०३३ हनुमति सीताविश्वासः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Stepping down from the tree, Hanuma approached Seetha and asked her to clarify him whether she is the wife of Rama. Seetha then starts to narrate her antecedents and the story of Rama along with circumstances under which she along with Rama and Lakshmana went to Dandaka forest as per the command of King Dasaratha. She also informs Hanuma about her snatching away of Ravana from the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

33. सीताजीका हनुमान् जी को अपना परिचय देते हुए अपने वनगमन और अपहरणका वृत्तान्त बताना

सोऽवतीर्य द्रुमात् तस्माद् विद्रुमप्रतिमाननः ।
विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च ॥ १ ॥
तामब्रवीन्महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा ॥ २ ॥

सोऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः । विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च ॥ ५-३३-१ ताम् अब्रवीन् महातेजा हनूमान् मारुत आत्मजः । शिरसि अञ्जलिम् आधाय सीताम् मधुरया गिरा ॥ ५-३३-२

उधर मूँगेके समान लाल मुखवाले महातेजस्वी पवनकुमार हनुमान् जी ने उस अशोक-वृक्षसे नीचे उतरकर माथेपर अञ्जलि बाँध ली और विनीतभावसे दीनतापूर्वक निकट आकर प्रणाम करनेके अनन्तर सीताजीसे मधुर वाणीमें कहा— ॥ १-२ ॥

महातेजस्वियू, वायुसुतनू आद मारुतियु कैगळन्नु जोडिसि, शिरसावन्दिसुत्ता आ सीतादेविय बळि मधुर वचनगळन्नु हेळिदनु.॥2॥

हवळदन्तॆ कॆम्पाद मुखवुळ्ळवनू, समुचित वेषवुळ्ळवनू, सीतॆय दुःस्थितियन्नु नोडि दीननाद आ हनुमन्तनु शिंशुपावृक्षदिन्द कॆळगिळिदु* अवळन्नु समीपिसि नमस्करिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1; 2. saH hanumaan = that Hanuma; vidruma prati maana naH = with coral-coloured countenance; mahaa tejaa = very bright; maarutaatmajaH = and the so of wind-god; viniita veSaH = with a humble look; kR^ipaNaH = and feeble; upasR^itya = approached; taam siitaam = that Seetha; praNipatya = offered his salutation; aadhaaya = by keeping; aN^jalim = his joined palms; shirasi = on his head; abraviit = and spoke; (the following); madhurayaa = sweet; giraa = words.

अनुवादः

That Hanuma, with coral-coloured face, very bright, the son of wind-god, wearing a humble and feeble look, approached Seetha by stepping down from the tree and offered her his salutation by keeping his joined palms on his head and spoke the following sweet words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

का नु पद्मपलाशाक्षि क्लिष्टकौशेयवासिनि ।
द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिते ॥ ३ ॥
किमर्थं तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम् ।
पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम् ॥ ४ ॥

का नु पद्म पलाश अक्षी क्लिष्ट कौशेय वासिनी । द्रुमस्य शाखाम् आलम्ब्य तिष्ठसि त्वम् अनिन्दिता ॥ ५-३३-३ किम् अर्थम् तव नेत्राभ्याम् वारि स्रवति शोकजम् । पुण्डरीक पलाशाभ्याम् विप्रकीर्णम् इव उदकम् ॥ ५-३३-४

‘प्रफुल्लकमलदलके समान विशाल नेत्रोंवाली देवि! यह मलिन रेशमी पीताम्बर धारण किये आप कौन हैं? अनिन्दिते! इस वृक्षकी शाखाका सहारा लिये आप यहाँ क्यों खड़ी हैं? कमलके पत्तोंसे झरते हुए जल-बिन्दुओंके समान आपकी आँखोंसे ये शोकके आँसू क्यों गिर रहे हैं ॥ ३-४ ॥

पद्मपत्रदन्तॆ निन्न कण्णुगळिन्द दुःखाश्रुगळु धाराकारवागि, निरन्तर एकॆ हरियुत्तिवॆ?॥4॥

पदच्छेदः

3. padma palaashakSi = O Lady with your eyes resembling lotus leaves!; kliSTa kaushaya vaasini = wearing worn-out sila cloth; anindita = O the irreproachable one! tiSThasi = you have stood aalambya = taking by the hand; shaakhaam = a branch; drumasya = of the tree; kaanu = who are you?

अनुवादः

“O Lady with your eyes resembling lotus leaves, wearing a worn out silken cloth! O, the irreproachable one! You have stood, holding by the hand a branch of the tree who are you?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पद्मपत्रदन्तॆ विशालनेत्रवुळ्ळ ऎलै देविये! मलिन वस्त्रवन्नुट्टिरुव ओ साध्विये! वृक्षद रॆम्बॆयन्नु हिडिदुकॊण्डु निन्तिरुव नीनु यारु?॥3॥

पदच्छेदः

4. vaari shokajam = tears of sorrow; sravati = are gushing down; tava = from you; netraabhyaam = eyes; udakam = as water; viprakirNam = scattered down; puNDariika palaashaabhyaam = from two lotus petals; kimartham = why?

अनुवादः

“Tears of sorrow are gushing down from your eyes, as water is scattered down from two lotus-petals. Why?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुराणामसुराणां च नागगन्धर्वरक्षसाम् ।
यक्षाणां किन्नराणां च का त्वं भवसि शोभने ॥ ५ ॥
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने ।
वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे ॥ ६ ॥

सुराणामसुराणां वा नागगन्धर्वरक्षसाम् ।
यक्षाणां किन्नराणां वा का त्वं भवसि शोभने ॥ का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने ।
वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे ॥

सुराणाम् असुराणाम् च नाग गन्धर्व रक्षसाम् । यक्षाणाम् किम्नराणाम् च का त्वम् भवसि शोभने ॥ ५-३३-५ का त्वम् भवसि रुद्राणाम् मरुताम् वा वर आनने । वसूनाम् वा वर आरोहे देवता प्रतिभासि मे ॥ ५-३३-६

‘शोभने! आप देवता, असुर, नाग, गन्धर्व, राक्षस, यक्ष, किन्नर, रुद्र, मरुद‍्गण अथवा वसुओंमेंसे कौन हैं? इनमेंसे किसकी कन्या अथवा पत्नी हैं? सुमुखि! वरारोहे! मुझे तो आप कोई देवता-सी जान पड़ती हैं ॥ ५-६ ॥

सुन्दरमुखिये! एकादश रुद्रर पत्नियरल्लि, सप्तमरुत्तर पत्नियरल्लि, अष्टवसुगळ पत्नियरल्लि, नीनु यारागिरुवॆ? नीनॊब्बळु ननगॆ देवतॆयन्तॆ भासवागुत्तदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

5. shobhane = O auspicious lady!; kaa = In whom; tvam = are you; bhavasi = born; suraaNaam = whether in celestials; asuraaNaam vaa = or in ogres; naaga gandharvarakSasaam = or in serpent-demons or in celestial musicians or in demons; yakSaaNaam = or in semi-divine being; kimnaraaNaam = or in mythical beings.

अनुवादः

“O auspicious lady! In whom are you born-whether in celestials or in ogres or in serpent-demons or in celestial musicians or in demons or in semi-divine beings or in mythical beings?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ओ मङ्गळप्रदळे! नीनु दिव्य भामिनियो? असुर कान्तॆयो? नागकन्यॆयो? गन्धर्वयोषितॆयो? राक्षसस्त्रीयो? यक्ष तरुणियो? किन्नरनारियो नीनुयारागिरुवि?॥5॥

पदच्छेदः

6. varaanane = O Lovely faced woman!; kaa = who; bhavasi = are ; tvam- you; rudraaNaam = among eleven Rudras; who; marutaam vaa = or among Maruts the storm-gods; vasuunaam = or among eight Vasus; the beneficient gods?; varaarohe = O handsome lady with fine hips!; me = to me; pratibhaasi = you appear; devataa = as a deity.

अनुवादः

“O lovely-faced woman! Who are you among eleven Rudras who bestow strength, or among Maruts the storm-gods or among eight Vasus the beneficent gods? O Handsome lady with fine hips! You appear to me as a deity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात् ।
रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठा सर्वगुणाधिका ॥ ७ ॥

किं नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात् ।
रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठा सर्वगुणान्विता ॥

किम् नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुध आलयात् । रोहिणी ज्योतिषाम् श्रेष्ठा श्रेष्ठा सर्व गुण अन्विता ॥ ५-३३-७

‘क्या आप चन्द्रमासे बिछुड़कर देवलोकसे गिरी हुई नक्षत्रोंमें श्रेष्ठ और गुणोंमें सबसे बढ़ी-चढ़ी रोहिणी देवी हैं? ॥ ७ ॥

श्रेष्ठवाद सर्वगुणगळिन्दलू कूडिरुव, नक्षत्रगळल्ले श्रेष्ठळाद चन्द्रनिन्द विहीनळागि स्वर्गदिन्द भूमिगॆ बिद्दिरुव रोहिणियागिरुवॆया?॥7॥

पदच्छेदः

7. rohiNiikimvaa = Are you Rohini; shreSTha sarva guNaanvitaa = endowed with all excellent qualities; patitaa = fallen; vibudhaalayaat = from heaven; hiinaa = left behind; chandramasaa = by moon; shreSThaa = excellent; jyotiSaam = among stars.

अनुवादः

“Are you Rohini, endowed with all the best qualities, fallen from heaven, left behind by moon and excellent among stars.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कोपाद् वा यदि वा मोहाद् भर्तारमसितेक्षणे ।
वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं वासि कल्याण्यरुन्धती ॥ ८ ॥

का त्वं भवसि कल्याणि त्वमनिन्दितलोचने ।
कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणे ॥

कोपात् वा यदि वा मोहात् भर्तारम् असित ईक्षणा ॥ ५-३३-८ वसिष्ठम् कोपयित्वा त्वम् न असि कल्याणि अरुन्धती ।

‘अथवा कजरारे नेत्रोंवाली देवि! आप कोप या मोहसे अपने पति वसिष्ठजीको कुपित करके यहाँ आयी हुई कल्याणस्वरूपा सतीशिरोमणि अरुन्धती तो नहीं हैं ॥ ८ ॥

कप्पाद कण्णुगळुळ्ळ ऎलै कल्याणी! अम्मा नीनु यारु? कोपदिन्दलो, मोहदिन्दलो, पतियाद वसिष्ठरन्नु सिट्टिगेळिसि अवरिन्द तिरस्कृतळागि बन्दिरुव मङ्गळमयियाद अरुन्धतियल्ल ताने!॥8॥

पदच्छेदः

8. asitekSaNe = O dark eyed lady!; tvam naasi = are you not; kalyaaNii = the auspicious; arundhati = Arundhati; kopayitvaa = who irritated; vasiSTham = the sage Vasishta; bhartaaram = her husband; kopaadvaa yadivaa = either by anger.

अनुवादः

“O dark-eyed lady! Are you not the auspicious Arundhati, who irritated her husband, Vasishta the sage either by anger or by error?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

को नु पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा ते सुमध्यमे ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि ॥ ९ ॥

को नु पुत्रः पिता भ्रात भर्ता वा ते सुमध्यमे ॥ ५-३३-९ अस्माल् लोकात् अमुम् लोकम् गतम् त्वम् अनुशोचसि ।

‘सुमध्यमे! आपका पुत्र, पिता, भाई अथवा पति कौन इस लोकसे चलकर परलोकवासी हो गया है, जिसके लिये आप शोक करती हैं ॥ ९ ॥

ऎलै सुन्दरी! नीवु यार मगळु? निम्म तन्दॆयवरु यारु? सहोदररु यारु? पतियवरु यारु? परलोकक्कॆ होगिरुव यारन्नादरू नॆनॆसिकॊण्डु अळुत्तिरुवॆया?॥9॥

पदच्छेदः

9. sumadhyame = O the slender waisted lady!; tvam = you; anushochasi = seem to be lamenting; gatam = (about someone) who has gone; asmaat = from thus; lokaat = world; amum lokam = to the other world; te = your; putraH son; pitaa = father; bhraataa = brother; bhartaa vaa = or your husband?

अनुवादः

“O the slender waisted lady! You seem to be lamenting over someone who died is he your son, or father or brother or husband.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रोदनादतिनिःश्वासाद् भूमिसंस्पर्शनादपि ।
न त्वां देवीमहं मन्ये राज्ञः सञ्ज्ञावधारणात् ॥ १० ॥
व्यञ्जनानि हि ते यानि लक्षणानि च लक्षये ।
महिषी भूमिपालस्य राजकन्या च मे मता ॥ ११ ॥

व्यञ्जनानि च ते यानि लक्षणानि च लक्षये । महिषी भूमिपालस्य राजकन्यासि मे मता ।

‘रोने, लम्बी साँस खींचने तथा पृथ्वीका स्पर्श करनेके कारण मैं आपको देवी नहीं मानता । आप बारम्बार किसी राजाका नाम ले रही हैं तथा आपके चिह्न और लक्षण जैसे दिखायी देते हैं, उन सबपर दृष्टिपात करनेसे यही अनुमान होता है कि आप किसी राजाकी महारानी तथा किसी नरेशकी कन्या हैं ॥ १०-११ ॥

उत्तम स्त्रीत्ववन्नु सूचिसुव शुभलक्षणगळन्नु नानु निन्नल्लि नोडुत्तिद्देनॆ. अदरिन्द नीनु राजकन्यॆयागिद्दु, भूपालनॊब्बन पट्टदरसियॆन्दे नानु भाविसुत्तेनॆ.॥11॥

पदच्छेदः

10. rodanaat = for you lamenting; atiniH shvaasaat = for you long sighs; bhuumi sam sparshanaadapi = also for your touching of the earth; samjJNaavadharaNaat = for holding the signs; raajJNaH = of a king; aham = I; na manye = do not think; tvaam = you; deviim = as a divine woman.

अनुवादः

“You are lamenting. You are sighing a lot. You are touching the earth. You have royal insignia in you. According to these things, I do not consider you as a divine woman.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अळुत्तिरुवुदरिन्दलू, बहळ निट्टुसिरु बिडुवुदरिन्दलू, नॆलवन्नु मुट्टि कुळितिरुवुदरिन्दलू, महाराणियरल्लिरबेकाद राज चिह्नॆगळन्नु हॊन्दिरुवुदरिन्दलू, निन्नन्नु देवतॆयॆन्दु नानु भाविसुवुदिल्ल. ॥10॥

पदच्छेदः

11. yaani = which; vyaN^janaani = marks on your person; te lakSaNaamcha = and your form; lakSaye = I see; (according to that); me = to me; mataa = (your are) believed to be; mahiSii = a queen; bhuumipaalasya = of an emperor; raaja kanyaacha = and a king’s daughter.

अनुवादः

“Based on the marks on your person and your bodily characteristics, I believe you to be a queen of an emperor and the daughter of a king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणेन जनस्थानाद् बलात् प्रमथिता यदि ।
सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १२ ॥

रावणेन जनस्थानाद्बलादपहृता यदि ।

रावणेन जन स्थानात् बलात् अपहृता यदि ॥ ५-३३-१२ सीता त्वम् असि भद्रम् ते तन् मम आचक्ष्व पृच्छतः ।

‘रावण जनस्थानसे जिन्हें बलपूर्वक हर लाया था, वे सीताजी ही यदि आप हों तो आपका कल्याण हो । आप ठीक-ठीक मुझे बताइये । मैं आपके विषयमें जानना चाहता हूँ ॥ १२ ॥

जनस्थानदल्लि रावणनिन्द बलवन्तवागि अपहरिसि तन्दिरुव सीतादेविये नीनागिद्दरॆ निनगॆ मङ्गळवागली. नन्न प्रश्नॆगळिगॆ उत्तरिसुव कृपॆमाडु.॥12॥

पदच्छेदः

12. asi yadi tvam = If you; siitaa = are Seetha; apahR^itaa = stolen; balaat = by force; raavaNena = by Ravana; janasthaanaat = from Janasthana; aachakSya = tell; tat = it; mama = to me; pR^ichchhataH = who is asking; bhadram te = if you please."

अनुवादः

“If you are Seetha stolen per force by Ravana from Janasthana, tell it to me who is asking if you please!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा हि तव वै दैन्यं रूपं चाप्यतिमानुषम् ।
तपसा चान्वितो वेषस्त्वं राममहिषी ध्रुवम् ॥ १३ ॥

‘दुःखके कारण आपमें जैसी दीनता आ गयी है, जैसा आपका अलौकिक रूप है तथा जैसा तपस्विनीका-सा वेष है, इन सबके द्वारा निश्चय ही आप श्रीरामचन्द्रजीकी महारानी जान पड़ती हैं’ ॥ १३ ॥

निन्न लोकोत्तर रूपवन्नु, दैन्यस्थितियन्नु, तापस वेषवन्नु, नोडिदरॆ नीनु निश्चयवागियू श्रीरामन पत्निये आगिरुवॆ ऎम्बुदु नन्न निश्चयवु.॥13॥

पदच्छेदः

13. yathaa = according to; tava = your; dainyam = miserable state; ruupam cha = the (beautiful) figure; atimaanuSam = which is super-human; veSaH = your costume; anvitaH = endowed with; tapasaa = austerity; dhruvam = surely; tvam = you are; raama mahiSii = Rama’s wife."

अनुवादः

“According to your miserable state, the super-human beautiful figure and your costume endowed with austerity, surely you are Rama’s wife.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता ।
उवाच वाक्यं वैदेही हनूमन्तं द्रुमाश्रितम् ॥ १४ ॥

उवाच वाक्यं वैदेही हनुमन्तं द्रुमाश्रितम् ।

सा तस्य वचनम् श्रुत्वा राम कीर्तन हर्षिता ॥ ५-३३-१४ उवाच वाक्यम् वैदेही हनूमन्तम् द्रुम आश्रितम् ।

हनुमान् जी की बात सुनकर विदेहनन्दिनी सीता श्रीरामचन्द्रजीकी चर्चासे बहुत प्रसन्न थीं; अतः वृक्षका सहारा लिये खड़े हुए उन पवनकुमारसे इस प्रकार बोलीं ॥

सीतादेवियु हनुमन्तन मातुगळन्नु केळि, श्रीरामनाम सङ्कीर्तनॆय श्रवणदिन्द परम हर्षितळागि शिंशुपा वृक्षद बुडदल्लिद्द मारुतिगॆ हीगॆ हेळिदळु.॥14॥

पदच्छेदः

14. shrutvaa = hearing; tasya = his; vachanam = words; saa vaidehii = that Seetha; raama kiirthana harSitaa = was delighted of Rama’s mention; uvaacha = and spoke; vaakyam = (the following) words; hanumantam = to Hanuma; drumaashritam = who was dwelling on a tree.

अनुवादः

Hearing his words, Seetha was delighted of Rama’s mention and spoke the following words to Hanuma, who was dwelling on a tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पृथिव्यां राजसिंहानां मुख्यस्य विदितात्मनः ।
स्नुषा दशरथस्याहं शत्रुसैन्यप्रणाशिनः ॥ १५ ॥
दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः ।
सीतेति नाम्ना चोक्ताहं भार्या रामस्य धीमतः ॥ १६ ॥

स्नुषा दशरथस्याहं शत्रुसैन्यप्रतापिनः ।

‘कपिवर! जो भूमण्डलके श्रेष्ठ राजाओंमें प्रधान थे, जिनकी सर्वत्र प्रसिद्धि थी तथा जो शत्रुओंकी सेनाका संहार करनेमें समर्थ थे, उन महाराज दशरथकी मैं पुत्रवधू हूँ, विदेहराज महात्मा जनककी पुत्री हूँ और परमबुद्धिमान् भगवान् श्रीरामकी धर्मपत्नी हूँ । मेरा नाम सीता है ॥

महात्मनू, विदेह पतियू आद जनकन मगळु नानु. नन्नन्नु ‘सीता’ ऎन्दु हेळुत्तारॆ. नानु धीमन्तनाद श्रीरामन भार्यॆयु.॥16॥

पदच्छेदः

15. aham = I; snuSaa = am the daughter-in-law; dasharathasya = of Dasaratha; mukhyasya = the eminent; raaja simhaanaam = among the excellent kings; pR^ithi vyaam = on earth; viditaatmanaH = who understands the nature of the spirit; shatrusainya prataapinaH = and who torments the army of the adversary.

अनुवादः

“I am the daughter-in-law of Dasaratha, eminent among the excellent kings on earth, who understands the nature of the spirit and who torments the army of the adversary.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रपञ्चदल्लिरुव राजश्रेष्ठरल्लि अग्रगण्यराद, सुप्रसिद्धराद, शत्रुसैन्यवन्नु नाशमाडुत्तिद्द दशरथ राजर सॊसॆयु नानु.॥15॥

पदच्छेदः

16. aham = I; duhitaa = am the daughter; janakasya = of Janaka; vaidehasya = the king of Videha kingdom; mahaatmanaH = having a noble nature; Seetha; naamnaa = by name; bhaaryaa = and wife; raamasya = of Rama; dhiimataH = the wise man.

अनुवादः

“I am the daughter of the noble-natured Janaka, the king of Videha kingdom. I am know.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने ।
भुञ्जाना मानुषान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी ॥ १७ ॥

सीता च नाम नाम्नाहं भार्या रामस्य धीमतः ।
समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने ॥

समा द्वादश तत्र अहम् राघवस्य निवेशने ॥ ५-३३-१७ भुन्जाना मानुषान् भोगान् सर्व काम समृद्धिनी ।

‘अयोध्यामें श्रीरघुनाथजीके अन्तःपुरमें बारह वर्षोंतक मैं सब प्रकारके मानवीय भोग भोगती रही और मेरी सारी अभिलाषाएँ सदैव पूर्ण होती रहीं ॥ १७ ॥

श्रीराघवन अरमनॆयल्लि नानु हन्नॆरडु वर्षगळ काल मनुष्य सम्बन्धवाद भोगगळॆल्लवन्नु अनुभविसुत्ता सर्वकामनॆगळ समृद्धियन्नु हॊन्दि सुखवागिद्दॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. aham = I; (stayed); tatra = there; raaghavasya = in Rama’s; niveshane = house; dvaadasha = for twelve; samaaH = years; bhuJNaanaa = enjoying; bhogaan = the worldly pleasures; maanuSaan = belonging to mankind; sarvakaama samR^iddhinii = and fulfilling all the desires.

अनुवादः

“I stayed in Rama’s house there for twelve years, enjoying the worldly pleasures belonging to human kind and fulfilling all my desires.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्रयोदशे वर्षे राज्ये चेक्ष्वाकुनन्दनम् ।
अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे ॥ १८ ॥

ततः त्रयोदशे वर्षे राज्येन इक्ष्वाकु नन्दनम् ॥ ५-३३-१८ अभिषेचयितुम् राजा स उपाध्यायः प्रचक्रमे ।

‘तदनन्तर तेरहवें वर्षमें महाराज दशरथने राजगुरु वसिष्ठजीके साथ इक्ष्वाकुकुलभूषण भगवान् श्रीरामके राज्याभिषेककी तैयारी आरम्भ की ॥ १८ ॥

अनन्तर हदिमूरनॆय वर्षदल्लि इक्ष्वाकु कुलनन्दननाद श्रीरामनिगॆ पट्टाभिषेकमाडलु दशरथ महाराजनु कुलपुरोहितरॊडनॆ सिद्धतॆ नडॆसिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tataH = thereafter; trayodashe varSe = in the thirteenth year; * raajaa* = the king Dasaratha; sopaadhyaayaH = along with his preceptors; prachakrame = started; abhiSechayitum = to; anointment; raajyena = of; the kingdom; ikSvaakunandanam = to Rama; a celebrity of Ikshvaku dynasty.

अनुवादः

“Thereafter, in the thirteenth year, King Dasaratha along with his preceptors started to perform anointment of the kingdom to Rama, a celebrity of Ikshvaku dynasty.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् सम्भ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने ।
कैकेयी नाम भर्तारमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १९ ॥

कैकेया नाम भर्तारमिदं वचनमब्रवीत् ।

तस्मिन् सम्भ्रियमाणे तु राघवस्य अभिषेचने ॥ ५-३३-१९ कैकेयी नाम भर्तारम् देवी वचनम् अब्रवीत् ।

‘जब वे श्रीरघुनाथजीके अभिषेकके लिये आवश्यक सामग्रीका संग्रह कर रहे थे, उस समय उनकी कैकेयी नामवाली भार्याने पतिसे इस प्रकार कहा— ॥ १९ ॥

आ श्रीरामन पट्टाभिषेकद सलुवागि सकल सामग्रिगळन्नु सङ्ग्रहिसुत्तिरुवाग कैकेयियॆम्ब दशरथन राणियु हीगॆ हेळिदळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tasmin = (While) that; abhiSechane = anointment; raaghavasya = of Rama; sambhriyamaaNe = was being arranged; devii = a queen; kaikeyii naama = called Kaikeyi; abraviit = spoke; vachanam = the (following) words; bhartaaram = to Dasaratha; her husband.

अनुवादः

“While that anointment of Rama was being arranged, a queen called Kaikeyi spoke the following words to Dasaratha, her husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम् ।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ २० ॥

न पिबेयम् न खादेयम् प्रत्यहम् मम भोजनम् ॥ ५-३३-२० एष मे जीवितस्य अन्तो रामो यदि अभिषिच्यते ।

‘अब न तो मैं जलपान करूँगी और न प्रतिदिनका भोजन ही ग्रहण करूँगी । यदि श्रीरामका राज्याभिषेक हुआ तो यही मेरे जीवनका अन्त होगा ॥ २० ॥

यत् तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम ।
तच्चेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः ॥ २१ ॥

यत् तत् उक्तम् त्वया वाक्यम् प्रीत्या नृपति सत्तम ॥ ५-३३-२१ तच् चेन् न वितथम् कार्यम् वनम् गच्छतु राघवः ।

‘नृपश्रेष्ठ! आपने प्रसन्नतापूर्वक मुझे जो वचन दिया है, उसे यदि असत्य नहीं करना है तो श्रीराम वनको चले जायँ’ ॥ २१ ॥

‘‘महाराजा! नीनु रामनिगेनादरू पट्टाभिषेक माडिद्देयादरॆ - ई क्षणदिन्द नानु जीविसि इरुवतनक ऊटवन्नु माडुवुदिल्ल. नीरन्नु मुट्टुवुदिल्ल. नृपतिश्रेष्ठने! नन्न मेलिन प्रितियिन्द हिन्दॆ नीनु वाग्दान माडिरुवि. आ वरवु सुळ्ळागदिरबेकादरॆ रामनु ईगले काडिगॆ होगली.’’॥20-21॥

पदच्छेदः

20. raamaH yadi abhiSichyate = If Rama gets anointed; na pibeyam = I shall not drink water; na khaadeyam = I shall not eat; mama = my; bhojanam = food; pratyaham = daily; eSaH = this is; antaH = the end; me = to my; jiivitasya = life.

अनुवादः

“If Rama gets anointed for the kingdom, from now onwards, I shall neither drink water nor take my food daily. This is the end to my life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21. nR^ipatisattama = O the excellent king!; yat = which; tat vaakyam = that word; uktam = was uttered; tvayaa = by you; priityaa = with affection; tat yadi = and if that; na kaaryam = for waste; raaghavaH = (let) Rama; gachchatu = go; vanam = to the forest.

अनुवादः

“O the excellent king! If that word of pledge was uttered affectionately by you and if it is not going to be a waste, let Rama go to the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजा सत्यवाग् देव्या वरदानमनुस्मरन् ।
मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम् ॥ २२ ॥

स राजा सत्य वाग् देव्या वर दानम् अनुस्मरन् ॥ ५-३३-२२ मुमोह वचनम् श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरम् अप्रियम् ।

‘महाराज दशरथ बड़े सत्यवादी थे । उन्होंने कैकेयी देवीको दो वर देनेके लिये कहा था । उस वरदानका स्मरण करके कैकेयीके क्रूर एवं अप्रिय वचनको सुनकर वे मूर्च्छित हो गये ॥ २२ ॥

सत्यवाक्यपरिपालितनाद दशरथ महाराजनु कैकेयिगॆ तानु कॊट्टिद्द वरवन्नु स्मरिसिकॊळ्ळुत्ता, अवळ कर्णकठोरवू, अप्रियवू आद मातन्नु केळि मूर्छितनादनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. shrutvaa = hearing; kruuram = the cruel; apriyam = and the disagreeable; vachanam = words; kaikeyyaaH = of Kaikeyi; anusmaram = and recollecting; varadaanam = the boon given; devyaaH = to the queen; saH raajaa = that king; satyaraak = who was true to his word; mumoha = became unconscious.

अनुवादः

“Hearing the cruel and the disagreeable words of Kaikeyi and recollecting the boon given to the queen, King Dasaratha who was true to his word, fell unconscious.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तं स्थविरो राजा सत्यधर्मे व्यवस्थितः ।
ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन् राज्यमयाचत ॥ २३ ॥

ततस्तु स्थविरो राजा सत्ये धर्मे व्यवस्थितः ।

ततः तु स्थविरो राजा सत्य धर्मे व्यवस्थितः ॥ ५-३३-२३ ज्येष्ठम् यशस्विनम् पुत्रम् रुदन् राज्यम् अयाचत ।

‘तदनन्तर सत्यधर्ममें स्थित हुए बूढ़े महाराजने अपने यशस्वी ज्येष्ठ पुत्र श्रीरघुनाथजीसे भरतके लिये राज्य माँगा ॥ २३ ॥

सत्य-धर्मगळल्लिये निरतनागिद्दु , वृद्धनाद आ राजनु अळुत्तळुत्ता भरतनिगॆ राज्यवन्नु बिट्टुकॊडुवन्तॆ, यशोवन्तनाद श्रीरामनन्नु प्रार्थिसिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tataH = then; sthaviraH = the aged; raajaa = king; vyavasthitaH = who was firmly established; satye = in truth; dharme = and righteousness; rudan = while weeping; ayaachat = asked for ; raajyam = the kingdom; yashasvinam = from his illustrious; jyeSTham = eldest; putram = son.

अनुवादः

“Then, the aged king, who was firmly established in truth and righteousness, regretfully asked his illustrious eldest son to give back the kingdom, which he bestowed him earlier.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात् परं प्रियम् ।
मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान् ॥ २४ ॥

स पितुः वचनम् श्रीमान् अभिषेकात् परम् प्रियम् ॥ ५-३३-२४ मनसा पूर्वम् आसाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान् ।

‘श्रीमान् रामको पिताके वचन राज्याभिषेकसे भी बढ़कर प्रिय थे । इसलिये उन्होंने पहले उन वचनोंको मनसे ग्रहण किया, फिर वाणीसे भी स्वीकार कर लिया ॥

सकलसद्गुण सम्पन्ननाद श्रीरामचन्द्रनु अभिषेकक्किन्तलू प्रियवाद तन्दॆय मातन्नु पूर्ण मनस्सिनिन्द अङ्गीकरिसि, अनन्तर मातिनिन्दलू अरण्यक्कॆ होगुवुदागि हेळिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. shriimaan = the glorious; saH = that Rama; puurvam = first; aasaadya = admitted; pituH = his father’s; vachanam = words; manasaa = in mind; param priyam = more dearer; abhiSekaat = than his anointment to the kingdom; pratigR^ihiitavaan = and accepted (them); vaachaa = with his word.

अनुवादः

“That glorious Rama first admitted his father’s words in mind, considering them more dearer than his anointment to the kingdom and accepted them with his word.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात् सत्यं ब्रूयान्न चानृतम् ।
अपि जीवितहेतोर्हि रामः सत्यपराक्रमः ॥ २५ ॥

दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयात् किञ्चिदप्रियम् । अपि जीवितहेतोर्वा रामः सत्यपराक्रमः ।

दद्यान् न प्रतिगृह्णीयान् न ब्रूयत् किंचित् अप्रियम् ॥ ५-३३-२५ अपि जीवित हेतोः हि रामः सत्य पराक्रमः ।

‘सत्य-पराक्रमी भगवान् श्रीराम केवल देते हैं, लेते नहीं । वे सदा सत्य बोलते हैं, अपने प्राणोंकी रक्षाके लिये भी कभी झूठ नहीं बोल सकते ॥ २५ ॥

सत्य पराक्रमियाद नन्न पतियु यावागलू दान कॊडतक्कवने हॊरतु पडॆयुववनल्ल. सत्यवन्नु हेळतक्कवने हॊरतु, प्राणगळु होगुव सन्दर्भ ऒदगिबन्दरू, प्राणगळन्नु उळिसिकॊळ्ळुव सलुवागि अप्रियवाद मातन्नु आडुववनल्ल.॥25॥

पदच्छेदः

25. raamaH = Rama; satya paraakramaH = the truly courageous man; dadyaat = (always) gives (to others) na pratigR^ihNiiyaat = and does not take (from others); na bruuyaat = (He) does not speak; kimchit = even a little; apriyam = of disagreeable word; api jiivita hetorvaa = even for the cause of his life.

अनुवादः

“The truly courageous Rama always gives anything to others and does not take anything from others. He does not speak just a little of a disagreeable word even for the cause of his life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः ।
विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत् ॥ २६ ॥

स विहाय उत्तरीयाणि महाअर्हाणि महायशाः ॥ ५-३३-२६ विसृज्य मनसा राज्यम् जनन्यै माम् समादिशत् ।

‘उन महायशस्वी श्रीरघुनाथजीने बहुमूल्य उत्तरीय वस्त्र उतार दिये और मनसे राज्यका त्याग करके मुझे अपनी माताके हवाले कर दिया ॥ २६ ॥

अनन्तर महायशस्वियाद श्रीरामनु धरिसिद्द अमूल्यवाद वस्त्रगळन्नू, आभरणगळन्नू परित्यजिसि, वल्कलगळन्नु धरिसि, मनःपूर्वकवागि राज्यवन्नु त्यजिसि, तन्न तायियाद कौसल्यादेविगॆ नन्नन्नु ऒप्पिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. vihaaya = leaving behind; mahaarhaaNi = greatly valuable; uttariiyaaNi = outer garments; (and wearing garments made of bark); saH = that Rama; mahaayashaaH = the highly illustrious one; visR^ijya = gave up; raajyam = his kingdom; manasaa = intentionally; samaadishat = (and) assigned; maam = me; jananyai = to his mother.

अनुवादः

“Leaving behind his greatly valuable outer garments and wearing garments made of bark, that highly illustrious Rama gave up his kingdom willingly and assigned me to his mother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी ।
नहि मे तेन हीनाया वासः स्वर्गेऽपि रोचते ॥ २७ ॥

सा अहम् तस्य अग्रतः तूर्णम् प्रस्थिता वन चारिणी ॥ ५-३३-२७ न हि मे तेन हीनाया वासः स्वर्गे अपि रोचते ।

‘किंतु मैं तुरंत ही उनके आगे-आगे वनकी ओर चल दी; क्योंकि उनके बिना मुझे स्वर्गमें रहना अच्छा नहीं लगता ॥ २७ ॥

श्रीरामन साहचर्यविल्लदॆ स्वर्गवासवू कूड ननगॆ रुचिसदु. अदरिन्द कूडले वनवासक्कॆ सिद्धळागि अवनिगिन्त मुन्दागि अरण्यक्कॆ प्रयाण हॊरटॆनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. hiinaayaaH = bereft; tena = of him; vaasaH = dwelling; * svarge.api* = even in heaven; na rochate hi = does not indeed give pleasure; saa aham = I; as such; vana chaariNii = (decided) to proceed to the forest; tuurNam = and soon; prasthitaa = was ready to start; agrataH = (even) ahead; tasya = of that Rama.

अनुवादः

“To me bereft of him, residing even in heaven does not indeed give pleasure. I, as such, decided to proceed to the forest and soon was ready to start even ahead of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रागेव तु महाभागः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
पूर्वजस्यानुयात्रार्थे कुशचीरैरलङ्कृतः ॥ २८ ॥

पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीरैरलङ्कृतः ।

प्राग् एव तु महाभागः सौमित्रिः मित्र नन्दनः ॥ ५-३३-२८ पूर्वजस्य अनुयात्रा अर्थे द्रुम चीरैः अलम्कृतः ।

‘अपने सुहृदोंको आनन्द देनेवाले सुमित्राकुमार महाभाग लक्ष्मण भी अपने बड़े भाईका अनुसरण करनेके लिये उनसे भी पहले कुश तथा चीर-वस्त्र धारण करके तैयार हो गये ॥ २८ ॥

महाभाग्यशालियू, मित्ररिगॆ सन्तोषवन्नु उण्टुमाडुववनू आद लक्ष्मणनू श्रीरामनन्नु अनुसरिसि काडिगॆ होगलु अवनिगिन्त मुन्दागिये नारुमडियन्नु धरिसि सन्नद्धनादनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. saumitriH = Lakshmana; mahaabhaagaH = the illustrious man; mitra nandanaH = the rejoice of his friends; anuyaatraarthe = for the purpose of following; puurvajasya = of his elder brother; alamkR^itaH = adorned; praageva = even before (me).

अनुवादः

“Adorned with clothes of bark, the illustrious Lakshmana, the rejoice of his friends, got ready to follow his elder brother even before (me).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वयं भर्तुरादेशं बहुमान्य दृढव्रताः ।
प्रविष्टाः स्म पुरादृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम् ॥ २९ ॥

ते वयम् भर्तुः आदेशम् बहु मान्य दृढ व्रताः ॥ ५-३३-२९ प्रविष्टाः स्म पुरात् दृष्टम् वनम् गम्भीर दर्शनम् ।

‘इस प्रकार हम तीनोंने अपने स्वामी महाराज दशरथकी आज्ञाको अधिक आदर देकर दृढ़तापूर्वक उत्तम व्रतका पालन करते हुए उस सघन वनमें प्रवेश किया, जिसे पहले कभी नहीं देखा था ॥ २९ ॥

हीगॆ दृढव्रतराद नावु मूवरू नम्मॆल्लरिगू स्वामियागिद्द दशरथ महाराजन आदेशवन्नु गौरविसि, हिन्दॆन्दू काणदिद्द भयङ्करवाद अरण्यक्कॆ बन्दॆवु.॥29॥

पदच्छेदः

29. bahumaanya = obeying respectfully; aadesham = the command; bhartuH = of Lord Dasaratha; vayam = we; te = as such; dR^iDhavrataaH = firm in our resolution; praviSTaaH = smaH = entered; vanam = the forest; adR^iSTam = not seen; puraa = before; gambhiira darshanam = with its deep and profound appearance.

अनुवादः

“Obeying respectfully the command of Lord Dasaratha, we as such with a firm resolution, entered the forest, which we have never seen before and which was deep and profound in appearance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः ।
रक्षसापहृता भार्या रावणेन दुरात्मना ॥ ३० ॥

वसतो दण्डक अरण्ये तस्य अहम् अमित ओजसः ॥ ५-३३-३० रक्षसा अपहृता भार्या रावणेन दुरात्मना ।

‘वहाँ दण्डकारण्यमें रहते समय उन अमिततेजस्वी भगवान् श्रीरामकी भार्या मुझ सीताको दुरात्मा राक्षस रावण यहाँ हर लाया है ॥ ३० ॥

दण्डकारण्यदल्लि नावु मूवरू वास माडुत्तिद्दाग अमित पराक्रमियाद श्रीरामन पत्नियाद भार्यॆयाद नन्नन्नु दुरात्मनाद रावननु अपहरिसिकॊण्डुबन्दु इल्लिरिसिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. aham = I; bhaaryaa = the wife; tasya = of Rama; amitaujasaH = of great vigour; vasataH = dwelling; daN^DakaaraNya = in the forest of Dandaka; apahR^itaa = was taken away; raavaNena = by Ravana; rakSasaa duraatmanaa = the evil-minded demon.

अनुवादः

While Rama of great vigour was dwelling in the forest of Dandaka, the evil-minded demon, Ravana took me, Rama’s wife, away.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः ।
ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्त्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ ३१ ॥

द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवित अनुग्रहः कृतः ॥ ५-३३-३१ ऊर्ध्वम् द्वाभ्याम् तु मासाभ्याम् ततः त्यक्ष्यामि जीवितम् ।

‘उसने अनुग्रहपूर्वक मेरे जीवन-धारणके लिये दो मासकी अवधि निश्चित कर दी है । उन दो महीनोंके बाद मुझे अपने प्राणोंका परित्याग करना पड़ेगा’ ॥ ३१ ॥

रावणनु ननगॆ बदुकिरलु ऎरडु तिङ्गळ अवधियन्नु कॊट्टिरुवनु. आ अवधि कळॆदुहोदॊडनॆये नानु ई देहवन्नु परित्यजिसुवॆनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. me = to me; dvau = two; maasau = months; jiivitaanugrahaH = of favour of survived; kR^itaH = have been given; tena = by him; tataH = for that reason; uurdhvam = after; dvaabhyaam = two; maasaabhyaam = months; tyakSyaami = I shall give up; jiivitam = my life.

अनुवादः

“A period of two months of survival-benefit has been given to me by him. For that reason, after the said two months, I shall give up my life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः ॥ ३३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें तैंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३३ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि मूवत्तमूरनॆय सर्गवु मुगियितु.