०२९ सीतया शुभशकुनानुभवः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Seetha experiences some good omens as follows; Her left eye, left shoulder and left thigh quivered, as also her clothing slipped a bit. Feeling these omens, her consciousness was awakened with exaltation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

29. सीताजीके शुभ शकुन

तथागतां तां व्यथितामनिन्दितां
व्यतीतहर्षां परिदीनमानसाम् ।
शुभां निमित्तानि शुभानि भेजिरे
नरं श्रिया जुष्टमिवोपसेविनः ॥ १ ॥

तथागतां तां व्यथितामनिन्दितां
व्यपेतहर्षां परिदीनमानसाम् ।
शुभां निमित्तानि शुभानि भेजिरे
नरं श्रिया जुष्टमिवोपजीविनः ॥

तथा गताम् ताम् व्यथिताम् अनिन्दिताम् । व्यपेत हर्षाम् परिदीन मानसाम् । शुभाम् निमित्तानि शुभानि भेजिरे । नरम् श्रिया जुष्टम् इव उपजीविनः ॥ ५-२९-१

इस प्रकार अशोकवृक्षके नीचे आनेपर बहुत-से शुभ शकुन प्रकट हो उन व्यथितहृदया, सती-साध्वी, हर्षशून्य, दीनचित्त तथा शुभलक्षणा सीताका उसी तरह सेवन करने लगे, जैसे श्रीसम्पन्न पुरुषके पास सेवा करनेवाले लोग स्वयं पहुँच जाते हैं ॥ १ ॥

हागे शिंशुपावृक्षद रॆम्बॆयन्नु आश्रयिसि निन्तिद्द, प्राणत्यागक्कागि सिद्धळाद, व्यथॆपडुत्तिरुव, दोषरहितॆयू, सन्तोषविल्लदवळू, दैन्यदल्लिरुव आ शुभाङ्गि सीतादेविगॆ श्रीमन्तनन्नु सेवकरु आश्रयिसुवन्तॆ शुभशकुनगळु आगतॊडगिदवु.॥1॥

पदच्छेदः

1. taam = to her; tathaagataam = who was in such circumstances; vyathitaam = who was in distress; aninditaam = who was irraproachable; vyapeta harSaam = devoid of joy; paridiinamaanasaam = who was dejected; shubhaam = who was virtuous; bhejire = was bestowed with; shubhaani = auspicious; nimittaani = omens; naram iva = as a man; juSTam = possessed; shriyaa = of prosperity; upajiivinaH iva = is bestwoed with dependent servants.

अनुवादः

To her who was in such circumstances, who was in distress, who was irraproachable, devoid of joy and dejected but virtuous, was bestowed with auspicious omens, as a prosperous man is bestowed with dependent servants.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याः शुभं वाममरालपक्ष्म-
राज्यावृतं कृष्णविशालशुक्लम् ।
प्रास्पन्दतैकं नयनं सुकेश्या
मीनाहतं पद्ममिवाभिताम्रम् ॥ २ ॥

तस्याः शुभं वाममराळपक्ष्म-
राजीवृतं कृष्णविशालशुक्लम् ।
प्रास्पन्दतैकं नयनं सुकेश्या
मीनाहतं पद्ममिवाभिताम्रम् ॥

तस्याः शुभम् वामम् अराल पक्ष्म । राजी वृतम् कृष्ण विशाल शुक्लम् । प्रास्पन्दत एकम् नयनम् सुकेश्या । मीन आहतम् पद्मम् इव अभिताम्रम् ॥ ५-२९-२

उस समय सुन्दर केशोंवाली सीताका बाँकी बरौनियोंसे घिरा हुआ परम मनोहर काला, श्वेत और विशाल बायाँ नेत्र फड़कने लगा । जैसे मछलीके आघातसे लाल कमल हिलने लगा हो ॥ २ ॥

केशसौन्दर्यदिन्द ऒप्पुत्तिद्द आ सीतादेविय कण्णुगळु डॊङ्काद मत्तु सुन्दरवाद रॆप्पॆय कूदलिन सालिनिन्द आवृतवागिद्दवु. मध्यदल्लि कप्पागियू सुत्तलू बॆळ्ळगू, विशालवागिद्दवु. अवुगळल्लिन ऎडगण्णु मीनिनिन्द अल्लाडिसल्पट्ट कॆन्दावरॆयन्तॆ अदरुत्तित्तु.॥2॥

पदच्छेदः

2. sukeshyaaH = the beautifully haired; tastaaG = Seetha’s; vaamanayanam = araala pakSma raajiivR^itam = whose surrounding row of eye-lashes were curved; kR^iSNa vishaalaa shuklam = which was black; wide and bright-looking; praaspandata = like a red lotus; miinaahatam = (quivered) by the blow of a fish.

अनुवादः

The beautifully haired Seetha’s left eye, which was auspicious, whose surrounding row of eye-lashes were curved, which was black, wide and bright-looking; was predominantly quivering, like a red lotus quivered by the blow of a fish.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भुजश्च चार्वञ्चितवृत्तपीनः
परार्घ्यकालागुरुचन्दनार्हः ।
अनुत्तमेनाघ्युषितः प्रियेण
चिरेण वामः समवेपताशु ॥ ३ ॥

भुजश्च चार्वञ्चितपीनवृत्तः
परार्ध्यकालागरुचन्दनार्हः ।
अनुत्तमेनाध्युषितः प्रियेण
चिरेण वामः समवेपताशु ॥

भुजः च चार्व् अन्चित पीन वृत्तः । पर अर्ध्य काल अगुरु चन्दन अर्हः । अनुत्तमेन अध्युषितः प्रियेण । चिरेण वामः समवेपत आशु ॥ ५-२९-३

साथ ही उनकी सुन्दर प्रशंसित गोलाकार मोटी, बहुमूल्य काले अगुरु और चन्दनसे चर्चित होनेयोग्य तथा परम उत्तम प्रियतमद्वारा चिरकालसे सेवित बायीं भुजा भी तत्काल फड़क उठी ॥ ३ ॥

सीतादेविय ऎडभुजवु सुन्दरवागियू, मनोहरवागियू इद्दितु. अदु दुण्डागियू, दप्पवागियू इद्दु, श्रेष्ठवाद अगरु चन्दनादि सुगन्धद्रव्यगळ अनुलेपनक्कॆ अर्हवागिद्दु सर्वश्रेष्ठनाद श्रीरामचन्द्रन सम्पर्कवन्नु बहळ कालदिन्द हॊन्दिद्द आ भुजवु कूड अदुरतॊडगितु.॥3॥

पदच्छेदः

3. vaamaH bhujashcha = Her left shoulder; chaarvaNchita piina vR^ittaH = which was pretty; distinguished; beefy and round; paraarthyakaaguru chandanaarhaH = which deserved to be applied with excellent black aloe and sandalwood paste; chireNa dhyuSitaH = which had been used for long as a pillow; anuttamena = by her most excellently; priyeNa = beloved Rama; aashu = quickly; sannavepata = quivered.

अनुवादः

Her left shoulder, which was pretty, distinguished beefy and round, which deserved to be applied with excellent black aloe and sandalwood paste, which had been used

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजेन्द्रहस्तप्रतिमश्च पीन-
स्तयोर्द्वयोः संहतयोस्तु जातः ।
प्रस्पन्दमानः पुनरूरुरस्या
रामं पुरस्तात् स्थितमाचचक्षे ॥ ४ ॥

गजेन्द्रहस्तप्रतिमश्च पीन-
स्तयोर्द्वयोः संहतयोः सुजातः ।
प्रस्पन्दमानः पुनरूरु रस्या
रामं पुरस्तात् स्थितमाचचक्षे ॥

गज इन्द्र हस्त प्रतिमः च पीनः । तयोः द्वयोः सम्हतयोः सुजातः । प्रस्पन्दमानः पुनः ऊरुः अस्या । रामम् पुरस्तात् स्थितम् आचचक्षे ॥ ५-२९-४

फिर उनकी परस्पर जुड़ी हुई दोनों जाँघोंमेंसे एक बायीं जाँघ, जो गजराजकी सूँड़के समान पीन (मोटी) थी, बारम्बार फड़ककर मानो यह सूचना देने लगी कि भगवान् श्रीराम तुम्हारे सामने खड़े हैं ॥ ४ ॥

सीतॆय ऎरडू तॊडॆगळु परस्पर घर्षिसुत्तिद्दवु. अदरल्लि मदिसिद आनॆय सॊण्डिलिनन्तिद्द, दप्पवाद अवळ ऎडतॊडॆयु अदरुत्तिद्दु, अदु श्रीरामनु तन्न ऎदुरिगे इरुवन्तॆ सूचिसुत्तित्तु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tayoH dvayoH = of her two thighs; samhatayoH = kept together; asyaaH uruH = her (left) thigh; piinaH = which was beefy; sujaataH = and well born; gajendrahasta pratimaH = which resembled the trunk of a princely elephant; praspandamaanaH = was predominantly quivering; achachakSe = spoke; sthitam = the existance; raamam = of Rama; purustaat = in front.

अनुवादः

Of her two thighs kept together, the left tigh which was beefy and well born, which resembled the trunk of a princely elephant was predominantly quivering, spoke indistinctly of existenc of Rama in front.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुभं पुनर्हेमसमानवर्ण-
मीषद्रजोध्वस्तमिवातुलाक्ष्याः ।
वासः स्थितायाः शिखराग्रदन्त्याः
किञ्चित् परिस्रंसत चारुगात्र्याः ॥ ५ ॥

शुभं पुनर्हेमसमानवर्ण-
मीषद्रजोध्वस्तमिवामलाक्ष्याः ।
वासः स्थितायाः शिखराग्रदत्याः
किञ्चित् परिस्रंसत चारुगात्र्याः ॥

शुभम् पुनः हेम समान वर्णम् । ईषत् रजो ध्वस्तम् इव अमल अक्ष्याः । वासः स्थितायाः शिखर अग्र दन्त्याः । किंचित् परिस्रंसत चारु गात्र्याः ॥ ५-२९-५

तत्पश्चात् अनारके बीजकी भाँति सुन्दर दाँत, मनोहर गात्र और अनुपम नेत्रवाली सीताका, जो वहाँ वृक्षके नीचे खड़ी थीं, सोनेके समान रंगवाला किंचित् मलिन रेशमी पीताम्बर तनिक-सा खिसक गया और भावी शुभकी सूचना देने लगा ॥ ५ ॥

सुन्दर गात्रळाद आ सीतादेविय नयनगळु निर्मलवागिद्दवु. अवळ दन्तपङ्क्तिगळु दुण्डागियू, दाळिम्बॆय बीजदन्तॆ मनोहरवागिद्दवु. ऎडतॊडॆयु अदरुविकॆयिन्दागि सीतादेवियु उट्टिद्द, भङ्गार बण्णद, धूळिनिन्द मसकाद वस्त्रवु स्वल्प कॆळक्कॆ जारित्तु. (इदु भर्तृसमागम सूचनॆयागिदॆ.)॥5॥

पदच्छेदः

5. punaH = again; vaasaH = the clothing; sthitaayaaH = of Seetha standng there; amalaakSyaaH = of spotless eyes; chaarugaatryaaH = and charming limbs; shikhaagra dantyaaH = having teeth resembling the buds of jasmine; hema samaana varNam = which was of golden shade; iiSat = and was slightly; rajodhvastamiva = soiled as it were with dust; parisramsata = glided down; shubham = which looked auspicious.

अनुवादः

Again, the clothing of Seetha standing there, of spotless eyes and charming limbs, having teeth resembling the buds of jasmine, which was of golden shade and was slightly soiled as it were with dust, glited down, which appeared auspicious (for her).

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतैर्निमित्तैरपरैश्च सुभ्रूः
सञ्चोदिता प्रागपि साधुसिद्धैः ।
वातातपक्लान्तमिव प्रणष्टं
वर्षेण बीजं प्रतिसञ्जहर्ष ॥ ६ ॥

एतैर्निमित्तैरपरैश्च सुभ्रूः
सम्बोधिता प्रागपि साधु सिद्धैः ।
वातातपक्लान्तमिव प्रनष्टं
वर्षेण बीजं प्रतिसञ्जहर्ष ॥

एतैः निमित्तैः अपरैः च सुभ्रूः । सम्बोधिता प्राग् अपि साधु सिद्धैः । वात आतप क्लान्तम् इव प्रनष्टम् । वर्षेण बीजम् प्रतिसम्जहर्ष ॥ ५-२९-६

इनसे तथा और भी अनेक शकुनोंसे, जिनके द्वारा पहले भी मनोरथसिद्धिका परिचय मिल चुका था, प्रेरित हुई सुन्दर भौंहोंवाली सीता उसी प्रकार हर्षसे खिल उठीं, जैसे हवा और धूपसे सूखकर नष्ट हुआ बीज वर्षाके जलसे सिंचकर हरा हो गया हो ॥ ६ ॥

सुन्दरवाद हुब्बुगळिन्द कूडिद्द, सीतादेवियु कण्डुबन्द शुभसूचक शकुनगळिन्दलू, हिन्दॆ सत्पुरुषरु हेळिद मातुगळिन्दलू प्रोत्साहितळागि गाळियिन्दलू, बिसिलिनिन्दलू, ऒणगिहोद बीजवु मळॆयिन्द मॊळकॆयॊडॆदु मेलक्कॆ बरुवन्तॆ अवळु सन्तोषगॊण्डळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. etaiH = these; nimittaiH = omens; aparaishcha = and some other omens; sambodhitaa = explained; saadhu = straight; siddhaiH = which were fruitful; praagapi = previously also; subhruuH = Seetha of beautiful eyebrows; pratisamjaharSa = disclosed a great joy; biijam iva = even as a seed; praNaSTam = vanished; vaataatapa klaantam = and withered by the wind and the sun; (got sprouted); varSeNa = by rain.

अनुवादः

Bolstered by these and some other omens which straight explained that they were fruitful on the earlier occasion also, Seetha of beautiful eyebrows disclosed a great joy, even as a seed vanished and withered by the wind and the sun, got sprouted by rain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याः पुनर्बिम्बफलोपमोष्ठं
स्वक्षिभ्रुकेशान्तमरालपक्ष्म ।
वक्त्रं बभासे सितशुक्लदंष्ट्रं
राहोर्मुखाच्चन्द्र इव प्रमुक्तः ॥ ७ ॥

तस्याः पुनर्बिम्बफलाधरोष्ठं
स्वक्षिभ्रु केशान्तमरालपक्ष्म ।
वक्त्रं बभासे स्मितशुक्लदंष्ट्रं
राहोर्मुखाच्चन्द्र इव प्रमुक्तः ॥

तस्याः पुनः बिम्ब फल उपम ओष्ठम् । स्वक्षि भ्रु केश अन्तम् अराल पक्ष्म । वक्त्रम् बभासे सित शुक्ल दम्ष्ट्रम् । राहोः मुखाच् चन्द्र इव प्रमुक्तः ॥ ५-२९-७

उनका बिम्बफलके समान लाल ओठों, सुन्दर नेत्रों, मनोहर भौंहों, रुचिर केशों, बाँकी बरौनियों तथा श्वेत, उज्ज्वल दाँतोंसे सुशोभित मुख राहुके ग्राससे मुक्त हुए चन्द्रमाकी भाँति प्रकाशित होने लगा ॥ ७ ॥

सीतादेविय मुखवु तॊण्डॆहण्णिनन्तॆ कॆम्पाद तुटिगळिन्द परिशोभिसुत्तित्तु. सुन्दरवाद कण्णुगळिन्दलू, डॊङ्काद हुब्बुगळिन्दलू, रॆप्पॆगळिन्दलू, मुङ्गुरुळुगळिन्दलू, शुभ्रवागियू बिळुपागियु इद्द हल्लुगळिन्दलू राराजिसुत्तिद्दितु. अन्तह मुखवु राहुविनिन्द बिडल्पट्ट चन्द्रबिम्बदन्तॆ प्रकाशिसुत्तित्तु.॥7॥

पदच्छेदः

7. punaH = moreover; bimbaphalaadharoSTham = having the lips like Bimba fruit; svakSSibhru keshaantam = having beautiful eyes and eyebrows; araalapakSma = who eye lids are curved; sita chaaru dantam = having charming white teeth; tasyaa = her; vaktram = face; babhaase = shone; chandraH iva = like the moon; pramuktaH = liberated; * raahoH mukhaat* = from the mouth of the demon Rahu.

अनुवादः

Moreover, having the lips resembling Bimba fruit, having beautiful eyes and eyebrows, whose eye lids are curved, having charming white teeth, her face shone like the moon liberated from the mouth of the demon Rahu.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा वीतशोका व्यपनीततन्द्रा
शान्तज्वरा हर्षविबुद्धसत्त्वा ।
अशोभतार्या वदनेन शुक्ले
शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन ॥ ८ ॥

सा वीतशोका व्यपनीततन्द्री
शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा ।
अशोभतार्या वदनेन शुक्ले
शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन ॥

सा वीत शोका व्यपनीत तन्द्री । शान्त ज्वरा हर्ष विबुद्ध सत्त्वा । अशोभत आर्या वदनेन शुक्ले । शीत अन्शुना रात्रिः इव उदितेन ॥ ५-२९-८

उनका शोक जाता रहा, सारी थकावट दूर हो गयी, मनका ताप शान्त हो गया और हृदय हर्षसे खिल उठा । उस समय आर्या सीता शुक्लपक्षमें उदित हुए शीतरश्मि चन्द्रमासे सुशोभित रात्रिकी भाँति अपने मनोहर मुखसे अद्भुत शोभा पाने लगीं ॥ ८ ॥

पूज्यळाद सीतादेविय शोकवु दूरवायितु. आन्दॊळन तॊलगिहोयितु. मनस्सिन सन्तापवन्नु दूरगॊळिसि शान्तळादळु. आकॆय चित्तवृत्तियु हर्षदिन्द विकासगॊण्डितु. शुक्लपक्षदल्लि उदयिसिद चन्द्रनिन्द रात्रियु शोभायमानवागिरुवन्तॆ हर्षगॊण्ड मुखदिन्द वैदेहियु कङ्गॊळिसिदळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. viita shokaa = free from sorrow; vyapaniita tandrii = her weariness removed; shaanta jvaraa = her mental affliction alleviated; harSa vibuddhasattvaa = and her consciousness awakened with exaltation; saa aaryaa = that esteemed lady; (Seetha); ashobhata = looked splendid; vadanena = with her countenance; raatririva = as a night; shiitaam shunaa = with the moon; uditena = appear; shukle = during the bright fortnight.

अनुवादः

Free from sorrow, her weariness removed, her mental affliction alleviated and her consciousness awakened with exaltation, that esteemed lady (Seetha) looked handsome with her countenance, as a night with the moon appears during the bright fortnight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः ॥ २९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें उनतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २९ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि इप्पत्तॊम्भत्तनॆय सर्गवु मुगियितु.