०३४ हनुमता स्वरामदौत्यनिवेदनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Hearing the words of the grief-stricken Seetha, Hanuma reveals himself to be a messenger of Rama and repeats the enquiries made by Rama, Lakshmana and Sugreeva. Seetha, however, suspects Hanuma to be Ravana in disguise and chides him when Hanuma approaches nearer to her. Seetha then asks Hanuma to describe the good qualities of Rama. Hanuma on his part discloses to her his actuality as a minister of Sugreeva and tells the important qualities of Rama. He requests her to have faith in his words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

34. सीताजीका हनुमान् जीके प्रति संदेह और उसका समाधान तथा हनुमान् जीके द्वारा श्रीरामचन्द्रजीके गुणोंका गान

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा हनूमान् हरिपुङ्गवः ।
दुःखाद् दुःखाभिभूतायाः सान्त्वमुत्तरमब्रवीत् ॥ १ ॥

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान् हरियूथपः ।
दुःखाद्दुःखाभिभूतायाः सान्त्वमुत्तरमब्रवीत् ॥

तस्याः तत् वचनम् श्रुत्वा हनूमान् हरि यूथपः । दुह्खात् दुह्ख अभिभूतायाः सान्तम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥ ५-३४-१

दुःख-पर-दुःख उठानेके कारण पीड़ित हुई सीताका उपर्युक्त वचन सुनकर वानरशिरोमणि हनुमान् जी ने उन्हें सान्त्वना देते हुए कहा— ॥ १ ॥

वानरश्रेष्ठनाद हनुमन्तनु दुःखपरम्परॆयल्लि मुळुगिहोद आ सीतादेविय वचनगळन्नु केळि, अवळिगॆ समाधानवागुवन्तॆ हीगॆ हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; tat = that; vachanam = speech; tasyaaH = of that Seetha; duHkhaat duHkhaabhibhuutayaaH = who was overthrown from one grief to another; hanumaan = Hanumaan; haripuN^gavaH = the best of monkeys; abraviit = spoke; saantvam = in a kindly and affectionate; uttaram = reply.

अनुवादः

Hearing those words of Seetha who was overthrown from one grief to another, Hanuma the best of monkeys gave the following reply in a kindly and affectionate manner.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं रामस्य सन्देशाद् देवि दूतस्तवागतः ।
वैदेहि कुशली रामः स त्वां कौशलमब्रवीत् ॥ २ ॥

अहं रामस्य सन्देशाद्देवि दूतस्तवागतः ।
वैदेहि कुशली रामस्त्वां च कौशलमब्रवीत् ॥

अहम् रामस्य संदेशात् देवि दूतः तव आगतः । वैदेहि कुशली रामः त्वाम् च कौशलम् अब्रवीत् ॥ ५-३४-२

‘देवि! मैं श्रीरामचन्द्रजीका दूत हूँ और आपके लिये उनका संदेश लेकर आया हूँ । विदेहनन्दिनी! श्रीरामचन्द्रजी सकुशल हैं और उन्होंने आपका कुशल-समाचार पूछा है ॥ २ ॥

ओ जानकिदेवी! नानु श्रीरामन दूतनु. आ स्वामिय सन्देशदिन्द नानु इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु. श्रीरामनु क्षेमवागिरुवनु. निन्न कुशलवन्नु केळिरुवनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. devii = O princess; vaidehi = Seetha; the daughter of the king of Videha Kingdom!; aham = I; aagataH = have come; tava duutaH = as your messenger; raamasya sandeshaat = on the direction of Rama; kusalii = the virtuous; raamaH = Rama; abraviit = enquired; tvaamcha kushalam = about your welfare too.

अनुवादः

“O Seetha the daughter of the king of Videha Kingdom! I have come here as your messenger on Rama’s directions. The virtuous Rama enquired about your welfare too.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः ।
स त्वां दाशरथी रामो देवि कौशलमब्रवीत् ॥ ३ ॥

यो ब्राह्मम् अस्त्रम् वेदान् च वेद वेदविदाम् वरः । स त्वाम् दाशरथी रामो देवि कौशलम् अब्रवीत् ॥ ५-३४-३

‘देवि! जिन्हें ब्रह्मास्त्र और वेदोंका भी पूर्ण ज्ञान है, वे वेदवेत्ताओंमें श्रेष्ठ दशरथनन्दन श्रीराम स्वयं सकुशल रहकर आपकी भी कुशल पूछ रहे हैं ॥ ३ ॥

देविये! दशरथन कुमारनाद श्रीरामनु वेदवेत्तरल्लि श्रेष्ठनु. ब्रह्मास्त्रवे मॊदलाद विविध अस्त्रगळल्लि पारङ्गतनु. सकल वेदगळन्नु चॆन्नागि तिळिदिरुववनु. अन्थवनु निन्न क्षेम समाचारवन्नु केळिरुवनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. devii = O divine lady! saH = such; raamaH = Rama; daasharathiH = the son of Dasaratha; yaH = who; varaH = is excellent; veda vidaam = among the knower of Veda; veda = and who knows; brahmam astram = Brahma’s missile (a mythical weapon which deals infallible destruction); vedaamshcha = and Vedas the sacred knowledge; abraviit = enquired; tvaam = you; kaushalam = about your welfare.

अनुवादः

“O Divine Lady! Rama the son of Dasaratha, who is excellent among the knowers of Veda and who knows Brahma’s missile (a mythical weapon which deals infallible destruction) and Vedas the sacred knowledge, enquired about your welfare.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणश्च महातेजा भर्तुस्तेऽनुचरः प्रियः ।
कृतवाञ्छोकसन्तप्तः शिरसा तेऽभिवादनम् ॥ ४ ॥

लक्ष्मणश्च महातेजा भर्तुस्तेऽनुचरः प्रियः ।
कृतवान् शोकसन्तप्तः शिरसा तेऽभिवादनम् ॥

लक्ष्मणः च महातेजा भर्तुः ते अनुचरः प्रियः । कृतवान् शोक सम्तप्तः शिरसा ते अभिवादनम् ॥ ५-३४-४

‘आपके पतिके अनुचर तथा प्रिय महातेजस्वी लक्ष्मणने भी शोकसे संतप्त हो आपके चरणोंमें मस्तक झुकाकर प्रणाम कहलाया है’ ॥ ४ ॥

निन्न पतियाद श्रीरामनिगॆ प्रियनू, अनुचरनू, महातेजश्शालि याद लक्ष्मणनु कूड शोकसन्तप्तनागिद्दु, विनयदिन्द तलॆबागि निनगॆ अभिवादन माडिरुवनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. lakSmaNashcha = also Lakshmana; mahaatejaaH = having a great splendour; priyaH = the favourite brother; anucharaH = and the follower; te bhartuH = of your husband; shoka santaptaH = tormented with grief; kR^itavaan = performed; te abhivaadanam = salutation to you; shirasaa = with his head.

अनुवादः

“Also the greatly splendourous Lakshmana, the favourite brother and the follower of your husband, himself tormented with grief, performed salutation to you by bowing his head.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः ।
प्रतिसंहृष्टसर्वाङ्गी हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ५ ॥

सा तयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः ।
प्रीतिसंहृष्ट सर्वाङ्गी हनुमन्तमथाब्रवीत् ॥

सा तयोः कुशलम् देवी निशम्य नर सिम्हयोः । प्रीति सम्हृष्ट सर्व अन्गी हनूमान्तम् अथ अब्रवीत् ॥ ५-३४-५

पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मणका समाचार सुनकर देवी सीताके सम्पूर्ण अंगोंमें हर्षजनित रोमांच हो आया और वे हनुमान् जी से बोलीं— ॥ ५ ॥

नरश्रेष्ठराद राम - लक्ष्मणरु कुशलिगळागिरुवरॆम्ब वार्तॆयन्नु केळि सीतॆयु हर्षदिन्द पुळकितळागि हनुमन्तन बळि हेळिदळु.॥5॥

पदच्छेदः

5. nishamya = hearing; tayoH = that; kushalam = (news of) welfare; narasimhayoH = of Rama and Lakshmana the excellent among men; saa devii = that divine lady; Seetha; priiti samhR^iSTa sarvaaNgii = with all her limbs thrilled with joy; atha = then; abraviit = spoke; hanumantam = to Hanuma (as follows).

अनुवादः

Hearing that news of welfare of Rama and Lakshmana the excellent of men, the divine lady, with all her limbs thrilled with joy, spoke to Hanuma (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मा ।
एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ॥ ६ ॥

कल्याणी बत गथा इयम् लौकिकी प्रतिभाति मे । एहि जीवन्तम् आनदो नरम् वर्ष शतात् अपि ॥ ५-३४-६

‘यदि मनुष्य जीवित रहे तो उसे सौ वर्ष बाद भी आनन्द प्राप्त होता ही है, यह लौकिक कहावत आज मुझे बिलकुल सत्य एवं कल्याणमयी जान पड़ती है’ ॥ ६ ॥

‘‘बदुकिरुव मनुष्यनिगॆ नूरु वर्षगळु कळॆद मेलादरू आनन्दवु लभिसिये तीरुत्तदॆ.’’ ऎम्ब शुभकरवाद लोकद गादॆयु सत्यवॆन्दे तोरुत्तदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. aanandaH = joy; eti = rushes; jiivantam- to surviving; naram = man; varSashataadapi = even though (it be) at the end of a hundred years; iyam = this; * laukikiir* = wordly; gaathaa = adage; pratibhaati = appears; kalyaaNi = auspicious; maa = to me.

अनुवादः

" ‘Joy rushes to surviving man even though (it be) as the end of a hundred years’ - this popular adage appears true and and auspicious for me."

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोः समागमे तस्मिन् प्रीतिरुत्पादिताद्भुता ।
परस्परेण चालापं विश्वस्तौ तौ प्रचक्रतुः ॥ ७ ॥

तया समागते तस्मिन् प्रीतिरुत्पादिताद्भुता ।
परस्परेण चालापं विश्वस्तौ तौ प्रचक्रतुः ॥

तयोः समागमे तस्मिन् प्रीतिः उत्पादिता अद्भुता । परस्परेण च आलापम् विश्वस्तौ तौ प्रचक्रतुः ॥ ५-३४-७

सीता और हनुमान् के इस मिलाप (परस्पर दर्शन)-से दोनोंको ही अद्भुत प्रसन्नता प्राप्त हुई । वे दोनों विश्वस्त होकर एक-दूसरेसे वार्तालाप करने लगे ॥ ७ ॥

श्रीरामन दूतनागि बन्दिरुव हनुमन्तन मेलॆ सीतादेविगॆ पूर्णवाद विश्वासवुण्टायितु. अवरिब्बरू परस्पर विश्वासवन्नु हॊन्दि परस्पर सम्भाषिसतॊडगिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. tasmin = In that Hanuma; samaagate = who approached (her); adbhutaa = a wonderful; priitiH = friendly disposition; utpaaditaa = was brought forth; tayaa = by her; tau = the two of them; vishvastau = with full of confidence; chakratuH = made; aalaapamcha = conversation; paraspareNa = with each other.

अनुवादः

Seetha showed wonderful friendly disposition towards Hanuma who approached her. Both of them also conversed with each other in full confidence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः ।
सीतायाः शोकतप्तायाः समीपमुपचक्रमे ॥ ८ ॥

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान् हरियूथपः ।
सीतायाः शोकदीनायाः समीपमुपचक्रमे ॥

तस्याः तत् वचनम् श्रुत्वा हनूमान् हरि यूथपः । सीतायाः शोक दीनायाः समीपम् उपचक्रमे ॥ ५-३४-८

शोकसंतप्त सीताकी वे बातें सुनकर पवनकुमार हनुमान् जी उनके कुछ निकट चले गये ॥ ८ ॥

सीतॆयु हेळिद मातन्नु केळि अवळिगॆ तन्न कुरितु हागू तन्न मातुगळल्लि सम्पूर्णवाद विश्वास उण्टागिदॆ ऎन्दु भाविसि, वायुपुत्रनाद हनुमन्तनु शोकसन्तप्तळागिद्द सीतादेविय बळिगॆ सागिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. shrutvaa = hearing; tat = that; vachanam = reply; tasyaaH = of that; siitaayaaH = Seetha; shoka diinayaaH = who was afflicted with; hanumaan = Hanuma; hari yuuthapaH = the army-chief of monkeys; upachakrame = endeavoured to draw; * samiipam* = nearer (to her).

अनुवादः

Hearing that reply of Seetha who was afflicted with grief, Hanuma the army-chief of monkeys endeavoured to draw nearer to her.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा यथा समीपं स हनूमानुपसर्पति ।
तथा तथा रावणं सा तं सीता परिशङ्कते ॥ ९ ॥

यथा यथा समीपं स हनुमानुपसर्पति ।
तथा तथा रावणं सा तं सीता परिशङ्कते ॥

यथा यथा समीपम् स हनूमान् उपसर्पति । तथा तथा रावणम् सा तम् सीता परिशन्कते ॥ ५-३४-९

हनुमान् जी ज्यों-ज्यों निकट आते, त्यों-ही-त्यों सीताको यह शङ्का होती कि यह कहीं रावण न हो ॥ ९ ॥

हनुमन्तनु सीतॆय कडॆगॆ हॆज्जॆगळन्नु इडुत्तिरुवन्तॆ अवळिगॆ ‘इवनेनादरू रावणने आगिरबहुदे?’ ऎम्ब सन्देहवु उण्टायितु.॥9॥

पदच्छेदः

9. yathaa yathaa = in as much as; saH hanumaan = that Hanuma; upasarpati = drew; samiipam = nearer to her; tathaa tathaa = in so much way; saa siitaa = that Seetha; parishaN^kate = suspected; tam = him; raavaNam = as Ravana.

अनुवादः

In as much as that Hanuma drew nearer to her, in the same way, that Seetha suspected him as Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो धिग् धिक्कृतमिदं कथितं हि यदस्य मे ।
रूपान्तरमुपागम्य स एवायं हि रावणः ॥ १० ॥

अहो धिक्दुष्कृतमिदं कथितं हि यदस्य मे ।
रूपान्तरमुपागम्य स एवायं हि रावणः ॥

अहो धिग् धिग् कृतम् इदम् कथितम् हि यत् अस्य मे । रूप अन्तरम् उपागम्य स एव अयम् हि रावणः ॥ ५-३४-१०

ऐसा विचार आते ही वे मन-ही-मन कहने लगीं— ‘अहो! धिक्कार है, जो इसके सामने मैंने अपने मनकी बात कह दी । यह दूसरा रूप धारण करके आया हुआ वह रावण ही है’ ॥ १० ॥

तामशोकस्य शाखां तु विमुक्त्वा शोककर्शिता ।
तस्यामेवानवद्याङ्गी धरण्यां समुपाविशत् ॥ ११ ॥

तामशोकस्य शाखां सा विमुक्त्वा शोककर्शिता ।
तस्यामेवानवद्याङ्गी धरण्यां समुपाविशत् ॥

ताम् अशोकस्य शाखाम् सा विमुक्त्वा शोक कर्शिता । तस्याम् एव अनवद्य अन्गी धरण्याम् समुपाविशत् ॥ ५-३४-११

फिर तो निर्दोष अङ्गोंवाली सीता उस अशोक-वृक्षकी शाखाको छोड़ शोकसे कातर हो वहीं जमीनपर बैठ गयीं ॥ ११ ॥

‘‘अय्यय्यॊ! इवनन्नु पूर्तियागि नम्बि नन्न ऎल्ल कथॆयन्नु हेळिबिट्टॆ. ऎन्तह अनुचितवाद कार्यवन्नु माडिबिट्टॆ ! वेषवन्नु मरॆसिकॊण्डु आ रावणने इल्लिगॆ आगमिसिद्दानो एनो!’’ दिव्यशरीरदिन्द शोभितॆयू, शोकार्तॆयू आद आ सीतादेवियु अशोकवृक्षद कॊम्बॆयन्नु बिट्टु नॆलदमेलॆ कुळितळु.॥10-11॥

पदच्छेदः

10. aho dhik = O shame!; me duSkR^itam = It was my guilt; kathitam = to tell; asya = him; idam = (all) this; ayam = he; saH raavaNaH hi = is indeed that Ravana; upaagamya = who obtained; ruupaantaram = another guise.

अनुवादः

“O shame! It was my guilt to tell him all this to him. He is indeed that Ravana, who obtained another guise.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

11. saa = that Seetha; anavadyaaN^gii = having faultless limbs; vimuktyaa = leaving; taam = that; shaakhaam = branch; ashokasya = of Ashoka tree; shoka karshitaa = and emaciated with grief; samupaavishat = sat down; tasyaam dharaNyaameva = on that floor itself.

अनुवादः

That Seetha, having faultless limbs, leaving that branch of Ashoka tree and as emaciated with grief, sat down on that ground itself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवन्दत महाबाहुस्ततस्तां जनकात्मजाम् ।
सा चैनं भयसन्त्रस्ता भूयो नैनमुदैक्षत ॥ १२ ॥

हनुमानपि दुःखार्तां तां दृष्ट्वा भयमोहिताम् ।
अवन्दत महा बाहुस्ततस्तां जनकात्मजाम् ॥ सा चैनं भयवित्रस्ता भूयो नैवाभ्युदैक्षत ।

हनुमानपि दुःखार्तां तां दृष्ट्वा भयमोहिताम् । अवन्दत महाबाहुः ततः ताम् जनक आत्मजाम् ॥ ५-३४-१२ सा च एनम् भय वित्रस्ता भूयो न एव अभ्युदैक्षत ।

तत्पश्चात् महाबाहु हनुमान् ने जनकनन्दिनी सीताके चरणोंमें प्रणाम किया, किंतु वे भयभीत होनेके कारण फिर उनकी ओर देख न सकीं ॥ १२ ॥

महाबाहुवाद हनुमन्तनु दुःखार्तळागि भयविह्वलळागिद्द आकॆयन्नु नोडि स्वल्प समीपक्कॆ होगि आ जानकियन्नु नमस्करिसिदनु. आदरॆ इवनु कपिवेषधारि रावणनॆन्दे भाविसि भयाकुलळाद सीतादेवियु मात्र पुनः अवन कडॆगॆ तलॆयॆत्ति नोडले इल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. dR^iSTvaa = seeing; taam = her; duHkhaartam = afflicted with grief; bhaya mohitam = and deluded with fear; hanumaanapi = also Hanuma; mahaabaahuH = the grea armed; tataH = then; avandata = saluted; taam janakaatmajam = that Seetha; saa cha = she too; bhaya vitrastaa = trembling with fear; naa abhyudaikSata = did not look towards; enam = him; bhuuyaH = again.

अनुवादः

Seeing Seetha afflicted with grief and deluded with fear, the great armed Hanuma also then simply saluted her. She too, trembling with fear, did not look towards him again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा वन्दमानं च सीता शशिनिभानना ।
अब्रवीद् दीर्घमुच्छ्वस्य वानरं मधुरस्वरा ॥ १३ ॥

तं दृष्ट्वा वन्दमानं तु सीता शशिनिभानना ।

तम् दृष्ट्वा वन्दमानम् तु सीता शशि निभ आनना ॥ ५-३४-१३ अब्रवीत् दीर्घम् उच्छ्वस्य वानरम् मधुर स्वरा ।

वानर हनुमान् को बारम्बार वन्दना करते देख चन्द्रमुखी सीता लम्बी साँस खींचकर उनसे मधुर वाणीमें बोलीं— ॥ १३ ॥

मत्तॆ चन्द्रनन्तॆ आह्लादकरवाद मुखवुळ्ळ सीतादेवियु तनगॆ नमस्करिसुत्तिद्द कपिवरनन्नु नोडि निट्टुसिरुबिडुत्ता मधुरकण्ठदिन्द हीगॆ नुडिदळु.॥13॥

पदच्छेदः

13. siitaa = Seetha; shashinibhaananaa = with her countenance resmbling the moon; dR^iSTvaa = seeing; tam = him; vandamaanam = saluting her; uchchhvasya = sighed; diirgham = deeply; abraviit = and spoke; vaanaram = to Hanuma; madhura svaraa = in a sweet-sounding voice (as follows):

अनुवादः

Seetha, with her countenance resembling the moon, seeing Hanuma saluting her, had a deep sigh and spoke to Hanuma in a sweet-sounding voice (as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

मायां प्रविष्टो मायावी यदि त्वं रावणः स्वयम् ।
उत्पादयसि मे भूयः सन्तापं तन्न शोभनम् ॥ १४ ॥

‘यदि तुम स्वयं मायावी रावण हो और मायामय शरीरमें प्रवेश करके फिर मुझे कष्ट दे रहे हो तो यह तुम्हारे लिये अच्छी बात नहीं है ॥ १४ ॥

नीनु मायावियाद रावणने आगिरुवुदादरॆ, माया वेषदिन्द नन्नन्नु सन्तापगॊळिसुवुदरिन्द निनगॆ खण्डितवागि ऒळितागुवुदिल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. tvam raavaNaH yadi = If you are Ravana; praviSTaH = who made use of; maayaam = an illusive guise; svayam = and yourself; maayaavii = a conjurer; utpaadayasi = you are causing; bhuuyaH = a further; samtaapam = agony; me = to me; tat = that; na shobhanam = is not good.

अनुवादः

“If you are Ravana, who made use of an illusive guise and yourself a conjurer, you are causing me a further agony. It is no good.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वं परित्यज्य रूपं यः परिव्राजकरूपवान् ।
जनस्थाने मया दृष्टस्त्वं स एव हि रावणः ॥ १५ ॥

स्वं परित्यज्य रूपं यः परिव्राजकरूपधृत् । जनस्थाने मया दृष्टस्त्वं स एवासि रावणः ।

स्वम् परित्यज्य रूपम् यः परिव्राजक रूपधृत् ॥ ५-३४-१५ जन स्थाने मया दृष्टः त्वम् स एव असि रावणः ।

‘जिसे मैंने जनस्थानमें देखा था तथा जो अपने यथार्थ रूपको छोड़कर संन्यासीका रूप धारण करके आया था, तुम वही रावण हो ॥ १५ ॥

निजरूपवन्नु परित्यजिसि परिव्राजक रूपवन्नु धरिसि बन्दिद्दवनन्नु जनस्थानदल्लि नानु नोडिद्देनो, आ रावणने नीनो?॥15॥

पदच्छेदः

15. yaH raavaNaH = which Ravana; parityajya = leaving; svam = ruupam = his real form; dR^iSTaH = was seen; mayaa = by me; parivraajakaruupavaan = in the guise of a vagrant religious mendicant; janasthaane = in Janasthana; sa eva = that Ravana indeed; tvam asi = you are.

अनुवादः

‘You are indeed the same Ravana, who, abandoning your real form, appeared to me in the guise of a vagrant religious mendicant in Janasthana."

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपवासकृशां दीनां कामरूप निशाचर ।
सन्तापयसि मां भूयः सन्तापं तन्न शोभनम् ॥ १६ ॥

सन्तापयसि मां भूयः सन्तप्तां तन्न शोभनम् ।

‘इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले निशाचर! मैं उपवास करते-करते दुबली हो गयी हूँ और मन-ही-मन दुःखी रहती हूँ । इतनेपर भी जो तुम फिर मुझे संताप दे रहे हो, यह तुम्हारे लिये अच्छी बात नहीं है ॥ १६ ॥

कामरूपियाद निशाचरने! नानु उपवासदिन्द कृशळागिरुवॆनु. दीनॆयागिरुवॆनु. पतिविरह शोकदिन्द सन्तप्तळागिरुवॆनु. इन्तह नन्नन्नु नीनु पुनः सन्तापगॊळिसुवुदु निनगॆ निश्चयवागि ऒळ्ळॆयदल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. nishaachara = O demon; kaamaruupa = who can assume any form at will!; tat = It; shobhanam na = is not good; santaapayasi samtaapam = that you are causing any; bhuuyaH = again; maam = to me; upavaasakR^ishaam = who is emaciated by fasting; diinaam = and very miserable.

अनुवादः

“O demon who can assume any form at your will! It is no good that again you are causing agony to me, emaciated because of fasting and feeling very miserable.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा नैतदेवं हि यन्मया परिशङ्कितम् ।
मनसो हि मम प्रीतिरुत्पन्ना तव दर्शनात् ॥ १७ ॥

‘अथवा जिस बातकी मेरे मनमें शङ्का हो रही है, वह न भी हो; क्योंकि तुम्हें देखनेसे मेरे मनमें प्रसन्नता हुई है ॥ १७ ॥

सीतॆयु क्षणकाल योचिसि हेळिदळु अथवा नानु ई रीति शङ्किसुवुदु सरियिरलारदु. नीनु रावणनिरलारॆ. एकॆन्दरॆ, निन्न दर्शनदिन्द नन्न मनस्सिनल्लि अनिर्वचनीय प्रीतियु आविर्भविसिदॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. athavaa = otherwise; yat = whatever; parishaN^kitam = is suspected; mayaa = by me; etat = that; na hi = is not indeed; evam = so; mama manasaH = in my mind; priitiH = a pleasurable sensation; utpannaa hi = occurred indeed; tava darshanaat = by reason of your audience.

अनुवादः

“Otherwise, whatever is suspected by me is not indeed true because in my mind, a pleasurable sensation indeed occurred by reason of your audience.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि रामस्य दूतस्त्वमागतो भद्रमस्तु ते ।
पृच्छामि त्वां हरिश्रेष्ठ प्रिया रामकथा हि मे ॥ १८ ॥

यदि रामस्य दूतः त्वम् आगतो भद्रम् अस्तु ते ॥ ५-३४-१८ पृच्छामि त्वाम् हरि श्रेष्ठ प्रिया राम कथा हि मे ।

‘वानरश्रेष्ठ! सचमुच ही यदि तुम भगवान् श्रीरामके दूत हो तो तुम्हारा कल्याण हो । मैं तुमसे उनकी बातें पूछती हूँ; क्योंकि श्रीरामकी चर्चा मुझे बहुत ही प्रिय है ॥

ऎलै कपिश्रेष्ठा! नीनु निजवागि रामन दूतनागि इल्लिगॆ बन्दिरुवॆयादरॆ निनगॆ मङ्गळवागली. ननगॆ प्रियवाद रामन कथॆयन्नु हेळु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tvam aagataH yadi = if you have come; raamasya duutaH = as Rama’s messenger; astu te = may you be; bhadram = blessed; harishreSTha = O; the best of monkeys!; me = to me; raama kathaa = Rama’s anecdote; piyaa hi = is indeed pleasurable; pR^ichchhaami = (hence) I am asking; tvaam = you (to narrate it).

अनुवादः

“If you have come as Rama’s messenger, may you be blessed! O the best of monkeys! Rama’s anecdote is very pleasurable for me. Hence, I am requesting you to narrate it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुणान् रामस्य कथय प्रियस्य मम वानर ।
चित्तं हरसि मे सौम्य नदीकूलं यथा रयः ॥ १९ ॥

‘वानर! मेरे प्रियतम श्रीरामके गुणोंका वर्णन करो । सौम्य! जैसे जलका वेग नदीके तटको हर लेता है, उसी प्रकार तुम श्रीरामकी चर्चासे मेरे चित्तको चुराये लेते हो ॥ १९ ॥

हे वानरने! सौम्यने! प्रवाहद रभसवु नदिय दडवन्नु कॊच्चिकॊण्डु होगुवन्तॆ - नन्न मनस्सन्नु नीनु अपहरिसिबिट्टिरुवॆ. प्रियनाद नन्न रामन गुणगळन्नु वर्णिसि हेळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. vaanara = O monkeys!; kathaya = Narrate; guNaan = the qualities; priiyasya raamasya = of my beloved Rama; saumya = O gentle one!; harasi = you are eroding; me chittam = my mind; rayaH yathaa = as a rapid course of steram nadii kuulam = (erodes) a river-bank.

अनुवादः

“O monkey! Narrate the qualities of my beloved Rama. O gentle one! You are eroding my mind as a rapid course of stream erodes a river bank.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो स्वप्नस्य सुखता याहमेव चिराहृता ।
प्रेषितं नाम पश्यामि राघवेण वनौकसम् ॥ २० ॥

अहो स्वप्नस्य सुखता याहमेवं चिराहृता ।

अहो स्वप्नस्य सुखता या अहम् एवम् चिर आहृता ॥ ५-३४-२० प्रेषितम् नाम पश्यामि राघवेण वन ओकसम् ।

‘अहो! यह स्वप्न कैसा सुखद हुआ? जिससे यहाँ चिरकालसे हरकर लायी गयी मैं आज भगवान् श्रीरामके भेजे हुए दूत वानरको देख रही हूँ ॥ २० ॥

आहा! ई स्वप्नवू अत्यन्त सुखावहवे आगिदॆ. नन्नन्नु अपहरिसि बन्दु तुम्बा कालवायितु. इष्टु दिनगळ बळिक श्रीरामनु कळिसिद दूतनाद वानरनन्नु इन्दु नानु प्रत्यक्षवागिनोडुत्तिद्देनॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. yaa ham = I; who; chiraahR^itaa = was taken away long ago; pashyaami = is seeing; vanaukasam = a monkey; preSitam naam = sent; raaghavaNa = by Rama; * evam* = in this way; aho = Alas!; sukhataa = how delightful; sapnasya = of this dream!.

अनुवादः

“I, who was taken away long ago, is seeing a monkey sent by Rama in this way. Alas! How delightful this dream is!’

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वप्नेऽपि यद्यहं वीरं राघवं सहलक्ष्मणम् ।
पश्येयं नावसीदेयं स्वप्नोऽपि मम मत्सरी ॥ २१ ॥

‘यदि मैं लक्ष्मणसहित वीरवर श्रीरघुनाथजीको स्वप्नमें भी देख लिया करूँ तो मुझे इतना कष्ट न हो; परंतु स्वप्न भी मुझसे डाह करता है ॥ २१ ॥

इदु स्वप्नवे आगिद्दरू इदरिन्द ननगॆ नॆम्मदि उण्टागिदॆ. इदे स्वप्नदल्लि नानु लक्ष्मणसहित वीरनाद श्रीरामनन्नु नोडिदॆनादरॆ नन्न परितापगळॆल्ल कळॆदुहोगुववु. आदरॆ स्वप्नवू नन्न विषयदल्लि मत्सरिसुत्तदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. aham pashyeyam yadi = If I have seen; raaghavam = Rama; viiram = the eminent man; saha lakSmaNam = along with Lakshmana; na avasiideyam = I would not have disheartened; mama = in my case; svapno.api = even the dream; matsarii = is wicked.

अनुवादः

“If I have seen the eminent Rama together with Lakshmana, I would not have disheartened. In my case, even my dream is wicked!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाहं स्वप्नमिमं मन्ये स्वप्ने दृष्ट्वा हि वानरम् ।
न शक्योऽभ्युदयः प्राप्तुं प्राप्तश्चाभ्युदयो मम ॥ २२ ॥

न अहम् स्वप्नम् इमम् मन्ये स्वप्ने दृष्ट्वा हि वानरम् ॥ ५-३४-२२ न शक्यो अभ्युदयः प्राप्तुम् प्राप्तः च अभ्युदयो मम ।

‘मैं इसे स्वप्न नहीं समझती; क्योंकि स्वप्नमें वानरको देख लेनेपर किसीका अभ्युदय नहीं हो सकता और मैंने यहाँ अभ्युदय प्राप्त किया है (अभ्युदयकालमें जैसी प्रसन्नता होती है, वैसी ही प्रसन्नता मेरे मनमें छा रही है) ॥ २२ ॥

स्वप्नदल्लि वानरनन्नु नोडुवुदरिन्द शुभवागलु अवकाशविल्ल. आदरॆ ननगॆ शुभवे जरगिदॆ. आद्दरिन्द इदन्नु नानु स्वप्नवॆन्दु भाविसुवुदिल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. aham = I; na manye = do not deem; imam = it; svapnam = as a dream; dR^iSTvaa = seeing; vaanaram = a monkey; svapne = in a dream; na shakyaH = is not fit; praaptum = to get; abhyudayam = prosperity; abhyudayaH = (But) prosperity; praaptashcha = has come; mama = to me.

अनुवादः

“I do not deem it as a dream. Seeing a monkey in a dream does not bring about prosperity But prosperity has come to me!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु स्याच्चित्तमोहोऽयं भवेद् वातगतिस्त्वियम् ।
उन्मादजो विकारो वा स्यादयं मृगतृष्णिका ॥ २३ ॥

उन्मादजो विकारो वा स्यादियं मृगतृष्णिका ।

किम् नु स्याच् चित्त मोहो अयम् भवेत् वात गतिः तु इयम् ॥ ५-३४-२३ उन्मादजो विकारो वा स्यात् इयम् मृग तृष्णिका ।

‘अथवा यह मेरे चित्तका मोह तो नहीं है । वात-विकारसे होनेवाला भ्रम तो नहीं है । उन्मादका विकार तो नहीं उमड़ आया अथवा यह मृगतृष्णा तो नहीं है ॥

इदु श्रीरामन निरन्तर चिन्तनॆयिन्द उण्टाद चित्त भ्रमॆये? वात प्रकोपवे? उन्माददिन्द उण्टाद विकारवो इल्लवे मरीचिकॆये?॥23॥

पदच्छेदः

23. syaat kim nu = how possibly; ayam = is it; chitta mohaH = a delusion of my mind? iyan bhavet = is it the impending; vaatagatiH = course of a flatulence? vikaarovaa = or change of mental condition; unmaadaja = born out of madness?; syaatiyam = is it a looming; mR^igatR^iSNikaa = mirage?

अनुवादः

“How possibly is it a delusion of my mind? Is it an impending course of flatulence or changing mental condition of madness? Is it a looming mirage?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा नायमुन्मादो मोहोऽप्युन्मादलक्षणः ।
सम्बुध्ये चाहमात्मानमिमं चापि वनौकसम् ॥ २४ ॥

अथवा न अयम् उन्मादो मोहो अपि उन्माद लक्ष्मणः ॥ ५-३४-२४ सम्बुध्ये च अहम् आत्मानम् इमम् च अपि वन ओकसम् ।

‘अथवा यह उन्मादजनित विकार नहीं है । उन्मादके समान लक्षणवाला मोह भी नहीं है; क्योंकि मैं अपने-आपको देख और समझ रही हूँ तथा इस वानरको भी ठीक-ठीक देखती और समझती हूँ (उन्माद आदिकी अवस्थाओंमें इस तरह ठीक-ठीक ज्ञान होना सम्भव नहीं है ।)’ ॥ २४ ॥

आदरॆ ननगॆ देहद मेलॆ प्रज्ञॆयु चॆन्नागिदॆ. नानु श्रीरामन भार्यॆयाद सीतॆयॆम्बुदु चॆन्नागि तिळियुत्तिद्देनॆ. इवनन्नु नानु वनचरनॆन्दू गुरुतिसुत्तिद्देनॆ. अदरिन्द इदु उन्मादवल्ल. उन्मादद लक्षणवाद मोहवू अल्ल.॥24॥

पदच्छेदः

24. athavaa = Otherwise; ayam = It; na unmaadaH = is neither a madness; moho.api = nor even a delusion; unmaada lakSaNaH = which is a symptom of madness; aham = I; sambudhye = am knowing; aatmaanam = about myself; imam vanonkasam = and this monkey.

अनुवादः

“Otherwise, it is neither madness nor even a delusion, which is a symptom of madness. Because I am knowing about myself as also about this monkey.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं बहुधा सीता सम्प्रधार्य बलाबलम् ।
रक्षसां कामरूपत्वान्मेने तं राक्षसाधिपम् ॥ २५ ॥
एतां बुद्धिं तदा कृत्वा सीता सा तनुमध्यमा ।
न प्रतिव्याजहाराथ वानरं जनकात्मजा ॥ २६ ॥

इति एवम् बहुधा सीता सम्प्रधार्य बल अबलम् ॥ ५-३४-२५ रक्षसाम् काम रूपत्वान् मेने तम् राक्षस अधिपम् । एताम् बुद्धिम् तदा कृत्वा सीता सा तनु मध्यमा ॥ ५-३४-२६ न प्रतिव्याजहार अथ वानरम् जनक आत्मजा ।

इस तरह सीता अनेक प्रकारसे राक्षसोंकी प्रबलता और वानरकी निर्बलताका निश्चय करके उन्हें राक्षसराज रावण ही माना; क्योंकि राक्षसोंमें इच्छानुसार रूप धारण करनेकी शक्ति होती है । ऐसा विचारकर सूक्ष्म कटिप्रदेशवाली जनककुमारी सीताने कपिवर हनुमान् जी से फिर कुछ नहीं कहा ॥ २५-२६ ॥

सौन्दर्यवतियाद आ सीतादेवियु ई विधदिन्द निश्चयिसिकॊण्डु मत्तॆ हनुमन्तन बळि याव मातन्नू आडलिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

25. ityevam = thus; sampradhaarya = deliberating upon; balaabalam = the strengths and weaknesses; bahudhaa = in several ways; siita = Seetha; mane = thought; tam = him; raakSasaadhipam = as Ravana; kaamaruupatvaat = as they can change their forms at will.

अनुवादः

Thus deliberating upon the strengths and weaknesses in several ways, Seetha finally imagined him to be Ravana, as demons can change their forms at will.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगॆ *ई विधवागि सीतादेवियु परि-परियागि बलाबलगळन्नु सम्पूर्णवागि विचार माडि, राक्षसरु कामरूपिगळादुदरिन्द इवनन्नु रावणनॆन्दे भविसिदळु.॥25॥

पदच्छेदः

26. tadaa = then; saa = that; tanumadhyamaa = slender waisted; siitaa = Seetha; janakaatmajaa = the daughter of Janaka; etaam buddhim kR^itvaa = thus having made up her mind; na prativyaajahaara = did not reply in return; vaanaram = to Hanuma; atha = thereafter.

अनुवादः

Then, that slender waisted Seetha, the daughter of Janaka, thus having made up her mind, did not reply in return anything further to Hanuman.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीताया निश्चितं बुद्‍ध्वा हनूमान् मारुतात्मजः ।
श्रोत्रानुकूलैर्वचनैस्तदा तां सम्प्रहर्षयन् ॥ २७ ॥

सीतायाश्चिन्तितं बुद्ध्वा हनुमान् मारुतात्मजः । श्रोत्रानुकूलैर्वचनैस्तदा तां सम्प्रहर्षयत् ।

सीतायाः चिन्तितम् बुद्ध्वा हनूमान् मारुत आत्मजः ॥ ५-३४-२७ श्रोत्र अनुकूलैः वचनैः तदा ताम् सम्प्रहर्षयत् ।

सीताके इस निश्चयको समझकर पवनकुमार हनुमान् जी उस समय कानोंको सुख पहुँचानेवाले अनुकूल वचनोंद्वारा उनका हर्ष बढ़ाते हुए बोले— ॥ २७ ॥

वायुसुतनाद हनुमन्तनु अवळ मनोभाववन्नु तिळिदु, किविगळिगॆ इम्पागिरुव मधुर वचनगळिन्द सीतादेवियन्नु हॆच्चागि हर्षगॊळिसिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. buddhvaa = understanding; chintitam = the contemplation; siitaayaaH = of Seetha; hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; tadaa = then; sampraharSayat = brought about a great joy; taam = in her; vachanaiH = with his words; shrotraanukuulaiH = favourable to her ears.

अनुवादः

Understanding the contemplation of Seetha, Hanuma the son of wind-god then brought about a great joy in her with his words most favourable to her ears (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदित्य इव तेजस्वी लोककान्तः शशी यथा ।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवो वैश्रवणो यथा ॥ २८ ॥

‘भगवान् श्रीराम सूर्यके समान तेजस्वी, चन्द्रमाके समान लोककमनीय तथा देव कुबेरकी भाँति सम्पूर्ण जगत् के राजा हैं ॥ २८ ॥

विक्रमेणोपपन्नश्च यथा विष्णुर्महायशाः ।
सत्यवादी मधुरवाग् देवो वाचस्पतिर्यथा ॥ २९ ॥

सत्य वादी मधुर वाग् देवो वाचस्पतिः यथा ।

‘महायशस्वी भगवान् विष्णुके समान पराक्रमी तथा बृहस्पतिजीकी भाँति सत्यवादी एवं मधुरभाषी हैं ॥

रूपवान् सुभगः श्रीमान् कन्दर्प इव मूर्तिमान् ।
स्थानक्रोधे प्रहर्ता च श्रेष्ठो लोके महारथः ॥ ३० ॥

स्थानक्रोधः प्रहर्ता च श्रेष्ठो लोके महारथः ।

स्थान क्रोध प्रहर्ता च श्रेष्ठो लोके महारथः ।

‘रूपवान्, सौभाग्यशाली और कान्तिमान् तो वे इतने हैं, मानो मूर्तिमान् कामदेव हों । वे क्रोधके पात्रपर ही प्रहार करनेमें समर्थ और संसारके श्रेष्ठ महारथी हैं ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

30. satyavaadii = (Rama) is a speaker of truth; devaH vaachaspatiryathaa = like lord Brihaspati; madhuravaak = he has a sweet voice; ruupavaan = a handsome man; * subhagaH* = possessing good fortune; shriimaan = and royal dignity; kandaraH iva = He is like Manmadha; the Lord of love; muurtimaan = personified himself.

अनुवादः

“Rama is a speaker of truth. Like Lord Brihaspati, he has a sweet voice. He is a handsome man, possessing good fortune and a royal dignity. He is a personified Manmadha, the lord of love.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाहुच्छायामवष्टब्धो यस्य लोको महात्मनः ।
अपक्रम्याश्रमपदान्मृगरूपेण राघवम् ॥ ३१ ॥
शून्ये येनापनीतासि तस्य द्रक्ष्यसि तत्फलम् ।

बाहुच् चायाम् अवष्टब्धो यस्य लोको महात्मनः ।

‘सम्पूर्ण विश्व उन महात्माकी भुजाओंके आश्रयमें— उन्हींकी छत्रछायामें विश्राम करता है । मृगरूपधारी निशाचरद्वारा श्रीरघुनाथजीको आश्रमसे दूर हटाकर जिसने सूने आश्रममें पहुँचकर आपका अपहरण किया है, उसे उस पापका जो फल मिलनेवाला है, उसको आप अपनी आँखों देखेंगी ॥ ३१ १/२ ॥

‘‘श्रीरामनु सूर्यनन्तॆ महातेजस्वियू, चन्द्रनन्तॆ लोकक्कॆ आह्लादवन्नुण्टुमाडुववनू, राजाधिराजनाद कुबेरनन्तॆ सकल लोकगळिगू राजनागिद्दानॆ. श्रीरामनु महायशस्वियाद विष्णुविनन्तॆ पराक्रम सम्पन्ननु. सत्यवादियु. देवगुरु बृहस्पतियन्तॆ मधुरवागि माताडुववनु. रूपसम्पन्ननु. सौभाग्यशालियु. शरीरवन्नु धरिसिरुव मन्मथनन्तॆ स्फुरद्रूपियु. उचितवाद समयदल्लि कोपगॊळ्ळुववनु. समयवरितु शत्रुगळन्नु संहरिसुववनु. लोकदल्लि सर्वश्रेष्ठनाद महारथनु. लोकवे तन्न रक्षणॆगागि महात्मनाद श्रीरामन बाहुगळ आश्रयवन्नु पडॆदिदॆ.॥28-31॥

पदच्छेदः

28; 29. tejasvii = (Rama) has a great splendour; aaditya iva = like that of the sun; loka kaantaH = pleasing to all; shasiiyathaa = like the moon; raajaa = lord; sarvasya = to the entire; lokasya = world; devo vaishravaNo yathaa = like Kubera the lord of wealth; mahaayashaaH = greatly renowned; viSNuH yathaa = like Vishnu; upapannashcha = and endowed with; vikrameNa = valour.

अनुवादः

“Rama has a great splendour like that of the sun. He is pleasing to all like the moon. As Kubera the Lord of wealth, he is a lord to the entire world. Like Vishnu, he is greatly renowned and endowed with valour.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

31. sthaana krodhaH = (Rama) gets anger at the right time; prahartaacha = He strikes a befitting person; shreSThaH = he is an excellent; mahaarathaH = chariot-warrior; yasya = in which; baahu chchhaayaam = shelter of arms; mahaatmanaH = of the high-souled man; lokaH = the world; avasTabdhaH = is resting on.

अनुवादः

“Rama gets anger only at right time. He strikes a befitting person at a right time. He is an excellent chariot-warrior. The world is resting under the shelter of arms of this high souled man.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अचिराद् रावणं सङ्ख्ये यो वधिष्यति वीर्यवान् ॥ ३२ ॥
क्रोधप्रमुक्तैरिषुभिर्ज्वलद्भिरिव पावकैः ।

अपकृष्याश्रमपदान्मृगरूपेण राघवम् ।
शून्ये येनापनीतासि तस्य द्रक्ष्यसि यत् फलम् ॥

अपकृश्ष्य आश्रम पदान् मृग रूपेण राघवम् । शून्ये येन अपनीता असि तस्य द्रक्ष्यसि यत् फलम् ॥ ५-३४-३२

‘पराक्रमी श्रीरामचन्द्रजी क्रोधपूर्वक छोड़े गये प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी बाणोंद्वारा समराङ्गणमें शीघ्र ही रावणका वध करेंगे ॥ ३२ १/२ ॥

राघवनन्नु मायामृगद मूलक आश्रमदिन्द हॊरगॆ होगुवन्तॆ माडि शून्यवाद आश्रमदल्लिद्द निन्नन्नु अपहरिसिरुववन दुष्कर्मक्कॆ सिगुव फलवन्नु नीने काणलिरुवॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. yena = by which Ravana; mR^igaruupeNa = by means of an illusory antelope; raaghavam = Rama; apakR^iSya = was taken far away; apraniitaa asi = you were stolen; shuunye aashram padaat = from a deserted hermitage; yat = which; phalam = consequence; tasya = to such Ravana; drakSyasi = you will see (later).

अनुवादः

“Showing an illusory antelope, Ravana detracted Rama and took you away from a deserted hermitage. You will see later, the consequence Ravana will get for this act.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेनाहं प्रेषितो दूतस्त्वत्सकाशमिहागतः ॥ ३३ ॥
त्वद्वियोगेन दुःखार्तः स त्वां कौशलमब्रवीत् ।

नचिराद्रावणं सङ्ख्ये यो वधिष्यति वीर्यवान् ।
रोषप्रयुक्तैरिषुभिः ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥

‘मैं उन्हींका भेजा हुआ दूत होकर यहाँ आपके पास आया हूँ । भगवान् श्रीराम आपके वियोगजनित दुःखसे पीड़ित हैं । उन्होंने आपके पास अपनी कुशल कहलायी है और आपकी भी कुशल पूछी है ॥ ३३ १/२ ॥

बहु बेगने महावीरनाद श्रीरामनु युद्धदल्लि क्रोधपूर्वकवागि बिडुव अग्निसदृशवाद हरितवाद बाणगळन्नु प्रयोगिसि आ रावणनन्नु वधिसुवनु.॥33॥

लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ३४ ॥
अभिवाद्य महाबाहुः स त्वां कौशलमब्रवीत् ।

तेनाहं प्रेषितो दूतस्त्वत्सकाशमिहागतः ।
त्वद्वियोगेन दुःखार्तः स त्वां कौशलमब्रवीत् ॥

‘सुमित्राका आनन्द बढ़ानेवाले महातेजस्वी महाबाहु लक्ष्मणने भी आपको प्रणाम करके आपकी कुशल पूछी है ॥ ३४ १/२ ॥

आ स्वामियु कळिसिद दूतनाद नानु निन्न बळिगॆ बन्दिरुवॆनु. निन्न वियोगदिन्द श्रीरामनु दुःखपीडितनागिरुवनु. अवनु निन्न कुशलवन्नु विचारिसिद्दानॆ.॥34॥

पदच्छेदः

33; 34. yaH viiryavaan = which valiant Rama; achiraat = soon; vadhiSyati = is going to kill; raavaNam = Ravana; samkhye = in battle; iSubhiH = with arrows; jvaladbhiH = strongly shining; paavakaiH iva = like sparkles; roSa pramuktaiH = released with anger; tena = by the same Rama; preSitaH = I was sent; iha = here; duutaH = as a messenger; aagataH = and I came; tvatsakaasham = to your presence; saH = that Rama; duHkhaartaH = pained with grief; tvadviyogena = by your separation; abraviit = enquired; tvaam kaushalam = about your welfare.

अनुवादः

“Which valiant Rama with arrows strongly shining like sparkles released with anger, by the same Rama I was sent here as a messenger and I arrived at your presence. That Rama, agonised by your separation wishes to enquire of your welfare.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य च सखा देवि सुग्रीवो नाम वानरः ॥ ३५ ॥
राजा वानरमुख्यानां स त्वां कौशलमब्रवीत् ।
नित्यं स्मरति ते रामः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ॥ ३६ ॥

लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः ।
अभिवाद्य महाबाहुः स त्वां कौशलमब्रवीत् ॥ रामस्य च सखा देवि सुग्रीवो नाम वानरः ।
राजा वानरमुख्यानां स त्वां कौशलमब्रवीत् ॥

लक्ष्मणः च महातेजाः सुमित्र आनन्द वर्धनः । अभिवाद्य महाबाहुः सो अपि कौशलम् अब्रवीत् ॥ ५-३४-३५ रामस्य च सखा देवि सुग्रीवो नाम वानरः । राजा वानर मुख्यानाम् स त्वाम् कौशलम् अब्रवीत् ॥ ५-३४-३६ नित्यम् स्मरति रामः त्वाम् ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ।

‘देवि! श्रीरघुनाथजीके सखा एक सुग्रीव नामक वानर हैं, जो मुख्य-मुख्य वानरोंके राजा हैं, उन्होंने भी आपसे कुशल पूछी है । सुग्रीव और लक्ष्मणसहित श्रीरामचन्द्रजी प्रतिदिन आपका स्मरण करते हैं ॥ ३५-३६ ॥

ओ देवी! वानरनाद सुग्रीवनु श्रीरामन गॆळॆयनु. वानररिगॆल्ल ऒडॆयनाद अवनू कूड निन्न कुशलवन्नु विचारिसिद्दानॆ.॥36॥

पदच्छेदः

35. saH lakSmaNashcha = that Lakshmana too; mahaa tejaaH = having a great splendour; sumitraa nanda vardhanaH = who augments the happiness of Sumitra his mother; mahaa baahuH = and having long arms; abhivaadya = saluted; tvaam = you; abraviit = and enquired; kaushalam = about your welfare.

अनुवादः

“That long-armed Lakshmana too, having a great splendour and who augments the happiness of Sumitra his mother, saluted you and enquired about your welfare.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमित्रानन्दवर्धननाद, महातेजस्वियाद, महाबाहुवाद, लक्ष्मणनू निनगॆ अभिवादनॆ माडि निन्न कुशलवन्नु विचारिसिद्दानॆ.॥35॥

पदच्छेदः

36. devii = O Princess! saH vaanaraH = that monkey; sugriivonaama = named Sugreeva; sakhaa = a companion; raamasya = of Rama; raajaa = and the king; vaanara mukhyaanaam = of the excellent monkeys; abraviit = asked; tvaam kaushalam = about your welfare.

अनुवादः

“O princess! That monkey called Sugreeva, a companion of Rama and the king of the excellent monkeys, asked about your welfare.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिष्ट्या जीवसि वैदेहि राक्षसीवशमागता ।
नचिराद् द्रक्ष्यसे रामं लक्ष्मणं च महारथम् ॥ ३७ ॥

नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं लक्ष्मणं च महाबलम् ।

दिष्ट्या जीवसि वैदेहि राक्षसी वशम् आगता । नचिरात् द्रक्ष्यसे रामम् लक्ष्मणम् च महारथम् ।

‘विदेहनन्दिनि! राक्षसियोंके चंगुलमें फँसकर भी आप अभीतक जीवित हैं, यह बड़े सौभाग्यकी बात है । अब आप शीघ्र ही महारथी श्रीराम और लक्ष्मणका दर्शन करेंगी ॥ ३७ ॥

ऎलै वैदेही! आ रामचन्द्रप्रभुवु, लक्ष्मणनू, सुग्रीवनू, हीगॆ ऎल्लरू क्षण-क्षणक्कू निन्नन्नु स्मरिसुत्तिद्दारॆ. नीनु राक्षसियर मध्यदल्लिद्दरू अदृष्ट विशेषदिन्द इन्नू जीविसिरुवॆ.॥37॥

पदच्छेदः

37. raamaH = Rama; sa sugriivaH = together with Sugreeva; sa lakSmaNaH = along with Lakshmana; nityam = is always; smarati = recollecting; tvaam = you; vaidehi = O Seetha!; aagataa = (eventhough) coming into; raakSasiivasham = the power of female-demons; jiivasi = you are surviving; diSTyaa = by your good luck.

अनुवादः

“Rama, together with Sugreeva and Lakshmana, is always recollecting you. O Seetha! Eventhough coming into the control female-demons, you are somehow surviving by your good luck!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मध्ये वानरकोटीनां सुग्रीवं चामितौजसम् ।
अहं सुग्रीवसचिवो हनूमान् नाम वानरः ॥ ३८ ॥

अहं सुग्रीवसचिवो हनुमन्नाम वानरः ।

मध्ये वानर कोटीनाम् सुग्रीवम् च अमित ओजसम् ।

‘साथ ही करोड़ों वानरोंसे घिरे हुए अमिततेजस्वी सुग्रीवको भी आप देखेंगी । मैं सुग्रीवका मन्त्री हनुमान् नामक वानर हूँ ॥ ३८ ॥

नीनु बहळ शीघ्रवागिये महाबलशालिगळाद श्रीराम - लक्ष्मणरन्नु नोडलिरुवॆ. कोटि-कोटि वानरर मध्यदल्लिरुव अमित तेजस्वियाद सुग्रीवनन्नु काणलिरुवॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. na chiraat = within a few days; drakSyase = you will see; raamam = Rama; mahaabalam = the mighty; lakSmaNam = lakshmana; amitaujasam = and the highly splendorous; sugriivam cha = Sugreeva; madhye = in the presence of; vaanarakoTiinaam = crores of monkeys.

अनुवादः

“Within a few days, you will see Rama, the mighty Lakshmana and the highly splendorous Sugreeva, in the presence of crores of monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविष्टो नगरीं लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ।
कृत्वा मूर्ध्नि पदन्यासं रावणस्य दुरात्मनः ॥ ३९ ॥

प्रविष्टो नगरीम् लन्काम् लन्घयित्वा महाउदधिम् ।

‘मैंने महासागरको लाँघकर और दुरात्मा रावणके सिरपर पैर रखकर लङ्कापुरीमें प्रवेश किया है ॥ ३९ ॥

सुग्रीवन मन्त्रियाद हनुमन्त ऎम्ब हॆसरिन वानरनु नानु. महासमुद्रवन्नु लङ्घिसि ई लङ्कानगरवन्नु प्रवेशिसिदॆ.॥39॥

पदच्छेदः

39. aham = I; vaanaraH = am a monkey; sugriiva sachivaH = the minister of Sugreeva; humaan naamaH = named Hanuma; praviSTaH = I entered; laN^kaam nagariim = the City of Lanka; laN^ghayitva = by traversing; mahodadhim = the great ocean.

अनुवादः

“I am a monkey, the minister of Sugreeva, called Hanuma. I entered the city of Lanka, by traversing the great ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वां द्रष्टुमुपयातोऽहं समाश्रित्य पराक्रमम् ।
नाहमस्मि तथा देवि यथा मामवगच्छसि ।
विशङ्का त्यज्यतामेषा श्रद्धत्स्व वदतो मम ॥ ४० ॥

त्वाम् द्रष्टुम् उपयातो अहम् समाश्रित्य पराक्रमम् ।

‘मैं अपने पराक्रमका भरोसा करके आपका दर्शन करनेके लिये यहाँ उपस्थित हुआ हूँ । देवि! आप मुझे जैसा समझ रही हैं, मैं वैसा नहीं हूँ । आप यह विपरीत आशङ्का छोड़ दीजिये और मेरी बातपर विश्वास कीजिये’ ॥ ४० ॥

दुरात्मनाद रावणन तलॆयन्नु मॆट्टि नन्नल्लिरुव पराक्रमद मेलॆ भरवसॆयन्निट्टु निन्नन्नु नोडुव सलुवागि इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. samaashritya = asserting; paraakramam = my strength; kR^itvaa padnyaasam = and putting down my feet; muurdhni = on the head; duraatmanaH raavaNaH = of the evil-minded Ravana; aham = I; upayaataH = have come; draSTum = to see; tvaam = you.

अनुवादः

“Asserting my strength and putting down my feet on the head of the evil minded Ravana, I have come to see you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः ॥ ३४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें चौंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३४ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि मूवत्तनाल्कनॆय सर्गवु मुगियितु.