभरण जालानि पातितानि मही तले ॥ ५-३५-३७ तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरि यूथपाः । सम्हृष्टा दर्शयाम् आसुः गतिम् तु न विदुः तव ॥ ५-३५-३८

‘तदनन्तर वानर-यूथपतियोंने आपके शरीरपर शोभा पानेवाले उन सब आभूषणोंको ले आकर बड़ी प्रसन्नताके साथ श्रीरामचन्द्रजीको दिखाया, जिन्हें आपने उस समय पृथ्वीपर गिराया था, जब कि राक्षस आपको हरकर लिये जा रहा था । वानरोंने आभूषण तो दिखाये, किंतु उन्हें आपका पता कुछ भी मालूम नहीं था ॥ ३७-३८ १/२ ॥

रावणनु निन्नन्नु अपहरिसिकॊण्डु होगुवाग निन्न शरीरदल्लि शोभिसुत्तिरुव आभरणगळन्नु नीनु भूमिगॆ बीळिसिदि. अवॆल्लवन्नु वानरवीररु तन्दु सन्तोषदिन्द श्रीरामनिगॆ तोरिसिदरु. आदरॆ रावणनु निन्नन्नु कॊण्डुहोद मार्गवन्नु मात्र तिळियलिल्ल.॥37-38॥

पदच्छेदः

37; 38. tataH = thereafter; yaani = which; aabharaNajaalaani = multitude of ornaments; tvadgaatrashobhini = adorning on your body; hriyamaaNayaa = and which were being snatched away; rakSasaa = by Ravana; paatitaani = and which were dropped; mahiitale = on tot he earth; taani sarvaaNI = all those ornaments; aaniiya = were brought; hariyuuthapaaH = by monkeys-leaders; samhR^iSTaaH = joyfully; darshamaanuH = shown; raamaaya = to Rama; na viduH = (But) they did not know; tava = your; gatimtu = path (of further movement).

अनुवादः

“Thereafter, all those multitude of ornaments which adorned your body, which were being tried to be be snatched away by Ravana and which were dropped on to the earth, were brought by monkey-leaders joyfully and shown to Rama. But the monkey-leaders did not know the further course of your movement.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च ॥ ३९ ॥
स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मिन् विहतचेतसि ।
तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तदा ॥ ४० ॥
तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ।

तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च ।
स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मिन् विगतचेतसि ॥ तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तव ।
तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ॥

तानि रामाय दत्तानि मया एव उपहृतानि च । स्वनवन्ति अवकीर्णन्ति तस्मिन् विहत चेतसि ॥ ५-३५-३९ तानि अन्के दर्शनीयानि कृत्वा बहु विधम् ततः । तेन देव प्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ॥ ५-३५-४०

‘आपके द्वारा गिराये जानेपर वे सब आभूषण झन-झनकी आवाजके साथ जमीनपर गिरे और बिखर गये थे । मैं ही उन सबको बटोरकर ले आया था । उस दिन जब वे गहने श्रीरामचन्द्रजीको दिये गये, उस समय वे उन्हें अपनी गोदमें लेकर अचेत-से हो गये थे । उन दर्शनीय आभूषणोंको छातीसे लगाकर देवतुल्य आभावाले भगवान् श्रीरामने बहुत विलाप किया ॥ ३९-४० १/२ ॥

पदच्छेदः

40. taani darshaaniiyaani = those beautiful ornaments; tava = of yours; kR^itvaa = were kept; aN^ke = in the flank; tena devena = by that Lord Rama; devaprakaashena = looking like god; paridevitam = lamented; bahuvidham = in many ways.

अनुवादः

“That Lord Rama looking like god, kept those beautiful ornaments of yours in his flank and lamented in many ways.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः ॥ ४१ ॥
प्रादीपयद् दाशरथेस्तदा शोकहुताशनम् ॥ ४२ ॥
शायितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना ।
मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः ॥ ४३ ॥

पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः ।
प्रादीपयन् दाशरथेस्तानि शोकहुताशनम् ॥ शयितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना ।
मयापि विविधैवाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः ॥ तानि दृष्ट्वा महार्हाणि दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः ।
राघवः सह सौमित्रिः सुग्रीवे सन्न्यवेदयत् ॥

पश्यतः तस्या रुदतः ताम्यतः च पुनः पुनः । प्रादीपयन् दाशरथेः तानि शोक हुत अशनम् ॥ ५-३५-४१ शयितम् च चिरम् तेन दुह्ख आर्तेन महात्मना । मया अपि विविधैः वाक्यैः कृच्छ्रात् उत्थापितः पुनः ॥ ५-३५-४२ तानि दृष्ट्वा महाअर्हाणि दर्शयित्वा मुहुः मुहुः । राघवः सह सौमित्रिः सुग्रीवे स न्यवेदयत् ॥ ५-३५-४३

‘उन आभूषणोंको बारंबार देखते, रोते और तिलमिला उठते थे । उस समय दशरथनन्दन श्रीरामकी शोकाग्नि प्रज्वलित हो उठी । उस दुःखसे आतुर हो वे महात्मा रघुवीर बहुत देरतक मूर्च्छित अवस्थामें पड़े रहे । तब मैंने नाना प्रकारके सान्त्वनापूर्ण वचन कहकर बड़ी कठिनाईसे उन्हें उठाया ॥ ४१—४३ ॥

पदच्छेदः

39. taani = those ornaments; upahR^itaani = were brought near; raamaaya = to Rama; dathaani = and were given (to him); mayaiva = just by me; tasmin vigata chetasi = while he (Rama) was losing consciousness; svanavanti = the resounding ornaments; avakiirNaani = were scattered.

अनुवादः

“I indeed brought those ornaments near to Rama and gave them to him. Then, soon after receiving them, Rama lost his consciousness and the resounding ornaments were scattered all over.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुःखपीडितनागिद्द महात्मनाद श्रीरामनु शोकवन्नु ताळलारदॆ भूमियल्लि बिद्दुबिट्टनु. आग नानु विध-विधवाद आश्वासनॆय मातुगळन्नु हेळि सन्तैसुत्ता अवनन्नु बहळ कष्टदिन्द हिडिदॆब्बिसिदॆनु.॥43॥

पदच्छेदः

41. taani = those ornaments; praadiipayan = ignited; shoka hutaashanam = fire of grief; daasharatheH = of Rama; pashyataH = who was seeing; taani = them; rudataH = lamenting; taamyatashcha = and getting suffocated; punaH punaH = again and again.

अनुवादः

“While seeing those ornaments, Rama was lamenting and getting suffocated again and again. Thus, those ornaments ignited the fire of Rama’s grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ आभरणगळॆल्ल थळ-थळिसुत्ता भूमिय मेलॆ चॆल्लापिल्लियागि बिद्दिरुवुदन्नु नाने ऒट्टागिसि तन्दु सुग्रीवनिगॆ ऒप्पिसिद्दॆ. आ नगगळन्नु सुग्रीवनु श्रीरामनिगॆ समर्पिसिदनु. ऒडवॆगळन्नु नोडिद तत्क्षण श्रीरामनु ऎच्चरदप्पिदवनन्तादनु. सुन्दरवाद निन्न आभरणगळन्नु दिव्य स्वरूपनाद श्रीरामनु तन्न तॊडॆयमेलॆ इट्टुकॊण्डु परि-परियागि विलापिसतॊडगिदनु. रामनु अदन्नु पदे-पदे नोडुत्ता अळुत्तिद्दनु. ई विधवागि अवु अवन शोकाग्नियन्नु प्रज्वलिसुवन्तित्तु.॥39-42॥

पदच्छेदः

42. tena mahaatmanaa = by that mighty man; duHkhaartena = who was grief stricken; shayitamcha = and lying on the floor; chiram = for a long time; punaH utthaapitaH = was again made to get up; mayaapi = by me; kR^ichchhraat = with difficulty; vividhaiH vaakyaiH = by telling several words.

अनुवादः

“That grief-stricken mighty man was thus lying on the floor for a long time. Then, with great difficulty, I made him to get up by telling several consoling words.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

43. saH raaghavaH = that Rama; mahaabaahuH = the long armed; saha saumitriH = along with Lakshmana; dR^iSTvaa = having seen; darshayitvaa = examined; taani = those ornaments; muhuH muhuH = angain and again; nyavedayat = and gave; sugriiva = to Sugreeva.

अनुवादः

“That long-armed Rama, along with Lakshmana, after seeing those ornaments, examined them, again and again. He later gave them to Sugreeva.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानि दृष्ट्वा महार्हाणि दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः ।
राघवः सहसौमित्रिः सुग्रीवे सन्न्यवेशयत् ॥ ४४ ॥

स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते ।
महता ज्वलता नित्यमग्नि नेवाग्नि पर्वतः ॥

स तव अदर्शनात् आर्ये राघवः परितप्यते । महता ज्वलता नित्यम् अग्निना इव अग्नि पर्वतः ॥ ५-३५-४४

‘लक्ष्मणसहित श्रीरघुनाथजीने उन बहुमूल्य आभूषणोंको बारंबार देखा और दिखाया । फिर वे सब सुग्रीवको दे दिये ॥ ४४ ॥

सौमित्रि सहितनाद महात्मनाद श्रीरामनु आभरणगळन्नु नोडुत्ता पुनः पुनः नम्मॆल्लरिगॆ तोरिसुत्ता, निन्नन्नु नॆनॆ नॆनॆदु बहळ हॊत्तु विलपिसिदनु. अनन्तर आ ऎल्ल आभरणगळन्नु सुग्रीवन वशक्कॆ ऒप्पिसिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. aarye = O; the kind mistress!; tava adarshanaat = as you were being unseen; saH raaghavaH = that Rama; paritapyate = was tormented; nityam = forever; jvalataa mahataa agninaa = with a great flaming fire (of grief); agniparvataH iva = like a volcano.

अनुवादः

“O the kind mistress! As you were being unseen, Rama was tormented forever with a great flaming fire of grief, like a volcano.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते ।
महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः ॥ ४५ ॥

त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् ।
तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः ॥

त्वत् कृते तम् अनिद्रा च शोकः चिन्ता च राघवम् । तापयन्ति महात्मानम् अग्नि अगारम् इव अग्नयः ॥ ५-३५-४५

‘आर्ये! आपको न देख पानेके कारण श्रीरघुनाथजीको बड़ा दुःख और संताप हो रहा है । जैसे ज्वालामुखी पर्वत जलती हुई बड़ी भारी आगसे सदा तपता रहता है, उसी प्रकार वे आपकी विरहाग्निसे जल रहे हैं ॥ ४५ ॥

ऎलै पूज्यळे! निन्नन्नु काणदॆ इरुवुदरिन्द आ श्रीरामनु नित्यवु उरियुत्तिरुव अग्निपर्वतदन्तॆ तपिसुत्तिरुवनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. tvatkR^ite = for your sake; tam raaghavam mahaatmanam = to that great souled Rama; anidraacha = insomnia; shokaH = grief; chintaacha = and worry; taapayanti = were tormenting; agnayah iva = like flames; agnyagaaram = to a burning house.

अनुवादः

“For your sake, insomnia, grief and worry were tormenting that great souled Rama, as flames torment a burning house.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् ।
तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः ॥ ४६ ॥

तवादर्शन शोकेन राघवः परिचाल्यते ।
महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः ॥

तव अदर्शन शोकेन राघवः प्रविचाल्यते । महता भूमि कम्पेन महान् इव शिला उच्चयः ॥ ५-३५-४६

‘आपके लिये महात्मा श्रीरघुनाथजीको अनिद्रा (निरन्तर जागरण), शोक और चिन्ता—ये तीनों उसी प्रकार संताप देते हैं, जैसे आहवनीय आदि त्रिविध अग्नियाँ अग्निशालाको तपाती रहती हैं ॥ ४६ ॥

दक्षिणाग्नि, गार्हपत्य, आहवनीयगळॆम्ब मूरु अग्निगळु अग्निगृहवन्नु तापगॊळिसुवन्तॆ-निन्न अगलुविकॆयिन्द निद्राराहित्य, शोक मत्तु चिन्तॆगळु महात्मनाद श्रीरामनन्नु सन्तापगॊळिसुत्तिवॆ.॥46॥

पदच्छेदः

46. tava adarshana shokena = by the grief; caused by your invisibility; raaghavaH = Rama; pravichaalyate = was trembled; mahataa bhuumikampena = as a great earth quake; (trembles); mahaan shilochchayaH iva = a high mountain.

अनुवादः

“By the grief caused by your not being seen, Rama is trembled with grief, as a high mountain is trembled by a great earthquake.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तवादर्शनशोकेन राघवः परिचाल्यते ।
महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः ॥ ४७ ॥

काननानि सुरम्याणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
चरन्न रतिमाप्नोति त्वामपश्यन्नृपात्मजे ॥

कानानानि सुरम्याणि नदी प्रस्रवणानि च । चरन् न रतिम् आप्नोति त्वम् अपश्यन् नृप आत्मजे ॥ ५-३५-४७

‘देवि! आपको न देख पानेका शोक श्रीरघुनाथजीको उसी प्रकार विचलित कर देता है, जैसे भारी भूकम्पसे महान् पर्वत भी हिल जाता है ॥ ४७ ॥

निन्नन्नु काणदे इरुव कारणदिन्द शोकदल्लि मुळुगिद राघवनु दॊड्डदाद, भयङ्करवाद भूकम्पदिन्द पर्वतवु अल्लाडुवन्तॆ कम्पिसुत्तिद्दानॆ.॥47॥

पदच्छेदः

47. nR^ipaatmaje = O princess!; apashyan = not seeing; tvaam = you; (Rama); na aapnoti = is not obtaining; ratim = delight; charan = while moving in suramyaaNi kaananaani = very beautiful forests; nadiiH = rivers; prasravaNaani cha = and water-falls.

अनुवादः

“O princess! In not seeing you, Rama is not obtaining delight, even while moving in quite charming forests, encompassing rivers and water-falls.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

काननानि सुरम्याणि नदीप्रस्रवणानि च ।
चरन् न रतिमाप्नोति त्वामपश्यन् नृपात्मजे ॥ ४८ ॥

स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ॥

स त्वाम् मनुज शार्दूलः क्षिप्रम् प्राप्स्यति राघवः । समित्र बान्धवम् हत्वा रावणम् जनक आत्मजे ॥ ५-३५-४८

‘राजकुमारि! आपको न देखनेके कारण रमणीय काननों, नदियों और झरनोंके पास विचरनेपर भी श्रीरामको सुख नहीं मिलता है ॥ ४८ ॥

ऎलै राजकुमारी! निन्नन्नु काणदिरुव श्रीरामनु सुरम्यवाद वनगळल्लि, नदीतीरगळल्लि, चिलुमॆगळ समीपदल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दरू अवुगळ सॊबगन्नु नोडि सन्तोषपडुवुदिल्ल.॥48॥

पदच्छेदः

48. janakaatmaje = O Seetha the daughter of Janaka!; saH raaghavaH = that Rama; manujashaarduulaH = the excellent of men; praapsyasi = will receive; tvaam = you; kSipram = soon; hatvaa = killing; raavaNam = Ravana; samitra baandhavam = along with his friends and relatives.

अनुवादः

“O Seetha the daughter of Janaka! That Rama the excellent of men will receive you, soon after, killing Ravana along with Ravana’s friends and relatives.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ॥ ४९ ॥

सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा ।
समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा ॥

सहितौ राम सुग्रीवाव् उभाव् अकुरुताम् तदा । समयम् वालिनम् हन्तुम् तव च अन्वेषणम् तथा ॥ ५-३५-४९

‘जनकनन्दिनि! पुरुषसिंह भगवान् श्रीराम रावणको उसके मित्र और बन्धु-बान्धवोंसहित मारकर शीघ्र ही आपसे मिलेंगे ॥ ४९ ॥

ऎलै जानकी! आ मनुजश्रेष्ठनाद श्रीरामनु - बन्धु मित्ररिन्द कूडिद रावणनन्नु संहरिसि, शीघ्रवागि निन्नन्नु सेरलिरुवनु. (निन्नन्नु कॊण्डुहोगुवनु)॥49॥

पदच्छेदः

49. tadaa = then; ubhau = both; raama sugriivau = Rama and Sugreeva; sahitau = were together; akurutaam = and made; samayam = an agreement; hantum = (That Rama) to kill; vaalinam = Vali; tathaa = (and Sugreeva); anveSaNam = to arrange for a search; tava = of you.

अनुवादः

“That day when Rama and Sugreeva were together, both of them made an agreement that Rama would annihilate Vali and Sugreeva would arrange for a search of you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा ।
समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं प्रति ॥ ५० ॥

ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः ।
किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः ॥

ततस्ताभ्याम् कुमाराभ्याम् वीराभ्याम् स हरीश्वरः । किष्किन्धाम् समूपागम्य वाली युद्धे निपातितः ॥ ५-३५-५०

‘उन दिनों श्रीराम और सुग्रीव जब मित्रभावसे मिले, तब दोनोंने एक-दूसरेकी सहायताके लिये प्रतिज्ञा की । श्रीरामने वालीको मारनेका और सुग्रीवने आपकी खोज करानेका वचन दिया ॥ ५० ॥

राम-सुग्रीवरिब्बरू वालियन्नु संहरिसुवुदक्कू हागू निन्नन्नु हुडुकुवुदक्कू परस्पर प्रतिज्ञॆयन्नु माडिकॊण्डरु.॥50॥

पदच्छेदः

50. tataH = thereafter; taabhyaam = those; viiraabhyaam = valiant; kumaaraabhyaam = princes; samupaayamya = having reached; kiSkindhaam = Kishkindha; saH = that; vaalii = Vali; hariishvaraH = the king of monkeys; nipaanitaH = was tumbled down; yuddhe = in a combat.

अनुवादः

“Thereafter, Rama and Lakshmana the two valiant princes reached Kishkindha. Rama killed Vali the king of monkeys there in a combat.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः ।
किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः ॥ ५१ ॥

ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे ।
सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत् पतिम् ॥

ततो निहत्य तरसा रामो वालिनम् आहवे । सर्व ऋष्क हरि सम्घानाम् सुग्रीवम् अकरोत् पतिम् ॥ ५-३५-५१

‘इसके बाद उन दोनों वीर राजकुमारोंने किष्किन्धामें जाकर वानरराज वालीको युद्धमें मार गिराया ॥ ५१ ॥

कपीश्वरनाद सुग्रीवनु वीर राजकुमारराद राम-लक्ष्मणरॊडनॆ किष्किन्धॆयन्नु समीपिसिदनु. श्रीरामन सहायदिन्द युद्धदल्लि वालियु हतनादनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. tataH = after; nihatya = killing; vaalinam = Vali; achave = in combat; tarasaa = by his strength; raamaH = Rama; akarot = made; sugriivam = Sugreeva; patim = the king; sarvaR^ikSa hari samghaanaam = for the entire multitude of bears and monkeys.

अनुवादः

“After killing Vali in combat by means of his strength, Rama made Sugreeva the king for the entire multitude of bears and monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे ।
सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत् पतिम् ॥ ५२ ॥

रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत ।
हनूमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम् ॥

राम सुग्रीवयोः ऐक्यम् देवि एवम् समजायत । हनूमन्तम् च माम् विद्धि तयोः दूतम् इह आगतम् ॥ ५-३५-५२

‘युद्धमें वेगपूर्वक वालीको मारकर श्रीरामने सुग्रीवको समस्त भालुओं और वानरोंका राजा बना दिया ॥ ५२ ॥

श्रीरामनु बहळ शीघ्रवागि युद्धमाडुत्तिद्द वालियन्नु संहरिसि ऎल्ल कपि-करडिगळ समूहक्कॆ सुग्रीवनन्नु राजनन्नागिसिदनु. सीतम्मा! हीगॆ श्रीराम-सुग्रीवरिगॆ सख्यवु एर्पट्टितु. आ इब्बरिगू दूतनागि नानु इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु. नन्नन्नु हनुमन्तनॆन्दु तिळि.॥52॥

पदच्छेदः

52. devi = O princess!; aikyam = A friendship; samajaayata = was held well; evam = in such a manner; raama sugreevayoH = between Rama and Sugreeva; vidhi = know; maam = me; hanumantam = as Hanuma; aagatam = who came; iha = here; duutam = as a messenger; tayoH = for both of them.

अनुवादः

“O princess! A friendship was held well in such a manner between Rama and Sugreeva. Know me as Hanuma, who came here as a messenger on behalf of both of them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत ।
हनूमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमुपागतम् ॥ ५३ ॥

स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवः समानीय हरीश्वरान् ।
त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ॥

स्व राज्यम् प्राप्य सुग्रीवः समनीय महाहरीन् । त्वत् अर्थम् प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ॥ ५-३५-५३

‘देवि! श्रीराम और सुग्रीवमें इस प्रकार मित्रता हुई है । मैं उन दोनोंका दूत बनकर यहाँ आया हूँ । आप मुझे हनुमान् समझें ॥ ५३ ॥

देवि! सुग्रीवनु किष्किन्धॆगॆ राजनाद बळिक तन्न अनुयायिगळाद, महावीरराद वानरयोधरन्नु ऎल्ल कडॆगळिन्द करॆयिसि, निन्नन्नु हुडुकुवुदक्कागि ऎल्ल दिक्कुगळिगू कळिसिकॊट्टनु.॥53॥

पदच्छेदः

53. praapya = having got; svaraajyam = his own kingdom; sugriivaH = Sugreeva; samaaniiya = summoned for; mahaabalaan = mighty; hariishvaraan = and capable monkeys; preSayaamaasa = and sent (them); dasha = to ten; dishaH = directions; * tvadartham* = for your sake.

अनुवादः

“Having got his own kingdom, Sugreeva summoned for mighty as well as capable monkeys and sent them to ten different directions in search of you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वं राज्यं प्राप्य सुग्रीवः स्वानानीय महाकपीन् ।
त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ॥ ५४ ॥

आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसा ।
अद्रिराजप्रतीकाशाः सर्वतः प्रस्थिता महीम् ॥

आदिष्टा वानर इन्द्रेण सुग्रीवेण महाओजसः । अद्रि राज प्रतीकाशाः सर्वतः प्रस्थिता महीम् ॥ ५-३५-५४

‘अपना राज्य पानेके अनन्तर सुग्रीवने अपने आश्रयमें रहनेवाले बड़े-बड़े बलवान् वानरोंको बुलाया और उन्हें आपकी खोजके लिये दसों दिशाओंमें भेजा ॥ ५४ ॥

महातेजस्विगळू, पर्वतसदृशरागियू इरुव कपिवीररु वानरेन्द्रनाद सुग्रीवनिन्द अप्पणॆ पडॆदु भूमिय ऎल्ल कडॆगळल्लियू निन्नन्नु हुडुकलु होगिरुवरु.॥54॥

पदच्छेदः

54. aadiSTaaH = as commanded; sugriiveNa = by Sugreeva; mahaujasaa = of great splendour; vaanarendreNa = and the king of monkeys; adriraaja pratiikaaSaH = those monkeys resembling the king of mountains; prasthitaaH = started out; mahiim = on earth; * sarvataH* = in all directions.

अनुवादः

“As commanded by Sugreeva of a great splendour and the king of monkeys, those monkeys resembling Himalayan mountains, started out on all directions of the earth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसः ।
अद्रिराजप्रतीकाशाः सर्वतः प्रस्थिता महीम् ॥ ५५ ॥

ततस्तु मार्गमाणा वै सुग्रीववचनातुराः ।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः ॥

‘वानरराज सुग्रीवकी आज्ञा पाकर गिरिराजके समान विशालकाय महाबली वानर पृथ्वीपर सब ओर चल दिये ॥ ५५ ॥

सुग्रीवन कठिणवाद आज्ञॆयिन्द भयगॊण्ड नावु मत्तु इतर कपिनायकरु निन्नन्नु हुडुकुत्ता ई भूमण्डलदल्लि सुत्ताडुत्तिद्देवॆ.॥55॥

पदच्छेदः

55. tataH = then; vayam = we; te = as such; anye vaanaraaH cha = and other monkeys; sugriiva vachanaaturaaH = who are eager to fulfill the command of Sugreeva; maargamaaNaH = are in search of you; charanto = and wandering kR^itsnaam = the entire; vasudhaam = earth.

अनुवादः

“Then, we along with other monkeys too who are eager to fulfill the command of Sugreeva, are wandering the entire earth in search of you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते मार्गमाणा वै सुग्रीववचनातुराः ।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः ॥ ५६ ॥

अङ्गदो नाम लक्ष्मीनान् वालिसूनुर्महाबलः ।
प्रस्थितं कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ॥

अन्गदो नाम लक्ष्मीवान् वालि सूनुः महाबलः । प्रस्थितः कपि शार्दूलः त्रिभाग बल सम्वृतः ॥ ५-३५-५६

‘सुग्रीवकी आज्ञासे भयभीत हो हम तथा अन्य वानर आपकी खोज करते हुए समस्त भूमण्डलमें विचर रहे हैं ॥ ५६ ॥

हागॆ नाना दिक्कुगळिगॆ हॊरटवरल्लि श्रीमन्तनू, महाबलशालियू आद वालिय सुतनाद अङ्गदनु ऒब्बनु. अवनु सुग्रीवन सैन्यदल्लि मूरनॆय ऒन्दु भाग सैन्यदॊन्दिगॆ निन्नन्नु हुडुकलु दक्षिण दिक्किगॆ हॊरटनु. नानू अवनॊडने हॊरटवनु.॥56॥

पदच्छेदः

56. harishaarduulaH = an excellent monkey; aN^gadonaama = named Angada; lakSmiivaan = possessed of fortune; vaalisuunuH = son of Vali; mahaabalaH = are mostly powerful monkey; prasthitaH = set out; tribhaagasam vR^itaH = taking one third of army (along with him).

अनुवादः

“An excellent monkey named Angada, possessed of fortune, son of Vali and having great strength, taking one third of army along with him, set out in search of you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान् वालिसूनुर्महाबलः ।
प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ॥ ५७ ॥

तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।
भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः ॥

तेषाम् नो विप्रनष्टानाम् विन्ध्ये पर्वत सत्तमे । भृशम् शोक परीतनाम् अहो रात्र गणा गताः ॥ ५-३५-५७

‘वालीके शोभाशाली पुत्र महाबली कपिश्रेष्ठ अंगद वानरोंकी एक तिहाई सेना साथ लेकर आपकी खोजमें निकले थे (उन्हींके दलमें मैं भी था) ॥ ५७ ॥

हीगॆ हॊरट नावॆल्लरू श्रेष्ठवाद विन्ध्यपर्वतदल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दाग दारितप्पि ऒन्दु बिलदल्लि सिक्किहाकिकॊण्डॆवु. हागॆ नावु अल्लि अत्यन्त पीडितरागिद्दागले बहळ दिनगळु कळॆदुहोदवु.॥57॥

पदच्छेदः

57. ahoraatragaNaaH = a number of days and night; gataaH = passed; * teSaa* = filled as we were with grief; vipraNaSTaanaam = having got lost our way intensely; vindhye parvata sattame = in a mountain range called Vindhya.

अनुवादः

“A number of days and nights passed, filled as we were with grief, having got lost our way intensely in a mountain-range called Vindhya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां नो विप्रणष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।
भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः ॥ ५८ ॥

ते वयं कार्यनैराश्यात् कालस्यातिक्रमेण च ।
भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥

ते वयम् कार्य नैराश्यात् कालस्य अतिक्रमेण च । भयाच् च कपि राजस्य प्राणान् त्यक्तुम् व्यवस्थिताः ॥ ५-३५-५८

‘पर्वतश्रेष्ठ विन्ध्यमें आकर खो जानेके कारण हमने वहाँ बड़ा कष्ट उठाया और वहीं हमारे बहुत दिन बीत गये ॥ ५८ ॥

कार्यसाधनॆयागलिल्लवॆम्ब निराशॆयिन्दलू, सुग्रीवनु विधिसिद्द गडुवु तीरिहोगिद्दुदरिन्दलू, कार्यसाधिसदॆ हिन्तिरुगिदरॆ कपिराजनु दण्डिसुवनॆम्ब भयदिन्दलू नावॆल्लरू प्रायोपवेशद मूलक प्राणत्यागमाडलु निश्चयिसिदॆवु.॥58॥

पदच्छेदः

58. te vayam vyavasthitaaH = we were as such determined; tyaktum = to forsake; praaNaan = our lives; kaarya nairaashyaat = because of despair in our non-fulfillment of work; kaalasya atikrameNacha = in our over-tapping the time-limit (given by Sugreeva); bhayaachcha = and in fear; kapiraajasya = of Sugreeva the king of monkeys.

अनुवादः

“We were determined to forsake our lives because of despair in our non-fulfillment of work, in our overstepping of time-limit given by Sugreeva and in fear of the King Sugreeva.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वयं कार्यनैराश्यात् कालस्यातिक्रमेण च ।
भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुमुपस्थिताः ॥ ५९ ॥

विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च ।
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥

विचित्य वन दुर्गाणि गिरि प्रस्रवणानि च । अनासाद्य पदम् देव्याः प्राणान् त्यक्तुम् व्यवस्थिताः ॥ ५-३५-५९

‘अब हमें कार्य-सिद्धिकी कोई आशा नहीं रह गयी और निश्चित अवधिसे भी अधिक समय बिता देनेके कारण वानरराज सुग्रीवका भी भय था, इसलिये हम सब लोग अपने प्राण त्याग देनेके लिये उद्यत हो गये ॥ ५९ ॥

नावु गिरि, दुर्गगळल्लियू, नदीतीरगळल्लू, निन्नन्नु हुडुकिदॆवु. देवी! अल्लॆल्ला निन्न जाडन्नु तिळियदॆ असुवन्नीगलु निश्चयिसिदॆवु.॥59॥

पदच्छेदः

59. vichintya = having searched; vanadurgaaNo = in places difficult of access in forests; giriprasravaNaani = at mountains and at cascades; anaasaadya = and unobtainable; padam = any trace; devyaaH = of you the princess; samudyataaH = we were ready; * tyaktum* = to give up; praaNaan = the lives.

अनुवादः

“Having searched in places difficult of access in forests, at mountains and at cascades and not obtaining any indication of you the princess, we were ready to give up our lives.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विचित्य गिरिदुर्गाणि नदीप्रस्रवणानि च ।
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ ६० ॥

ततस्तस्य गिरेर्मूर्ध्नि वयं प्रायमुपास्महे ।
दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान् वानरपुङ्गवान् ॥

‘पर्वतके दुर्गम स्थानोंमें, नदियोंके तटोंपर और झरनोंके आस-पासकी सारी भूमि छान डाली तो भी जब हमें देवी सीता-(आप-) के स्थानका पता न चला, तब हम प्राण त्याग देनेको तैयार हो गये ॥ ६० ॥

ततस्तस्य गिरेर्मूर्ध्नि वयं प्रायमुपास्महे ।
दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान् वानरपुङ्गवान् ॥ ६१ ॥
भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः ।

‘मरणान्त उपवासका निश्चय करके हम सब-के-सब उस पर्वतके शिखरपर बैठ गये । उस समय समस्त वानर-शिरोमणियोंको प्राण त्याग देनेके लिये बैठे देख कुमार अङ्गद अत्यन्त शोकके समुद्रमें डूब गये और विलाप करने लगे ॥ ६१ १/२ ॥

तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च तथा वधम् ॥ ६२ ॥
प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः ।

‘विदेहनन्दिनि! आपका पता न लगने, वालीके मारे जाने, हमलोगोंके मरणान्त उपवास करने तथा जटायुके मरनेकी बातपर विचार करके कुमार अङ्गदको बड़ा दुःख हुआ था ॥ ६२ १/२ ॥

अनन्तर आ पर्वतद मेलॆये प्रायोपवेशव्रतवन्नु प्रारम्भिसिदॆवु. निराहार दीक्षॆयन्नु कैगॊण्ड वानर पुङ्गवरॆल्लरन्नु नोडि अङ्गदनु-निन्न सुळिवे सिक्कदिरुवुदन्नू, वालिय वधॆयन्नु, जटायुविन मरणवन्नु स्मरिसुत्ता शोक समुद्रदल्लि मुळुगि गोळाडुत्तिद्दनु.॥60-62॥

पदच्छेदः

60; 61. vaidehi = O Seetha!; dR^iSTvaa = seeing; sarvaan = all; vaanarapuNgavaan = the excellent monkeys; praayopaviSTaan = sitting down and calmly awaiting the approach of death; aN^gadaH = Angada; bhR^isham = was very much; magnaH = immersed; shokaarNave = in the sea of sorrow; paryadevayat = and lamented; tava naashamcha = about your loss; tathaa = and; vadhamcha = the killing of; vaalinaH = of Vali; * maraNamcha* = the death; jaTaayuSaH = of Jatayu; asmaakam = and our; praayopavesham = calmly awaiting for the death in simply sitting down.

अनुवादः

“O Seetha! Seeing all the excellent monkeys sitting down and calmly awaiting for the approach of death, Angada was very much immerssed in the ocean of sorrow and lamented about your loss, the killing of Vali, the death of Jatayu and our practice of calmly awaiting for the approach of death in simply sitting down.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

62. teSaam naH = for us as such; niraashaanaam = who lost our hopes on our lives; mumuurSataam = and willing to give up our lives; svaani samdeshaat = as per the command of Sugreeva; kaarya hetoriva = (as thought) for the sake of our need alone; mahaan = a great; viiryavaan = valiant; shakuniH = bird; aayaataH = came (there).

अनुवादः

“For us who lost all our hopes on our lives and willing to give up our lives as per the command of Sugreeva, as though for the sake of our need alone, a great valiant bird came there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां नः स्वामिसन्देशान्निराशानां मुमूर्षताम् ॥ ६३ ॥
कार्यहेतोरिहायातः शकुनिर्वीर्यवान् महान् ।
गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिर्नाम गृध्रराट् ॥ ६४ ॥

कार्यहेतोरिवायातः शकुनिर्वीर्यवान् महान् ।
गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिर्नाम गृध्रराट् ॥ श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत् ।
यवीयान् केन मे भ्राता हतः क्व च निपातितः ॥

गृध्र राजस्य सोदर्यः सम्पातिः नाम गृध्र राट् । श्रुत्वा भ्रातृ वधम् कोपात् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ ५-३५-६३ यवीयान् केन मे भ्राता हतः क्व च विनाशितः । एतत् आख्यातुम् इच्छामि भवद्भिः वानर उत्तमाः ॥ ५-३५-६४ कार्य हेतोः इव आयातः शकुनिः वीर्यवान् महान् ।

‘स्वामीके आज्ञापालनसे निराश होकर हम मरना ही चाहते थे कि दैववश हमारा कार्य सिद्ध करनेके लिये गृध्रराज जटायुके बड़े भाई सम्पाति, जो स्वयं भी गीधोंके राजा और महान् बलवान् पक्षी हैं, वहाँ आ पहुँचे ॥ ६३-६४ ॥

राजनु निर्देशिसिद्द कार्यसाधनॆयल्लि नावॆल्लरू सम्पूर्णवागि निराशरागिद्दॆवु. आ कारणदिन्दले असुनीगलु सिद्धरागिद्दॆवु. आ समयदल्लि अदृष्टवशात् नम्म कार्यवन्नु साधिसिकॊडलु आ स्थळक्कॆ महा बलशालियाद पक्षियॊन्दु आगमिसितु. गृध्रराजनाद जटायुविन सोदरनाद सम्पाति ऎम्ब हॆसरिन आ गृध्रराजनु तन्न तम्मनु हतनादनॆम्ब वार्तॆयन्नु नम्मिन्द केळि कोपगॊण्डु इन्तॆन्दनु.॥63-64॥

पदच्छेदः

63. shrutvaa = hearing; bhraatruvadham = about the killing of his brother; gR^idhra raajasya sodaryaH = thebrother of Jatayu; the king of vultures; sampaatirnaamaH = named Sampati; gR^idhra raaT = (himself) a king of vultures; abriviit = spoke; idam vachanam = the following words; kopaat = in anger.

अनुवादः

“Hearing about the killing of his brother, the vulture-king Sampati the brother of slain Jatayu the King of vultures spoke (the following) words in anger:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

64. vaanarottamaaH = O; the best of monkeys!; kena = by whom; me = my; yaviiyaan = younger; bhraataa = brother; hataH = was killed?; kva = where; nipaatitaH = was he made to fall?; ichchhami = I desire; etat = this; aakhyaatum = to be told; bhavadbhiH = by you.

अनुवादः

“O the best of monkeys! Tell me who, where and how my younger brother Jabali was killed and made to fall.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत् ।
यवीयान् केन मे भ्राता हतः क्व च निपातितः ॥ ६५ ॥
एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः ।

‘हमारे मुँहसे अपने भाईके वधकी चर्चा सुनकर वे कुपित हो उठे और बोले—‘वानरशिरोमणियो! बताओ, मेरे छोटे भाई जटायुका वध किसने किया है? वह कहाँ मारा गया है? यह सब वृत्तान्त मैं तुमलोगोंसे सुनना चाहता हूँ’ ॥ ६५ १/२ ॥

ऎलै वानरोत्तमरे! नन्न तम्मनाद जटायुवन्नु यारु, ऎल्लि कॊन्दरु? इदन्नु निम्मिन्द केळबयसुत्तेनॆ.॥65॥

पदच्छेदः

65. aN^gadaH = Angada; akathayat = told; tasya = that Sampati; yathaa tatham = a detailed account of events; mahadvadham = about the events; killing of that great bird; janasthaane = at Janasthana; bhiimaruupeNa rakSasaa = by a demon of terrific form; uddishya = for the sake of; tvaam = you.

अनुवादः

“Then, Angada told Sampati a detailed account of events which led tot he killing of that great bird at Janasthana, by a demon of terrific form, for your sake.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदोऽकथयत् तस्य जनस्थाने महद्वधम् ॥ ६६ ॥
रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथार्थतः ।

रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्धिश्य यथातथम् ।

जटायोः तु वधम् श्रुत्वा दुह्हितः सो अरुण आत्मजः । रक्षसा भीम रूपेण त्वाम् उद्दिश्य यथा तथम् । अन्गदो अकथयत् तस्य जन स्थाने महत् वधम् ।

‘तब अंगदने जनस्थानमें आपकी रक्षाके उद्देश्यसे जूझते समय जटायुका उस भयानक रूपधारी राक्षसके द्वारा जो महान् वध किया गया था, वह सब प्रसंग ज्यों-का-त्यों कह सुनाया ॥ ६६ १/२ ॥

वैदेहि! सम्पातियु हीगॆ प्रश्निसलु, जनस्थानदल्लि निन्नन्नु रक्षिसुव सलुवागि रावणनन्नु ऎदुरिसि निन्त जटायुवन्नु महाभयङ्करनाद राक्षसराजनु संहरिसिदनु. परोपकारक्कागि प्रशंसनीय मृत्युवन्नु पडॆद विषयवन्नु अङ्गदनु सम्पातिगॆ तिळिसिदनु.॥66॥

पदच्छेदः

66. varaarohe = O Seetha with an excellent waist!; shrutvaa = hearing; vadham = about the slaughter; jaTaayuSaH = of Jatayu; saH = that; aruNaatmajaH = Sampati the son of Aruna; duH khotaH = was pained; shashamsa = and said; tvaam = you; vasantiim = were staying; raavaNaalaye = in Ravana’s house.

अनुवादः

“O Seetha with an excellent waist! Hearing about the slaughter of Jatayu, that Sampati the son of Aruna was very much pained and said that you were staying in Ravana’s house.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जटायोस्तु वधं श्रुत्वा दुःखितः सोऽरुणात्मजः ॥ ६७ ॥
त्वामाह स वरारोहे वसन्तीं रावणालये ।

जटायुषो वधं श्रुत्वा दुःखितः सोऽरुणात्मजः ।

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा सम्पातेः प्रीति वर्धनम् । त्वाम् आह स वर आरोहे वसन्तीम् रावण आलये ।

‘जटायुके वधका वृत्तान्त सुनकर अरुणपुत्र सम्पातिको बड़ा दुःख हुआ । वरारोहे! उन्होंने ही हमें बताया कि आप रावणके घरमें निवास कर रही हैं ॥

अरुणन मगनाद सम्पातियु जटायुविन निधन वार्तॆयन्नु केळि अति दुःखितनागि, नीनु रावणन अशोकवनदल्लि (लङ्कॆयल्लि) इरुव शुभवार्तॆयन्नु नमगॆ तिळिसिदनु.॥67॥

पदच्छेदः

67. shrutvaa = hearing; tat = those; priitivardhanam = a delight-increasing; vachanam = words; tasya sampaate = of that Sampaate = of that Sampati; vayam = we; aN^gada pramukhaaH = with our Chief Angada; prasthitaaH = started; tataH = from there; tuurNam = soon.

अनुवादः

“Hearing those delightful words of Sampati, we with our Chief Angada started soon from there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीतिवर्धनम् ॥ ६८ ॥
अङ्गदप्रमुखाः सर्वे ततः प्रस्थापिता वयम् ।
विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ताः सागरस्यान्तमुत्तमम् ॥ ६९ ॥
त्वद्दर्शने कृतोत्साहा हृष्टाः पुष्टाः प्लवङ्गमाः ।
अङ्गदप्रमुखाः सर्वे वेलोपान्तमुपागताः ॥ ७० ॥

अङ्गद प्रमुखाः सर्वे ततः सम्प्रस्थिता वयम् ।
विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ताः सागरस्यान्तमुत्तरम् ॥ त्वद्दर्शनकृतोत्साहा हृष्टास्तुष्टाः प्लवङ्गमाः ।
अङ्गदप्रमुखाः सर्वे वेलोपान्तमुपस्थिताः ॥ चिन्तां जग्मुः पुनर्भीतास्त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः ।
अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं प्रेक्ष्यसीदतः ॥

‘सम्पातिका वह वचन वानरोंके लिये बड़ा हर्षवर्धक था । उसे सुनकर उन्हींके भेजनेसे अङ्गद आदि हम सभी वानर आपके दर्शनकी आशासे उत्साहित हो विन्ध्यपर्वतसे उठकर समुद्रके उत्तम तटपर आये । इस प्रकार अङ्गद आदि सभी हृष्ट-पुष्ट वानर समुद्रके किनारे आ पहुँचे ॥

निन्नन्नु काणुवुदरल्ले विशेषवाद उत्साहवुळ्ळ नावुगळु सन्तोषदल्लि मुळुगि होगि, विन्ध्यपर्वतदिन्द हॊरटु श्रेष्ठवाद समुद्रद उत्तर तीरक्कॆ बन्दॆवु.॥69-70॥

पदच्छेदः

68. plavaNgamaaH = the monkeys; hR^iSTaaH = were very much delighted; tuSTaaH = and satisfied; tvaddarshana kR^itotsaaho = and exercising their strength to see you; utthaaya = having risen; vindhyaat = from Vindhya mountain; sampraaptaaH = reached; uttaram antam = the northern shore; saagarasya = of the ocean.

अनुवादः

“The monkeys were very much delighted and satisfied. They were making up their energy to see you, rose up from Vindhya mountain and reached the northern shore of the ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

69. sarve = all; aN^gada pramukhaaH = the monkeys with their Chief Angada; tvaddarshanamutsakaaH = in their anxiety to see you; upasthitaaH = reached; velopaantaam = the shore-area of the ocean; bhiitaaH = being frightened; punaH = again; jagmuH = got; chintaam = the worry.

अनुवादः

“All the monkeys with their Chief Angada, in their anxiety to see you, reached the ocean. They were frightened after seeing the ocean there and they were again worried.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मत्तॆ आ सम्पातियु हेळिद सन्तोषकरवाद मातन्नु केळि, अङ्गद प्रमुखराद नावॆल्लरू अल्लिन्द हॊरटॆवु.॥68॥

पदच्छेदः

70. atha = thereafter; prakSya = seeing; saagaram = the ocean; aham = I; vyavadhuuya = removed; tiivram = the serious; bhayan = fear; * harisainyasya* = of the army of monkeys; siidataH = who were worrying; plutaH = and crossed; shatam = hundred; yojanaanaam = Yojanas.

अनुवादः

“Thereafter, seeing the ocean, I removed the serious fears of the army of monkeys who were worrying and crossed hundred Yojanas across the sea.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिन्तां जग्मुः पुनर्भीमां त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः ।
अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं दृश्य सीदतः ॥ ७१ ॥
व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः ।

लन्का च अपि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षस आकुला । रावणः च मया दृष्टः त्वम् च शोक निपीडिता ॥ ५-३५-७१

‘आपके दर्शनके लिये उत्सुक होनेपर भी सामने अपार समुद्रको देखकर सब वानर फिर भयानक चिन्तामें पड़ गये । समुद्रको देखकर वानर-सेना कष्टमें पड़ गयी है, यह जानकर मैं उन सबके तीव्र भयको दूर करता हुआ सौ योजन समुद्रको लाँघकर यहाँ आ गया ॥ ७१ १/२ ॥

लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला ॥ ७२ ॥
रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकनिपीडिता ।

रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकपरिप्लुता ।

‘राक्षसोंसे भरी हुई लङ्कामें मैंने रातमें ही प्रवेश किया है । यहाँ आकर रावणको देखा है और शोकसे पीड़ित हुई आपका भी दर्शन किया है ॥ ७२ १/२ ॥

पदच्छेदः

72. devi = O princess; anindite = the faultless!; sarvam = all; etat = this; aakhyaatam = was told; te = to you; yathaavR^ittam = as actually occurred; abhibhaaSasva = talk; maam = to me; aham = I; duutaH = am the messenger; daasharatha = of Rama.

अनुवादः

“O the faultless princess! I told you all this as actually occurred. I am the messenger of Rama. Talk to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनिन्दिते ॥ ७३ ॥
अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम् ।

त्वम् माम् राम कृत उद्योगम् त्वन् निमित्तम् इह आगतम् । अभिभाषस्व माम् देवि दूतो दाशरथेः अहम् । एतत् ते सर्वम् आख्यातम् यथा वृत्तम् अनिन्दिते ।

‘सतीशिरोमणे! यह सारा वृत्तान्त मैंने ठीक-ठीक आपके सामने रखा है । देवि! मैं दशरथनन्दन श्रीरामका दूत हूँ, अतः आप मुझसे बात कीजिये ॥ ७३ १/२ ॥

पदच्छेदः

73. devi = O princess!; buddhasva = know; tam maam = me as such; raama kR^itodyogam = having made an effort on Rama’s behalf; aagatam = who came; iha = here; tvannimittam = for your sake; sugreeva sachivam = Sugreeva’s minister; pavanaatmajam = and son of wind-god.

अनुवादः

“O princess! I made an effort on Rama’s behalf and came here for your sake. I am Sugreeva’s minister. I am the son of wind-god. Know me, as such.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तन्मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम् ॥ ७४ ॥
सुग्रीवसचिवं देवि बुद्ध्यस्व पवनात्मजम् ।

सुग्रीवसचिवं देवि बुध्यस्व पवनात्मजम् । तं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतमम् ।

कुशली तव काकुत्स्थः सर्व शस्त्रभृताम् वरः । सुग्रीव सचिवम् देवि बुध्यस्व पवन आत्मजम् ।

‘मैंने श्रीरामचन्द्रजीके कार्यकी सिद्धिके लिये ही यह सारा उद्योग किया है और आपके दर्शनके निमित्त मैं यहाँ आया हूँ । देवि! आप मुझे सुग्रीवका मन्त्री तथा वायुदेवताका पुत्र हनुमान् समझें ॥ ७४ १/२ ॥

निन्न दर्शनद आकाङ्क्षॆयिन्द सागर तटवन्नु सेरिद अङ्गदादि प्रमुखरॆल्लरू मत्तॊन्दु भयदिन्द चिन्ताग्रस्थरादरु. अपारवाद समुद्रवन्नु नोडिदॊडनॆये कुसिदुहोद आ कपिसैन्यद महा भयवन्नु दूरगॊळिसि, नानु नूरु योजन विस्तारवाद महासागरवन्नु हारिकॊण्डु इल्लिगॆ बन्दॆनु. अदे रात्रियल्लि राक्षसरिन्द निबिडवाद लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसिदॆनु. पूज्यळे! नानु रावणनन्नु नोडिदॆनु. शोकाकुलळाद निन्नन्नु दर्शिसिदॆनु. नडॆदुदॆल्लवन्नु यथावत्तागि निवेदिसिकॊण्डिरुवॆनु. ऎलै देविये! नानु श्रीरामन दूतनु. नन्नल्लि विश्वासवन्निडु. आ स्वामिय प्रोत्साहदिन्दले निन्नन्नु हुडुकुत्ता इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु. दयमाडि नन्नॊडनॆ माताडु.॥71-74॥

पदच्छेदः

71. laN^kaachaapi = even Lanka; raakSasaakulaa = filled with demons; praviSTaa = was entered; mayaa = by me; raatrau = in the night; raavaNashcha = Ravana too; dR^iSTaH = was seen; mayaa = by me; tvamcha = You too; shoka pariplutaa = filled with grief (were seen by me).

अनुवादः

“Entering even Lanka, filled with demons in the night, I saw Ravana and you too who were immersed in grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

74. tava = your; kaakutthsaH = Rama; varaH = excellent; sarvashastrabhR^itaam = among all the wielders of bow; kushalii = is safe; lakSmaNashcha = Lakshmana too; yuktaH = who is engaged in; guroH aaraadhane = the service of his elder brother; sulakSaNaH = and having good characteristics; (is also safe).

अनुवादः

“You Rama, the excellent man among all the wielders of bow, is safe. Lakshmana, who is engaged in the service of his elder brother and possessing good characteristics, is also safe.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुशली तव काकुत्स्थः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ७५ ॥
गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः ॥ ७६ ॥

गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः ।
तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः ॥ अहमेकस्तु सम्प्राप्तः सुग्रीववचनादिह ।
मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा ॥

अहम् एकः तु सम्प्राप्तः सुग्रीव वचनात् इह । तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुः तव हिते रतः । ५-३५-७५ मया इयम् असहायेन चरता काम रूपिणा । गुरोः आराधने युक्तो लक्ष्मणः च सुलक्षणः ।

‘देवि! आपके पतिदेव समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामचन्द्रजी सकुशल हैं तथा बड़े भाईकी सेवामें संलग्न रहनेवाले शुभलक्षण लक्ष्मण भी प्रसन्न हैं । वे आपके उन पराक्रमी पतिदेवके हित-साधनमें ही तत्पर रहते हैं ॥ ७५-७६ ॥

अम्मा! नानु वायुसुतनु. सुग्रीवन मन्त्रियु. नन्नन्नु नम्बु. शस्त्रधारिगळल्लिये श्रेष्ठनाद निन्न पतियाद श्रीरामनु कुशलियागिद्दानॆ. सर्वशुभलक्षणगळिन्द कूडिरुव, निन्न पतिय हागू तन्न गुरुवाद श्रीरामन हितदल्लियू, सेवॆयल्लियू निरतनागिरुव वीर लक्ष्मणनू कुशलियागिद्दानॆ.॥75-76॥

पदच्छेदः

75. devi = O princess! aham = I; rataH = who am interested; hite = in the welfare; tasya = of Rama; tava = your; bhartuH = husband; viiryavataH = who is valiant; praaptaH = came; iha = here; ekaH = alone; sugreeva vachanaat = on the command of Sugreeva.

अनुवादः

“O princess! I, who am interested in the welfare of the valiant Rama, your husband, came here alone on the command of Sugreeva.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

76. mayaa = by me; kaama ruupiNaa = who can change my form at will; * tvanmaarga vichayaiSiNaa* = desirous of finding out your access; asahaayena = without any helper; charataa = wandering alone; iyam = this; dakSiNa dik = southern direction; anukraantaa = is obtained.

अनुवादः

“I, who can change my form at will, desirous of finding out your access, wandering alone without any helper, came to this southern direction.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहमेकस्तु सम्प्राप्तः सुग्रीववचनादिह ।
मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा ॥ ७७ ॥
दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा ।

दिष्ट्या अहम् हरि सैन्यानाम् त्वन् नाशम् अनुशोचताम् । दक्षिणा दिग् अनुक्रान्ता त्वन् मार्ग विचय एषिणा ।

‘मैं सुग्रीवकी आज्ञासे अकेला ही यहाँ आया हूँ । इच्छानुसार रूप धारण करनेकी शक्ति रखता हूँ । आपका पता लगानेकी इच्छासे मैंने बिना किसी सहायकके अकेले ही घूम-फिरकर इस दक्षिण-दिशाका अनुसंधान किया है ॥ ७७ १/२ ॥

सुग्रीवन आज्ञॆयन्नु अनुसरिसि नानॊब्बने ई लङ्कानगरवन्नु सेरिदॆनु. कामरूपियाद नानु निन्नन्नु हुडुकुत्ता ऒब्बण्टिगनागि सञ्चरिसि ई अशोक वनक्कॆ (दक्षिण दिक्किगॆ) बन्दिरुवॆनु.॥77॥

पदच्छेदः

77. aham apaneSyaamni = I shall remove; samtaapam = the anguish; harisainyaanaam = of the army of monkeys; anushochataam = who are lamenting tvannaasham = because of your loss; tava abhigamashamsanaat = by informing about my approaching you; diSTyaa = by a good fortune!.

अनुवादः

“I shall remove the anguish of the army of monkeys who are lamenting because of your disappearance by informing them about my coming close to you because of my good fortune!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम् ॥ ७८ ॥
अपनेष्यामि सन्तापं तवाधिगमशासनात् ।

अपनेष्यामि सन्तापं तवाभिगमशंसनात् ।
दिष्ट्याहि मम न व्यर्थं देवि सागरलङ्घनम् ॥

दिष्ट्या हि न मम व्यर्थम् देवि सागर लन्घनम् । अपनेष्यामि सम्तापम् तव अभिगम शंसनात् ।

‘आपके विनाशकी सम्भावनासे जो निरन्तर शोकमें डूबे रहते हैं, उन वानरसैनिकोंको यह बताकर कि आप मिल गयीं, मैं उनका संताप दूर करूँगा । यह मेरे लिये बड़े हर्षकी बात होगी ॥ ७८ १/२ ॥

दिष्ट्या हि न मम व्यर्थं सागरस्येह लङ्घनम् ॥ ७९ ॥
प्राप्स्याम्यहमिदं देवि त्वद्दर्शनकृतं यशः ।

प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं यशः ।

राघवः च महावीर्यः क्षिप्रम् त्वाम् अभिपत्स्यते । प्राप्स्यामि अहम् इदम् दिष्ट्या त्वत् दर्शन कृतम् यशः ।

‘देवि! मेरा समुद्रको लाँघकर यहाँतक आना व्यर्थ नहीं हुआ । सबसे पहले आपके दर्शनका यह यश मुझे ही मिलेगा । यह मेरे लिये सौभाग्यकी बात है ॥ ७९ १/२ ॥

अम्मा! नीनु विनाशहॊन्दिरुवॆयॆन्दु भाविसि कपिनायकरॆल्लरू बहळ दुःखपडुत्तिद्दारॆ. सौभाग्यवशदिन्द निन्न दर्शनवादुदन्नु हेळुवुदर मूलक अवर सन्तापवन्नु होगलाडिसुवॆनु. देवी! सौभाग्यवशदिन्द नानु समुद्रवन्नु लङ्घिसिदुदु व्यर्थवागलिल्ल.॥78-79॥

पदच्छेदः

78. devi = O princess; diSTyaa = by good luck; mama = my; * saagare laN^ghanam* = crossing of ocean; na vyartham = has not gone in vain; aham = I; praapsyaami = can get; idam = this; yashaH = fame; taddarshana kR^itam = of having seen you; diSTyaa = by my good luck.

अनुवादः

“O princess! By my fortune, my crossing of ocean has not gone in vain. I can get this fame of having seen you because of my good luck.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

79. mahaaviiryaH = the highly valiant; raaghavashcha = Rama; hatvaa = by killing; raavaNam = Rama; hatvaa = by killing; raavaNam = Rama; raakSasaadhipam = the Lord of demons; samitra baandhavam = along with his friends and relatives; abhi patsyate = and will obtain; tvaam = you; kSipram = soon.

अनुवादः

“The highly valiant Rama, by killing Ravana the Lord of demons along with his friends and relatives, will obtain you soon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते ॥ ८० ॥
सपुत्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ।

कौरजो नाम वैदेहि गिरीणाम् उत्तमो गिरिः । समित्र बान्धवम् हत्वा रावणम् राक्षस अधिपम् ।

‘महापराक्रमी श्रीरामचन्द्रजी राक्षसराज रावणको उसके पुत्र और बन्धु-बान्धवोंसहित मारकर शीघ्र ही आपसे आ मिलेंगे ॥ ८० १/२ ॥

यावुदे विघ्नगळु ऎदुरागदॆ ऎल्लरिगिन्त मुन्दागि निन्नन्नु दर्शिसिद कीर्तियु ननगे दक्किदॆ. इदु ननगॆ प्राप्तवाद महद्भाग्यवु. महावीरनाद राघवनु राक्षसाधिपनाद रावणनन्नु, आतन बन्धु, मित्र परिवारवन्नु, संहरिसि बहुबेगने निन्नन्नु सेरुत्तानॆ.॥80॥

पदच्छेदः

80. vaidehi = O Seetha!; giriH = there is a mountain; maalyaannaama = called Malyavan; uttamaH = which is the best; girriNaam = among mountains; tataH = from there; hariH = a monkeys; kesarii = called Kesari; gachchhati = went; paravatam = to another mountain; gokarNam = called Gokarna.

अनुवादः

“O Seetha! There is a mountain called Malyavan, which is the best among mountains. From there, a monkeys called Kesari went to another mountain called Gokarna.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

माल्यवान् नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः ॥ ८१ ॥
ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः ।
स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम महाकपिः ।
तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरन् ॥ ८२ ॥
यस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि ।
हनूमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ॥ ८३ ॥

तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत् । तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि । हनुमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ।

स च देव ऋषिभिः दृष्टः पिता मम महाकपिः । तीर्थे नदी पतेः पुण्ये शम्ब सादनम् उद्धरत् । हनूमान् इति विख्यातो लोके स्वेन एव कर्मणा । ५-३५-८१ तस्य अहम् हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि । ५-३५-८२ विश्वासार्थम् तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः ।

‘विदेहनन्दिनि! पर्वतोंमें माल्यवान् नामसे प्रसिद्ध एक उत्तम पर्वत है । वहाँ केसरी नामक वानर निवास करते थे । एक दिन वे वहाँसे गोकर्ण पर्वतपर गये । महाकपि केसरी मेरे पिता हैं । उन्होंने समुद्रके तटपर विद्यमान उस पवित्र गोकर्ण-तीर्थमें देवर्षियोंकी आज्ञासे शम्बसादन नामक दैत्यका संहार किया था । मिथिलेशकुमारी! उन्हीं कपिराज केसरीकी स्त्रीके गर्भसे वायुदेवताके द्वारा मेरा जन्म हुआ है । मैं लोकमें अपने ही कर्मद्वारा ‘हनुमान्’ नामसे विख्यात हूँ ॥ ८१—८३ ॥

पदच्छेदः

81. diSTaH = as commanded; devarSibhiH = by gods and seers; saH mahaakapi = that great monkey; called Kesari; mama = my; pitaa = father; uddharat = killed; shamba saadanam = a demon named Shamba sadana; puNye = at a sacred; tiirthe = shrine; naadiipateH = near the sea-shore.

अनुवादः

“As prayed by gods and seers, that great monkey called Kesari, my father killed a demon named Shambasadana at a sacred shrine near the sea-shore.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैदेही! ‘माल्यवन्त’ ऎम्ब पर्वतवु ऎल्ल पर्वतगळल्लियू श्रेष्ठवादुदु. अल्लि वासवागिद्द केसरि ऎम्ब कपीश्वरनु ऒम्मॆ गोकर्णपर्वतक्कॆ होदनु. पुण्यप्रदवाद गोकर्णक्षेत्रद समुद्र तीरदल्लि यात्रार्थिगळिगॆ तॊन्दरॆयन्नु कॊडुत्तिद्द शम्बसादनॆम्ब राक्षसनन्नु संहरिसुवन्तॆ ब्रह्मर्षिगळु कपिश्रेष्ठनाद नन्न तन्दॆगॆ आज्ञॆमाडिदरु. अवर आज्ञॆयन्तॆ नन्न तन्दॆयु आ राक्षसनन्नु संहरिसिदनु. अन्तह महापराक्रमियाद केसरिय भार्यॆयाद अञ्जनादेवियल्लि वायुदेवर अनुग्रहदिन्द नानु हुट्टिदॆनु. नन्न पराक्रमदिन्दले नानु लोकदल्लि ‘हनुमन्त’ ऎम्ब हॆसरिनिन्द ख्यातनागिद्देनॆ.॥81-83॥

पदच्छेदः

82. maithili = O Seetha!; aham = I; jaataH = am born; kSetre = in the wife; tasya hariNaH = of that Kesari; the monkey; vaatena = by the grace of wind-god; syena karmaNaa eva = by my activity alone; vikhyaataH = I am renowned; hanumaaniti = as Hanuman; loke = in this world.

अनुवादः

“O Seetha! I am born in the womb of the wife of that Kesari the monkey, by the grace of the wind-god. By my activity alone, I am renowned as Hanuma in this world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

83. vaidehi = O Seetha! guNaaH = the qualities; bhartuH = of Rama; your husband; uktaaH = were uttered; mayaa = by me; vishvaasaartham = to cause trust in you; anaghe devi = O the faultless princess!; raaghavaH = Rama; nayitaa = will take; tvaam = you; itaH = from here; achiraat = within a short time.

अनुवादः

“O Seetha! I described the qualities of Rama, your husband, to cause trust in you. O the faultless princess! Rama will take you from here within a short time.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः ।
अचिरात् त्वामितो देवि राघवो नयिता ध्रुवम् ॥ ८४ ॥

अचिराद्राघवो देवि त्वामितो नयितानघे ।

एवम् विश्वासिता सीता हेतुभिः शोक कर्शिता । विश्वास अर्थम् तु वैदेहि भर्तुः उक्ता मया गुणाः ।

‘विदेहनन्दनि! आपको विश्वास दिलानेके लिये मैंने आपके स्वामीके गुणोंका वर्णन किया है । देवि! श्रीरघुनाथजी शीघ्र ही आपको यहाँसे ले चलेंगे—यह निश्चित बात है’ ॥ ८४ ॥

पवित्रळाद ओ वैदेही! निनगॆ विश्वास उण्टागलॆन्दु नानु निन्न पतिय ऎल्ल गुणगळन्नु हेळिद्देनॆ. देवी! राघवनु निश्चयवागियू बहुबेगने निन्नन्नु इल्लिन्द करॆदॊय्युवनु.॥84॥

पदच्छेदः

84. evam = thus; vishvaasitaa = inspired with confidence; hetubhiH = by logical reasons; siita = Seetha; shokakarshitaa = emaciated with grief; avagachchhati = could recognise; tam = him; duutam = as a messenger; upapannaiH = by adequate; abhiJJnaanaiH = clues serving as proof.

अनुवादः

Thus inspired by confidence because of the above reasons, Seetha emaciated with grief, by adequate clues served as proof.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं विश्वासिता सीता हेतुभिः शोककर्शिता ।
उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमधिगच्छति ॥ ८५ ॥

उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति ।

अतुलम् च गता हर्षम् प्रहर्षेण तु जानकी । उपपन्नैः अभिज्ञानैः दूतम् तम् अवगच्छति ।

इस प्रकार युक्तियुक्त एवं विश्वसनीय कारणों तथा पहचानके रूपमें बताये गये श्रीराम और लक्ष्मणके शारीरिक चिह्नोंद्वारा हनुमान् जीने शोकसे दुर्बल हुई सीताको अपना विश्वास दिलाया । तब उन्होंने हनुमान् जी को श्रीरामका दूत समझा ॥ ८५ ॥

हीगॆ हनुमन्तनु नाना विधवाद विश्वासार्हवाद सङ्गतिगळन्नु हेळि शोक पीडितळागिद्द सीतादेवियल्लि विश्वासवन्नु मूडिसिदनु. हनुमन्तनु हेळिद श्रीरामनल्लिद्द सहजवाद गुरुतुगळिन्द अवनु श्रीरामन दूतनॆन्दे सीतॆयु दृढपडिसिकॊण्डळु.॥85॥

पदच्छेदः

85. jaanakii = Seetha; gataacha = obtained; atulam = unequalled; harSam = delight; mumocha = (She) released; jalam = tears; aanandajam = of joy; netraabhyaam = from her eyes; vakrapakSmaabhyaam = having curved eye lashes; praharSeNa = with a thrill of delight.

अनुवादः

Seetha obtained unequal delight. She released tears of joy from her eyes having curved eye-lashes, with a thrill of delight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण तु जानकी ।
नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ॥ ८६ ॥

नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ।
चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ॥ अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण च जानकी ।

चारु तच् च आननम् तस्याः ताम्र शुक्ल आयत ईक्षणम् । अशोभत विशाल अक्ष्या राहु मुक्त इव उडु राट् ॥ ५-३५-८६ नेत्राभ्याम् वक्र पक्ष्माभ्याम् मुमोच आनन्दजम् जलम् ।

उस समय जनकनन्दिनी सीताको अनुपम हर्ष प्राप्त हुआ । उस महान् हर्षके कारण वे कुटिल बरौनियोंवाले दोनों नेत्रोंसे आनन्दके आँसू बहाने लगीं ॥ ८६ ॥

अपारवाद सन्तोषवन्नु हॊन्दिद जानकिय सुन्दरवाद कण्णुगळिन्द हर्षातिरेकद आनन्दबाष्पगळु सुरिदवु. ऎण्णॆगॆम्पागियू, बिळुपागियू, विशालवागियू इद्द कण्णुगळिन्द कूडिद्द विशालाक्षि सीतादेविय सुन्दरवाद मुखारविन्दवु राहुविनिन्द मुक्तवाद चन्द्रनन्तॆ अरळितु.॥86॥

पदच्छेदः

86. tat = that; vadanam = countenance; tasyaah vishalaakSyaaH = of that large eyed Seetha; chaaru = who is beautiful; taamrashuklaayatekSaNam = whose eyes are red; white and long; ashobhata = is shining; uDuraaDiva = like a moon; the king of stars; raahumuktaH = liberated from Rahu the demon.

अनुवादः

The countenance of that large-eyed Seetha, who is beautiful, whose eyes are red white and long is shining like a moon, the king of stars liberated from Rahu the demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चारु तद् वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ॥ ८७ ॥

हनुमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा ।
अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ॥

हनूमन्तम् कपिम् व्यक्तम् मन्यते न अन्यथा इति सा । अथ उवाच हनूमान् ताम् उत्तरम् प्रिय दर्शनाम् ॥ ५-३५-८७

उस अवसरपर विशाललोचना सीताका मनोहर मुख, जो लाल, सफेद और बड़े-बड़े नेत्रोंसे युक्त था, राहुके ग्रहणसे मुक्त हुए चन्द्रमाके समान शोभा पा रहा था ॥

आग अवळु हनुमन्तनन्नु निश्चयवागि वानरनॆन्दे भाविसिदळु. बळिक हनुमन्तनु प्रिय दर्शनळाद सीतादेविगॆ हीगॆ प्रत्युत्तरगळन्नु कॊट्टनु.॥87॥

पदच्छेदः

87. saa = Seetha; manyate = considered; hanumantam = Hanuma; vyaktam = clearly; kapim = as a monkey; na = not; anyathaa iti = as otherwise; atha = thereafter; hanuumaan = Hanuma; uttaram uvaacha = replied; taam = to her; priya darshanaam = who is pleasant to the sight.

अनुवादः

Seetha considered Hanuma clearly as a monkey and not otherwise. Thereafter Hanuma replied to her who is pleasant to the sight (as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा ।
अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ॥ ८८ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि ।
किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियाम्यहम् ॥

अब वे हनुमान् को वास्तविक वानर मानने लगीं । इसके विपरीत मायामय रूपधारी राक्षस नहीं । तदनन्तर हनुमान् जी ने प्रियदर्शना सीतासे फिर कहा— ॥ ८८ ॥

ऎलै मैथिली! ऎल्ल विषयगळन्नु निनगॆ यथावत्तागि हेळिरुवॆनु. इन्नादरू नीनु समाधानवन्नु हॊन्दु. नानु मुन्देनु माडली? निनगॆ सन्तोषवागुवन्तॆ तिळिसु. निन्न आज्ञॆयन्नु पडॆदु नानु श्रीरामनल्लिगॆ हिन्दिरुगुवॆनु.॥88॥

पदच्छेदः

88. maithili = O Seetha!; etat sarvam = All this; aakhyaatam = was told; te = to you; samaashvasihi = be consoled indeed!; kim = what; karomi = can I do?; kathamvaa = how; rochate = is it agreeable; te = for you?; aham = I; pratiyaami = am returning.

अनुवादः

“O Seetha! I told you indeed all this please be consoled. Tell me what I can do for you and also what is agreeable to you. I am going back now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् ते सर्वमाख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि ।
किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियाम्यहम् ॥ ८९ ॥

हतेऽसुरे संयति शम्बसादने
कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात् ।
ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि
प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ॥

हते असुरे सम्यति शम्ब सादने । कपि प्रवीरेण महर्षि चोदनात् । ततो अस्मि वायु प्रभवो हि मैथिलि । प्रभावतः तत् प्रतिमः च वानरः ॥ ५-३५-८९

‘मिथिलेशकुमारी! इस प्रकार आपने जो कुछ पूछा था, वह सब मैंने बता दिया । अब आप धैर्य धारण करें । बताइये, मैं आपकी कैसी और क्या सेवा करूँ । इस समय आपकी रुचि क्या है, आज्ञा हो तो अब मैं लौट जाऊँ ॥ ८९ ॥

महर्षिगळ प्रेरणॆयन्तॆ कपिश्रेष्ठनाद केसरियु शम्बसादनन्नु संहरिसिदनु. वायुविन अनुग्रहदिन्द नानु केसरिय पत्नियाद अञ्जनादेवियल्लि जन्म ताळिदॆनु. वानरनू, वायुपुत्रनू आद नानु वायुविनष्टे बलिष्ठनागिरुवॆनु.॥89॥

पदच्छेदः

89. maithili = O Seetha!; maharSichodanaat = as provoked by the sages; kapipraviiNena = by Kesari; the valiant monkey; asure = a demon; shambasaadane = called shambasadana; hate sati = having been killed; samyati = in battle; vaanaraaH asmi = I am monkey; vaayuprabhavaH = born through the wind-god; prabhaavataH = by his influence; tatpratimaH = I am equal to the wind-god.

अनुवादः

“O Seetha! As provoked by the sages, Kesari, the valiant monkey killed a demon called Shambasadana in battle. I am a monkey born through wind-god and through his influence I am equal to the wind-god in strength.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतेऽसुरे संयति शम्बसादने
कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात् ।
ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि
प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ॥ ९० ॥

‘महर्षियोंकी प्रेरणासे कपिवर केसरीद्वारा युद्धमें शम्बसादन नामक असुरके मारे जानेपर मैंने पवनदेवताके द्वारा जन्म ग्रहण किया । अतः मैथिलि! मैं उन वायुदेवताके समान ही प्रभावशाली वानर हूँ’ ॥ ९० ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः ॥ ३५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें पैंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३५ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि मूवत्तैदनॆय सर्गवु मुगियितु.