०३१ हनुमता रामकथावर्णनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Sitting on the branch of a Simshapa tree, Hanuma began to narrate in human language the story of Rama from the time he was born till his sending Hanuma to Lanka in search of Seetha. Hearing the narration of Hanuman, Seetha was overjoyed and finds Hanuma perched on Simshapa tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

31. हनुमान् जी का सीताको सुनानेके लिये श्रीराम-कथाका वर्णन करना

एवं बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्वा महामतिः ।
संश्रवे मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह ॥ १ ॥

एवं बहु विधां चिन्तां चिन्तयित्वा महाकपिः ।
संश्रवे मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह ॥

एवम् बहु विधाम् चिन्ताम् चिन्तयित्व महाकपिः । संश्रवे मधुरम् वाक्यम् वैदेह्या व्याजहार ह ॥ ५-३१-१

इस प्रकार बहुत-सी बातें सोच-विचारकर महामति हनुमान् जी ने सीताको सुनाते हुए मधुर वाणीमें इस तरह कहना आरम्भ किया— ॥ १ ॥

महामतियाद हनुमन्तनु हीगॆ हलवु विधदिन्द आलोचिसि कर्तव्यवन्नु निर्णयिसिकॊण्डु, सीतादेविगॆ मात्रवे चॆन्नागि केळुवन्तॆ सुमधुरवागि श्रीरामकथॆयन्नु हेळलु उपक्रमिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. chintayitvaa = thinking; evam = thus; bahuvidhaam = many kinds of; chintaam = thought; mahaakapiH = Hanuman; vyaajahaaraH = spoke (the following) madhuram = sweet; vaakyaam = words; samshrave = within the hearing; vaidehyaaH = of Seetha.

अनुवादः

Thus reflecting on many kinds of thought, Hanuma spoke the following sweet words within the hearing range of Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।
पुण्यशीलो महाकीर्तिरिक्ष्वाकूणां महायशाः ॥ २ ॥

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।
पुण्यशीलो महाकीर्तिर्ऋजुरासीन्महायशाः ॥

राजा दशरथो नाम रथ कुन्जर वाजिनाम् । पुण्य शीलो महाकीर्तिः ऋजुः आसीन् महायशाः ॥ ५-३१-२

‘इक्ष्वाकुवंशमें राजा दशरथ नामसे प्रसिद्ध एक पुण्यात्मा राजा हो गये हैं । वे अत्यन्त कीर्तिमान् और महान् यशस्वी थे । उनके यहाँ रथ, हाथी और घोड़े बहुत अधिक थे ॥ २ ॥

‘‘इक्ष्वाकु वंशदल्लि दशरथनॆम्ब प्रसिद्धनू, पुण्यात्मनू आद राजनिद्दनु. अवनु महाकीर्तिशालियागिद्दु अवनल्लि हेरळवाद आनॆगळू, श्यामकर्ण अश्वगळू, दिव्यरथगळू इद्दुवु.॥2॥

पदच्छेदः

2. raajaa = (There was) a king; dasharathe naama = named Dasaratha; * mahaayashaaH* = who was very glorious; ikSvaakuuNaam = among kings belonging to Ikshvaku dynasty; puNya shiilaH = and had virtuous disposition; ratha kuN^jara vaajimaan = he owned chariots; elephants = and horses; mahaa kiirtiH = and was very famous.

अनुवादः

“There was a king named Dasaratha who was very glorious among the kings of Ikshvaku dynasty and had a virtuous disposition. He owned chariots, elephants and horses, becoming very famous.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजर्षीणां गुणश्रेष्ठस्तपसा चर्षिभिः समः ।
चक्रवर्तिकुले जातः पुरन्दरसमो बले ॥ ३ ॥

‘उन श्रेष्ठ नरेशमें राजर्षियोंके समान गुण थे । तपस्यामें भी वे ऋषियोंकी समानता करते थे । उनका जन्म चक्रवर्ती नरेशोंके कुलमें हुआ था । वे देवराज इन्द्रके समान बलवान् थे ॥ ३ ॥

राजर्षिगळल्लि इरुव श्रेष्ठवाद गुणगळॆल्लवू अवनल्लिद्दुवु. तपस्सिनल्लि ऋषिगळिगॆ समानवागिद्दनु. चक्रवर्तिगळ कुलदल्लि हुट्टिद्द अवनु बलदल्लि इन्द्रनिगॆ समनागिद्दनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. (He was) guNashreSThaH = excellent in virtues; raajarSiiNaam = among royal sages; samaH = equal to; R^iSibhiH = the (seven) sages; tapasaa = in austerity; jaataH = born; chakravarti kule = in the lineage of emperors; purandara samaH = and was equivalent to Indra; bale = in prowess.

अनुवादः

“He was excellent in virtues among royal sages. He was equal to the seven sages in austerity. He was born in the lineage of emperors and was equivalent to Indra in prowess.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहिंसारतिरक्षुद्रो घृणी सत्यपराक्रमः ।
मुख्यस्येक्ष्वाकुवंशस्य लक्ष्मीवाल्ँ लक्ष्मिवर्धनः ॥ ४ ॥
पार्थिवव्यञ्जनैर्युक्तः पृथुश्रीः पार्थिवर्षभः ।
पृथिव्यां चतुरन्तायां विश्रुतः सुखदः सुखी ॥ ५ ॥

अहिंसारतिरक्षुद्रो घृणी सत्यपराक्रमः ।
मुख्यश्चेक्ष्वाकुवंशस्य लक्ष्मीवान् लक्ष्मिवर्धनः ॥ पार्थिवव्यञ्जनैर्युक्तः पृथुश्रीः पार्थिवर्षभः ।
पृथिव्यां चतुरन्तायां विश्रुतः सुखदः सुखी ॥

अहिंसा रतिः अक्षुद्रो घृणी सत्य पराक्रमः । मुख्यः च इक्ष्वाकु वंशस्य लक्ष्मीवाम्ल् लक्ष्मि वर्धनः ॥ ५-३१-४ पार्थिव व्यञ्जनैः युक्तः पृथु श्रीः पार्थिव ऋषभः । पृथिव्याम् चतुः अन्तयाम् विश्रुतः सुखदः सुखी ॥ ५-३१-५

‘उनके मनमें अहिंसा-धर्मके प्रति बड़ा अनुराग था । उनमें क्षुद्रताका नाम नहीं था । वे दयालु, सत्य-पराक्रमी और श्रेष्ठ इक्ष्वाकुवंशकी शोभा बढ़ानेवाले थे । वे लक्ष्मीवान् नरेश राजोचित लक्षणोंसे युक्त, परिपुष्ट शोभासे सम्पन्न और भूपालोंमें श्रेष्ठ थे । चारों समुद्र जिसकी सीमा हैं, उस सम्पूर्ण भूमण्डलमें सब ओर उनकी बड़ी ख्याति थी । वे स्वयं तो सुखी थे ही । दूसरोंको भी सुख देनेवाले थे ॥ ४-५ ॥

राजश्रेष्ठनाद अवनु समस्त राजचिह्नॆगळिन्दलू कूडिद्दनु. राजशिरोमणियागिद्दु, शुभलक्षण सम्पन्ननागिद्दनु. चतुःसागर पर्यन्तवाद ई भूमण्डलदल्लि अवनु प्रजॆगळिगॆ सुखवन्नुण्टु माडुववनॆन्दू, परमसुखियॆन्दू, प्रसिद्धनागिद्दनु.॥5॥

पदच्छेदः

4. (He was) ahinsaa ratiH = fond of harmlessness; akSudraH = not vulgar; ghR^iNii = compassionate; satya paraakramaH = truly mighty; mukhyashcha = eminent; ikSvaaku vamshashcha = in Ikshvaku race; lakSmiivaan = endowed of prosperity; lakSmivardhanah = and causing to increase prosperity.

अनुवादः

“He was keen on harmlessness. He was not vulgar. He was compassionate. He was truly mighty. He was an eminent king in Ikshvaku race. He was endowed with prosperity and was causing to increase prosperity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहिंसा नियमगळन्नु पालिसुववनू, उदारस्वभावदवनू, दयाळुवू, सत्यसन्धनू, ऐश्वर्यवन्तनू, सम्पत्तुगळन्नु रक्षिसुवुदरल्लि दक्षनू, इक्ष्वाकुवंशक्कॆ तिलक प्रायनागिद्दनु.॥4॥

पदच्छेदः

5. (He was) yuktaH = endowed; paarthiva vyaNjanaiH = with royal characteristics; pR^ithushrii = was highly prosperous; paarthivarSabhaH = excellent among kings; vishrutaH = famous; pR^ithivyaam = on earth; chaturantaayaam = with four borders; sukhadaH = gave happiness; sukhii = and was happy himself.

अनुवादः

“The king Dasaratha was endowed with royal characteristics, highly prosperous, excellent among kings and highly prosperous, excellent among kings and famous on earth with its four borders. He was happy man and gave happiness to others.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य पुत्रः प्रियो ज्येष्ठस्ताराधिपनिभाननः ।
रामो नाम विशेषज्ञः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६ ॥

तस्य पुत्रः प्रियो ज्येष्ठः तारा अधिप निभ आननः । रामो नाम विशेषज्ञः श्रेष्ठः सर्व धनुष्मताम् ॥ ५-३१-६

‘उनके ज्येष्ठ पुत्र श्रीराम-नामसे प्रसिद्ध हैं । वे पिताके लाड़ले, चन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाले, सम्पूर्ण धनुर्धारियोंमें श्रेष्ठ और शस्त्र-विद्याके विशेषज्ञ हैं ॥ ६ ॥

आ दशरथ महाराजनिगॆ अत्यन्त प्रियनादवनू, जेष्ठपुत्रनू आद श्रीरामनॆम्बुवनु प्रसिद्धनागिद्दनु. अवनु चन्द्रनन्तॆ प्रसन्नवदननू, ज्ञानस्वरूपनू, धनुर्धारिगळल्लि अग्रेसरनू आगिद्दनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tasya = to that Dasaratha; jyeSTha putraH = (there was) an eldest son; raamo naama = named Rama priyaH = who was beloved; taaraadhipa nibhaananaH = having a face like a moon; visheSaJNaH = knowing distinctions (in humans and others); shreSThaH = and excellent; sarvadhanuSmataam = among all the wielders of the bow.

अनुवादः

“There was an eldest son named Rama to that Dasaratha. Rama was beloved having a moon-like face. He, knows the distinctions among humans and others. He was excellent among all the wielders of the bow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य स्वजनस्यापि रक्षिता ।
रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य च परन्तपः ॥ ७ ॥

रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य स्व जनस्य अपि रक्षिता । रक्षिता जीव लोकस्य धर्मस्य च परम् तपः ॥ ५-३१-७

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले श्रीराम अपने सदाचारके, स्वजनोंके, इस जीव-जगत् के तथा धर्मके भी रक्षक हैं ॥ ७ ॥

शत्रुतापकनाद अवनु स्वधर्मवन्नु पालिसुववनू, आश्रितरिगॆ कल्पवृक्षनू, सकलप्राणिगळन्नु, समस्तधर्मगळन्नु रक्षिसुववनू आगिद्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. paramtapaH = (that Rama) who torments the enemies; rakSitaa = is a protector; svasya = his own; vR^ittasya = mode of life; rakSitaa = a protector; svajanasya = of his own people; rakSitaa = a protector; jiiva lokasya = of every living being; rakSitaa = and a protector; dharmatyacha = of righteousness.

अनुवादः

“That Rama who annihilates enemies, is a protector of his own mode of life, a protector of his own people, a protector of every living being and a protector of righteousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य सत्याभिसन्धस्य वृद्धस्य वचनात् पितुः ।
सभार्यः सह च भ्रात्रा वीरः प्रव्रजितो वनम् ॥ ८ ॥

तस्य सत्याभिसन्धस्य वृद्धस्य वचनात् पितुः ।
सभार्यः सह च भ्रात्रा वीरः प्रव्राजितो वनम् ॥

तस्य सत्य अभिसंधस्य वृद्धस्य वचनात् पितुः । सभार्यः सह च भ्रात्रा वीरः प्रव्रजितो वनम् ॥ ५-३१-८

‘उनके बूढ़े पिता महाराज दशरथ बड़े सत्यप्रतिज्ञ थे । उनकी आज्ञासे वीर श्रीरघुनाथजी अपनी पत्नी और भाई लक्ष्मणके साथ वनमें चले आये ॥ ८ ॥

सत्यप्रतिज्ञनू, वृद्धनू, पितनू आद दशरथन अप्पणॆयन्नु अनुसरिसि, वीरनाद श्रीरामनु तन्न भार्यॆयाद सीतादेवि मत्तु तम्मनाद लक्ष्मणनॊडनॆ वनवासक्कॆ तॆरळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. vachanaat = by the words; tasya = of that Dasaratha; vR^iddhesayaa = his old; pituH = father; satyaabhisandhasya = a true speaking man; viiraH = that Rama; a brave man; a brave man; pravraajitaH = went on exile; vanam = to a forest; sa bhaaryaH = along with his wife; sahacha bhraatraa = and together with his brother.

अनुवादः

“By the command of that Dasaratha, his old father and true-speaking man, that Rama a brave man went on exile to a forest along with his wife and brother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन तत्र महारण्ये मृगयां परिधावता ।
राक्षसा निहताः शूरा बहवः कामरूपिणः ॥ ९ ॥

तेन तत्र महाअरण्ये मृगयाम् परिधावता । राक्षसा निहताः शूरा बहवः कामरूपिणः ॥ ५-३१-९

‘वहाँ विशाल वनमें शिकार खेलते हुए श्रीरामने इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले बहुत-से शूरवीर राक्षसोंका वध कर डाला ॥ ९ ॥

आ महारण्यदल्लि बेटॆयाडुत्ता सञ्चरिसुत्तिद्दाग लीलामात्रदिन्द कामरूपिगळू, शूररू आद अनेक राक्षसरन्नु संहरिसिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. paridhaavataa mR^igayaam = while hunting; tatra mahaaraNye = in that great forest; baharaH = many; raakSasaaH = demons; shuuraaH = who were valiant; * kaama ruupiNaH* = and who could assume any form at will; nihataaH = were killed; tena = by that Rama.

अनुवादः

“While hunting in that forest, that Rama killed many demons who were valiant and who could assume any form at will.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जनस्थानवधं श्रुत्वा निहतौ खरदूषणौ ।
ततस्त्वमर्षापहृता जानकी रावणेन तु ॥ १० ॥

जनस्थानवधं श्रुत्वाहतौ च खरदूषणौ ।
ततस्त्वमर्षापहृता जानकी रावणेन तु ॥

जन स्थान वधम् श्रुत्वा हतौ च खर दूषणौ । ततः तु अमर्ष अपहृता जानकी रावणेन तु ॥ ५-३१-१० वञ्चयित्वा वने रामं मृगरूपेण मायया ।

‘उनके द्वारा जनस्थानके विध्वंस और खर-दूषणके वधका समाचार सुनकर रावणने अमर्षवश जनकनन्दिनी सीताका अपहरण कर लिया ॥ १० ॥

वञ्चयित्वा वने रामं मृगरूपेण मायया ।
स मार्गमाणस्तां देवीं रामः सीतामनिन्दिताम् ॥ ११ ॥
आससाद वने मित्रं सुग्रीवं नाम वानरम् ।

स मार्गमाणस्ताम् देवीम् रामः सीतामन्न्दिताम् ॥ ५-३१-११ आससाद वने मित्रम् सुग्रीवम् नाम वानरम् ।

‘पहले तो उस राक्षसने मायासे मृग बने हुए मारीचके द्वारा वनमें श्रीरामचन्द्रजीको धोखा दिया और स्वयं जानकीजीको हर ले गया । भगवान् श्रीराम परम साध्वी सीतादेवीकी खोज करते हुए मतंग-वनमें आकर सुग्रीव नामक वानरसे मिले और उनके साथ उन्होंने मैत्री स्थापित कर ली ॥ ११ १/२ ॥

पदच्छेदः

11. tataH = thereafter; saH raamaH = that Rama parapuramjayaH = the conqueror of enemys cities; mahaabalaH = and a very stron man; hatvaa = having killed; vaalinam = Vali; praayachchhat = gave away; tat = that; kapiraajyam = kingdom of monkeys; sugriivasya = to Sugreeva.

अनुवादः

“Searching for Seetha the irreproachable lady, that Rama met a monkey called Sugreeva as his friend in the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स वालिनं हत्वा रामः परपुरञ्जयः ॥ १२ ॥
आयच्छत् कपिराज्यं तु सुग्रीवाय महात्मने ।

प्रायच्छत् कपिराज्यं तत् सुग्रीवाय महाबलः ।

ततः स वालिनम् ह्त्वा रामः परपुरम्जयः ॥ ५-३१-१२ प्रायच्छत्कपिराज्यम् तत्सुग्रीवाय महाबलः ।

‘तदनन्तर शत्रु-नगरीपर विजय पानेवाले श्रीरामने वालीका वध करके वानरोंका राज्य महात्मा सुग्रीवको दे दिया ॥ १२ १/२ ॥

पदच्छेदः

12. tataH = thereafter; saH raamaH = that Rama; parapuramjayaH = the conqueror of enemy’s cities; mahaabalaH = and a very strong man; hatvaa = having killed; vaalinam = Vali; praayachchhat = gave away; tat = that; kapiraajyam = kingdom of monkeys; sugriivasya = to Sugreeva.

अनुवादः

“Thereafter, Rama the conqueror of enemy’s cities and very strong man, killed Vali and gave away that kingdom of monkeys to Sugreeva.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवेणाभिसन्दिष्टा हरयः कामरूपिणः ॥ १३ ॥
दिक्षु सर्वासु तां देवीं विचिन्वन्तः सहस्रशः ।

सुग्रीवेणापि सन्दिष्टा हरयः कामरूपिणः । दिक्षु सर्वासु तां देवीं विचिन्वन्ति सहस्रशः ।

सुग्रीवेणापि संदिष्टा हरयः कामरूपिणः ॥ ५-३१-१३ दिक्षु सर्वासु ताम् देवीम् विचिन्न्वन्ति सहस्रशः ।

‘तत्पश्चात् वानरराज सुग्रीवकी आज्ञासे इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले हजारों वानर सीतादेवीका पता लगानेके लिये सम्पूर्ण दिशाओंमें निकले हैं ॥ १३ १/२ ॥

जनस्थानदल्लिद्द राक्षसर नॆलॆयन्नु ध्वंसमाडि, खर-दूषणरन्नु संहरिसिदनॆम्ब वार्तॆयन्नु केळि, राक्षसर अधिपतियाद रावणनु क्रुद्धनागि, मायामृगरूपवन्नु धरिसिद मारीचन सहायदिन्द श्रीरामनन्नु वञ्चिसि अवन भार्यॆयाद जानकियन्नु अपहरिसिदनु. साध्वियाद सीतादेवियन्नु श्रीरामनु काडिनल्लि हुडुकुत्तिरुवाग सुग्रीवनॆम्ब वानरनन्नु सन्धिसि अवनन्नु मित्रनागिसिकॊण्डनु. अनन्तर शत्रुगळन्नु जयिसुव महाबलशालियाद श्रीरामनु वालियन्नु संहरिसि, महात्मनाद सुग्रीवनिगॆ कपिगळ राज्यवन्नु वहिसिकॊट्टनु. सुग्रीवन अप्पणॆयन्तॆ कामरूपिगळाद साविरारु वानररु ऎल्ल दिक्कुगळल्लियू आ सीतॆयन्नु हुडुकुत्तिद्दारॆ.॥10-13॥

पदच्छेदः

10. tataH = thereafter; shrutvaa = hearing; jana sthaana vadham = about the killing of demons in Janasthana a part of Dandaka forest; khara duuSaNau cha = Khara and Dushana the demons; hatau = having been killed; jaanakii = Seetha; amarSaapahR^itaa = was taken away with anger; raavaNena = by Ravana; vaNchayitvaa = by deceiving; mR^iga rupeNa = in the guise of a deer; raaman = Rama; vane = in the forest; maayayaa = and by creating illusion.

अनुवादः

“Thereafter, hearing about the killing of demons in Janasthana, a part of Dandaka forest, in addition to killing of Khara and Dushana the demons, the enraged Ravana took away, Seetha, by deceiving Rama in creating an illusive image of deer in the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. samdiSTaaH = sent; sugriiveNa = by Sugreeva; sahasrashaH = thousands of; harayaH = monkeys; kaamaruupiNaH = capable of assuming any form at their will; vichinvanti = are searching; taam deviim = that lady; Seetha; sarvaasu dikSu = in all quarters.

अनुवादः

“As commanded and sent by Sugreeva, thousands of monkeys capable of assuming form at their will, are searching for that lady Seetha in all quarters of the earth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं सम्पातिवचनाच्छतयोजनमायतम् ॥ १४ ॥
तस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः समुद्रं वेगवान् प्लुतः ।

अस्या हेतोविशालाक्ष्याः सागरं वेगवान् प्लुतः ।

अहम् सम्पातिवचनाच्छतयोजनमायतम् ॥ ५-३१-१४ अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः सागरं वेगवान् प्लुतः ।

‘उन्हींमेंसे एक मैं भी हूँ । मैं सम्पातिके कहनेसे विशाललोचना विदेहनन्दिनीकी खोजके लिये सौ योजन विस्तृत समुद्रको वेगपूर्वक लाँघकर यहाँ आया हूँ ॥ १४ १/२ ॥

सम्पातिय सूचनॆय मेरॆगॆ नानु विशालाक्षियाद सीतादेवियन्नु हुडुकुव सलुवागि नूरु योजन विस्तारवाद समुद्रवन्नु वेगवागि हारिदॆनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. sampaati vachanaat = by the words of Sampati; aham = I; vegavaan = a swift monkey; plutaH = crossed; saagaram = the ocean; aayatam = having a length; shata yojanam = of one hundred Yojanas; asyaaH vishalaakSyaaH hetoH = for the sake of this broad eyed Seetha.

अनुवादः

“By the words of Sampati, I a swift monkey crossed the ocean having a length of one hundred yojanas for the sake of this broad eyed Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथारूपां यथावर्णां यथालक्ष्मवतीं च ताम् ॥ १५ ॥
अश्रौषं राघवस्याहं सेयमासादिता मया ।
विररामैवमुक्त्वा स वाचं वानरपुङ्गवः ॥ १६ ॥

यथारूपां यथावर्णां यथालक्ष्मीं च निश्चिताम् । विररामैवमुक्त्वासौ वाचं वानरपुङ्गवः ।

यथा रूपाम् यथा वर्णाम् यथा लक्ष्मीम् विनिश्चिताम् ॥ ५-३१-१५ अश्रौषम् राघवस्य अहम् सा इयम् आसादिता मया । विरराम एवम् उक्त्वा असौ वाचम् वानर पुम्गवः ॥ ५-३१-१६ जानकी च अपि तत् श्रुत्वा विस्मयम् परमम् गता ।

‘मैंने श्रीरघुनाथजीके मुखसे जानकीजीका जैसा रूप, जैसा रंग तथा जैसे लक्षण सुने थे, उनके अनुरूप ही इन्हें पाया है ।’ इतना ही कहकर वानरशिरोमणि हनुमान् जी चुप हो गये ॥ १५-१६ ॥

सीतादेविय रूप सौभाग्यगळन्नु, तेजोविशेषतॆयन्नू, चिह्नॆगळन्नु नानु श्रीरामनिन्द तिळिदुकॊण्डिरुवॆनु. अन्तह शुभलक्षणगळुळ्ळ सीतादेवियन्नु नानु इल्लि नोडिदॆनु. वानर श्रेष्ठनाद हनुमन्तनु हीगॆ नुडिदु सुम्मनादनु.॥15-16॥

पदच्छेदः

15. iyam = this Seetha; asaaditaa = has been found; mayaa = by me; yathaa ruupaam = according to the comeliness; yathaa varNaam = according to the complexion; yathaa lakSmavatiimcha = and according to the bodily marks; saa = the same; aham = I; taam = that Seetha; ashrauSam- had heard; raaghavasya = from Rama.

अनुवादः

“This Seetha has been found by me according to the same comeliness, complexion and the bodily marks as I had heard from Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

16. uktvaa = speaking; vaacham = the words; evam = thus; asau = that; vaanarapuNgavaH = Hanuma; the excellent among the monkeys; viraraama = kept quiet; shrutvaa = hearing; tat = those words; jaanakiicha api = Seetha also; aagataa = got; param = a great; vismayam = surprise.

अनुवादः

Having spoken these words, Hanuma kept quiet. Hearing those words, Seetha too got a great surprise.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानकी चापि तच्छ्रुत्वा विस्मयं परमं गता ।
ततः सा वक्रकेशान्ता सुकेशी केशसंवृतम् ।
उन्नम्य वदनं भीरुः शिंशपामन्ववैक्षत ॥ १७ ॥

जानकी चापि तच्फ्रुत्वा विस्मयं परमं गता ।
ततः सा वक्रकेशान्ता सुकेशी केशसंवृतम् ।
उन्नम्य वदनं भीरुः शिंशपामन्ववैक्षत ॥

ततः सा वक्र केश अन्ता सुकेशी केश सम्वृतम् ॥ ५-३१-१७ उन्नम्य वदनम् भीरुः शिंशपा वृक्षम् ऐक्षत ।

उनकी बातें सुनकर जनकनन्दिनी सीताको बड़ा विस्मय हुआ । उनके केश घुँघराले और बड़े ही सुन्दर थे । भीरु सीताने केशोंसे ढके हुए अपने मुँहको ऊपर उठाकर उस अशोक-वृक्षकी ओर देखा ॥ १७ ॥

सुमधुरवागि आ मातुगळन्नु केळि सीतादेवियु अत्यन्त विस्मितळादळु. गुङ्गुरु कूदलुगळिन्दलू, सुन्दरवाद केशराशियिन्दलू कूडिद्द भय स्वभावदवळाद सीतादेवियु कूदलुगळिन्द मुच्चि होगिद्द तन्न मुखवन्नु मेलॆत्ति शिंशुपावृक्षद कडॆगॆ नोडिदळु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH = then; saa = that Seetha; klesha samvR^ita chetanaa = whose conciousness was enshrouded by affliction; vakra keshaantaa = whose hair-ends were curved; bhiiruH = and who was of fearful nature; unnamya = lifted; vadanam = her face; * aikSata* = and looked towards; shimsupaavR^ikSam = shimshupa tree.

अनुवादः

Thereafter, that Seetha whose consciousness was enshrouded by affliction, whose hair-ends were curved and who was of a fearful nature, lifted her face and looked towards Shimshupa tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निशम्य सीता वचनं कपेश्च
दिशश्च सर्वाः प्रदिशश्च वीक्ष्य ।
स्वयं प्रहर्षं परमं जगाम
सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती ॥ १८ ॥

कपिके वचन सुनकर सीताको बड़ी प्रसन्नता हुई । वे सम्पूर्ण वृत्तियोंसे भगवान् श्रीरामका स्मरण करती हुई समस्त दिशाओंमें दृष्टि दौड़ाने लगीं ॥ १८ ॥

ऎल्ल रीतियिन्दलू यावागलू श्रीरामनन्ने स्मरिसुत्तिद्द अवळु हनुमन्तन मातुगळन्नु केळि ऎल्ल दिक्कुगळन्नु नोडुत्ता परमानन्दवन्नु हॊन्दिदळु.॥18॥

पदच्छेदः

18. nishamya = heaving; kapaH = Hanuma’s; vachanam = words; viikSya = and seeing; sarvaaH = all; dishashcha = quarters; pradishashcha = and sub-quarters; siitaa = Seetha; anusmarantii = was recollecting; raamam = Rama; sarvaatmanaa = in all ways; jagaama = and obtained; paramam = a great; praharSam = joy.

अनुवादः

Hearing Hanuma’s words and looking at all quarters and sub-quarters, Seetha was recollecting Rama in all ways and obtained a great joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तिर्यगूर्ध्वं च तथा ह्यधस्ता-
न्निरीक्षमाणा तमचिन्त्यबुद्धिम् ।
ददर्श पिङ्गाधिपतेरमात्यं
वातात्मजं सूर्यमिवोदयस्थम् ॥ १९ ॥

सा तिर्यगूर्ध्वं च तथाप्यधस्ता
न्निरीक्षमाणा तमचिन्त्यबुद्धिम् ।
ददर्श पिङ्गाधिपतेरमात्यं
वातात्मजं सूर्यमिवोदयस्थम् ॥

सा तिर्यग् ऊर्ध्वम् च तथा अपि अधस्तान् । निरीक्षमाणा तम् अचिन्त्य बुद्धिम् । ददर्श पिन्ग अधिपतेः अमात्यम् । वात आत्मजम् सूर्यम् इव उदयस्थम् ॥ ५-३१-१९

उन्होंने ऊपर-नीचे तथा इधर-उधर दृष्टिपात करके उन अचिन्त्य बुद्धिवाले पवनपुत्र हनुमान् को, जो वानरराज सुग्रीवके मन्त्री थे, उदयाचलपर विराजमान सूर्यके समान देखा ॥ १९ ॥

शिंशुपावृक्षद अक्क-पक्कगळल्लियू, मेल्भागदल्लियू, कॆळभागदल्लियू नोडुत्तिद्द सीतादेवियु, इतररिन्द ऊहिसलु असाध्यवादष्टु महाबुद्धिवन्तनागिद्द, कपिराजनाद सुग्रीवनिगॆ सचिवनागिद्द, उदयाचलदल्लिरुव बालभानुविनन्तॆ तेजोमयनागिद्द, वायुपुत्रनाद हनुमन्तनन्नु नोडिदळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. niriikSamaaNaa = looking at; tiryak = sides; uurdhavam cha = up; tathaapi = and; adhastaat = down; saa = that Seetha; dadarsha = saw; vaataatmajam = that Hanuman; of wind-God the sun; achintya buddhim = having an unimaginable intelligence; amaatyam = the minister; piNgaadhipate = of Sugreeva; suuryamiva = resembling the sun; udayastham = behind an eastern mountain.

अनुवादः

Looking at sides, up and down, that Seetha saw that Hanuman, the sun of wind-god, having an unimaginable intelligence, the minister of Sugreeva and looking like the sun behind an eastern mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः ॥ ३१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें इकतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३१ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि मूवत्तॊन्दनॆय सर्गवु मुगियितु.