०२७ त्रिजटास्वप्नः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

In this chapter an ogress named Trijata describes her dream. She dreams of Sri Rama triumphs and the ogre Ravana is conquered.

स्रोतः: valmikiramayan.net

27. त्रिजटाका स्वप्न, राक्षसोंके विनाश और श्रीरघुनाथजीकी विजयकी शुभ सूचना

इत्युक्ताः सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः ।
काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य दुरात्मनः ॥ १ ॥

इत्युक्ताः सीतया घोरा राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः ।
काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य तरस्विनः ॥

इत्युक्ताह् सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः । काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य दुरात्मनः ॥ ५-२७-१

सीताने जब ऐसी भयंकर बात कही, तब वे राक्षसियाँ क्रोधसे अचेत-सी हो गयीं और उनमेंसे कुछ उस दुरात्मा रावणसे वह संवाद कहनेके लिये चल दीं ॥ १ ॥

सीतादेवियु हेळिद प्राण त्याग माडुव निश्चयद मातुगळन्नु केळि घोररूपियराद कॆलवु राक्षसियरु कोपदिन्द मैमरॆतवरागि, दुरात्मनाद रावणनिगॆ ई विषयवन्नु तिळिसलु होदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. iti = thus; uktaaH = spoken to; siitayaa = by Seetha; raakshasyaH = ogresses; krodha muurchhitaaH = swooned with anger; ghoram = terribly; kaashchit = some; jagmuH = went; aakhyaatum = to tell; tat = that; raavaNasya = to Ravana; duraatmanaH = the evil minded one.

अनुवादः

Thus spoken to by Seetha, ogresses swooned with anger terribly. Some went to tell that to Ravana the evil minded one.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो भीमदर्शनाः ।
पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन् ॥ २ ॥

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो घोरदर्शनाः ।
पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन् ॥

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो घोरदर्शनाः । पुनः पुरुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन् ॥ ५-२७-२

तत्पश्चात् भयंकर दिखायी देनेवाली वे राक्षसियाँ सीताके पास आकर पुनः एक ही प्रयोजनसे सम्बन्ध रखनेवाली कठोर बातें, जो उनके लिये ही अनर्थकारिणी थीं, कहने लगीं— ॥ २ ॥

बळिक भयङ्करवागि काणुत्तिद्द कॆलवु राक्षसियरु पुनः सीतॆय बळिगॆ बन्दु रावणनन्नु वरिसबेकॆम्ब ऒन्दे अभिप्रायदिन्द कूडिद्द, क्रूरवाद हागू अनर्थकरवाद मातन्नु हेळतॊडगिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tataH = thereafter; raaksasyaH = ogresses; ghora darshanaaH = with a terrible appearance; upaagamya = neared; siitaam = Seetha; atha = then; punaH = again; abruvan = spoke; anarthaartham = (words of) evil purpose; ekkartham = with a single meaning; parushham = (which were) harsh.

अनुवादः

Therafter ogresses with a terrible appearance neared Seetha and ten agin spoke words of evil purpose, with a single meaning and which were harsh.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्येदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये ।
राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसमेतद् यथासुखम् ॥ ३ ॥

‘पापपूर्ण विचार रखनेवाली अनार्ये सीते! आज इसी समय ये सब राक्षसियाँ मौजके साथ तेरा यह मांस खायेंगी’ ॥ ३ ॥

‘‘दुर्मार्गियाद ऎलै सीतॆये! रावणनन्नु तिरस्करिसिद निन्न निश्चयवू अनुचितवादुदु हागू पापमयवादुदु. ऎल्ल राक्षसस्त्रीयरु सेरि इन्दे ईगले निन्न शरीरदल्लिरुव मांसवन्नु तृप्तियागि, सुखवागि तिन्दु हाकुत्तेवॆ.’’॥3॥

पदच्छेदः

3. anaarye = O ignoble one!; paapavinishchaye = O one with sinful resolve!; siite = O Seetha; adya = today; idaaniim = at this moment; raakshasyaH = ogresses; bhakshayishhyanti = will eat; etat = this; tava = your; maaMsam = flesh; yathhasukham = according to comfort.

अनुवादः

“O ignoble one! O one with a sinful resolve! O Seetha! Today at this moment ogreeses will eat this your flesh according to comfort.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्ट्वा सन्तर्जितां तदा ।
राक्षसी त्रिजटा वृद्धा प्रबुद्धा वाक्यमब्रवीत् ॥ ४ ॥

सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्ट्वा संतर्जितां तदा । राक्षसी त्रिजटा वृद्धा शयाना वाक्यमब्रवीत् ॥ ५-२७-४

उन दुष्ट निशाचरियोंके द्वारा सीताको इस प्रकार डरायी जाती देख बूढ़ी राक्षसी त्रिजटा, जो तत्काल सोकर उठी थी, उन सबसे कहने लगी— ॥ ४ ॥

अनार्यॆयराद आ रक्कसियरु सीतॆयन्नु हीगॆ भयपडिसुत्तिरुवुदन्नु नोडि, आग ताने निद्दॆयिन्द ऎच्चॆत्त ज्ञानवृद्धळाद, विभीषणन मगळाद त्रिजटा ऎम्ब राक्षसियु हीगॆ हेळिदळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tadaa = then; dR^iSTvaa = seeing; siitaam = Seetha; saMtarjitaam = frightened; taabhiH anaaryaabhiH = by those evil ones; raakshasii = an ogress; trijaTaa = (named) Trijata; shayanaa = sleeping (till then); abraviit = spoke; vaakyam = (these) words.

अनुवादः

Then, seeing Seetha frightened by those evil ones, an ogress named Trijata, sleeping till then, spoke these words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ ।
जनकस्य सुतामिष्टां स्नुषां दशरथस्य च ॥ ५ ॥

आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ । जनकस्य सुतामिष्टां सुन्नषां दशरथस्य च ॥ ५-२७-५

‘नीच निशाचरियो! तुमलोग अपने-आपको ही खा जाओ । राजा जनककी प्यारी बेटी तथा महाराज दशरथकी प्रिय पुत्रवधू सीताजीको नहीं खा सकोगी ॥ ५ ॥

ऎलै दुष्ट स्त्रीयरे! नीवु निम्मन्ने भक्षिसुविरि. इवळु जनकन प्रिय पुत्रियू, दशरथनसॊसॆयू आगिरुवळु. ई सीतॆयन्नु मात्र भक्षिसलारिरि.॥5॥

पदच्छेदः

5. anaaryaaH = O evil ones! khaadata = eat; aatmaanam = your selves; na bhakshayishhyatha = you will not eat; siitaam = Seetha; ishhTaam sutaam = dear daughter; janakasya = of king Janaka; snushhaam cha = and daughter-in-law; dasarathasya = of king Dasaratha.

अनुवादः

“O evil ones! Eat your selves. You will not eat Seetha who is the dear daughter of king Janaka and daughter-in-law of king Dasaratha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ।
राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च ॥ ६ ॥

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ।
राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या जयाय च ॥

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुनो रोमहर्षणः । राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च ॥ ५-२७-६

‘आज मैंने बड़ा भयंकर और रोमाञ्चकारी स्वप्न देखा है, जो राक्षसोंके विनाश और सीतापतिके अभ्युदयकी सूचना देनेवाला है’ ॥ ६ ॥

ईग ताने नानु राक्षसर अळिवन्नू, ईकॆय पतियाद श्रीरामन अभ्युदयवन्नु सूचिसुव भयङ्करवाद हागू रोमाञ्चवन्नु उण्टुमाडुव कनसॊन्दन्नु कण्डॆनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. adya = now; svapnaH = a dream; daaruNaH = (which is) terrible; romaharshhaNaH = causing the hairs to stand erect; abhaavaaya = for the destruction; raakshasaanaam = of ogres; bhavaaya = for the welfare; asyaaH bhartuH = of Her husband; dR^iShTaH = has been seen; mayaa = by me.

अनुवादः

“Now a dream which is terrible, causing the hairs to stand erect for the destruction of ogres and for the welfare of Her husband, has been seen by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः ।
सर्वा एवाब्रुवन् भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः ॥ ७ ॥

एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः ।
सर्वा एवाब्रुवन् भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः ॥

एवमुक्टास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः । सर्वा एवाब्रुवन्भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः ॥ ५-२७-७

त्रिजटाके ऐसा कहनेपर वे सब राक्षसियाँ, जो पहले क्रोधसे मूर्च्छित हो रही थीं, भयभीत हो उठीं और त्रिजटासे इस प्रकार बोलीं— ॥ ७ ॥

कोपोद्रिक्तरागिद्द आ रक्कसियरु त्रिजटॆय मातन्नु केळि बहळ भयगॊण्डरु. मत्तॆ अवरॆल्लरू हीगॆ हेळतॊडगिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. evam = thus; uktaaH = spoken to; trijaTayaa = by Trijata; sarvaaH eva = all; raakshasayaH = ogresses; bhiitaaH = were frightened; abruvan = (and) spoke; taam trijaTaam = to that Trijata; idam = this; vachaH = sentence.

अनुवादः

Thus spoken to by Trijata all ogresses were frightened and spoke to that Trijata these words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नोऽयं कीदृशो निशि ।
तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखोद‍्गतम् ॥ ८ ॥
उवाच वचनं काले त्रिजटा स्वप्नसंश्रितम् ।

कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नोऽयं कीदृशो निशि ।
तासां तु वचनं श्रुत्वा राक्षसीनां मुखाच्च्युतम् ॥

कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नोऽयं कीदृशो निशि । तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखाच्य्चुतम् ॥ ५-२७-८ उवाच वचनं काले त्रिजटा स्वप्नसंश्रितम् ।

‘अरी! बताओ तो सही, तुमने आज रातमें यह कैसा स्वप्न देखा है?’ उन राक्षसियोंके मुखसे निकली हुई यह बात सुनकर त्रिजटाने उस समय वह स्वप्न-सम्बन्धी बात इस प्रकार कही— ॥ ८ १/२ ॥

गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम् ॥ ९ ॥
युक्तां वाजिसहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः ।
शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन समागतः ॥ १० ॥

युक्तां हंससहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः । शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः ।

गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम् ॥ ५-२७-९ युक्तां हंससह्रेण स्वयमास्थाय राघवः । शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः ॥ ५-२७-१०

‘आज स्वप्नमें मैंने देखा है कि आकाशमें चलनेवाली एक दिव्य शिबिका है । वह हाथीदाँतकी बनी हुई है । उसमें एक हजार घोड़े जुते हुए हैं और श्वेत पुष्पोंकी माला तथा श्वेत वस्त्र धारण किये स्वयं श्रीरघुनाथजी लक्ष्मणके साथ उस शिबिकापर चढ़कर यहाँ पधारे हैं ॥

‘‘ओ त्रिजटा! ई रात्रियल्लि नीनु कण्ड स्वप्न ऎन्तहुदु? ऎम्बुदन्नु हेळु.’’ ऎन्दु राक्षसियरु नुडिद मातन्नु केळि त्रिजटॆयु बॆळगिनजावदल्लि तनगॆ बिद्द स्वप्नद विचारवन्नु इन्तु विवरिसतॊडगिदळु ‘‘आनॆय दन्तदिन्दले निर्मिसल्पट्ट, अन्तरिक्षदल्लि सञ्चरिसलु समर्थवागिद्दु, साविरारु हंसगळु हूडल्पट्ट अलङ्कृतवाद पल्लक्कियॊन्दन्नु नोडिदॆनु. अदरल्लि लक्ष्मणनॊडगूडिद श्रीरामनु बिळुपाद मालॆगळिन्दलू, वस्त्रगळिन्दलू समलङ्कृतनागि कुळितु लङ्कॆगॆ आगमिसिदनु.॥8-10॥

पदच्छेदः

8. kiidR^ishii = of what kind; ayam svapnaH = (is) this dream; dR^ishhTaH = seen; tvayaa = by you; kathayasva = tell (us); shrutvaa = listening; vachanam = (to the) utterance; chyutam = (that) came forth; mukhaat = from the mouths; taasaam raakshasiinaam = of those ogresses; trijaTaa = Trijata; uvaacha = spoke; kaale = at that time; * vachanam* = (this) word; svapna saMshritam = relating to the dream.

अनुवादः

“Of what kind is this dream seen by you. Tell us”. Listening to this utterance that came forth from the mouths of those ogresses, Trijata spoke at that time this word relating to the dream.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9;10.raaghavaH = Rama; shuklamaalyaambara dharaH = wearing white garlands and clothes; antarikshagaam = passing through the sky; svayam aasthaaya = Himself ascending; shibikaam = a palanquin; gajadantamayiim = made of ivory; yuktaam = tied; haMsa sahasreNa = with a thousand swans; aagataH = arrived; lakshmaNena saha = along with Lakshmana.

अनुवादः

“Rama wearing white garlands and clothes passing through the sky, Himself ascending a palanquin made of ivory tied with a thousand swans, arrived along with Lakshmana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता ।
सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतपर्वतमास्थिता ॥ ११ ॥
रामेण सङ्गता सीता भास्करेण प्रभा यथा ।

स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता ।
सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतं पर्वतमास्थिता ॥

स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता । सागरेण परिक्षिप्तं स्वेतं पर्वतमास्थिता ॥ ५-२७-११

‘आज स्वप्नमें मैंने यह भी देखा है कि सीता श्वेत वस्त्र धारण किये श्वेत पर्वतके शिखरपर बैठी हैं और वह पर्वत समुद्रसे घिरा हुआ है, वहाँ जैसे सूर्यदेवसे उनकी प्रभा मिलती है, उसी प्रकार सीता श्रीरामचन्द्रजीसे मिली हैं ॥ ११ १/२ ॥

नानु स्वप्नदल्लि सीतॆयन्नु नोडिदॆनु. अवळु समुद्रदिन्द सुत्तुवरियल्पट्ट श्वेतपर्वतदल्लि कुळितिद्दळु. अवळु बिळिय वस्त्रवन्नु उट्टिद्दळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. adya = now; dR^ishhTaa = (it has been) seen; mayaa = by me; svapne = in the dream (that); siitaa cha = Seetha also; shuklaambaraavR^itaa = wearing white clothes; aasthitaa = was sitting; shvetam parvatam = on a white mountain; parikShiptam = surrounded; saagareNa = by the ocean.

अनुवादः

“Now it has been seen by me in the dream that Seetha also wearing white clothes was sitting on a white mountain surrounded by the ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवश्च पुनर्दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम् ॥ १२ ॥
आरूढः शैलसङ्काशं चकास सहलक्ष्मणः ।

राघवश्च मया दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम् ।

राघवश्च मया दृष्टश्च तुर्दंष्ट्रं महागजम् ।

‘मैंने श्रीरघुनाथजीको फिर देखा, वे चार दाँतवाले विशाल गजराजपर, जो पर्वतके समान ऊँचा था,लक्ष्मणके साथ बैठे हुए बड़ी शोभा पा रहे थे ॥ १२ १/२ ॥

सूर्यनिगू, सूर्यकान्तिगू भेदवु इल्लदन्तॆ श्रीरामनन्नु ई सीतादेवियु सेरिकॊण्डे इद्दळु. मत्तॊम्मॆ नाल्कु दन्तगळुळ्ळ पर्वतोपमवाद महागजद मेलॆ श्रीरामनु लक्ष्मणनॊडनॆ सञ्चरिसुत्तिरुवुदन्नु नानु कनसिनल्लि कण्डॆनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. siitaa = Seetha; saMgataa = came together; raameNa = with Rama; prabhaa yathaa = like the light; bhaaskareNa = with the Sun; raamashcha = Rama also; mayaa dR^ishhTaH = was seen by me; aaruuDhaH = (to be) mounted; mahaagajam = on a great elephant; chaturdraShTram = with four tusks; shailasaMkaasham = equalling a mountain; chachaara = (and) wandered; saha lakshmanaH = together with Lakshmana.

अनुवादः

“Seetha came together with Rama like the light with the Sun. Rama also was seen by me to be mounted on a great elephant with four tusks and equalling a mountain and Rama wandered together with Lakshmana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु सूर्यसङ्काशौ दीप्यमानौ स्वतेजसा ॥ १३ ॥
शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ ।

ततस्तौ नरशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा ।

ततस्तौ नरशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा ॥ ५-२७-१३ शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ ।

‘तदनन्तर अपने तेजसे सूर्यके समान प्रकाशित होते तथा श्वेत माला और श्वेत वस्त्र धारण किये वे दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण जानकीजीके पास आये ॥ १३ १/२ ॥

बळिक तम्म तेजस्सिनिन्द बॆळगुत्तिद्द, सूर्यसदृशरागिद्द बिळिय मालॆगळन्नु धरिसिद्द राम-लक्ष्मणरु जानकिय बळिगॆ बन्दरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tataH = thereafter; diipyamaanau = shining; svatejasaa = with their own radiance; shuklamaalyaambara dharau = wearing white garlands and clothes; tau = those two; narashaarduulau = best among men (Rama and Lakshmana); paryupasthitau = neared; jaanakiim = Seetha.

अनुवादः

“Thereafter shining with their own radiance, wearing white garlands and clothes, those two best among men Rama and Laksmana neared Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तस्य नगस्याग्रे ह्याकाशस्थस्य दन्तिनः ॥ १४ ॥
भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता ।

‘फिर उस पर्वत-शिखरपर आकाशमें ही खड़े हुए और पतिद्वारा पकड़े गये उस हाथीके कंधेपर जानकीजी भी आ पहुँचीं ॥ १४ १/२ ॥

अनन्तर आ पर्वतद शिखरदल्लि आकाशदल्लि आनॆय मेलॆ कुळित्तिद्द श्रीरामनु सीतादेवियन्नु कैहिडिदु आनॆय मेलॆ कुळ्ळिरिसिकॊण्डनु.*॥14॥

पदच्छेदः

14. tataH = Thereafter; jaanakii = Seetha; aashritaa = rested on; skandham = the upper part of back; dantinaH = of elephant; aakaashasthasya = in the sky; parigR^ihiitasya = taken; bhartraa = by Her husband Rama; agre = to the front; tasya nagasya = of that mountain;

अनुवादः

“Thereafter Seetha rested on the upper part of back of elephant in the sky; taken by Her husband Rama to the front of that mountain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भर्तुरङ्कात् समुत्पत्य ततः कमललोचना ॥ १५ ॥
चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिभ्यां परिमार्जती ।

चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टौ पाणिना परिमार्जती ।

भर्तुरङ्कात्समुत्पत्य ततः कमललोचना ॥ ५-२७-१५ चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिना परिमार्जती ।

‘इसके बाद कमलनयनी सीता अपने पतिके अङ्कसे ऊपरको उछलकर चन्द्रमा और सूर्यके पास पहुँच गयीं । वहाँ मैंने देखा, वे अपने दोनों हाथोंसे चन्द्रमा और सूर्यको पोंछ रही हैं—उनपर हाथ फेर रही हैं* ॥ १५ १/२ ॥

जो स्त्री या पुरुष स्वप्नमें अपने दोनों हाथोंसे सूर्यमण्डल अथ‍वा चन्द्रमण्डलको छू लेता है, उसे विशाल राज्यकी प्राप्ति होती है । जैसा कि स्वप्नाध्यायका वचन है—
आदित्यमण्डलं वापि चन्द्रमण्डलमेव वा ।
स्वप्ने गृह्णाति हस्ताभ्यां राज्यं सम्प्राप्नुयान्महत् ॥

मत्तॆ कमलदन्तॆ विशालवाद कण्णुगळन्नु हॊन्दिद्द, प्रसन्नचित्तळाद सीतादेवियु तन्न पतिय तॊडॆय मेलिन्द नॆगॆदु आकाशदल्लिद्द सूर्य-चन्द्ररन्नु ऎरडू कैगळिन्द सवरुत्तिद्दुदन्नु नानु कनसिनल्लि कण्डॆनु.**॥15॥

पदच्छेदः

15. tataH = thereafter; mayaa dR^ishhTaa = it has been seen by me (that); kamalalochanaa = Seetha with eyes like lotuses; samutpatya = has risen up; a~Nkaat = from the lap; bahrtuH = of Her husband; parimaarjatii = gently touched; chandra suuryau = the Moon and the Sun; paaNinaa = with Her hand.

अनुवादः

“Thereafter it has been seen by me that Seetha with eyes like lotuses has risen up from the lap of Her husband and gently touched the Moon and the Sun with Her hand.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः स गजोत्तमः ।
सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरि स्थितः ॥ १६ ॥

तत्पश्चात् जिसपर वे दोनों राजकुमार और विशाललोचना सीताजी विराजमान थीं, वह महान् गजराज लङ्काके ऊपर आकर खड़ा हो गया ॥ १६ ॥

बळिक दशरथन कुमारराद राम - लक्ष्मणरन्नु विशालाक्षियाद सीतादेवियन्नु हॊत्तिद्द आ आनॆयु लङ्कॆय मेल्भागदल्लि निन्तितु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tataH = thereafter; saH gajottamaH = that best elephant; aasthitaH = ascended; taabhyaam kumaaraabhyaam = by those princes; siitayaa cha = and by Seetha; vishaalakshyaa = with wide eyes; stitaH = stood; upari = on the top; la~NkayaaH = of Lanka.

अनुवादः

“Thereafter that best elephant ascended by those princes Rama and Lakshmana and by Seetha with wide eyes stood on the top of Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् ।
इहोपयातः काकुत्स्थः सीतया सह भार्यया ॥ १७ ॥
शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः ।

पाण्डरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् । इहोपयातः काकुत्स्थः सीतया सह भार्यया ।

पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् ॥ ५-२७-१७ इहोपयातः काकुथ्सः सीतया सह भार्य या ।

‘फिर मैंने देखा कि आठ सफेद बैलोंसे जुते हुए एक रथपर आरूढ़ हो ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामचन्द्रजी श्वेत पुष्पोंकी माला और वस्त्र धारण किये अपनी धर्मपत्नी सीता और भाई लक्ष्मणके साथ यहाँ पधारे हैं ॥ १७ १/२ ॥

बिळुपाद ऎण्टु ऎत्तुगळन्नु हूडिद रथदल्लि पत्नियाद सीतादेवियॊडनॆ कुळितु काकुत्स्थनु इल्लिगॆ आगमिसिद मत्तॊन्दु दृश्यवन्नु नानु कनसिनल्लि कण्डॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. kaakutthsaH = Rama; bhaaryayaa siitayaa saha = together with wife Seetha; svayam = Himself; iha upayaataH = came here; rathena = in a chariot; paaNDurarShabhaH yuktena aShTa yujaa = tied with eight white bulls;

अनुवादः

“Rama together with wife Seetha, Himself came here in a chariot tied with eight white bulls.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽन्यत्र मया दृष्टो रामः सत्यपराक्रमः ॥ १८ ॥
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान् ।
आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् ॥ १९ ॥
उत्तरां दिशमालोच्य प्रस्थितः पुरुषोत्तमः ।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विमाने पुष्पके स्थितः । शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन समागतः । उत्तरां दिशमालोक्य जगाम पुरुषोत्तमः ।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान् ॥ ५-२७-१८ आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् । उत्तरां दिशमालोक्य जगाम पुरुष्त्तमः ॥ ५-२७-१९

‘इसके बाद दूसरी जगह मैंने देखा, सत्यपराक्रमी और बल-विक्रमशाली पुरुषोत्तम भगवान् श्रीराम अपनी पत्नी सीता और भाई लक्ष्मणके साथ सूर्यतुल्य तेजस्वी दिव्य पुष्पक विमानपर आरूढ़ हो उत्तर दिशाको लक्ष्य करके यहाँसे प्रस्थित हुए हैं ॥ १८-१९ १/२ ॥

एवं स्वप्ने मया दृष्टो रामो विष्णुपराक्रमः ॥ २० ॥
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह भार्यया ।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह राघवः ।

‘इस प्रकार मैंने स्वप्नमें भगवान् विष्णुके समान पराक्रमी श्रीरामका उनकी पत्नी सीता और भाई लक्ष्मणके साथ दर्शन किया ॥ २० १/२ ॥

हीगॆ नानु स्वप्नदल्लि तम्मनाद लक्ष्मणनॊडनॆयू, पत्नियाद जानकियॊडनॆयू इद्द बिळिय पुष्पमालॆगळिन्द अलङ्कृतनाद, सत्यपराक्रमियाद श्रीरामनन्नु नोडिदॆनु. मरळि महापराक्रमशालियू, महावीरनू, पुरुषोत्तमनू आद श्रीरामनु पत्नियाद सीतॆयॊडनॆ, तम्मनाद लक्ष्मणनॊडगूडि सूर्यकान्तियन्तॆ बॆळगुत्तिद्द दिव्यवाद पुष्पकविमानदल्लि कुळितु उत्तर दिक्किगॆ पयण बॆळॆसिदनु. सीतालक्ष्मण समेतनाद विष्णुविनन्तॆ पराक्रमवुळ्ळ श्रीरामनन्नु ई विधवागि स्वप्नदल्लि नानु नोडिदॆनु.॥18-20॥

पदच्छेदः

18;19. viiryavaan = The valorous; puruShottamaH = best among men Rama; saha = together; bhraatraa lakshmaNena saha = with brother Lakshmana; siitayaa = (and) with Seetha; aaruhya = ascended; divyam = wonderful; puShpakam vimaanam = Pushpaka aeroplane; suurya sannibham = equalling the Sun; jagaama = went; aalokya = beholding; uttaraam disham = northern direction.

अनुवादः

“The valorous best among men Rama together with brother Lakshmana and with Seetha ascended wonderful Pushpaka aeroplane equalling the Sun, went in the northern direction.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

20. raamaH = Rama; viShNuparaakramaH = with strength equalling that of Lord Vishnu; raaghavaH = born in Raghu’s dynasty; saha = together; bhraatraa lakshmaNena = with brother Lakshmana; siitayaa = (and) with Seetha; dR^iShTaH = has been seen; mayaa = by me; evam = thus; svapne = in the dream.

अनुवादः

“Rama with strength equalling that of Lord Vishnu, born in Raghu’s dynasty together with brother Lakshmana and with Seetha has been seen by me thus in the dream.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न हि रामो महातेजाः शक्यो जेतुं सुरासुरैः ॥ २१ ॥
राक्षसैर्वापि चान्यैर्वा स्वर्गः पापजनैरिव ।

न हि रामो महातेजाः शोक्यो जेतुं सुरासुरैः । राक्षसैर्वापि चान्यैर्वा स्वर्गः पापजनैरिव ॥ ५-२७-२१

‘श्रीरामचन्द्रजी महातेजस्वी हैं । उन्हें देवता, असुर, राक्षस तथा दूसरे लोग भी कदापि जीत नहीं सकते । ठीक उसी तरह, जैसे पापी मनुष्य स्वर्गलोकपर विजय नहीं पा सकते ॥ २१ १/२ ॥

पापिगळु स्वर्गवन्नु सेरलाररु. अन्तॆये महा तेजश्शालियाद श्रीरामनन्नु सुरासुररागली, राक्षसरागली, बेरॆ यारू जयिसलु समर्थरल्ल.॥21॥

पदच्छेदः

21. raamaH = Rama; mahaatejaaH = with great glory; na shakyaH = is not possible; jetum = to be defeated; suraiH = by Suras; raakshasairvaapi = or by ogres; anvairvaa = or by others; svargaH iva = like heaven; paapajanaiH = by sinners.

अनुवादः

“Rama with great glory is not possible to be defeated by Suras or by ogres or by others like heaven not being conquerable by sinners.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणश्च मया दृष्टो मुण्डस्तैलसमुक्षितः ॥ २२ ॥
रक्तवासाः पिबन्मत्तः करवीरकृतस्रजः ।
विमानात् पुष्पकादद्य रावणः पतितः क्षितौ ॥ २३ ॥

रावणश्च मया दृष्टः क्षितौ तैलसमुक्षितः ॥ रक्तवासाः पिबन् मत्तः करवीरकृतस्रजः ।
विमानात् पुष्पकादद्य रावणः पतितो भुवि ॥

रावणश्च मया दृष्टः क्षितौ तैलसमुक्षितः । रक्तवासाह् पिबन् मत्तः करवीरकृतस्रजः । ५-२७-२२ विमानात्पुष्पकादद्य रावणः पतितो भुवि ।

‘मैंने रावणको भी सपनेमें देखा था । वह मूड़ मुड़ाये तेलसे नहाकर लाल कपड़े पहने हुए था । मदिरा पीकर मतवाला हो रहा था तथा करवीरके फूलोंकी माला पहने हुए था । इसी वेशभूषामें आज रावण पुष्पक विमानसे पृथ्वीपर गिर पड़ा था ॥ २२-२३ ॥

अदे कनसिनल्लि नानु राक्षस राजनाद रावणनु मैगॆल्ल ऎण्णॆयन्नु हच्चिकॊण्डिद्दनु. कॆम्पु बट्टॆयन्नु उट्टिद्दनु. सुरापानदिन्द उन्मत्तनागिद्दनु. कॆम्पु कणगिलॆ हूविन हारवन्नु हाकिकॊण्डिद्द रावणनु पुष्पकविमानदिन्द भूमिगॆ बीळुवुदन्नु नोडिदॆनु.॥22-23॥

पदच्छेदः

22. raavanashcha = Ravana also; dR^iShTaH = was seen; mayaa = by me; kshitau = on earth; tailasamukshitaH = sprinkled with oil; rakshavaasaaH = with red clothes; karaviira kR^ita srajaH = with garlands tied with Oleander flowers; piban = drinking oil; mattaH = intoxicated;

अनुवादः

“Ravana also was seen by me on earth sprinkled with oil, with red clothes, with garlands tied with Oleander flowers, drinking oil and intoxicated.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

23. adya = now; raavaNa = Ravana; patitaH = fallen down; bhuvi = (on to) earth; puShpakaat vimaanaat = from Pushpaka aeroplane; muNDaH = having the head shaved; kR^iShNaambaraH = wearing black clothes; punaH = again; dR^iShTaH = was seen; kR^iShyamaaNaH = (to be) pulled; striyaa = by a woman.

अनुवादः

“Now Ravana fallen down on to earth from Pushpaka aeroplane having the head shaved, wearing black clothes again was seen to be pulled by a woman.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृष्यमाणः स्त्रिया मुण्डो दृष्टः कृष्णाम्बरः पुनः ।
रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः ॥ २४ ॥
पिबंस्तैलं हसन्नृत्यन् भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः ।
गर्दभेन ययौ शीघ्रं दक्षिणां दिशमास्थितः ॥ २५ ॥

कृष्यमाणः स्त्रिया दृष्टो मुण्डः कृष्णाम्बरः पुनः ।
रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः ॥ पिबंस्तैलं हसन्नृत्यन् भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः ।
गर्दभेन ययौ शीघ्रं दक्षिणां दिशमास्थितः ॥

रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः । पिबंस्तैलं हसन्नृतन् भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः ॥ ५-२७-२४ गर्दभेन ययौ शीग्रं दक्षिणां दिशमास्थितः । पुनरेव मया दृष्टो रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ५-२७-२५ पतितोऽवाक्छिरा भूमौ गर्दभाद्भयमोहितः ।

‘एक स्त्री उस मुण्डित-मस्तक रावणको कहीं खींचे लिये जा रही थी । उस समय मैंने फिर देखा, रावणने काले कपड़े पहन रखे हैं । वह गधे जुते हुए रथसे यात्रा कर रहा था । लाल फूलोंकी माला और लाल चन्दनसे विभूषित था । तेल पीता, हँसता और नाचता था । पागलोंकी तरह उसका चित्त भ्रान्त और इन्द्रियाँ व्याकुल थीं । वह गधेपर सवार हो शीघ्रतापूर्वक दक्षिण-दिशाकी ओर जा रहा था ॥ २४-२५ ॥

अवनु भ्रान्तवाद मनस्सिनिन्द, इन्द्रिय चापल्यदिन्द, ऎण्णॆयन्नु कुडियुत्ता, नगुत्ता, कुणियुत्ता, कत्तॆगळ रथदल्लि दक्षिण दिक्किगॆ होगुत्तिद्दनु.॥25॥

पदच्छेदः

24. rakta maalyaanulepanaH = Wearing red garlands and unguents; piban = drinking; tailam = oil; hasan = laughing; nR^ityan = dancing; bhraanta chitta = with a confused mind; akulendriyaH = with agitated senses; rathena = (Ravana went) by a chariot; kharayuktena = tied by donkeys;

अनुवादः

“Wearing red garlands and unguents, drinking oil, laughing, dancing, with a confused mind, with agitated senses, Ravana went by a chariot tied by donkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तलॆयन्नु बोळिसिकॊण्डिद्दु, कप्पुबट्टॆयन्नु धरिसिद्द आ रावणनन्नु ओर्व हॆङ्गसु अत्तिन्दित्त ऎळॆदाडुत्तिद्दळु. मत्तॊम्मॆ कॆम्पाद मालॆगळन्नु धरिसि, कॆम्पुगन्धवन्नु हच्चिकॊण्डु कत्तॆगळु हूडिद रथदल्लि सागुत्तिद्दनु.॥24॥

पदच्छेदः

25. aasthitaH = undertaking; dakshinaam disham = southern direction; yayau = (Ravana) went; shiighram = quickly; gardhabena = by a donkey; punareva = again; ma dR^iShTaH = it was seen by me; raakshasesvaraH = (that) the king of ogres; raavaNaH = Ravana; bhaya mohitaH = stupefied with fear; patitaH = fell down; gardhabaat = from the donkey; avaakchiraaH = with head down.

अनुवादः

“Undertaking southern direction, Ravana went quickly by a donkey.Again it was seen by me that the king of ogres Ravana stupefied with fear, fell down from the donkey with head down.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुनरेव मया दृष्टो रावणो राक्षसेश्वरः ।
पतितोऽवाक्शिरा भूमौ गर्दभाद् भयमोहितः ॥ २६ ॥

‘तदनन्तर मैंने फिर देखा राक्षसराज रावण गधेसे नीचे भूमिपर गिर पड़ा है । उसका सिर नीचेकी ओर है (और पैर ऊपरकी ओर) तथा वह भयसे मोहित हो रहा है ॥ २६ ॥

पुनः नानु स्वप्नदल्लि राक्षसेश्वरनाद रावणनु भयविह्वलनागि कत्तॆय मेलिनिन्द तलॆकॆळगागि नॆलक्कॆ बिद्दिरुवुदन्नु नोडिदॆ.॥26॥

सहसोत्थाय सम्भ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः ।
उन्मत्तरूपो दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन् बहु ॥ २७ ॥
दुर्गन्धं दुःसहं घोरं तिमिरं नरकोपमम् ।
मलपङ्कं प्रविश्याशु मग्नस्तत्र स रावणः ॥ २८ ॥

सहसोत्थाय सम्भ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः ।
उन्मत्त इव दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन् मुहुः ॥ दुर्गन्धं दुःसहं घोरं तिमिरं नरकोपमम् ।
मलपङ्कं प्रविश्शाशु मग्नस्तत्र स रावणः ॥

‘फिर वह भयातुर हो घबराकर सहसा उठा और मदसे विह्वल हो पागलके समान नंग-धड़ंग वेषमें बहुत-से दुर्वचन (गाली आदि) बकता हुआ आगे बढ़ गया । सामने ही दुर्गन्धयुक्त दुःसह घोर अन्धकारपूर्ण और नरकतुल्य मलका पङ्क था, रावण उसीमें घुसा और वहीं डूब गया ॥ २७-२८ ॥

सहिसलु असाध्यवाद दुर्गन्धवु अवन शरीरदिन्द हॊर सूसुत्तित्तु. अवनु गाढान्धकारदिन्द कूडिद्द, नरकसदृशवाद मलद हॊण्डदल्लि बिद्दु अल्लिये मुळुगि होद घोरवाद दृश्यवन्नु नानु कनसिनल्लि कण्डॆनु.॥28॥

पदच्छेदः

26; 27. saH raavaNaH = that Ravana; utthaaya = rising up; sahasaa = quickly; saMbhraantaH = together with perplexity; bhayaartaH = distressed with fear; madavihvala = excited by passion; digvaasaa = being naked; unmattaH iva = like a mad man; praplapan = prattling; bahu durvaakyam = many bad words; pravishya = entering; malapapa~Nkam = dirt; durgandham = with a bad smell; dussaham = intolerable; ghoram = horrible; timiram = dark; narakopamam = like hell; ashu = quickly; magnaH = sank; tatra = in that.

अनुवादः

“That Ravana rising up quickly, together with perplexity, distressed with fear, excited by passion, being naked, like a mad man, prattling many bad words, entering dirt with a bad smell, which was intolerable, horrible, dark, like the hell and quickly sank in that.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगॆ नॆलक्कॆ बिद्द रावणनु भ्रान्तनागि भयपीडितनागिद्दनु. मददिन्द विह्वलनागिद्दनु. हुच्चनन्तॆ काणुत्तिद्दु, दिगम्बरनागिद्दनु. कॆट्टमातुगळिन्द प्रलापिसुत्तिद्दनु.॥27॥

पदच्छेदः

28. pramadaa = a woman; raktavaasinii = with red clothes; kaLii = who was black; kardamaliptaa~Ngii = with body smeared with dirt; badhvaa = tying; dashagriivam = Ravana; kaNThe = by the throat; prakarShati = was pulling him; yaamyaam disham = in southern direction.

अनुवादः

“A woman with red clothes, who was black, with body smeared with dirt, tying Ravana by the throat, was pulling hiim in southern direction.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रस्थितो दक्षिणामाशां प्रविष्टोऽकर्दमं ह्रदम् ।
कण्ठे बद्‍ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी ॥ २९ ॥
काली कर्दमलिप्ताङ्गी दिशं याम्यां प्रकर्षति ।
एवं तत्र मया दृष्टः कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ३० ॥

प्रस्थितो दक्षिणा माशां प्रविष्टॊ कर्दमं हृदम् ।
कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी ॥ काली कर्दमलिप्ताङ्गी दिशं याम्यां प्रकर्षति ।
एवं तत्र मया दृष्टः कुम्भकर्णो निशाचरः ॥

एवं तत्र मया दृष्टह् कुम्भकर्णो निशाचरः ॥ ५-२७-२९ रावणस्य सुताः सर्वे दृष्टास्तैलसमुक्षिताः । वराहेण दशग्रीवः शिंशुमारेण चेन्द्रजित् ॥ ५-२७-३० उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयाता दक्षिणां दिशम् ।

‘तदनन्तर फिर देखा, रावण दक्षिणकी ओर जा रहा है । उसने एक ऐसे तालाबमें प्रवेश किया है, जिसमें कीचड़का नाम नहीं है । वहाँ एक काले रंगकी स्त्री है, जिसके अंगोंमें कीचड़ लिपटी हुई है । वह युवती लाल वस्त्र पहने हुए है और रावणका गला बाँधकर उसे दक्षिण-दिशाकी ओर खींच रही है । वहाँ महाबली कुम्भकर्णको भी मैंने इसी अवस्थामें देखा है ॥

अवनु दक्षिण दिक्किगॆ होगुवाग कॆसरिन हॊण्डवन्नु प्रवेशिसिदनु. आग कप्पाद ओर्व स्त्रीयु शरीरक्कॆ कॆसरन्नु मॆत्तिकॊण्डु, कॆम्पाद बट्टॆयन्नुट्टु रावणन कत्तिगॆ हग्ग कट्टि दक्षिण दिक्किगॆ ऎळॆदुकॊण्डु होगुत्तिद्दळु. इदे रीति नानु कनसिनल्लि राक्षसनाद कुम्भकर्णनन्नु नोडिदॆनु.॥29-30॥

पदच्छेदः

29. tatra = in that (dream); nishaacharaH = the ogre; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; dR^iShTaH = has been seen; evam = thus; mayaa = by me; sarve = all; raavaNasya = Ravana’s; sutaaH = sons; dR^iShTaaH = have been seen; tailasamukshitaaH = to be sprinkled with oil.

अनुवादः

“In that dream the ogre Kumbhakarna has been seen thus by me. All Ravana’s sons have been seen to be sprinkled with oil.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

30. dashagriivaH = Ravana; varaaheNa = by a pig; indrajit = Indrajit; shiMshumaareNa cha = by a porpoise; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; uShtreNa cha = by a camel; prayaataaH = set out; dakshiNaam disham = in southern direction.

अनुवादः

“Ravana by a pig, Indrajit by a porpoise, Kumbhakarna by a camel set out in southern direction.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्य सुताः सर्वे मुण्डास्तैलसमुक्षिताः ।
वराहेण दशग्रीवः शिशुमारेण चेन्द्रजित् ॥ ३१ ॥
उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयातो दक्षिणां दिशम् ।

रावणस्य सुताः सर्वे मुण्डास्तैलसमुक्षिताः ।
वराहेण दशग्रीवः शिंशुमारेण चेन्द्रजित् ॥

एकस्तत्र मया दृष्टः श्वेतच्छत्रो विभीसणः ॥ ५-२७-३१ शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः ।

‘रावणके सभी पुत्र भी मूड़ मुड़ाये और तेलमें नहाये दिखायी दिये हैं । यह भी देखनेमें आया कि रावण सूअरपर, इन्द्रजित् सूँसपर और कुम्भकर्ण ऊँटपर सवार हो दक्षिण-दिशाको गये हैं ॥ ३१ १/२ ॥

एकस्तत्र मया दृष्टः श्वेतच्छत्रो विभीषणः ॥ ३२ ॥
शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः ।

‘राक्षसोंमें एकमात्र विभीषण ही ऐसे हैं, जिन्हें मैंने वहाँ श्वेत छत्र लगाये, सफेद माला पहने, श्वेत वस्त्र धारण किये तथा श्वेत चन्दन और अंगराग लगाये देखा है ॥ ३२ १/२ ॥

रावणन ऎल्ल मक्कळू बोळुतलॆगळागि ऎण्णॆयल्लि मुळुगिरुववरन्नु नोडिदॆनु. हन्दिय मेलॆ रावणनु, मॊसळॆय मेलॆ इन्द्रजितुवु, ऒण्टॆय मेलॆ कुम्भकर्णनु कुळितु दक्षिण दिक्किगॆ प्रयाण माडुत्तिद्दरु. आदरॆ विभीषणनु मात्र श्वेतच्छत्रद नॆरळिनल्लि कुळितिरुवुदन्नु नोडिदॆनु.॥31-32॥

पदच्छेदः

31. tatra = among those; vibhiiShaNaH = Vibhishana; ekaH = is the only one; dR^iShTaH = (who) has been seen; mayaa = by me; shvetachchhatraH = to be having a white umbrella; shuklamaalyaambaradharaH = wearing white garlands and clothes; shuklagandhaanulepanaH = anointing body with white unguents.

अनुवादः

“Among those Vibhishana is the only one who has been seen by me to be having a white umbrella, wearing white garlands and clothes and anointing body with white unguents.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्नृत्तगीतैरलङ्कृतः ॥ ३३ ॥
आरुह्य शैलसङ्काशं मेघस्तनितनिःस्वनम् ।
चतुर्दन्तं गजं दिव्यमास्ते तत्र विभीषणः ॥ ३४ ॥
चतुर्भिः सचिवैः सार्धं वैहायसमुपस्थितः ॥ ३५ ॥

‘उनके पास शङ्खध्वनि हो रही थी, नगाड़े बजाये जा रहे थे । इनके गम्भीर घोषके साथ ही नृत्य और गीत भी हो रहे थे, जो विभीषणकी शोभा बढ़ा रहे थे । विभीषण वहाँ अपने चार मन्त्रियोंके साथ पर्वतके समान विशालकाय मेघके समान गम्भीर शब्द करनेवाले तथा चार दाँतोंवाले दिव्य गजराजपर आरूढ़ हो आकाशमें खड़े थे ॥ ३३—३५ ॥

पदच्छेदः

32;33. vibhiiShaNaH = Vibhishana; tatra aste = is there; alakR^itaH = adorned sha~NkadundubhiniroghoShaiH = with the sound of conch shells and kettledrums; nR^itta giitaiH = with dances and songs; aaruhya = ascended; divyam gajam = a best elephant; shailasaMkaasham = equalling a mountain; meghastanitanisvanam = with the sound of a thundering cloud; chaturdantam = with four tusks; uoasthitaH = (he) approached; vaihaayasam = the sky; chaturbhiH sachivaiH saartham = together with four ministers.

अनुवादः

“Vibhishana is there adorned with the sound of conch shells and kettledrums, with dances and songs, ascended a best elephant equalling a mountain with the sound of a thundering cloud, with four tusks. He approached the sky together with four ministers”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवनु बिळिय वस्त्रवन्नुट्टु, श्वेतवर्णद मालॆगळन्नु धरिसिद्दु, श्वेतगन्धवन्नु पूसिकॊण्डिद्दनु. अवन सुत्तलू शङ्खदुन्दुभिगळ ध्वनिगळिन्दलू, नृत्यगीतगळिन्द आनन्दितनागिद्दनु. अन्तह परिवारदिन्द समलङ्कृतनागिद्द विभीषणनु, शैलसदृशवाद मेघगर्जनॆयन्तॆ घीळिडुत्तिद्द, नाल्कु दन्तगळुळ्ळ दिव्यवाद आनॆय मेलॆ कुळितु, नाल्कु मन्दि सचिवरॊडनॆ आकाशदल्लि उपस्थितनागिद्दनु.॥33-35॥

पदच्छेदः

34. samaajashcha = an assembly also; rakshasaam = of ogres; pibataam = drinking (oil); raktamaalyaanaam = wearing red garlands; raktvaasasaam = with red clothes;giitavaaditraniHsvanaH = with the sound of songs and musical instruments; dR^iShtaH = has been seen; mayaa = by me.

अनुवादः

“An assembly also of ogres drinking oil and wearing red garlands, with red clothes, with the sound of songs and musical instruments has been seen by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

35. iyam = this; ramyaa = beautiful; la~Nkaa purii cha = city of Lanka also; dR^iShTaa = has been seen; savaajirathaku~njaraaH = together with horses and elephants; bhagnagopuratoraNaa = with broken gates and arches; patitaa = fallen down; saagare = in the ocean.

अनुवादः

“This beautiful city of Lanka has also been seen together with horses and elephants with broken gates and arches fallen down in the ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

समाजश्च महान् वृत्तो गीतवादित्रनिःस्वनः ।
पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम् ॥ ३६ ॥

समाजश्च मया दृष्टो गीतवादित्रनिःस्वनः ।

‘यह भी देखनेमें आया कि तेल पीनेवाले तथा लाल माला और लाल वस्त्र धारण करनेवाले राक्षसोंका वहाँ बहुत बड़ा समाज जुटा हुआ है एवं गीतों और वाद्योंकी मधुर ध्वनि हो रही है ॥ ३६ ॥

गीतवाद्यगळ ध्वनिगळिन्द समावृतरागि सुरापान माडुत्ता कॆम्पु मालॆगळन्नु धरिसिकॊण्डु, कॆम्पु वसवन्नुट्टिद्द राक्षस समूहवन्नु नानु कनसिनल्लि कण्डॆनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. la~Nkaa = Lanka; abhirakshitaa = protected; raavaNena = by Ravana; dR%iShTaa = has been seen; mayaa = by me; svapne = in the dream; dagdhaa = to be burnt; vaanreNa = by a Vanara; raamsya duutena = (who is) a messenger of Rama; tarasvinaa = (who is) a quick one;

अनुवादः

“Lanka protected by Ravana has been seen by me in the dream to be burnt by a quick Vanara who is a messenger of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लङ्का चेयं पुरी रम्या सवाजिरथकुञ्जरा ।
सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा ॥ ३७ ॥

सीत्वा तैलं प्रनृत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः ॥ ५-२७-३७ लङ्कायाण् भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसयोषितः ।

‘यह रमणीय लङ्कापुरी घोड़े, रथ और हाथियोंसहित समुद्रमें गिरी हुई देखी गयी है । इसके बाहरी और भीतरी दरवाजे टूट गये हैं ॥ ३७ ॥

रथाश्व-गजगळिन्द समलङ्कृतवागिरुव, रम्यवागिरुव ई लङ्कापट्टणद गोपुरगळू, तोरणगळू, भग्नवागि समुद्रदल्लि बिद्दुहोगुवुदन्नु नानु नोडिदॆनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. la~Nkaayaam = in Lanka; bhasmaruukshaayaam = horrible with ash; * sarvaaH* = all; raakshasa striyaH = ogresses; piitvaa = (were) drinking; tailam = oil; prahasantyaH = laughing heartily; mahaasvanaaH = with a great noise; pranR^ittaaH cha = and also dancing a lot.

अनुवादः

“In Lanka horrible with ash, all ogresses were drinking oil, laughing heartily with a great noise and also dancing a lot.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लङ्का दृष्टा मया स्वप्ने रावणेनाभिरक्षिता ।
दग्धा रामस्य दूतेन वानरेण तरस्विना ॥ ३८ ॥

लङ्का दृष्वा मया स्वप्ने रावणेनाभिरक्षिता ।

कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुङ्गवाः ॥ ५-२७-३८ रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदे ।

‘मैंने स्वप्नमें देखा है कि रावणद्वारा सुरक्षित लङ्कापुरीको श्रीरामचन्द्रजीका दूत बनकर आये हुए एक वेगशाली वानरने जलाकर भस्म कर दिया है ॥ ३८ ॥

इल्लियवरॆगॆ रावणनिन्द रक्षिसल्पट्ट ई लङ्कॆयन्नु श्रीरामन दूतनाद महाबलशालियाद ओर्व वानर प्रमुखनु भस्ममाडुत्तिद्दुदन्नु नोडिदॆनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. ime sarve = all these; raakshsapu~NgavaaH = best among ogres; kumbhakarNaadayaH = (such as) Kumbhakarna and others; gR^ihya = taking; raktam = a red; nivasanam = cloth; praviShTaaH = entered; gomayahrade = a hole filled with cow dung.

अनुवादः

“All these best among ogres such as Kumbhakarna and others taking a red cloth entered a hole filled with cow dung.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पीत्वा तैलं प्रमत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः ।
लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसयोषितः ॥ ३९ ॥

लङ्कायां भस्मरूक्षायां प्रविष्टा राक्षसस्त्रियः । पीत्वा तैलं प्रनृत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः ।

अपगच्छत नश्यध्वं सीतामाप्नोति राघवः ॥ ५-२७-३९ घातयेत्परमामर्षी युष्मान् सार्धं हि राक्षनैः ।

‘राखसे रूखी हुई लङ्कामें सारी राक्षसरमणियाँ तेल पीकर मतवाली हो बड़े जोर-जोरसे ठहाका मारकर हँसती हैं ॥ ३९ ॥

राक्षस स्त्रीयरु ऎण्णॆयन्नु कुडिदु प्रमत्तरागि गहगहिसि नगुत्ता गट्टियागि शब्दमाडुत्ता बॆन्दु भस्मवागि होगिद्द विकारवाद लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसुत्तिद्दरु.॥39॥

पदच्छेदः

39. apagachchha = go away; nashyadhvam = be destroyed; raaghavaH = Rama; aapnoti = will get; siitaam = Seetha; paramaamarShii = with a great anger; yuShmaan ghaatayet = He will get you killed; raakshasaiH saartham = together with (other) ogres.

अनुवादः

“Go away! Be destroyed! Rama will get Seetha. With a great anger He will get you killed together with other ogres.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुङ्गवाः ।
रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदम् ॥ ४० ॥

रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदे ।

‘कुम्भकर्ण आदि ये समस्त राक्षसशिरोमणि वीर लाल कपड़े पहनकर गोबरके कुण्डमें घुस गये हैं ॥ ४० ॥

कुम्भकर्णने मॊदलाद राक्षसयोधरॆल्लरू कॆम्पु बण्णद मासिद बट्टॆगळन्नु धरिसिकॊण्डु सॆगणिय बग्गडदिन्द तुम्बिद हॊण्डवन्नु प्रवेशिसुत्तिरुवुदन्नु नानु कनसिनल्लि कण्डॆनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. raaghavaH = Rama; na anumaMsyati = will not approve; bharsitaam = frightening; tarjitaaM vaapi = or threatening; priyaam bhaaryaam = His dear wife; bahumataam = who is highly valued (by Him); anuvrataam = who followed Him; vanavaasam = to live in forest.

अनुवादः

“Rama will not approve frightening ot threatening His dear wife who is highly valued by Him, who followed Him to live in the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपगच्छत पश्यध्वं सीतामाप्नोति राघवः ।
घातयेत् परमामर्षी युष्मान् सार्धं हि राक्षसैः ॥ ४१ ॥

घातयेत् परमामर्षी सर्वैः सार्धं हि राक्षसैः । अपगच्छत नश्यध्वं सीतामाप स राघवः ।

‘अतः अब तुमलोग हट जाओ और देखो कि किस तरह श्रीरघुनाथजी सीताको प्राप्त कर रहे हैं । वे बड़े अमर्षशील हैं, राक्षसोंके साथ तुम सबको भी मरवा डालेंगे ॥ ४१ ॥

राक्षस्त्रीयरे! सीतॆयिन्द दूर सरियिरि. अवळ तण्टॆगॆ होगबेडिरि. राघवनु सीतॆयन्नु पडॆदे तीरुवनु. क्रुद्धनाद श्रीरामनु राक्षसरॊडनॆ निम्मन्नु ध्वंसमाडुवनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tat = for that reason; alam = enough; kruura vaakyaiH = of cruel words; saantvameva = gentle words indeed; abhidiiyataam = be said; abhiyaachaama = (let us) request; vaidehiim = Seetha; etaddhi = this; rochate = is agreeable; * me* = to me.

अनुवादः

“For that reason, enough of cruel words. Gentle words indeed be said. Let us request Seetha. This is agreeable to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासमनुव्रताम् ।
भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः ॥ ४२ ॥

यस्यामेवंविधः स्वप्नो दुःखितायां प्रदृश्यते ॥ ५-२७-४२ सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।

‘जिन्होंने वनवासमें भी उनका साथ दिया है, उन अपनी पतिव्रता भार्या और परमादरणीया प्रियतमा सीताका इस तरह धमकाया और डराया जाना श्रीरघुनाथजी कदापि सहन नहीं करेंगे ॥ ४२ ॥

श्रीरामनिगॆ सीतॆयु बहिः प्राणळु. अवळु वनवासद आपत्कालदल्लियू अवनॊडनॆ दीक्षॆपडॆदु सागिद्द साध्वियु. प्रेमक्कॆ प्रतिरूपवाद तन्न भार्यॆयन्नु यारादरु भयपडिसिदरॆ, हिंसिसिदरॆ अवनु खण्डितवागि सहिसनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. yasyaam = which woman; duHkhitaayaam = while being sorrowful; evaMvidhaH = such type; svapnaH = (of) dream; pradR^ishyate = has been seen;saa = that woman; muktaa = being released; vividhaiH duHkhaiH = from various sorrows; praapnoti = will get; anuttamam = unsurpassed; priyam = pleasure.

अनुवादः

“Which woman while being sorrowful, such type of dream has been seen, that woman being released from various sorrows, will get unsurpassed pleasure.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदलं क्रूरवाक्यैश्च सान्त्वमेवाभिधीयताम् ।
अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ॥ ४३ ॥

तदलं क्रूरवाक्यैर्वः सान्त्वमेवाभिधीयताम् ।

भर्त्सितामपि याचध्वं राक्सस्यः किं विवक्षया ॥ ५-२७-४३ राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम् ।

‘अतः अब इस तरह कठोर बातें सुनाना छोड़ो; क्योंकि इनसे कोई लाभ नहीं होगा । अब तो मधुर वचनका ही प्रयोग करो । मुझे तो यही अच्छा लगता है कि हमलोग विदेहनन्दिनी सीतासे कृपा और क्षमाकी याचना करें ॥ ४३ ॥

नीवुगळु इवळॊडनॆ आडुव क्रूर वचनगळन्नु साकुमाडिरि. अवळॊडनॆ सान्त्वनद मातुगळन्ने आडिरि. नीवॆल्लरू सीतादेविगॆ शरणुहोगुवुदे उचितवॆन्दु ननगॆ तॊरुत्तदॆ.॥43॥

पदच्छेदः

43. raakshasyaH = O ogresses! yaachadhvam = entreat (Her); bhartsitaamapi = who has been frightened; kim = what (is the use); vivakshayaa = with desire to speak; * raaghavaat* = from Rama; ghoram bhayam = a horrible fear; upasthitam = has come; raakshasaanaam = to ogres;

अनुवादः

“O ogresses! Entreat Seetha who has been frightened. What is the use with a desire to speak. From Rama a horrible fear has come to ogres.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्या ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते ।
सा दुःखैर्बहुभिर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम् । यस्यामेवंविधः स्वप्नॊ दुःखितायां प्रदृश्यते ।

‘जिस दुःखिनी नारीके विषयमें ऐसा स्वप्न देखा जाता है, वह बहुसंख्यक दुःखोंसे छुटकारा पाकर परम उत्तम प्रिय वस्तु प्राप्त कर लेती है ॥ ४४ ॥

इवळु इन्तह दुःखदल्लिरुवाग इवळ कुरितु ई विधवाद स्वप्नगळु ननगॆ बिद्दवु. अदरिन्दागि सीतॆयु दुःखगळिन्द विमुक्तळागि सर्वोत्कृष्टनाद तन्न पतियन्नु हॊन्दुवळु.॥44॥

भर्त्सितामपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया ।
राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम् ॥ ४५ ॥

‘राक्षसियो! मैं जानती हूँ, तुम्हें कुछ और कहने या बोलनेकी इच्छा है; किंतु इससे क्या होगा? यद्यपि तुमने सीताको बहुत धमकाया है तो भी इनकी शरणमें आकर इनसे अभयकी याचना करो; क्योंकि श्रीरघुनाथजीकी ओरसे राक्षसोंके लिये घोर भय उपस्थित हुआ है ॥ ४५ ॥

राक्षस स्त्रीयरे! इदुवरॆविगू इवळन्नु हेगो भयपडिसि बाधिसिद्देवॆ. ईग इवळु नमगॆ क्षमिसुवळे? ऎम्ब शङ्कॆयन्नु बिडिरि. ईग नावु इवळ क्षमॆयन्नु याचिसोण. राघवनिन्द राक्षसरिगॆ अतिघोरवाद भयवु सन्निहितवागिदॆ.॥45॥

पदच्छेदः

44;45. raakshasyaH = O ogresses!; eShaa = this; maithilii = Seetha; janakaatmajaa = daughter of Janka; praNipaata prasannaa = pleased with prostration; alam = is competent; paritraatum = to protect; mahataH = (from) great; bhayaat = danger. apicha = and also; na upalashaye = I do not see; asyaaH = in Her; vishaalaakshyaa = who is wide eyed; a~NgeShu = in Her limbs; susuuskhmamapi = even a minute; viruupam lakshaNam = misshapen characteristic; kiMchidapi = even insignificant (one).

अनुवादः

“O ogresses! This Seetha daughter of Janaka, pleased with prostration is competent to protect us from great danger. And also I do not see in Her who is wide eyed, in Her limbs even a minute misshapen characteristic, even insignificant one.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ।
अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात् ॥ ४६ ॥

चायावैगुण्यमात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम् ॥ ५-२७-४६ अदुःखार्हमिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम् ।

‘राक्षसियो! जनकनन्दिनी मिथिलेशकुमारी सीता केवल प्रणाम करनेसे ही प्रसन्न हो जायँगी । ये ही उस महान् भयसे तुम्हारी रक्षा करनेमें समर्थ हैं ॥ ४६ ॥

ऎलै रक्कसियरे! जनकसुतॆयाद ई सीतादेविगॆ नमस्करिसिद मात्रदिन्द इवळु प्रसन्नळागुवळु. इवळु दयामूर्तियागिद्दाळॆ. ई महाभयदिन्द नम्मन्नु पारुमाडलु इवळु समर्थळागिद्दाळॆ.॥46॥

पदच्छेदः

46. chaayaavaiguNya maatraM = (I see) an imperfection in complexion alone; sha~Nke = I doubt; imaam deviim = (that) this princess; upasthitaam = who came near; vaihaayasam = an aeroplane (in my dream); aduHkhaarhaam = who is not suited to sorrows; upasthitam = received; duHkham = sorrow.

अनुवादः

“I see an imperfection in complexion alone. I doubt that this princess who came near an aeroplane in my dream, who is not suited to sorrows received sorrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपि चास्या विशालाक्ष्या न किञ्चिदुपलक्षये ।
विरूपमपि चाङ्गेषु सुसूक्ष्ममपि लक्षणम् ॥ ४७ ॥

‘इन विशाललोचना सीताके अंगोंमें मुझे कोई सूक्ष्म-से-सूक्ष्म भी विपरीत लक्षण नहीं दिखायी देता (जिससे समझा जाय कि ये सदा कष्टमें ही रहेंगी) ॥ ४७ ॥

विशालाक्षियाद ई सीतादेविय अवयवगळल्लि दुःखसूचकवाद याव अवलक्षणगळु सूक्ष्मवागि नोडिदरू काणबरुवुदिल्ल.॥47॥

पदच्छेदः

47. aham = I; pashyaami = am seeing; ardhasiddhiM tu = accomplished motive; vaidehyaaH = of Seetha; upasthitaam = coming near; raakshasendra vinaasham cha = the destruction of Ravana also; raaghavasya vijayaM cha = and victory of Rama (coming near).

अनुवादः

“I am seeing Seetha coming near accomplishment of motive. I also see the destruction of Ravana also and victory of Rama coming near.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

छायावैगुण्यमात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम् ।
अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम् ॥ ४८ ॥

‘मैं तो समझती हूँ कि इन्हें जो वर्तमान दुःख प्राप्त हुआ है, वह ग्रहणके समय चन्द्रमापर पड़ी हुई छायाके समान थोड़ी ही देरका है; क्योंकि ये देवी सीता मुझे स्वप्नमें विमानपर बैठी दिखायी दी हैं, अतः ये दुःख भोगनेके योग्य कदापि नहीं हैं ॥ ४८ ॥

इन्तह शुभ लक्षणगळिन्द ऒडगूडिद ई सीतादेवियु दिव्य सुखगळिगॆ अर्हळागिद्दाळॆ. ईग कण्डुबरुव ई दुःखगळु केवल छायामात्रवागिद्दु यथार्थवागि खण्डितवागियू इल्ल. इवु तात्कालिकवादुवुगळु. ई मब्बु कळॆदुहोदाग राज्यलाभवु खण्डित. इवळु तन्न पतियाद श्रीरामनॊडगूडि विमानदल्लि कुळितन्तॆ नानु स्पष्टवागि कण्डिरुवॆनु. इदु अवळिगॆ शुभसूचकवु.॥48॥

पदच्छेदः

48.nimittabhuutam = being a cause; shrotum = to listen; mahat = (to) a great; priyam = pleasure; asyaaH = of Her; etat = this; spurat = throbbing; chakshuH = eye; aayatam = long; padmapatramiva = like a lotus petal; * dR^ishyate* = is being seen ( by me).

अनुवादः

“Being a cause to listen to a great pleasure of Her, this throbbing eye long like a lotus petal is being seen my me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहमुपस्थिताम् ।
राक्षसेन्द्रविनाशं च विजयं राघवस्य च ॥ ४९ ॥

ईषच्च हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः ॥ ५-२७-४९ अकस्मादेव वैदेह्या बहुरेकः प्रकम्पते ।

‘मुझे तो अब जानकीजीके अभीष्ट मनोरथकी सिद्धि उपस्थित दिखायी देती है । राक्षसराज रावणके विनाश और रघुनाथजीकी विजयमें अब अधिक विलम्ब नहीं है ॥ ४९ ॥

नानु स्वप्नदल्लि विमानवन्नु कण्डिद्दर सूचनॆयिन्द सीतादेविगॆ कार्यसिद्धि, अर्थसिद्धि; रावणनिगॆ विनाशवन्नू; श्रीरामनिगॆ विजयवु तप्पदॆ आगिये तीरुवुदु ऎन्दु ननगॆ तोरुत्तदॆ.॥49॥

पदच्छेदः

49. ekaH adakshiNaH baahuH = one left arm; t asyaaH dakshiNaayaaH vaidehyaaH = of this straight forward Seetha; akasmaadeva = suddenly; hR^iShitaH = has become erect; iiShat = slightly; prakampate = is trembling.

अनुवादः

“One left arm of this strightforward Seetha suddenly has become erect and is slightly trembling.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निमित्तभूतमेतत् तु श्रोतुमस्या महत् प्रियम् ।
दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम् ॥ ५० ॥

‘कमलदलके समान इनका विशाल बायाँ नेत्र फड़कता दिखायी देता है । यह इस बातका सूचक है कि इन्हें शीघ्र ही अत्यन्त प्रिय संवाद सुननेको मिलेगा ॥

कमलदन्तॆ विशालवाद इवळ ऎडगण्णु अदरुत्तदॆ. इदू शुभ सूचनॆये. अत्यल्पकालदल्ले इवळु अत्यन्त सन्तोषकरवाद वार्तॆयन्नु केळलिरुवळु ऎम्बुदक्कॆ इदु निमित्तवागिदॆ.॥50॥

पदच्छेदः

50. anuttamaH savyaH uuruH = (Seetha’s) best left thigh; kareNuhastapratimaH = equal to an elephant’s trunk; vepamaanaH = is trembling; suuchayati = indicating; raaghavam = Rama’s; sthitam = is standing; purataH = in front (of Her).

अनुवादः

“Seetha’s best left thigh equal to an elephant’s trunk is trembling indicating Rama’s standing in front of Her.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ईषद्धि हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः ।
अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते ॥ ५१ ॥

अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते ।
करेणुहस्तप्रतिमः सव्यश्चोरुरनुत्तमः ।
वेपमानः सूचयति राघवं पुरतः स्थितम् ॥ ईषच्च हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः ।

पक्षी च शाखानिलयं प्रविष्टः । पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी । सुस्वागतं वाचमुदीरयानः । पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः ॥ ५-२७-५१

‘इन उदारहृदया विदेहराजकुमारीकी एक बायीं बाँह कुछ रोमाञ्चित होकर सहसा काँपने लगी है (यह भी शुभका ही सूचक है) ॥ ५१ ॥

उदारहृदयळाद वैदेहिय ऎडतोळु रोमाञ्चगॊण्डु स्वल्पमट्टिगॆ कम्पिसुत्तदॆ. इदू कूड अवळिगॆ शुभसूचकवे. हॆण्णानॆय सॊण्डिलिनन्तॆ श्रेष्ठवाद सीतादेविय ऎड तॊडॆयू कूड अदरुत्तिदॆ. इदरिन्द बेगने श्रीरामनु इवळ मुन्दॆ निल्लुवनॆम्बुदन्नु सूचिसुत्तदॆ.॥51॥

पदच्छेदः

51. pakshii cha = a bird also; praviShTaH = entering; shaakhaa nilayam = (its) dwelling place on a branch; punaH punashcha = again and again; uttamasaantvavaadii = speaking best consolating words; susvaagatam vaacham udiirayaanaH = telliing heartily welcoming words; hR^iShTaH = being delighted; punaH punaH = again and again; chodayatiiva = as though impelling (Seetha).

अनुवादः

“A bird also entering its dwelling place on a branch again and again speaking best consolating words, is telling heartily welcoming words being delighted again and again, as though impelling Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

करेणुहस्तप्रतिमः सव्यश्चोरुरनुत्तमः ।
वेपन् कथयतीवास्या राघवं पुरतः स्थितम् ॥ ५२ ॥

पक्षी च शाखानिलयं प्रविष्टः
पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी ।
सुस्वागतां वाचमुदीरयाणः
पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः ॥

‘हाथीकी सूँड़के समान जो इनकी परम उत्तम बायीं जाँघ है, वह भी कम्पित होकर मानो यह सूचित कर रही है कि अब श्रीरघुनाथजी शीघ्र ही तुम्हारे सामने उपस्थित होंगे ॥ ५२ ॥

अदो ऒन्दु पक्षियु रॆम्बॆयल्लिरुव तन्न गूडन्नु प्रवेशिसुत्तिदॆ. आगाग मधुरवागि कूगुत्तिदॆ. आ पक्षिय कूजनवु ‘‘सीतॆ! नीनु भयपडबेड’’ ऎन्दु सन्तैसुवन्तॆ अनिसुत्तदॆ. अदु श्रीरामनिगॆ स्वागतवन्नु हाडुत्तिदॆयो ऎम्बन्तिदॆ. मत्तु सन्तोषदिन्द सीतादेविगॆ उत्साहवन्नु तुम्बुत्तिदॆयो ऎन्दु कूगुत्तिदॆ.॥52॥

पक्षी च शाखानिलयं प्रविष्टः
पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी ।
सुस्वागतां वाचमुदीरयाणः
पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः ॥ ५३ ॥

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता ।
अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः ॥

‘देखो, सामने यह पक्षी शाखाके ऊपर अपने घोंसलेमें बैठकर बारम्बार उत्तम सान्त्वनापूर्ण मीठी बोली बोल रहा है । इसकी वाणीसे ‘सुस्वागतम्’ की ध्वनि निकल रही है और इसके द्वारा यह हर्षमें भरकर मानो पुनः-पुनः मंगलप्राप्तिकी सूचना दे रहा है अथवा आनेवाले प्रियतमकी अगवानीके लिये प्रेरित कर रहा है’ ॥ ५३ ॥

बळिक सीतादेवियु तन्न पतिगॆ विजयवु सिद्धिसुवुदु ऎन्दरितु, सन्तसपट्टु, हर्षदिन्द हीगॆन्दळु ‘‘त्रिजटॆयु हेळिद स्वप्न विशेषगळु निजवादरॆ निमगॆल्लरिगू अभयवन्नु कॊडुत्तेनॆ.’’॥53॥

इत्थं साक्षात्-प्रणिपाताभावे ऽपि, आर्द्रापराधेऽपि, चिन्ता-हेतु-भूत-राघवभिन्नाभ्यां रावण-हनूमद्भ्याम् अपि शरणागत-रक्षा।
(पश्चाद् कपिं न वेद्मीति रावणाद् रक्षिष्यति राक्षसीः। )

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता ।
अवोचद् यदि तत् तथ्यं भवेयं शरणं हि वः ॥ ५४ ॥

इस प्रकार पतिदेवकी विजयके संवादसे हर्षमें भरी हुई लजीली सीता उन सबसे बोलीं—‘यदि तुम्हारी बात ठीक हुई तो मैं अवश्य ही तुम सबकी रक्षा करूँगी’ ॥ ५४ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तविंशः सर्गः ॥ २७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें सत्ताईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २७ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि इप्पत्तेळनॆय सर्गवु मुगियितु.