०२५ सीताविलापः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Seetha calls out Rama and others and bursts into a wail not being able to endure the threats of ogre women.

स्रोतः: valmikiramayan.net

25. राक्षसियोंकी बात माननेसे इनकार करके शोक-संतप्त सीताका विलाप करना

अथ तासां वदन्तीनां परुषं दारुणं बहु ।
राक्षसीनामसौम्यानां रुरोद जनकात्मजा ॥ १ ॥

तथा तासां वदन्तीनां परुषं दारुणं बहु ।
राक्षसीनामसौम्यानां रुरोद जनकात्मजा ॥

जब वे क्रूर राक्षसियाँ इस प्रकारकी बहुत-सी कठोर एवं क्रूरतापूर्ण बातें कह रही थीं, उस समय जनकनन्दिनी सीता अधीर हो-होकर रो रही थीं ॥ १ ॥

क्रूरस्वभावद आ राक्षसियरु हॆच्चागि भयपडिसुव कठोरवू, दारुणवू आद मातुगळन्नु केळि जानकियु अळतॊडगिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1; atha = thereafter; taasaam = (as) those; raakshasiinaam = ogre women; asaumyaanaam = with a cruel nature;vadantiinaam = were speaking; bahu = a lot; parushham = harshly; daaruNam = (and) horribly;janakaatmajaa = Seetha; ruroda = cried.

अनुवादः

As those ogre woman with a cruel nature were speaking a lot harshly and horribly, Seetha cried.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता तु वैदेही राक्षसीभिर्मनस्विनी ।
उवाच परमत्रस्ता बाष्पगद‍्गदया गिरा ॥ २ ॥

उन राक्षसियोंके इस प्रकार कहनेपर अत्यन्त भयभीत हुई मनस्विनी विदेहराजकुमारी सीता नेत्रोंसे आँसू बहाती गद‍्गद वाणीमें बोलीं— ॥ २ ॥

भयग्रस्तळागिद्दरू पातिव्रत्यदल्लि दृढचित्तळागिद्द सीतादेवियु कण्णीरिडुत्ता गद्गदवाद स्वरदिन्द कूडि तडवरिसुत्ता हीगॆ हेळिदळु.॥2॥

पदच्छेदः

2. evam = thus; uktaa = being spoken to; raakshasiibhiH = by ogre women; vaidehii = Seetha; manasvinii = with a good mind; paramatrastaa = being frightened a lot; baashhpa gadgadayaa giraa = with a voice indistinct due to tears; uvaacha = spoke (as follows).

अनुवादः

Thus being spoken to by ogre women, Seetha with a good mind being frightened a lot spoke as follows with a voice indistinct due to tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति ।
कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः ॥ ३ ॥

‘राक्षसियो! मनुष्यकी कन्या कभी राक्षसकी भार्या नहीं हो सकती । तुम्हारा जी चाहे तो तुम सब लोग मिलकर मुझे खा जाओ, परंतु मैं तुम्हारी बात नहीं मानूँगी’ ॥ ३ ॥

राक्षसस्त्रीयरे! मनुष्य स्त्रीयु राक्षसन भार्यॆयागलु खण्डितवागि अर्हळल्ल. नीवु बयसुविरादरॆ ऎल्लरू नन्नन्नु तिन्दु बिडि. नानु मात्र निम्म मातिनन्तॆ ऎन्दिगू नडॆदुकॊळ्ळुवुदिल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3. maanushhii = a human woman; na arhati = is not suited; bhavitum = to become; bhaaryaa = a wife; raakshasasya = of an ogre; sarvaaH = all of you; khaadata = eat; maam = me; kaamam = according to your desire;na karishhyaami = I will not do; vaH = (according to) your; vachaH = words.

अनुवादः

“A human woman is not suited to become a wife of an ogre. All of you eat me according to your desire. I will not do according to your words.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा राक्षसीमध्यगता सीता सुरसुतोपमा ।
न शर्म लेभे शोकार्ता रावणेनेव भर्त्सिता ॥ ४ ॥

सा राक्षसीमध्यगता सीता सुरसुतोपमा ।
न शर्म लेभे दुःखार्ता रावणेन च तर्जिता ॥

राक्षसियोंके बीचमें बैठी हुई देवकन्याके समान सुन्दरी सीता रावणके द्वारा धमकायी जानेके कारण शोकसे आर्त-सी होकर चैन नहीं पा रही थीं ॥ ४ ॥

रावणनिन्द भयपडिसल्पट्ट देवकन्यॆयन्तिद्द आ सीतादेवियु राक्षसस्त्रीयर मध्यदल्लि बिक्कि-बिक्किअळुत्ता दुःखार्तॆयागि शान्तियन्नु कळकॊण्डिद्दळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. raakshsaiimadhyagataa = being in the middle of ogre women; tarjitaa = being frightened; raavaNena cha = by Ravana also; surasutopamaa = like a daughter of gods; saa siitaa = that Seetha; na lebhe = did not get; sharma = comfort; duHkhaartaa = being tormented by grief.

अनुवादः

Being in the middle of ogre women, being frightened by Ravana also, like a daughter of gods, that Seetha did not get comfort being tormented by grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वेपते स्माधिकं सीता विशन्तीवाङ्गमात्मनः ।
वने यूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकैरिवार्दिता ॥ ५ ॥

वेपते स्माधिकं सीता विशन्ती वाङ्गमात्मनः । वने यथा परिभ्रष्टा मृगी कोकैरिवार्दिता ॥ ५-२५-५

जैसे वनमें अपने यूथसे बिछुड़ी हुई मृगी भेड़ियोंसे पीड़ित होकर भयके मारे काँप रही हो, उसी प्रकार सीता जोर-जोरसे काँप रही थीं और इस तरह सिकुड़ी जा रही थीं, मानो अपने अंगोंमें ही समा जायँगी ॥ ५ ॥

अरण्यदल्लि गुम्पिनिन्द तप्पिसिकॊण्डु तोळगळ मध्यदल्लि सिक्कि पीडिसल्पडुव जिङ्कॆयन्तॆ सीतादेवियु तन्न शरीरवन्नु मुदुडिसिकॊण्डु गड-गडनॆ नडुगुत्तिद्दळु.॥5॥

पदच्छेदः

5. mR^igiiva = like a fawn; vane = in a forest; yuudhaparibhrashhTaa = lost from its herd; arditaa = tormented; kokaiH = by wolves; vishantiiva = (Seetha was) as though sinking (into); aatmanaH = own; aN^gam = body; vepate sma = (and) shook; adhikam = a lot.

अनुवादः

Like a fawn in a forest lost from its herd and tormented by wolves, Seetha was as though sinking into own body and shook a lot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा त्वशोकस्य विपुलां शाखामालम्ब्य पुष्पिताम् ।
चिन्तयामास शोकेन भर्तारं भग्नमानसा ॥ ६ ॥

सा त्वशोकस्य विपुलां शाकामालम्ब्य पुष्पिताम् ।
चिन्तयामास शोकेन भर्तारं भग्नमानसा ॥

उनका मनोरथ भंग हो गया था । वे हताश-सी होकर अशोकवृक्षकी खिली हुई एक विशाल शाखाका सहारा ले शोकसे पीड़ित हो अपने पतिदेवका चिन्तन करने लगीं ॥ ६ ॥

शोकाभिभूतॆयागि, भग्नमानसळाद सीतादेवियु चॆन्नागि अरळिद हूवु गळिन्दॊडगॊण्ड अशोक वृक्षद ऒन्दु दॊड्ड टॊङ्गॆयन्नु आधरिसिकॊण्डु पतियन्ने चिन्तिसुत्ता इद्दळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. saa tu = that Seetha; bhagna maanasaa = with a broken heart; shokena = due to grief; aalambya = holding; pushhpitaam shaakhaam = a flowering branch; vipulaam = which was wide; ashokasya = of Ashoka tree; chintayaamaasa = thought; bhartaaram = about husband.

अनुवादः

That Seetha with a broken heart due to grief, held a wide flowering branch of Ashoka tree and thought about Her husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा स्नापयन्ती विपुलौ स्तनौ नेत्रजलस्रवैः ।
चिन्तयन्ती न शोकस्य तदान्तमधिगच्छति ॥ ७ ॥

आँसुओंके प्रवाहसे अपने स्थूल उरोजोंका अभिषेक करती हुई वे चिन्तामें डूबी थीं और उस समय शोकका पार नहीं पा रही थीं ॥ ७ ॥

सीतादेवियु तन्न पतियन्नु स्मरिसुत्ता, कण्णिरु सुरिसुत्ता विलपिसुत्तिद्दळु. निरन्तरवागि हरियुव कण्णीरधारॆयिन्द अवळ वक्षस्थळवु तॊय्दुहोगित्तु. अवळ शोकक्कॆ अन्त्यवे इल्लदन्तायितु.॥7॥

पदच्छेदः

7. tadaa = then; saa = that Seetha; snaapayantii = washing; vipulau stanau = Her wide breasts; netra jala sravaiH = with a flow of tears from eyes; * chintayantii* = (and) thinking; na adhigachchhati = did not get; antam = end; shokasya = of sorrow.

अनुवादः

Then that Seetha washing Her wide breasts with a flow of tears from eyes and thinking, did not get end of sorrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा वेपमाना पतिता प्रवाते कदली यथा ।
राक्षसीनां भयत्रस्ता विवर्णवदनाभवत् ॥ ८ ॥

सा वेपमाना पतिता प्रवाते कदली यथा ।
राक्षसीनां भयत्रस्ता विषण्णवदनाभवत् ॥

सा वेपमाना पतिता प्रवाते कदळी यथा । राक्षसीनां भयत्रस्ता विवर्णवदनाभवत् ॥ ५-२५-८

प्रचण्ड वायुके चलनेपर कम्पित होकर गिरे हुए केलेके वृक्षकी भाँति वे राक्षसियोंके भयसे त्रस्त हो पृथ्वीपर गिर पड़ीं । उस समय उनके मुखकी कान्ति फीकी पड़ गयी थी ॥ ८ ॥

बिरुगाळिय हॊडॆतक्कॆ सिक्किद बाळॆयु नॆलक्कुरुळुवन्तॆ आ सीतादेवियु राक्षस स्त्रीयर भयदिन्द नडुगुत्ता नॆलद मेलॆ कुसिदुबिद्दळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. saa = that Seetha; vepamaanaa = was shaking; kadaLii yathaa = like a plantain tree; patitaa = fallen down; pravaate = in an exceedingly windy place; * raakshasii bhaya saMtrastaa* = trembling with fear of the ogre women; abhavat = became; vivarNavadanaa = with a pale face.

अनुवादः

That Seetha was shaking like a plantain tree fallen down in an exceedingly windy place, trembling with fear of the ogre women, and became with a pale face.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याः सा दीर्घबहुला वेपन्त्याः सीतया तदा ।
ददृशे कम्पिता वेणी व्यालीव परिसर्पती ॥ ९ ॥

तस्याः सा दीर्घविपुला वेपन्त्या सीतया तदा ।
ददृशे कम्पिनी वेणी व्यालीव परिसर्पती ॥

तस्याः सा दीर्घविपुला वेपन्त्या सीतया तदा । ददृशे कम्पिनी वेणी व्याळीव परिसर्पती ॥ ५-२५-९

उस बेलामें काँपती हुई सीताकी विशाल एवं घनीभूत वेणी भी कम्पित हो रही थी, इसलिये वह रेंगती हुई सर्पिणीके समान दिखायी देती थी ॥ ९ ॥

राक्षसियर भयदिन्दागि अवळ मुखवु बहळ बाडिहोगित्तु. उद्दवागियू, दप्पवागियू इद्द सीतॆय जडॆयु डॊङ्कु-डॊङ्कागि हरिदुहोगुत्तिरुव हॆण्णुसर्पदन्तॆ अल्लाडुत्तित्तु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saa kampinii veNii = that moving plait; diirgha vipulaa = which was wide and long; tasyaaH paramstriyaaH = of that best woman; vepantyaaH = trembling; dadR^ishe = was seen (to be); vyaaLiiva = like a serpant;parisarpatii = in motion.

अनुवादः

That moving plait, which was wide and long, of that best woman was seen to be like a serpant in motion.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा निःश्वसन्ती शोकार्ता कोपोपहतचेतना ।
आर्ता व्यसृजदश्रूणि मैथिली विललाप च ॥ १० ॥

सा निःश्वसन्ती दुःखार्ता शोकोपहतचेतना ।
आर्ता व्यसृजदश्रूणि मैथिली विललाप ह ॥

सा निःश्वसन्ती दुःखार्ता शोकोपहतचेतना । आर्ता व्यसृजदश्रूणि मैथिली विललाप च ॥ ५-२५-१०

वे शोकसे पीड़ित होकर लम्बी साँसें खींच रही थीं और क्रोधसे अचेत-सी होकर आर्तभावसे आँसू बहा रही थीं । उस समय मिथिलेशकुमारी इस प्रकार विलाप करने लगीं— ॥ १० ॥

सीतादेवियु तन्न पतिय अगलुविकॆयिन्द हॆच्चागि परितपिसुत्तिद्दळु. अदरल्लियू राक्षसस्त्रीयर मातुगळु शूलदन्तॆ अवळन्नु चुच्चुत्तिद्दवु. आग अवळु निट्टुसिरु बिडुत्ता, कण्णीरु सुरिसुत्ता हीगॆ विलापिसतॊडगिदळु.॥10॥

पदच्छेदः

10. saa maithilii = that Seetha; duHkhaartaa = tormented by grief; * shokopahata chetanaa* = with a mind hit by sorrow; aartaa = struck by calamity; niHshvasantii = was sighing; nyasR^ijat = let down; ashruuNi = tears; vilalaapa cha = and also cried.

अनुवादः

That Seetha tormented by grief, with a mind hit by sorrow, struck by calamity was sighing and let down tears and also cried.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हा रामेति च दुःखार्ता हा पुनर्लक्ष्मणेति च ।
हा श्वश्रूर्मम कौसल्ये हा सुमित्रेति भामिनी ॥ ११ ॥

हा रामेति च दुःखार्ता हा पुनर्लक्ष्मणेति च ।
हा श्वश्रु मम कौसल्यॆ हा सुमित्रेति भामिनी ॥

हा रामेति च दुःखार्ता हा पुनर्लक्ष्मणेति च । हा श्वश्रु मम कौसल्ये हा सुमित्रेति भामिनी ॥ ५-२५-११

‘हा राम! हा लक्ष्मण! हा मेरी सासु कौसल्ये! हा आर्ये सुमित्रे! बारम्बार ऐसा कहकर दुःखसे पीड़ित हुई भामिनी सीता रोने-बिलखने लगीं ॥ ११ ॥

ऒम्मॆ दुःखार्तळागि हा रामा! ऎन्नुवळु. मत्तॊम्मॆ हा लक्ष्मणा! ऎन्नुवळु. अय्यो अत्तॆयाद कौसल्या देवी! अय्यो सुमित्रादेवी! नन्न स्थितियु हीगायितल्ल! ऎन्दु गोळाडुवळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. bhaaminii = Seetha; duHkhaartaa = being tormented by grief (said) ; haa raameti = Oh! Rama! punaH = again; haa lakshmaNeti = Oh! Lakshmana; haa kausalye = Oh! Kausalya; mama shvashru = my mother-in-law; haa sumitreti = Oh! Sumitra.

अनुवादः

Seetha being tormented by grief said : “Oh! Rama!” and again “Oh! Lakshmana!”,“Oh! Kausalya!, my mother-in-law” “Oh! Sumitra!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लोकप्रवादः सत्योऽयं पण्डितैः समुदाहृतः ।
अकाले दुर्लभो मृत्युः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ॥ १२ ॥

‘हाय! पण्डितोंने यह लोकोक्ति ठीक ही कही है कि ‘किसी भी स्त्री या पुरुषकी मृत्यु बिना समय आये नहीं होती’ ॥ १२ ॥

यत्राहमाभिः क्रूराभी राक्षसीभिरिहार्दिता ।
जीवामि हीना रामेण मुहूर्तमपि दुःखिता ॥ १३ ॥

यत्राहमेवं क्रूराभी राक्षसीभिरिहार्दिता ।
जीवामि हीना रामेण मुहूर्तमपि दुःखिता ॥

‘तभी तो मैं श्रीरामके दर्शनसे वञ्चित तथा इन क्रूर राक्षसियोंद्वारा पीड़ित होनेपर भी यहाँ मुहूर्तभर भी जी रही हूँ ॥ १३ ॥

‘‘स्त्रीयरिगागली, पुरुषरिगागली, बयसिदाग मरणवु सम्भविसुवुदिल्ल’’ ऎम्ब प्राज्ञरु उदाहरिसुव हागू लोकद जनराडिकॊळ्ळुव मातु सत्यवागिये इदॆ. रामनिन्द अगलिद, ई विधवागि राक्षसस्त्रीयरु बाधॆपडिसुत्तिरुव नानु क्षण कालवादरू जीविसि इरबारदु. आदरॆ इष्टादरू नानु जीविसिद्देनल्ल! इदरिन्द पण्डितर मातु निश्चयवॆन्दे काणुत्तदॆ.॥12-13॥

पदच्छेदः

12; 13. aham = I; evam = thus; aarditaa = being tormented; * kruuraabhiH raakshasiibhiH* = by cruel ogre women; iha = here; hiinaa = lacking; raameNa = Rama; duHkhaartaa = being tormented by grief; yadaa = when; jiivaami = I am living; muhuurtamapi = even for a moment; mR^ityuH = death; akaale = at wrong time; striyaaH vaa = to woman; purushhasya = or to a man; durlabhaH = is hard; samudaahR^itaH = (thus) being said;lokapravaadaH = the popular saying in the world; satyaH = is true.

अनुवादः

“I thus being tormented by cruel ogre women here lacking Rama, being tormented by grief, when I am living even for a moment,’ death at wrong time to woman or to a man is hard’ - thus being said this popular saying in the world is true.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषाल्पपुण्या कृपणा विनशिष्याम्यनाथवत् ।
समुद्रमध्ये नौः पूर्णा वायुवेगैरिवाहता ॥ १४ ॥

एषाल्पपुण्या कृपणा विनशिष्याम्यनाथवत् । समुद्रमथ्ये नौः पूर्णा वायुवेगैरिवाहता ॥ ५-२५-१४

‘मैंने पूर्वजन्ममें बहुत थोड़े पुण्य किये थे, इसीलिये इस दीन दशामें पड़कर मैं अनाथकी भाँति मारी जाऊँगी । जैसे समुद्रके भीतर सामानसे भरी हुई नौका वायुके वेगसे आहत हो डूब जाती है, उसी प्रकार मैं भी नष्ट हो जाऊँगी ॥ १४ ॥

सामग्रिगळिन्द तुम्बिरुव हडगु समुद्र मध्यदल्लि बिरुगाळिय बडितदिन्द मुळुगिहोगुवन्तॆ, दीनावस्थॆगॆ गुरियाद नानु शोकभारदिन्द विनाश हॊन्दुवॆनु. निजवागि नानु दुरदृष्टवन्तॆये आगिरुवॆनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. eshhaa = this me; alpapuNyaa = with small merit;kR^ipaNaa = wretched; anaathavat = like an orphan; vinashishhyaami = will perish; nauH iva = like a ship; samudramadhye = in the middle of the ocean; aahataa = being hit; vaayuvegaiH = by the speed of wind.

अनुवादः

“This me with small merit,wreched, like an orphan, will perish like a ship in the middle of the ocean being hit by the speed of wind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भर्तारं तमपश्यन्ती राक्षसीवशमागता ।
सीदामि खलु शोकेन कूलं तोयहतं यथा ॥ १५ ॥

‘मुझे पतिदेवके दर्शन नहीं हो रहे हैं । मैं इन राक्षसियोंके चंगुलमें फँस गयी हूँ और पानीके थपेड़ोंसे आहत हो कटते हुए कगारोंके समान शोकसे क्षीण होती जा रही हूँ ॥ १५ ॥

राक्षसियर अधीनदल्लिरुव नानु, महामहिमनाद पतियन्नु काणदॆ, जलप्रवाहदिन्द शिथिलगॊण्ड दडगळु कॊच्चिकॊण्डुहोगुवन्तॆ ई पतिविरह शोकदिन्दले विनाशहॊन्दुवॆनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. apashyantii = not seeing; bhartaaram = my husband; tam = that Rama;aagataa = obtaining; raakshasii vasham = control of ogre women; tiiram yathaa = like a bank; toyahatam = hit by water; siidaami khalu = I am verily perishing; shokena = with sorrow.

अनुवादः

“Not seeing my husband that Rama and obtaining control of ogre women like a bank hit by water I am verily perishing with sorrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं पद्मदलपत्राक्षं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
धन्याः पश्यन्ति मे नाथं कृतज्ञं प्रियवादिनम् ॥ १६ ॥

तं पद्मदळपत्राक्षं सिंहविक्रान्तगामिनम् । धन्याः पश्यन्ति मे नाथं कृतज्ञं प्रियवादिनम् ॥ ५-२५-१६

‘आज जिन लोगोंको सिंहके समान पराक्रमी और सिंहकी-सी चालवाले मेरे कमलदललोचन, कृतज्ञ और प्रियवादी प्राणनाथके दर्शन हो रहे हैं, वे धन्य हैं ॥ १६ ॥

नन्न पतियाद श्रीरामनु पद्मदळायनेत्रनू, सिंहदन्तॆ पराक्रमशालियू हागू गम्भीर नडॆयुळ्ळवनू, कृतज्ञनू, प्रियवागि माताडुववनू आद आ प्रभुवन्नु दर्शिसुववरे धन्यरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. dhanyaaH = (only) fortunate; pashyanti = see; tam = that; me = my; naatham = husband; padmadaLapatraaksham = with eyes like petals of an expanded lotus; siMha vikraanta gaaminam = walking with the gait of a lion; kR^itajJNam = correct in conduct; priyavaadiam = pleasant talker;

अनुवादः

“Only fortunate see that my husband with eyes like petals of an expanded lotus, walking with the gait of a lion, correct in conduct and a pleasant talker.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वथा तेन हीनाया रामेण विदितात्मना ।
तीक्ष्णं विषमिवास्वाद्य दुर्लभं मम जीवनम् ॥ १७ ॥

सर्वथा तेन हीनाया रामेण विदितात्मना ।
तीक्ष्णं विषमिवास्वाद्य दुर्लभं मम जीवितम् ॥

‘उन आत्मज्ञानी भगवान् श्रीरामसे बिछुड़कर मेरा जीवित रहना उसी तरह सर्वथा दुर्लभ है, जैसे तेज विषका पान करके किसीका भी जीना अत्यन्त कठिन हो जाता है ॥ १७ ॥

सद्गुणसम्पन्ननू, जगद्विख्यातनू आद श्रीरामनिन्द अगलिदवळाद नानु-तीक्ष्णवाद विषवन्नु कुडिदवनु हॆच्चु काल जीविसिरलारनो हागॆये हॆच्चुकाल बदुकिरलारॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. mama = to me; hiinaayaaH = lacking; tena = that Rama; * viditaatmanaa* = with a famous soul; aasvaadyeva = like after eating; tiikshNam vishham = a pungent poison; jiivitam = life; sarvathaa = in all ways; durlabham = is hard.

अनुवादः

“To me lacking that Rama with a famous soul, like after eating a pungent poison life in all ways is hard.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कीदृशं तु महापापं मया देहान्तरे कृतम् ।
तेनेदं प्राप्यते घोरं महादुःखं सुदारुणम् ॥ १८ ॥

कीदृशं तु मया पापं पुरा जन्मान्तरे कृतम् ।
येनेदं प्राप्यते दुःखं मयाघोरं सुदारुणम् ॥

कीदृशं तु महापापं मया जन्मान्तरे कृतम् । येनेदं प्राप्यते दुःखं मया घोरं सुदारुणं ॥ ५-२५-१८

‘पता नहीं, मैंने पूर्वजन्ममें दूसरे शरीरसे कैसा महान् पाप किया था, जिससे यह अत्यन्त कठोर, घोर और महान् दुःख मुझे प्राप्त हुआ है? ॥ १८ ॥

नानु पूर्वजन्मदल्लि ऎन्तह महापापवन्नु माडिरुवॆनो तिळियदु. अदरिन्दले ईग ननगॆ भयङ्करवाद, अति दारुणवाद इन्तह स्थितियु उण्टागिदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. yena = by what; mayaa = by me; praapyate = obtaining; * idam* = this; duHkham = grief; ghoram = which is horrible;sudaaruNam = very dreadful; kiidR^isham = what kind of; mahaa paapam = great sin;kR^itam = has been done; mayaa = by me; janmaantare = in an other life.

अनुवादः

“By what this horrible and very dreadful grief is obtained by me, what kind of great sin had been done by me in another life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जीवितं त्यक्तुमिच्छामि शोकेन महता वृता ।
राक्षसीभिश्च रक्षन्त्या रामो नासाद्यते मया ॥ १९ ॥

जीवितं त्यक्तुंइच्छामि शोकेन महता वृता । राक्षसीभिश्च रक्ष्यन्त्या रामो नासाद्यते मया ॥ ५-२५-१९

‘इन राक्षसियोंके संरक्षणमें रहकर तो मैं अपने प्राणाराम श्रीरामको कदापि नहीं पा सकती, इसलिये महान् शोकसे घिर गयी हूँ और इससे तंग आकर अपने जीवनका अन्त कर देना चाहती हूँ ॥ १९ ॥

राक्षस स्त्रीयर अधीनदल्लिरुव नानु श्रीरामनन्नु सेरलारॆनु. आदुदरिन्द इन्तह विरह शोकदिन्द सङ्कटपडुत्तिरुव नानु जीवनवन्नु मुगिसुवुदे युक्तवु.॥19॥

पदच्छेदः

19. vR^itaa = together; mahataa shokena = with great grief; ichchhaami = I desire; tyaktum = to give away; jiivitum = life; kaamaH = (this) desire; na avaapyate = is not obtainable; mayaa = by me; surakshitaa = I am well protected; raakshasiibhiH = by ogre women.

अनुवादः

“Together with great grief, I desire to give away my life. This desire is not obtainable by me. I am well protected by ogre women.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धिगस्तु खलु मानुष्यं धिगस्तु परवश्यताम् ।
न शक्यं यत् परित्यक्तुमात्मच्छन्देन जीवितम् ॥ २० ॥

‘इस मानव-जीवन और परतन्त्रताको धिक्कार है, जहाँ अपनी इच्छाके अनुसार प्राणोंका परित्याग भी नहीं किया जा सकता’ ॥ २० ॥

नन्न जीवितवु नन्न पतियाद श्रीरामन अधीनवागिदॆ. भर्तृशरीरवाद इदन्नु इष्टानुसारवागि त्यजिसलु ननगॆ अधिकारविल्ल. मनुष्यत्ववु पापपुण्यगळन्नु विङ्गडिसुवल्लि विचक्षणवाद विवेकयुतवागिदॆ. अदरिन्द ई जीवितवन्नु त्यजिसुवुदक्कॆ ननगॆ अवकाशविल्ल.*॥20॥

पदच्छेदः

20. dhik astu = fie; maanushhyam = upon human condition; dhik astu = fie; paravashyataam = upon being in the control of others; yat = by what reason; aatmachchhandena = according to own desire; na shakyam = it is not possible; parityaktum = to give up; jiivitam = life.

अनुवादः

“Fie upon human condition! Fie upon being in the control of others. By what reason it is not possible according to own desire to give up life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः ॥ २५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें पचीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २५ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि इप्पत्तैदनॆय सर्गवु मुगियितु.