०३० हनुमत्संभ्रमः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Hanuma falls in a dilemma whether to console Seetha or to remain silent. Finally Hanuma decides to console Seetha, by eulogising Rama’s attributes in a sweet voice, so that Seetha can give credence to his words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

30. सीताजीसे वार्तालाप करनेके विषयमें हनुमान् जी का विचार करना

हनुमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः ।
सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जितम् ॥ १ ॥

हनुमानपि विश्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः ।
सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम् ॥

हनुमान् अपि विक्रान्तः सर्वम् शुश्राव तत्त्वतः । सीतायाः त्रिजटायाः च राक्षसीनाम् च तर्जनम् ॥ ५-३०-१

पराक्रमी हनुमान् जी ने भी सीताजीका विलाप, त्रिजटाकी स्वप्नचर्चा तथा राक्षसियोंकी डाँट-डपट—ये सब प्रसंग ठीक-ठीक सुन लिये ॥ १ ॥

अशोकवृक्षद मेलॆ प्रशान्तवागि कुळित्तिद्दु ऎल्लवन्नु गमनिसुत्तिद्द हनुमन्तनु-सीतादेवि हेळिद मातुगळन्नु, त्रिजटॆयु तिळिसिद स्वप्न वृत्तान्तवन्नु, राक्षसियरु सीतॆगॆ भयपडिसि हेळिद मातुगळन्नु यथावत्तागि किविगॊट्टु केळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. vikraantaH = the valiant; hanumaanapi = Hanuma also; attvataH = truly; shushraava = heard; sarvam = all those words; siitaayaashcha = of Seetha; trijaTaayaashcha = of Trijata; tarjanam = and the threatening words; raakSasiinaam = of the female demons.

अनुवादः

The valiant Hanuma also heard truly all those words of Seetha, Trijata and the threatening words of the female demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने ।
ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः ॥ २ ॥

अवेक्षमाणस्तां देविं देवतामिव नन्दने ।
ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः ॥

अवेक्षमाणः ताम् देवीम् देवताम् इव नन्दने । ततो बहु विधाम् चिन्ताम् चिन्तयामास वानरः ॥ ५-३०-२

सीताजी ऐसी जान पड़ती थीं मानो नन्दनवनमें कोई देवी हों । उन्हें देखते हुए वानरवीर हनुमान् जी तरह-तरहकी चिन्ता करने लगे— ॥ २ ॥

बळिक वानरश्रेष्ठनाद हनुमन्तनु नन्दनवनदल्लि देवतास्त्रीयु कुळितिरुवन्तॆ अशोकवनदल्लि कुळित्तिद्द सीतादेवियन्नु नोडुत्ता अनेकविधवागि चिन्तिसतॊडगिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tataH = thereafter; avekSamaaNaH = seeing; taam deviim = that Seetha; devataamiva = as a divine lady; nandane = in the garden of Nanadana; vaanaraH = Hanuma; chintayaamaasa = reflected; chintaam = his thought; bahuvidhaam = in various ways.

अनुवादः

Thereafter, seeing that Seetha as a divine lady in the garden of Nandana, Hanuma echoed his thought in various ways.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया ॥ ३ ॥

याम् कपीनाम् सहस्राणि सुबहूनि अयुतानि च । दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सा इयम् आसादिता मया ॥ ५-३०-३

‘जिन सीताजीको हजारों-लाखों वानर समस्त दिशाओंमें ढूँढ़ रहे हैं, आज उन्हें मैंने पा लिया ॥ ३ ॥

ई सीतादेवियन्नु हुडुकलिक्कागि साविरारु वानररु ऎल्ल दिक्कुगळिगू तॆरळि हुडुकुत्तिद्दारॆ. आदरॆ इवळ दर्शन भाग्यवु ननगॆ दक्कितु.॥3॥

पदच्छेदः

3. yaam = which Seetha; maargante = is being searched; sarvaasu = in all; dikSu = directions; subahuum = by many; sahasraaNi = thousans; ayutaani cha = and myriads; kapiinaam = of monkeys; saa iyam = the same Seetha; aasaaditaa = has been found; mayaa = by me.

अनुवादः

“Which Seetha is being searched in all directions by many thousands and myriads of monkeys, the same Seetha has been found by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिमवेक्षता ।
गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया ॥ ४ ॥
राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयं निरीक्षिता ।
राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च ॥ ५ ॥

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिमवेक्षता ।
गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया ॥ राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयमवेक्षिता ।
राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च ॥

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिम् अवेक्षिता । गूढेन चरता तावत् अवेक्षितम् इदम् मया ॥ ५-३०-४ राक्षसानाम् विशेषः च पुरी च इयम् अवेक्षिता । राक्षस अधिपतेः अस्य प्रभावो रावणस्य च ॥ ५-३०-५

‘मैं स्वामीद्वारा नियुक्त दूत बनकर गुप्तरूपसे शत्रुकी शक्तिका पता लगा रहा था । इसी सिलसिलेमें मैंने राक्षसोंके तारतम्यका, इस पुरीका तथा इस राक्षसराज रावणके प्रभावका भी निरीक्षण कर लिया ॥ ४-५ ॥

राक्षसर ऎल्ल विशेषगळन्नु गमनिसिदॆ. ई लङ्का पट्टणवन्नु पूर्णवागि नोडिदॆनु. राक्षसराजनाद रावणन प्रभाववन्नु, अवन धोरणॆगळन्नु तिळिदुकॊण्डिरुवॆनु.॥5॥

पदच्छेदः

4. mayaa = by me; suyuktena = employed thoughtfully (by my Master); * chaareNa* = as a secret agent; charataa = and gone about; guuDhena = secretly; shatroH shakti vyapekSya = in my view to ascertain the enemy’s strength; idam = this; avekSitam taavat = has been perceived.

अनुवादः

“By me, employed thoughtfully (by my Master) as a secret agent and gone about secretly with a view to ascertain the enemy’s strength, this has been perceived.

स्रोतः: valmikiramayan.net

युक्तिशालियाद सेवकनिगॆ (गूढचारि) शत्रुविन बलाबलगळन्नु चॆन्नागि, समग्रवागि तिळियुवुदु आवश्यक. आ कार्यक्कागि बन्दिरुव नानु यारू तिळियदन्तॆ सञ्चरिसि ऎल्ल विषयगळन्नु पूर्तियागि तिळिदुकॊण्डिरुवॆनु.॥4॥

पदच्छेदः

5. visheSashcha = the characteristics of; raakSasaanaam = demons; iyam = this; puriicha = town; prabhaavashcha = and the power; raavaNasya = of Ravana; raakSasaadhipate = the king of demons; avekSitaa = have been perceived (by me).

अनुवादः

“The characteristics of demons, this town and the power of the king of demons, Ravana, have been perceived by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः ।
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकाङ्क्षिणीम् ॥ ६ ॥

युक्तं तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः ।
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकाङ्क्षिणीम् ॥

युक्तम् तस्य अप्रमेयस्य सर्व सत्त्व दयावतः । समाश्वासयितुम् भार्याम् पतिदर्शन कान्क्षिणीम् ॥ ५-३०-६

‘श्रीसीताजी असीम प्रभावशाली तथा सब जीवोंपर दया करनेवाले भगवान् श्रीरामकी भार्या हैं । ये अपने पतिदेवका दर्शन पानेकी अभिलाषा रखती हैं, अतः इन्हें सान्त्वना देना उचित है ॥ ६ ॥

अप्रमेयनू, सर्वप्राणिगळ मेलॆ दयॆ तोरुववनू, अपरिमितवाद बलपराक्रमवुळ्ळ श्रीरामनिगॆ भार्यॆयाद ई सीतादेवियु तन्न पतिय दर्शनक्कागि हातॊरॆयुत्तिरुवळु. ईग इवळन्नु सन्तैसुवुदु युक्तवागिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. yuktam = It is proper; samaashvaasayitum patidarshanakaankSiNiim = to console her who is desirous of seeing her husband; bhaaryaam = the wife; tasya = of Rama; sarva sattva dayaavataH = who is compassionate towards all beings; aprameyasya = and who is of immeasurable might.

अनुवादः

“It is proper for me to console the wife of Rama, desirous of seeing her husband who is compassionate towards all beings and who is of immeasurable might.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अदृष्टदुःखां दुःखस्य न ह्यन्तमधिगच्छतीम् ॥ ७ ॥

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अदृष्ट दुःखां दुःखार्तां दुःखस्यान्तमगच्छतीम् ॥

अहम् आश्वासयामि एनाम् पूर्ण चन्द्र निभ आननाम् । अदृष्ट दुह्खाम् दुह्खस्य न हि अन्तम् अधिगच्छतीम् ॥ ५-३०-७

‘इनका मुख पूर्णचन्द्रमाके समान मनोहर है । इन्होंने पहले कभी ऐसा दुःख नहीं देखा था, परंतु इस समय दुःखका पार नहीं पा रही हैं । अतः मैं इन्हें आश्वासन दूँगा ॥ ७ ॥

पूर्णचन्द्र सदृशवाद मुखदिन्द कूडिरुव, हिन्दॆ दुःखवॆम्बुदन्ने काणदिद्दु, ईग दुःखार्तळागि, दुःखगळिगॆ कॊनॆये काणदिरुव इवळन्नु नानीग सन्तैसबेकागिदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. aham = I; aashvaasayaam = shall console; enaam = this woman; puurNachandra nibhaananaam = whose face resembles a full moon; adR^iSTa duHkhaam = who is having an unforeseen affliction; duHkhaartam = who is tormented by grief; agachchhatiim = who is tormented by grief; duHkhasya antam = the end of her affliction.

अनुवादः

“I shall console this woman, whose face resembles a full moon, who is having an unforeseen affliction, who is tormented by grief and who is not attaining the end to her affliction.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि ह्यहं सतीमेनां शोकोपहतचेतनाम् ।
अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद् गमनं भवेत् ॥ ८ ॥

यदि ह्यहमिमां देवीं शोकोपहतचेतनाम् ।
अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद्गमनं भवेत् ॥

यदि हि अहम् इमाम् देवीम् शोक उपहत चेतनाम् । अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवत् गमनम् भवेत् ॥ ५-३०-८

‘ये शोकके कारण अचेत-सी हो रही हैं, यदि मैं इन सती-साध्वी सीताको सान्त्वना दिये बिना ही चला जाऊँगा तो मेरा वह जाना दोषयुक्त होगा ॥ ८ ॥

तीव्रवाद शोकदिन्दागि ईकॆय मनस्सु व्याकुलवागिदॆ. इन्तह परिस्थितियल्लिरुव पतिव्रता शिरोमणियन्नु समाधानगॊळसदॆ होगिबिट्टरॆ लङ्कॆगॆ बन्द नन्न प्रयाणवु दोषयुक्तवादीतु. अर्थात्-अर्थविल्लदन्तादीतु.॥8॥

पदच्छेदः

8. aham yadi gamiSyaami = If I return; anaashvaasya = without consoling; imaam deviim = this Seetha; the wife of Rama; shokopahata chetanaamapi = even though her mind is tormented by grief; gamanam = my departure; bhavet = becomes; doSavat = blemished.

अनुवादः

“If I return without consoling this Seetha, the wife of Rama, even though her mind is tormented by grief, my departure becomes blemished.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी ।
परित्राणमपश्यन्ती जानकी जीवितं त्यजेत् ॥ ९ ॥

गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी ।
परित्राणमविन्दती जानकी जीवितं त्यजेत् ॥

गते हि मयि तत्र इयम् राज पुत्री यशस्विनी । परित्राणम् अविन्दन्ती जानकी जीवितम् त्यजेत् ॥ ५-३०-९

‘मेरे चले जानेपर अपनी रक्षाका कोई उपाय न देखकर ये यशस्विनी राजकुमारी जानकी अपने जीवनका अन्त कर देंगी ॥ ९ ॥

यशस्विनियाद, राजपुत्रि सीतादेवियन्नु समाधानपडिसदे नानु सुग्रीवन बळिगॆ हॊरटु होदॆनादरॆ, इवळु रक्षकरन्ने काणदॆ प्राणगळन्नु तॊरॆयलूबहुदु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mayi gate = when I return; tatra = there; yashashvinii = the illustrious; raajaputrii = princess; janakii = Seetha; tyajet = may give up; jiivitam = her life; avindantii = not finding; paritraaNaam = a rescue.

अनुवादः

“Not finding a rescue when I return to Kishkindha, the illustrious princess Seetha may give up her life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।
समाश्वासयितुं न्याय्यः सीतादर्शनलालसः ॥ १० ॥

मया च स महाबाहुः पूर्णचन्द्र निभाननः ।
समाश्वासयितुं न्याय्यः सीतादर्शनलालसः ॥

मया च स महाबाहुः पूर्ण चन्द्र निभ आननः । समाश्वासयितुम् न्याय्यः सीता दर्शन लालसः ॥ ५-३०-१०

‘पूर्णचन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाले महाबाहु श्रीरामचन्द्रजी भी सीताजीके दर्शनके लिये उत्सुक हैं । जिस प्रकार उन्हें सीताका संदेश सुनाकर सान्त्वना देना उचित है, उसी प्रकार सीताको भी उनका संदेश सुनाकर आश्वासन देना उचित होगा ॥ १० ॥

आजानुबाहुवू, चन्द्रनन्तॆ आह्लादकरवाद मुखवुळ्ळवनू, सीतादेवियन्नु नोडलु तवकपडुत्तिरुववनू आद श्रीरामनिगू कूड सीतासन्देशवन्नु तिळिसि समाधानपडिसुवुदु न्यायवू, समुचितवू आगिदॆ. ॥10॥

पदच्छेदः

10. saH = that Rama; mahaa baahuH = the long armed; puurNachandra nibhaananaH = with the countenance of a full moon; siitaadarrshana laalasaH = eagerly longing for seeing Seetha; nyaayyaH = is fit; samaashvaasayitum = to be consoled by me.

अनुवादः

“That long-armed Rama having the countenance of a full moon, eagerly longing to see Seetha, is fit to be consoled by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निशाचरीणां प्रत्यक्षमक्षमं चाभिभाषितम् ।
कथं नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्रगतो ह्यहम् ॥ ११ ॥

निशाचरीणां प्रत्यक्षमनर्हं चापिभाषणम् ।
कथं नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्रगतो ह्यहम् ॥

निशा चरीणाम् प्रत्यक्षम् अक्षमम् च अभिभाषणम् । कथम् नु खलु कर्तव्यम् इदम् कृच्छ्र गतो हि अहम् ॥ ५-३०-११

‘परंतु राक्षसियोंके सामने इनसे बात करना मेरे लिये ठीक नहीं होगा । ऐसी अवस्थामें यह कार्य कैसे सम्पन्न करना चाहिये, यही निश्चय करना मेरे लिये सबसे बड़ी कठिनाई है ॥ ११ ॥

आदरॆ ई राक्षसियर ऎदुरिनल्लि इवळॊडनॆ मातनाडुवुदु उचितवल्ल. ईग नानेनु माडली? दॊड्ड क्लिष्ट परिस्थितियल्लि सिक्किकॊडिरुवॆनल्ल!॥11॥

पदच्छेदः

11. anarham = It is not proper; abhibhaaSitum = speak (with her); pratyakSam = within the sight of nishaachariiNaam = the female-demon; katham = how; idam = is this; * kartvyam khalu nu* = indeed to be done?; aham = I; kR^ichchhragato hi = am indeed perplexed.

अनुवादः

“It is not proper to speak with her within the sight of these female-demons. How indeed is this to be done? I am indeed perplexed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया ।
सर्वथा नास्ति सन्देहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ १२ ॥

अनेन रात्रि शेषेण यदि न आश्वास्यते मया । सर्वथा न अस्ति संदेहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ ५-३०-१२

‘यदि इस रात्रिके बीतते-बीतते मैं सीताको सान्त्वना नहीं दे देता हूँ तो ये सर्वथा अपने जीवनका परित्याग कर देंगी, इसमें संदेह नहीं है ॥ १२ ॥

स्वल्पवे उळिदिरुव ई रात्रिय समयदल्ले नानु इवळन्नु समाधानपडिसदिद्दरॆ इवळु तन्न जीवितवन्नु त्यजिसुवुदु निश्चय. इदरल्लि सन्देहवे इल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. naashvaasyate yadi = If she is not consoled; mayaa = by me; anena raatri sheSeNa = during the rest of this night; parityakSyati = she will forsake; jiivitam = her life; sarvathaa = by all means; naasti = there is no; sandehaH = doubt.

अनुवादः

“If she is not consoled by me during the rest of this night, she will forsake her life by all means. There is no doubt about it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्तु यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद्वचः ।
किमहं तं प्रतिब्रूयामसम्भाष्य सुमध्यमाम् ॥ १३ ॥

रामश्च यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद्वचः ।
किमहं तं प्रतिब्रूयामसम्भाष्य सुमध्यमाम् ॥

रामः च यदि पृच्छेन् माम् किम् माम् सीता अब्रवीत् वचः । किम् अहम् तम् प्रतिब्रूयाम् असम्भाष्य सुमध्यमाम् ॥ ५-३०-१३

‘यदि श्रीरामचन्द्रजी मुझसे पूछें कि सीताने मेरे लिये क्या संदेश भेजा है तो इन सुमध्यमा सीतासे बात किये बिना मैं उन्हें क्या उत्तर दूँगा ॥ १३ ॥

सुन्दरियाद इवळॊडनॆ नानु मातनाडदॆ श्रीरामन बळिगॆ होदाग ‘सीतॆयु नन्न कुरितु एनु हेळिदळु?’ ऎन्दु रामनु केळिदरॆ एनॆन्दुत्तरिसली?॥13॥

पदच्छेदः

13. raamashcha pR^ichchhedyadi = If Rama enquires of; maam = me; kim = (as to) what; vachaH = words; siitaa abraviit = did Seetha speak; maam = about me; kim = what; aham bruuyaam = can I speak; tam prati = about that Rama; asambhaaSya = without speaking; sumadhyamaam = to this Seetha; the slender waisted lady.

अनुवादः

“If Rama enquires of me as to what words did Seetha speak about him, what can I say to Rama without speaking now to this Seetha, the slender-waisted lady?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतासन्देशरहितं मामितस्त्वरया गतम् ।
निर्दहेदपि काकुत्स्थः क्रोधतीव्रेण चक्षुषा ॥ १४ ॥

सीतासन्देशरहितं मामितस्त्वरया गतम् ।
निर्दहेदपि काकुत्स्थः क्रुद्धस्तीव्रेण चक्षुषा ॥

सीता संदेश रहितम् माम् इतः त्वरया गतम् । निर्दहेत् अपि काकुत्स्थः क्रुद्धः तीव्रेण चक्षुषा ॥ ५-३०-१४

‘यदि मैं सीताका संदेश लिये बिना ही यहाँसे तुरंत लौट गया तो ककुत्स्थकुलभूषण भगवान् श्रीराम अपनी क्रोधभरी दुःसह दृष्टिसे मुझे जलाकर भस्म कर डालेंगे ॥ १४ ॥

सीतॆय सन्देशवन्नु पडॆयदॆ नानु अवसरदिन्द अल्लिगॆ हॊरटुहोदरॆ काकुत्स्थनाद श्रीरामनु क्रुद्धनागि तन्न तीक्ष्णवाद कण्णुगळिन्द नन्नन्नु सुट्टु बिडबहुदु.॥14॥

पदच्छेदः

14. maam = to me; gatam = returning; tvarayaa = in haste; * itaH* = from here; siitaa sandesha rahitam = without carrying Seetha’s message; kaakutthsaH = Rama; kruddhaH = getting irritated; nirdahedapi = will burn me up; tiivreNa chakSuSaa = with his pungent eyes.

अनुवादः

“To me returning in haste from here without carrying Seetha’s message Rama may get irritated and burn me up with his pungent eyes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि वोद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् ।
व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति ॥ १५ ॥

यदि चोद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् ।
व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति ॥

यदि चेत् योजयिष्यामि भर्तारम् राम कारणात् । व्यर्थम् आगमनम् तस्य ससैन्यस्य भविष्यति ॥ ५-३०-१५

‘यदि मैं इन्हें सान्त्वना दिये बिना ही लौट जाऊँ और श्रीरामचन्द्रजीके कार्यकी सिद्धिके लिये अपने स्वामी वानरराज सुग्रीवको उत्तेजित करूँ तो वानरसेनाके साथ उनका यहाँतक आना व्यर्थ हो जायगा (क्योंकि सीता इसके पहले ही अपने प्राण त्याग देंगी) ॥ १५ ॥

रामकार्यार्थवागि युद्धक्कागि सुग्रीवनन्नु प्रचोदिसि, अवनु सैन्यसमेत इल्लिगॆ बन्दरू, अवन बरुविकॆयु व्यर्थवे आगुत्तदॆ. एकॆन्दरॆ आ वेळॆगॆ सीतॆये बदुकिरुवुदिल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. yadi cha udyojayiSyaami bhartaaram = even if I instigate my master Sugreeva to do his best; raamakaaraNaat = in the cause of Rama; tasya = his; aagamanam = arrival; sasainyasya = with an army; bhaviSyati = will be vyartham = futile.

अनुवादः

“Even if I instigate my master Sugreeva to do his best in the cause of Rama, his arrival here with an army will be futile.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामवस्थितः ।
शनैराश्वासयाम्यद्य सन्तापबहुलामिमाम् ॥ १६ ॥

अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामिह स्थितः ।
शनैराश्वासयिष्यामि सन्तापबहुलामिमाम् ॥

अन्तरम् तु अहम् आसाद्य राक्षसीनाम् इह स्थितः । शनैः आश्वासयिष्यामि सम्ताप बहुलाम् इमाम् ॥ ५-३०-१६

‘अच्छा तो राक्षसियोंके रहते हुए ही अवसर पाकर आज मैं यहीं बैठे-बैठे इन्हें धीरे-धीरे सान्त्वना दूँगा; क्योंकि इनके मनमें बड़ा संताप है ॥ १६ ॥

आदुदरिन्द नानु इल्लिये कुळित्तिद्दु, राक्षसियर लक्ष्य बॆरॆडॆगॆ होदाग अथवा बळियल्लि इल्लदिरुव समयवन्नु साधिसि हॆच्चागि सन्तापपडुत्तिरुव सीतादेवियन्नु निधानवागि समाधानगॊळिसुत्तेनॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. sthitaH = staying; iha = here; aasaadya = getting hold of; antaram = an opportunity; raakSasiinaam = even in the midst of the female-demons; aham = I; shanaiH = shall slowly; aashvaasayiSyaami = console; imaam = her; samtaapa baahuLaam = who is very much in distress.

अनुवादः

“Staying here itself and getting hold of an opportunity even in the midst of the female-demons (when they are in attentive), I shall slowly console Seetha who is very much in distress.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं ह्यतितनुश्चैव वानरश्च विशेषतः ।
वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम् ॥ १७ ॥

अहं त्वतितनुश्चैव वानरश्च विशेषतः ।
वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम् ॥

अहम् हि अतितनुः चैव वनरः च विशेषतः । वाचम् च उदाहरिष्यामि मानुषीम् इह संस्कृताम् ॥ ५-३०-१७

‘एक तो मेरा शरीर अत्यन्त सूक्ष्म है, दूसरे मैं वानर हूँ । विशेषतः वानर होकर भी मैं यहाँ मानवोचित संस्कृत-भाषामें बोलूँगा ॥ १७ ॥

नानु प्रस्तुत सूक्ष्मरूपवन्नु धरिसिरुवॆनु. अदरल्लियू विशेषवागि वानरनु. मानवर रीतियल्लि नानु इवळल्लि सरळ संस्कृत भाषॆयल्ले माताडुत्तेनॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. aham tu = I; however; atitanushcha = am very small; visheSataH = and particularly vaanarashcha = a money; iha = and now; udaahariSyaami = can speak; samskR^itaam = Sanskrit; maanuSiim = the human; vaachumcha = langugae too.

अनुवादः

“However, I am very small in stature, particularly as a monkey and can speak now Sanskrit, the human language too.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् ।
रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ॥ १८ ॥

वानरस्य विशेषेण कथं स्यादभिभाषणम् ।

यदि वाचम् प्रदास्यामि द्विजातिः इव संस्कृताम् । रावणम् मन्यमाना माम् सीता भीता भविष्यति ॥ ५-३०-१८ वानरस्य विशेषेण कथं स्यादभिभाषणम्म् ।

‘परंतु ऐसा करनेमें एक बाधा है, यदि मैं द्विजकी भाँति संस्कृत-वाणीका प्रयोग करूँगा तो सीता मुझे रावण समझकर भयभीत हो जायँगी ॥ १८ ॥

विद्वांसराडुव संस्कृतदल्लि नानु सम्भाषिसिदरॆ वानरनाद ईतनु हीगॆ स्वच्छवाद संस्कृतदल्लि हेगॆ माताडबल्लनु? ऎन्दु सन्देहिसि इवनु रावणनॆन्दे भाविसि भयपडबहुदु.॥18॥

पदच्छेदः

18. pradaasyaami yadi = If I use; samkR^itaam vaacham = Sankrit language; dvijaatiriva = like a brahmin; siitaa = Seetha; bhiita bhaviSyati = well become frightened; masyamaanaa = thinking; maam = me; raavaNam = as Ravana; visheSeNa = especially; vaanarasya = for a monkey; katham = how; syaat = can it be; abhibhaaSaNam = spoken?

अनुवादः

“If I use Sanskrit language like a brahmin, Seetha will get frightened, thinking me as Ravana. Especially, how can a monkey speak it?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत् ।
मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता ॥ १९ ॥

अवश्यम् एव वक्तव्यम् मानुषम् वाक्यम् अर्थवत् ॥ ५-३०-१९ मया सान्त्वयितुम् शक्या न अन्यथा इयम् अनिन्दिता ।

‘ऐसी दशामें अवश्य ही मुझे उस सार्थक भाषाका प्रयोग करना चाहिये, जिसे अयोध्याके आस-पासकी साधारण जनता बोलती है, अन्यथा इन सती-साध्वी सीताको मैं उचित आश्वासन नहीं दे सकता ॥ १९ ॥

आदरू नानु इवळॊडनॆ अर्थवत्तागि सामान्य मनुष्यरन्तॆ मातनाडुवॆनु. मानव सहजवाद मातुगळन्नाडुवुदरिन्दले अनिन्दितॆयाद इवळन्नु नानु समाधानगॊळिसबहुदु.॥19॥

पदच्छेदः

19. avashyameva = certainly; arthavat = meaningful words; maanuSam = of a human being; vaktavyam = are to be spoken; mayaa = by me; anyathaa = otherwise; iyam = she; aninditaa = the irreproachable; na shakyaa = cannot be; saantvayitum = consoled.

अनुवादः

“Certainly, meaningful words of a human being are to be spoken by me. Otherwise, the virtuous Seetha cannot be consoled.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा ।
रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासमुपैष्यति ॥ २० ॥

रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासं गमिष्यति ।

सा इयम् आलोक्य मे रूपम् जानकी भाषितम् तथा ॥ ५-३०-२० रक्षोभिः त्रासिता पूर्वम् भूयः त्रासम् गमिष्यति ।

‘यदि मैं सामने जाऊँ तो मेरे इस वानररूपको देखकर और मेरे मुखसे मानवोचित भाषा सुनकर ये जनकनन्दिनी सीता, जिन्हें पहलेसे ही राक्षसोंने भयभीत कर रखा है और भी डर जायँगी ॥ २० ॥

इष्टरवरॆगॆ राक्षसियरिन्द मॊदले इवळु भयपट्टिरुवळु. ईग नन्न रूपवन्नु नोडि नन्न मातुगळन्नु केळि इवळु इन्नू हॆच्चागि भयपडबहुदु.॥20॥

पदच्छेदः

20. aalokya = looking at; me = my; ruupam = figure; tathaa = and; bhaaSitam = language; jaanakii = Seetha; gamiSyati = will get; tvaasam = fear; bhuuyaH = again; saaiyam = she who; traasitaa = who was frightened; puurvam = previously; rakSobhiH = by demons.

अनुवादः

“Looking at my figure and the language, Seetha who was already frightened previously by the demons, will get frightened again.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी ।
जानाना मां विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम् ॥ २१ ॥

ततो जात परित्रासा शब्दम् कुर्यान् मनस्विनी ॥ ५-३०-२१ जानमाना विशाल अक्षी रावणम् काम रूपिणम् ।

‘मनमें भय उत्पन्न हो जानेपर ये विशाललोचना मनस्विनी सीता मुझे इच्छानुसार रूप धारण करनेवाला रावण समझकर जोर-जोरसे चीखने-चिल्लाने लगेंगी ॥

बुद्धिवन्तळू, विशालाक्षियू आद सीतादेवियु नन्नन्नु कामरूपियाद रावणनॆन्दु भाविसि भयगॊण्डु आर्तनादवन्नु माडबहुदु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tataH = thereafter; vishaalaakSi = this large-eyed Seetha; manasvinii = who is full of mind; jaanaana = thinking; maam = me; raavaNam = as Ravana; kaama ruupiNam = who can assume any form at will; kuryaat = and may make; shabdam = a noise; jaata partitraasaa = engendered by fear.

अनुवादः

“Thereafter, this large-eyed Seetha who is full of mind, thinking me as Ravana who can assume any form at will, may shout loudly, engendered by fear.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणः ।
नानाप्रहरणो घोरः समेयादन्तकोपमः ॥ २२ ॥

सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसी गणः ॥ ५-३०-२२ नाना प्रहरणो घोरः समेयात् अन्तक उपमः ।

‘सीताके चिल्लानेपर ये यमराजके समान भयानक राक्षसियाँ तरह-तरहके हथियार लेकर सहसा आ धमकेंगी ॥

सीतादेविय आर्तनादवन्नु केळि यमकिङ्कररन्तॆ इरुव राक्षसियर गुम्पु ऒडनॆये नानाविधवाद आयुधगळन्नु हिडिदुकॊण्डु नन्नन्नु ऎदुरिसलूबहुदु.॥22॥

पदच्छेदः

22. sahasaa = as soon as; shabde = the noise; kR^ite = is made; siitayaa = by Seetha; raakSasiigaNaH = a troop of female-demons; ghoraH = dreadful; antakopamaH = as Yama the Lord of Death; sameyaat = may assemble (here); naanaapraharaNaH = wielding various kinds of weapons.

अनुवादः

“As soon as Seetha shouts loudly, a troop of female-demons, wielding various kinds of weapons and appearing dreadful as Yama the Lord of Death, may assemble here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मां सम्परिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः ।
वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं महाबलाः ॥ २३ ॥

वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं यथाबलम् ।

ततो माम् सम्परिक्षिप्य सर्वतो विकृत आननाः ॥ ५-३०-२३ वधे च ग्रहणे चैव कुर्युः यत्नम् यथा बलम् ।

‘तदनन्तर ये विकट मुखवाली महाबलवती राक्षसियाँ मुझे सब ओरसे घेरकर मारने या पकड़ लेनेका प्रयत्न करेंगी ॥ २३ ॥

विकारवाद मुखवुळ्ळ, महाबलशालियाद रक्कसियरॆल्लरू ऎल्ल कडॆयिन्द नन्नन्नु सुत्तुवरिदु वधॆ माडबहुदु अथवा बन्धिसलू प्रयत्निसबहुदु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tataH = then; vikR^itaananaH = those female demons with their ugly faces; samparikSipya = may encircle; maam = me; sarvataH = from all sides; kuryuH = and make; yatnam = an effort; grahaNe chaiva = to catch; vadhecha = and kill (me); yathaabalam = with all their might.

अनुवादः

“Then those ugly faced female-demons may encircle me from all sides and try to catch and kill me with all their might.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं मां शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् ।
दृष्ट्वा च परिधावन्तं भवेयुः परिशङ्किताः ॥ २४ ॥

गृह्य शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् । दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर्भयशङ्किताः ।

गृह्य शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् ॥ ५-३०-२४ दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर्भयशङ्किताः ।

‘फिर मुझे बड़े-बड़े वृक्षोंकी शाखा-प्रशाखा और मोटी-मोटी डालियोंपर दौड़ता देख ये सब-की-सब सशङ्क हो उठेंगी ॥ २४ ॥

रॆम्बॆगळन्नू, चिक्ककॊम्बॆगळन्नू, दप्पवाद कॊम्बॆगळुळ्ळ मरगळन्नु हिडिदुकॊण्डु ओडुत्तिरुव नन्नन्नु नोडि आ रक्कसियरु भय सन्देहगळन्नु हॊन्दुवरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. dR^iSTyaa = seeing; viparidhaavantam = me running; hitter and thither; gR^ihya = grasping; shaakhaaH = big branches; prashaakhaashcha = small branches; skandhaamshcha = and trunks; uttamashaakhinaam = of excellent trees; bhaveyuH = they may become; bhaya shaNkitaaH = alarmed with fear.

अनुवादः

“Then, seeing me running hither and thither, seizing big branches, twigs and trunks of excellent trees, they may get alarmed with fear.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम रूपं च सम्प्रेक्ष्य वने विचरतो महत् ।
राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृतस्वराः ॥ २५ ॥

राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृताननाः ।

मम रूपम् च सम्प्रेक्ष्य वनम् विचरतो महत् ॥ ५-३०-२५ राक्षस्यो भय वित्रस्ता भवेयुः विकृत आननाः ।

‘वनमें विचरते हुए मेरे इस विशाल रूपको देखकर राक्षसियाँ भी भयभीत हो बुरी तरहसे चिल्लाने लगेंगी ॥

ई वनदल्लि अत्त-इत्त सञ्चरिसुत्तिरुव नन्न बृहद्रूपवन्नु कण्डु भयभीतरागि अवरु विकारवाद ध्वनिगळिन्द किरिचिकॊळ्ळबहुदु.॥25॥

पदच्छेदः

25. raakSasyaH = the female-demons; vikR^itaananaaH = with their ugly faces; bhaveyuH = will be; bhayavitrastaaH = frightened with fear; samprekSye = by seeing mama = my; mahat = huge; ruupam = figure; vicharataH = wandering; vane = in the grove.

अनुवादः

“The ugly faced female-demons will be frightened with fear, after seeing my huge figure wandering in the grove.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कुर्युः समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि ।
राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने ॥ २६ ॥

ततः कुर्युः समाह्वानम् राक्षस्यो रक्षसाम् अपि ॥ ५-३०-२६ राक्षस इन्द्र नियुक्तानाम् राक्षस इन्द्र निवेशने ।

‘इसके बाद वे निशाचरियाँ राक्षसराज रावणके महलमें उसके द्वारा नियुक्त किये गये राक्षसोंको बुला लेंगी ॥ २६ ॥

बळिक अवरु राक्षसेन्द्रनाद रावणन भवनक्कॆ होगि रक्षणॆगागि अवनिन्द नियुक्तराद राक्षसरन्नु आह्वानिसबहुदु.॥26॥

पदच्छेदः

26. tataH = then; raakSasyaH = the female demons; kuryuH samaahvaanam = may invite; rakSasaam api = other demons also; raakSasendra niyuktaanaam = retained by Ravana; raakSasendra niveshane = in the house of Ravana.

अनुवादः

“Then those female-demons may call the other demons too retained by Ravana in his house.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते शूलशरनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः ।
आपतेयुर्विमर्देऽस्मिन् वेगेनोद्वेगकारणात् ॥ २७ ॥

ते शूलशक्तिनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः ।

ते शूल शर निस्त्रिंश विविध आयुध पाणयः ॥ ५-३०-२७ आपतेयुः विमर्दे अस्मिन् वेगेन उद्विग्न कारिणः ।

‘इस हलचलमें वे राक्षस भी उद्विग्न होकर शूल, बाण, तलवार और तरह-तरहके शस्त्रास्त्र लेकर बड़े वेगसे आ धमकेंगे ॥ २७ ॥

आ राक्षसरु शूलगळू, भल्लॆगळू, खड्गगळू मुन्ताद आयुधगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु नन्नॊडनॆ होराडलु वेगवागि इल्लिगॆ बरबहुदु.॥27॥

पदच्छेदः

27. te = those female-demons; udvega kaaraNaat = with an element of turbulence; vegena = and in the speed; aapateyuH = may rush into; asmin = this; vimarde = battle; shuula shakti nistrimsha vividhaayudha paaNayaH = with various kinds of weapons like spears; lances and swords.

अनुवादः

“Those female-demons with an element of turbulence and rapidity may rush into a battle with various kinds of weapons like spears lances and swords.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

संरुद्धस्तैस्तु परितो विधमे राक्षसं बलम् ।
शक्नुयां न तु सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः ॥ २८ ॥

संरुद्धस्तैस्तु परितो विधमन् रक्षसां बलम् ।

सम्क्रुद्धः तैः तु परितो विधमन् रक्षसाम् बलम् ॥ ५-३०-२८ शक्नुयम् न तु सम्प्राप्तुम् परम् पारम् महाउदधेः ।

‘उनके द्वारा सब ओरसे घिर जानेपर मैं राक्षसोंकी सेनाका संहार तो कर सकता हूँ; परंतु समुद्रके उस पार नहीं पहुँच सकता ॥ २८ ॥

अवरॆल्लरू ऒट्टागि बन्दु नन्नन्नु सुत्तुगट्टि युद्धक्कॆ निन्तरू नानु आ राक्षससैन्यवन्नु ध्वंसमाडबल्लॆ. आदरॆ कादाटदल्लि सिलुकि महोदधिय आचॆ दडक्कॆ हॊगलु ननगॆ साध्यवागदे इरबहुदु.॥28॥

पदच्छेदः

28. samruddhaH = obstructed tightly; paritaH = around; taiH = by them; na shaknuyaam = I may not be able; sampraaptum = to reach; param paaram = the other shore; mahodadhe = of the great ocean; vidhaman = while destroying; balam = the army; rakSasaam = of demons.

अनुवादः

“Surrounded on all sides by them, I may not be able to reach the other shore of the great ocean, while destroying the army of demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मां वा गृह्णीयुरावृत्य बहवः शीघ्रकारिणः ।
स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत् ॥ २९ ॥

मां वा गृह्णीयुराप्लुत्य बहवः शीघ्रकारिणः ।

माम् वा गृह्णीयुः आप्लुत्य बहवः शीघ्र कारिणः ॥ ५-३०-२९ स्यात् इयम् च अगृहीत अर्था मम च ग्रहणम् भवेत् ।

‘यदि बहुत-से फुर्तीले राक्षस मुझे घेरकर पकड़ लें तो सीताजीका मनोरथ भी पूरा नहीं होगा और मैं भी बंदी बना लिया जाऊँगा ॥ २९ ॥

चुरुकाद कॆलवु मन्दि राक्षसरु नन्नन्नु सुत्तुवरिदु बन्धिसलुबहुदु. आ स्थितियल्लि नानु श्रीरामन सन्देशवन्नु सीतॆगॆ मुट्टिसलारॆनु. नानु बन्दिरुव कार्यवु नॆरवेरदु.॥29॥

पदच्छेदः

29. bahavaH = many demons; shiighra kaariNaH = operating speedily; * gR^ihNiiyuH vaa* = may capture; maam = me; aaplutya = having jumped up; iyam cha = this Seetha; syaat = may be; agR^ihiitaarthaa = not comprehending the sense mama = my; * grahaNamcha* = capture too; bhavet = may occur.

अनुवादः

“Or having jumped up (over me) many demons operating speedily may capture me. Then, Seetha may not be able to know the occurrence of my arrival. Even I may get captured too.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम् ।
विपन्नं स्यात् ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम् ॥ ३० ॥

हिंसा अभिरुचयो हिंस्युः इमाम् वा जनक आत्मजाम् ॥ ५-३०-३० विपन्नम् स्यात् ततः कार्यम् राम सुग्रीवयोः इदम् ।

‘इसके सिवा हिंसामें रुचि रखनेवाले राक्षस यदि इन जनकदुलारीको मार डालें तो श्रीरघुनाथजी और सुग्रीवका यह सीताकी प्राप्तिरूप अभीष्ट कार्य ही नष्ट हो जायगा ॥ ३० ॥

हिंसाप्रवृत्तियवराद राक्षसरु ई जानकिदेवियन्नु इन्नू हॆच्चागि हिंसिसबहुदु. अदरिन्दागि राम-सुग्रीवरु ननगॆ ऒप्पिसिद सीतान्वेषण कार्यवु भङ्गवागबहुदु.॥30॥

पदच्छेदः

30. vaa = or; himsaabhiruchayaH = the violent-minded demons; himsyuH = may kill; imaam = this; jaanakaatmajam = Seetha; tataH = consequently; idam = this; kaaryam = work; raama sugriivayoH = of Rama and Sugreeva; vipannam syaat = will be ruined.

अनुवादः

“Or the violent minded demons may kill this Seetha. Consequently this work of Rama and Sugreeva will be ruined.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्देशे नष्टमार्गेऽस्मिन् राक्षसैः परिवारिते ।
सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी ॥ ३१ ॥

सागरेण परीक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी ।

उद्देशे नष्ट मार्गे अस्मिन् राक्षसैः परिवारिते ॥ ५-३०-३१ सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी ।

‘यह स्थान राक्षसोंसे घिरा हुआ है । यहाँ आनेका मार्ग दूसरोंका देखा या जाना हुआ नहीं है तथा इस प्रदेशको समुद्रने चारों ओरसे घेर रखा है । ऐसे गुप्त स्थानमें जानकीजी निवास करती हैं ॥ ३१ ॥

जानकिदेवि इरुव ई रहस्य स्थळक्कॆ बरलु याव मार्गवू इल्ल. सुत्तलू समुद्रविदॆ. मेलागि राक्षसरु ई स्थळवन्नु निरन्तरवागि कावलु कायुत्तिद्दारॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. jaanakii = Seetha; vasati = is residing; asmin = in this; gupte = secret; uddeshe = place; naSTa maarge = with concealed access; parivaarite = surrounded; raakSasaiH = by demons; parikSipte = and encircled; saagareNa = by ocean.

अनुवादः

“Seetha is residing in this secret place, with a concealed access, surrounded by demons and encircled by an ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे ।
नान्यं पश्यामि रामस्य सहायं कार्यसाधने ॥ ३२ ॥

नान्यं पश्यामि रामस्य साहाय्यं कार्यसाधने ।

विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिः मयि सम्युगे ॥ ५-३०-३२ न अन्यम् पश्यामि रामस्य सहायम् कार्य साधने ।

‘यदि राक्षसोंने मुझे संग्राममें मार दिया या पकड़ लिया तो फिर श्रीरघुनाथजीके कार्यको पूर्ण करनेके लिये कोई दूसरा सहायक भी मैं नहीं देख रहा हूँ ॥

नानु युद्धदल्लि राक्षसरिन्द बन्धितनादरॆ, इवळ सुळिवु यारिगू सिक्कदन्तागि राम-सुग्रीवर प्रयत्नवॆल्लवू निष्फलवागुत्तदॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. mayi vishaste = If I am killed; samyuge = in the battle; vaa = or; gR^ihite vaa = captured; rakSobhiH = by the demons; na pashyaami = I do not see; anyam = any other; sahaayam = companion; raamasya = for Rama; kaarya saadhane = in fulfilling this work (of searching for Seetha).

अनुवादः

“If I am killed in the battle or got captured by the demons, I do not see any other companion for Rama who can fulfill this work (of searching for Seetha).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः ।
शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत महोदधिम् ॥ ३३ ॥

विमृशन् च न पश्यामि यो हते मयि वानरः ॥ ५-३०-३३ शत योजन विस्तीर्णम् लन्घयेत महाउदधिम् ।

‘बहुत विचार करनेपर भी मुझे ऐसा कोई वानर नहीं दिखायी देता है, जो मेरे मारे जानेपर सौ योजन विस्तृत महासागरको लाँघ सके ॥ ३३ ॥

राक्षसरॊडनॆ युद्ध माडुवाग नानेनादरू हतनादरॆ श्रीरामन कार्यक्कागि नूरु योजन विस्तारवाद समुद्रवन्नु दाटिकॊण्डु बरलु ऎष्टु आलोचिसिदरू समर्थनाद बेरॊब्ब वानरनु कण्डुबरुवुदिल्ल.॥33॥

पदच्छेदः

33. vimR^ishan cha = even after due reflection; na pashyaami = I do not see; yaH = any; vaanaraH = monkey; laN^ghayeta = who can transgress; mahodadhim = the ocean; shata yojana vistiirNam = with a breadth od one hundred yoganas; mayihate = if i got killed.”

अनुवादः

“Even after due reflection, I do not see any monkey who can transgress the ocean with a breadth of one hundred Yojanas, in case I am killed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामं हन्तुं समर्थोऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् ।
न तु शक्ष्याम्यहं प्राप्तुं परं पारं महोदधेः ॥ ३४ ॥

न तु शक्ष्यामि सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः ।

कामम् हन्तुम् समर्थो अस्मि सहस्राणि अपि रक्षसाम् ॥ ५-३०-३४ न तु शक्ष्यामि सम्प्राप्तुम् परम् पारम् महाउदधेः ।

‘मैं इच्छानुसार सहस्रों राक्षसोंको मार डालनेमें समर्थ हूँ; परंतु युद्धमें फँस जानेपर महासागरके उस पार नहीं जा सकूँगा ॥ ३४ ॥

साविरारु राक्षसरन्नु संहरिसलु नानु समर्थनागिरुवॆनु. आदरॆ ई राक्षसरॊडनॆ युद्धदल्लि सिलुकि अनेक दिनगळु कळॆदरॆ महोदधिय आचॆ दडक्कॆ सकालदल्लि होगलु साध्यवागलारदु.॥34॥

पदच्छेदः

33. vimR^ishan cha = even after due reflection; na pashyaami = I do not see; yaH = any; vaanaraH = monkey; laN^ghayeta = who can transgress; mahodadhim = the ocean; shata yojana vistiirNam = with a breadth of one hundred yoganas; mayihate = if i got killed."

अनुवादः

“I am competent to kill even thousands of demons. I am quite sure. But, after doing such a large battle, I may not be capable of reaching the other shore of the ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते ।
कश्च निःसंशयं कार्यं कुर्यात् प्राज्ञः ससंशयम् ॥ ३५ ॥

असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते ॥ ५-३०-३५ कः च निह्संशयम् कार्यम् कुर्यात् प्राज्ञः ससंशयम् ।

‘युद्ध अनिश्चयात्मक होता है (उसमें किस पक्षकी विजय होगी, यह निश्चित नहीं रहता) और मुझे संशययुक्त कार्य प्रिय नहीं है । कौन ऐसा बुद्धिमान् होगा, जो संशयरहित कार्यको संशययुक्त बनाना चाहेगा ॥ ३५ ॥

युद्धरङ्गदल्लि जयापजयगळु अनिश्चितवादुवुगळु. संशयात्मकवाद कार्यवन्नु माडुवुदु ननगॆ रुचिसुवुदिल्ल. प्राज्ञनादवनु यारे आगिरलि, संशयास्पद कार्यवन्नु विचारविल्लदॆ निःसंशयवागि हेगॆ ताने माडुवनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. yuddhaani = conflicts; asatyaani cha = are unreal too; me = to me; na rochate = there is no desire; samshayaH = for uncertainty; kaH = which; praaJNyaH = intellectual; kuryaat = will do; niH samshayam = an assured; kaaryam = act; sasamshayam = with a doubt?"

अनुवादः

‘Conflicts are unreal too and to me, there is no desire for uncertainty. which intellectual will do an assured act with an apprehension?"

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष दोषो महान् हि स्यान्मम सीताभिभाषणे ।
प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे ॥ ३६ ॥

एष दोषो महान् हि स्यान् मम सीता अभिभाषणे ॥ ५-३०-३६ प्राण त्यागः च वैदेह्या भवेत् अनभिभाषणे ।

‘सीताजीसे बातचीत करनेमें मुझे यही महान् दोष प्रतीत होता है और यदि बातचीत नहीं करता हूँ तो विदेहनन्दिनी सीताका प्राणत्याग भी निश्चित ही है ॥ ३६ ॥

सीतॆयॊडनॆ मातनाडुवुदरिन्द ई ऒन्दु महत्तरवाद विपत्तु(युद्धवु) सम्भविसुवुदु. आदरॆ ईग नानु इवळॊडनॆ माताडदिद्दरॆ वैदेहिय प्राणत्यागवे आगित्तदॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. anabhibhaaSaNe = If I do not talk; bhavet = there will be; vaidehyaaH = Seetha’s; praaNatyaagaH = death; siitaabhibhaaSaNe = If I talk to Seetha; eSaH = this; mahaan = great; doSaH = lapse; syaat = will occur.

अनुवादः

“If I do not talk, there will be Seetha’s death. If I talk to Seetha, this great lapse will occur.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भूताश्चार्था विरुध्यन्त देशकालविरोधिताः ।
विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥ ३७ ॥

एष दोषो महान् हि स्यान्मम सीताभिभाषणे ।
भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः ॥

भूताः च अर्था विनश्यन्ति देश काल विरोधिताः ॥ ५-३०-३७ विक्लवम् दूतम् आसाद्य तमः सूर्य उदये यथा ।

अविवेकी या असावधान दूतके हाथमें पड़नेपर बने-बनाये काम भी देश-कालके विरोधी होकर उसी प्रकार असफल हो जाते हैं, जैसे सूर्यके उदय होनेपर सब ओर फैले हुए अन्धकारका कोई वश नहीं चलता, वह निष्फल हो जाता है ॥ ३७ ॥

निश्चितवागि सलवागुव कार्यगळू कूड अविवेकियाद दूतनु देश-कालगळिगॆ विरुद्धवागि कैगॊण्डरॆ सूर्योदयवादॊडनॆ कत्तलॆयु नशिसुवन्तॆ निष्फलवागुत्तवॆ.॥37॥

पदच्छेदः

37. arthaaH = actions; bhuutaaH = which are going to be accomplished; vinashyanti = get spoiled; aasaadya = having reached (the hands of); viklabam = a confused; duutam = messenger; desha kaala virodhitaaH = when they are set in opposition to time and space; tamaH yathaa = even as darkness (disappears); suuryodaye = at sun-rise.

अनुवादः

“Actions which are going to be accomplished shortly, get spoiled at the hands of a accomplished shortly, get spoiled at the hands of a confused messenger, when the actions are set in opposition to time and space, even as darkness disappears at sun rise.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते ।
घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ ३८ ॥

अर्थ अनर्थ अन्तरे बुद्धिः निश्चिता अपि न शोभते ॥ ५-३०-३८ घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डित मानिनः ।

‘कर्तव्य और अकर्तव्यके विषयमें स्वामीकी निश्चित बुद्धि भी अविवेकी दूतके कारण शोभा नहीं पाती है; क्योंकि अपनेको बड़ा बुद्धिमान् या पण्डित समझनेवाले दूत अपनी ही नासमझीसे कार्यको नष्ट कर डालते हैं ॥ ३८ ॥

लाभ-नष्टगळन्नु नोडि राजनु तन्न मन्त्रिगळॊन्दिगॆ चर्चिसि निश्चयिसिद कार्यवादरू, अविवेकियाद दूतनिन्द अदु सलवागलारदु. एकॆन्दरॆ असमर्थनादरू तानु समर्थनॆम्ब अहङ्कारदिन्द दूतनु कार्यगळन्नु हाळु माडुत्तानॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. buddhiH = Intellect; na shobhate = does not shine; artha anarthaantare = between worthy and worthless acts; nishchitaapi = even if a decision is taken; duutaaH = messengers; paN^Dita maaninaH = boasting themselves as learned; ghaatayanti hi = indeed ruin; kaaryaaNi = the actions.

अनुवादः

“Even if a decision is taken, regarding what is worthy and what is worthless, it does not yield good results. Messengers boasting themselves to be learned, thus indeed ruin those actions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं मम ।
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥ ३९ ॥
कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत च ।
इति सञ्चिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान् मतिम् ॥ ४० ॥

न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् । कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत वा ।

‘फिर किस प्रकार यह काम न बिगड़े, किस तरह मुझसे कोई असावधानी न हो, किस प्रकार मेरा समुद्र लाँघना व्यर्थ न हो जाय और किस तरह सीताजी मेरी सारी बातें सुन लें, किंतु घबराहटमें न पड़ें—इन सब बातोंपर विचार करके बुद्धिमान् हनुमान् जी ने यह निश्चय किया ॥ ३९-४० ॥

सीतादेवियु भयसन्देहगळिल्लद रीतियिन्द अवळिगॆ नन्न मातन्नु हेगॆ तिळिसलि? मुन्तागि आलोचिसि प्राज्ञनाद हनुमन्तनु तत्कालोचितवाद कर्तव्यवन्नु माडलु निश्चयिसिदनु.॥40॥

पदच्छेदः

39. katham nu = How; kaaryam = (does) the work; na vinashyate = not get spoiled?; katham = how; vaiklabyam = the feebleness; na bhavet = can not occur?; katham nu = also how; lamghanam cha = my leaping across the sea; na bhavet = does not become; vR^ithaa = vain?"

अनुवादः

“How does not my work get spoiled? How should I avoid my feebleness? Also how does not my leaping across the sea become vain?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रीरामन कार्यवु हाळागदॆ सिद्धिसुवुदु हेगॆ? नानु बुद्धिहीननॆन्दु काणिसदॆ इरुवुदु हेगॆ? समुद्र लङ्घनवु व्यर्थवागदिरुवुदु हेगॆ?॥39॥

पदच्छेदः

40. katham nu = how (can Seetha); shR^iNuyaat = hear; me vaakyam = my words?; na udvijetavaa = or without fear; samchintya = thinking; iti = in this way; matimaan = the wise; hanumaan = Hanuma; chakaara = made up; matim = (his) mind (as follows):

अनुवादः

“How can Seetha hear my words without fear?” Thinking in this way, the wise Hanuma made up his mind (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

राममक्लिष्टकर्माणं सुबन्धुमनुकीर्तयन् ।
नैनामुद्वेजयिष्यामि तद‍्बन्धुगतचेतनाम् ॥ ४१ ॥

राममक्लिष्टकर्माणं स्वबन्धुमनुकीर्तयन् । नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतमानसाम् ।

रामम् अक्लिष्ट कर्माणम् स्व बन्धुम् अनुकीर्तयन् ॥ ५-३०-४१ न एनाम् उद्वेजयिष्यामि तत् बन्धु गत मानसाम् ।

‘जिनका चित्त अपने जीवन-बन्धु श्रीराममें ही लगा है, उन सीताजीको मैं उनके प्रियतम श्रीरामका जो अनायास ही महान् कर्म करनेवाले हैं, गुण गा-गाकर सुनाऊँगा और उन्हें उद्विग्न नहीं होने दूँगा ॥ ४१ ॥

नन्न स्वामियाद श्रीरामनु ऎन्तह क्लिष्टवाद कार्यवन्नादरू लीला मात्रदिन्द नॆरवेरिसुवनु. इवळ मनस्सु श्रीरामनल्ले संलग्नवागिदॆ. अदरिन्द श्रीरामनन्नु कीर्तिसि इवळ भयसन्देहगळन्नु इल्लवागिसुत्तेनॆ. (नानु अवळिगॆ कण्डुबन्दरॆ अवळु उद्वेगगॊळ्ळुवळु. अदक्कागि अवळिगॆ काणिसदॆ श्रीरामन गुणकीर्तनॆयन्नु माडुत्ता अवळन्नु प्रसन्नगॊळिसुत्तेनॆ.)॥41॥

पदच्छेदः

41. anukiirtayan = If I enlogige; raamam = Rama; akliSTa karmaaNam = who is unwearied in action; subandhum = and a good relation; nodvejayiSyaami = I shall not frighten; enaam = her; tadbandhugatamaanasaam = whose mind is directed towards that relation.

अनुवादः

“If I eulogize Rama, who is unwearied in action and a good relation, I shall not frighten her, whose mind is directed towards that relation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः ।
शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन् ॥ ४२ ॥

‘मैं इक्ष्वाकुकुलभूषण विदितात्मा भगवान् श्रीरामके सुन्दर, धर्मानुकूल वचनोंको सुनाता हुआ यहीं बैठा रहूँगा ॥

श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन् गिरम् ।
श्रद्धास्यति यथा सीता तथा सर्वं समादधे ॥ ४३ ॥

श्रद्धास्यति यथा हीयं तथा सर्वं समादधे ।

‘मीठी वाणी बोलकर श्रीरामके सारे संदेशोंको इस प्रकार सुनाऊँगा, जिससे सीताका उन वचनोंपर विश्वास हो । जिस तरह उनके मनका संदेह दूर हो, उसी तरह मैं सब बातोंका समाधान करूँगा’ ॥ ४३ ॥

इक्ष्वाकुवंशदल्ले श्रेष्ठनाद, आत्मविदनाद, परमात्म स्वरूपनाद, श्रीरामनिगॆ सम्बन्धिसिद शुभकरवू, धर्मयुक्तवू आद समस्त विषयगळन्नु विवरिसुत्तेनॆ. मृदुमधुर वचनगळन्नु इवळु केळुवन्तॆ निवेदिसिकॊळ्ळुवॆनु. ई विधदिन्द इवळिगॆ पूर्णविस्वासवन्नू, श्रद्धॆयन्नू, मनःशान्तियन्नु दॊरकुवन्तॆ माडुवॆनु.॥42-43॥

पदच्छेदः

42; 43. samarpayan = offering; shubhaani = auspicious; dharma yuktaani = righteous; vachanaani = words; raamasya = about Rama; variSThasya = the most excellent man; ikSvaakuuNaam = in Ikshvaaku dynasty; viditaatmanaH = and possessing a learned soul; prabruvan = and speaking; madhuraam = in a sweet; giram = voice; samaadade shraavayiSyaami sarvaani = I shall make everything intelligible; iyam = that Seetha; yathaa tathaa = rightly; shraddhaasyati = believes; sarvam = everything.

अनुवादः

“Offering auspicious and righteous words about Rama the most excellent prince Ikshvaku dynasty who possesses a learned soul and myself speaking in a sweet voice, I shall make everything intelligible so that Seetha rightly believes everything.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति स बहुविधं महाप्रभावो
जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः ।
मधुरमवितथं जगाद वाक्यं
द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान् ॥ ४४ ॥

इति स बहुविधं महानुभावो
जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः ।
मधुरमवितथं जगाद वाक्यं
द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान् ॥

इति स बहु विधम् महाअनुभावो । जगति पतेः प्रमदाम् अवेक्षमाणः । मधुरम् अवितथम् जगाद वाक्यम् । द्रुम विटप अन्तरम् आस्थितो ॥ ५-३०-४४

इस प्रकार भाँति-भाँतिसे विचार करके अशोक-वृक्षकी शाखाओंमें छिपकर बैठे हुए महाप्रभावशाली हनुमान् जी पृथ्वीपति श्रीरामचन्द्रजीकी भार्याकी ओर देखते हुए मधुर एवं यथार्थ बात कहने लगे ॥ ४४ ॥

हीगॆ बहळवागि योचिसुत्तिद्द महानुभावनाद हनुमन्तनु वृक्षदल्लि कुळित्तिद्दु जगत्पतियाद श्रीराम चन्द्रन भार्यॆयाद सीतादेवियन्नु नोडुत्ता सुमधुरवाद, कर्णानन्दकरवाद, यथार्थवाद राममहिमॆयन्नु हाडतॊडगिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. saH hanumaan = that Hanuma; mahaanubhaavaH = of noble mind; aasthitaH = abiding; druma viTapaantaram = in the midst of the twigs of the trees; avekSamaaNaH = and seeing; pramadaam = the wife; jagatipate = of Rama; the Lord of the Earth; jagaade = spoke; iti = thus; vaakyam = the words; bahuvidham = of many kinds; avitatham = which were not futile.

अनुवादः

The noble-minded Hanuman, abiding in the midst of the twigs of the trees and seeing Seetha, spoke the following words of many kinds which were not futile.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥ ३० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३० ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि मूवत्तनॆय सर्गवु मुगियितु.