०२२ रावणेन अन्तसमयसूचना

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Ravana gives Seetha two months to marry hm. He orders ogres to frighten Seetha and bring Her to his control. Ravana then goes back to his own house with his consorts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

22. रावणका सीताको दो मासकी अवधि देना, सीताका उसे फटकारना, फिर रावणका उन्हें धमकाकर राक्षसियोंके नियन्त्रणमें रखकर स्त्रियोंसहित पुनः महलको लौट जाना

सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसेश्वरः ।
प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम् ॥ १ ॥

सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसाधिपः ।
प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम् ॥

सीताय वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसेश्वरः । प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनम् ॥ ५-२२-१

सीताके ये कठोर वचन सुनकर राक्षसराज रावणने उन प्रियदर्शना सीताको यह अप्रिय उत्तर दिया— ॥ १ ॥

राक्षसेश्वरनाद रावणनु सीतादेविय कठोरवाद मातुगळन्नु केळि प्रियदर्शनळाद सीतादेविगॆ अप्रियवागि हीगॆ हेळिदनु -॥1॥

पदच्छेदः

1. raakshasesvaraH = King of ogres; shrutvaa = listening; sitaayaaH vachanam = to Seetha’s words; parushham = which were harsh; tataH = thereafter; siitaam pratyuvaacha = replied to Seetha; vipriyam = unpleasant (words); priyadarshanam = which are seen to be pleasant.

अनुवादः

Ravana listening to Seetha’s words which were harsh thereafter replied to Seetha unpleasant words which are seen to be pleasant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा ।
यथा यथा प्रियं वक्ता परिभूतस्तथा तथा ॥ २ ॥

यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा । यथा यथा प्रियम् वक्ता परिBहूतस्तथा तहा ॥ ५-२२-२

‘लोकमें पुरुष जैसे-जैसे स्त्रियोंसे अनुनय-विनय करता है, वैसे-वैसे वह उनका प्रिय होता जाता है; परंतु मैं तुमसे ज्यों-ज्यों मीठे वचन बोलता हूँ, त्यों-ही-त्यों तुम मेरा तिरस्कार करती जा रही हो ॥ २ ॥

‘‘लोकदल्लि पुरुषनु स्त्रीयन्नु सान्त्वनगॊळिसिदष्टु अवनु स्त्रीयळिगॆ अधीननागुत्तानॆ. अवरन्नु तनगॆ अनुकूलवागिसिकॊळ्ळलु प्रियवचनगळन्नु आडिदष्टु अवरिन्द इन्नू तिरस्कारक्कॆ गुरियागुत्तानॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. yathaa yathaa = in whatever way; saantvayitaa = gentle language (is used); striiNaam = to women; tathaa tathaa = in that way; vashyaH = (they) will be under control; yathaa yathaa = in whatever way; vaktaa = (men) speak; priyam = dear words; tathaa tathaa = in that way; paribhuutaH = they will be rejected.

अनुवादः

“In whatever way gentle language is used to women in that way they will be under control. In whatever way men speak dear words, in that way they will be rejected.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्नियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः ।
द्रवतो मार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः ॥ ३ ॥

संनियच्चति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः । द्रवतोऽमार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः ॥ ५-२२-३

‘किंतु जैसे अच्छा सारथि कुमार्गमें दौड़ते हुए घोड़ोंको रोकता है, वैसे ही तुम्हारे प्रति जो मेरा प्रेम उत्पन्न हो गया है, वही मेरे क्रोधको रोक रहा है ॥ ३ ॥

हद्दुमीरि होगुत्तिरुव कुदुरॆगळन्नु निपुणनाद सारथियु सरिदारिगॆ तरुवन्तॆ, निन्न मातन्नु केळि उक्किबरुत्तिरुव नन्न कोपवन्नु निन्न विषयदल्लि ननगुण्टाद प्रेमवु तडॆयुत्तिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. tvayi = in your matter; kaamaH = desire;samutthitaH = which has risen up; saMniyachchhati = is subdueing; krodham = anger;hayaniva = like horses; dravataH = running;amaargam aasaadya = obtaining a bad path; susaarathiH = (being subdued by) a good charioteer.

अनुवादः

“In your matter desire which has risen up is subdueing my anger like horses running obtaining a bad path being subdued by a good charioteer.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वामः कामो मनुष्याणां यस्मिन् किल निबध्यते ।
जने तस्मिंस्त्वनुक्रोशः स्नेहश्च किल जायते ॥ ४ ॥

‘मनुष्योंमें यह काम (प्रेम) बड़ा टेढ़ा है । वह जिसके प्रति बँध जाता है, उसीके प्रति करुणा और स्नेह उत्पन्न हो जाता है ॥ ४ ॥

उत्कटवाद व्यामोहविरुव जनरु नमगॆ प्रतिकूलवागि प्रवर्तिसिदरू अवर मेलॆ कोपवु बरुवुदिल्लवल्ल! अवर कुरितु दयॆ, प्रेम, हॆच्चुत्तले इद्दु, शक्तियु कुण्ठितवागुत्तदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. kaamaH = deisre; manushhyaaNaam = of men; vaamaH = is unfavourable; yasmin = in which; jane = man;nibadhyate = (desire) is tied up; tasmin = in that man; jaayate kila = there is; anukroshaH = compassion;snehashcha = and fondness.

अनुवादः

“Desire of men is unfavourable. In which man desire is tied up, in that man there is compassion and fondness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मात् कारणान्न त्वां घातयामि वरानने ।
वधार्हामवमानार्हां मिथ्या प्रव्रजने रताम् ॥ ५ ॥

एतस्मात् कारणान्न त्वां घातयामि वरानने ।
वधार्हामवमानार्हां मिथ्याप्रव्रजिते रताम् ॥

एतस्मात्कारणान्न त्वां घातयामि वरानने । वधार्हमवमानार्हां मिथ्याप्रव्रजिते रताम् ॥ ५-२२-५

‘सुमुखि! यही कारण है कि झूठे वैराग्यमें तत्पर तथा वध और तिरस्कारके योग्य होनेपर भी तुम्हारा मैं वध नहीं कर रहा हूँ ॥ ५ ॥

ऎलै सुमुखिये! ई कारणदिन्दले नीनु वधार्हळागिद्दरू, अपमानगॊळिसलु तक्कवळादरू, कपट सन्न्यासियन्तॆ काडिनल्लि अलॆदाडुत्तिरुव रामनल्लिये अनुरक्तळागिरुव निन्नन्नु शिक्षिसुत्तिल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. varaanane = O one with a beautiful face!; etasmaat = for this reason; tvaam = (although) you (are); vadhaarhaam = suitable to be killed; avamaanaarhaam = (and) suitable to be humiliated; rataam = interested; mithyaapravrajite = ( in Rama who is in) sham exile; na ghaatayaami = I am not killing you.

अनुवादः

“O one with a beautiful face! For this reason although you are suitable to be killed and suitable to be humilaited, interested in Rama who is in sham exile, I am not killing you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परुषाणि हि वाक्यानि यानि यानि ब्रवीषि माम् ।
तेषु तेषु वधो युक्तस्तव मैथिलि दारुणः ॥ ६ ॥

परुषाणीह वाक्यानि यानि यानि ब्रवीषिमाम् ।
तेषु तेषु वधो युक्तस्तव मैथिलि दारुणः ॥

‘मिथिलेशकुमारी! तुम मुझसे जैसी-जैसी कठोर बातें कह रही हो, उनके बदले तो तुम्हें कठोर प्राणदण्ड देना ही उचित है’ ॥ ६ ॥

ऎलै मैथिलि! नीनु नन्न विषयदल्लि आडिद कर्ण कठोरवाद ऒन्दॊन्दु मातिगू दारुणवाद मरणदण्डनॆयन्नु विधिसलु अर्हवागिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. maithilii = O Seetha!; iha = here; yaani yaani = whatever; parushhaNi = harsh; vaakyaani = words; braviishhi = you are speaking; maam = about me; teshhu teshhu = (because of) those (words); tava daaruNaH vadha = your horrible slaying; yuktaH = is suitable;

अनुवादः

“O Seetha! Here whatever harsh words you are speaking about me, because of those words, you are suitable to be horribly slayed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः ।
क्रोधसंरम्भसंयुक्तः सीतामुत्तरमब्रवीत् ॥ ७ ॥

एकमुक्त्वा तु विअदेशीं रावणो राक्षसाधिपः । क्रोधसंरम्भसम्युक्तः सीतामुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-२२-७

विदेहराजकुमारी सीतासे ऐसा कहकर क्रोधके आवेशमें भरे हुए राक्षसराज रावणने उन्हें फिर इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ ७ ॥

राक्षस राजनाद रावणनु वैदेहिय बळि हीगॆ हेळि कोपोद्रिक्तनागि मरळि अवळल्लि हीगॆ नुडिदनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. raakshasaadhipaH = king of ogres; raavanaH = Ravana; evam uktvaa = speaking thus; vaidehiim = to Seetha; krodhasaMrambhasaMyuktaH = full of anger and fury; abraviit = spoke; uttaram = subsequent word; siitaam = to Seetha.

अनुवादः

The king of ogres Ravana speaking thus to Seetha, full of anger and fury spoke subsequent word to Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वौ मासौ रक्षितव्यौ मे योऽवधिस्ते मया कृतः ।
ततः शयनमारोह मम त्वं वरवर्णिनि ॥ ८ ॥

‘सुन्दरि! मैंने तुम्हारे लिये जो अवधि नियुक्त की है, उसके अनुसार मुझे दो महीने और प्रतीक्षा करनी है । तत्पश्चात् तुम्हें मेरी शय्यापर आना होगा ॥ ८ ॥

ऎलै वरवर्णिनि! नानु ई हिन्दॆ ननगॆ वशळागलु हन्नॆरडु तिङ्गळुगळ अवधियन्नु निनगॆ कॊट्टिद्दॆ. अवुगळल्लि ऎरडु मासगळू मात्र उळिदिवॆ. आ ऎरडु मासगळु नानु प्रतीक्षॆ माडुत्तेनॆ. अष्टरोळगागि नीनु ननगॆ वशळागबेकु.॥8॥

पदच्छेदः

8. varavarNini = O Seetha with best complexion!; yaH = whatever; avadhiH = limit; kR^ita = has been made; mayaa = by me; te = to you; dvau = (those) two; maasau = months; rakshitavyau = are protectable; me = to me; tataH = thereafter; aaroha = ascend; mama shayanam = my bed.

अनुवादः

“O Seetha with best complexion! Whatever limit has been made by me to you, those two months are protectable to me. Thereafter ascend my bed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वाभ्यामूर्ध्वं तु मासाभ्यां भर्तारं मामनिच्छतीम् ।
मम त्वां प्रातराशार्थे सूदाश्छेत्स्यन्ति खण्डशः ॥ ९ ॥

द्वाभ्यामूर्ध्वन्तुमासाभ्यां भर्तारम्मामनिच्छतीम् ।
मम त्वां प्रातराशार्थेमालभन्ते महानसे ॥

ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां भर्तारम् मामनिच्चतीम् । मम त्वां प्रातराशार्थमालभन्ते महानसे ॥ ५-२२-९

‘अतः याद रखो—यदि दो महीनेके बाद तुम मुझे अपना पति बनाना स्वीकार नहीं करोगी तो रसोइये मेरे कलेवेके लिये तुम्हारे टुकड़े-टुकड़े कर डालेंगे’ ॥ ९ ॥

ई ऎरडु तिङ्गळु कळॆद नन्तरवू नीनु नन्नन्नु पतियन्नागि स्वीकरिसदिद्दरॆ, नन्न अडिगॆयवरु निन्नन्नु बॆळग्गिन उपाहारक्कागि कत्तरिसि तुण्डु-तुण्डुमाडि बिडुत्तारॆ.’’॥9॥

पदच्छेदः

9. uurdhvam = above; dvaabhyaam maasaabhyaaM = two months; tvaam = you; anichchhatiim = not desiring; mama = me; bhartaaram = as husband; aalabhante = will be killed; mahaanase = in my kitchen; mama praataraashaartham = for my breakfast.

अनुवादः

“Above two months you not desiring me as husband will be killed in my kitched for my breakfast.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां भर्त्स्यमानां सम्प्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम् ।
देवगन्धर्वकन्यास्ता विषेदुर्विकृतेक्षणाः ॥ १० ॥

तां तर्ज्यमानां सम्प्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम् ।
देवगन्धर्वकन्यास्ता विषेदुर्विकृतेक्षणाः ॥

राक्षसराज रावणके द्वारा जनकनन्दिनी सीताको इस प्रकार धमकायी जाती देख देवताओं और गन्धर्वोंकी कन्याओंको बड़ा विषाद हुआ । उनकी आँखें विकृत हो गयीं ॥ १० ॥

राक्षसेन्द्रनाद रावणनु ई विधवागि सीतादेवियन्नु बॆदरिसुत्तिरलु, अवन समीपदल्लिद्द देव, गन्धर्वकन्यॆयरु विषादपट्टरु. अवर कण्णुगळल्लि नीरु तुम्बि विकारवागि काणुत्तिद्दरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. saMprekshya = Seeing; jaanakiim = Seetha; tarjyamaanaam = being frightened; raakshasendreNa = by Ravana; taaH = those; devagandharva kanyaa = Deva and Gandharva maidens; vishheduH = grieved; vikR^itekshaNaaH = with troubled eyes.

अनुवादः

Seeing Seetha being frightened by Ravana those Deva and Gandharva maidens grieved with troubled eyes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ओष्ठप्रकारैरपरा नेत्रैर्वक्त्रैस्तथापराः ।
सीतामाश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा ॥ ११ ॥

ओष्ठ प्रकारैरपरा वक्त्रै र्नेत्रैस्तथापराः ।
सीतामाश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा ॥

औष्ठप्रकारैरपरा वक्त्रनेत्रैस्तथापराः । सीतामाश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा ॥ ५-२२-११

तब उनमेंसे किसीने ओठोंसे, किसीने नेत्रोंसे तथा किसीने मुँहके संकेतसे उस राक्षसद्वारा डाँटी जाती हुई सीताको धैर्य बँधाया ॥ ११ ॥

अवरल्लि कॆलवरु तुटिगळ स्पन्दनदिन्दलू, कॆलवरु कण्णुगळ नोटदिन्दलू, कॆलवरु मुखभावगळिन्दलू, सीतादेवियन्नु सन्तैसिदरु. रावणन भयदिन्द यारू माताडदॆ मुख-नेत्र, अधर सञ्ज्ञॆगळिन्दले अनुकम्पवन्नु तोरिसुत्तिद्दरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. taparaaH = some;oshhThaprakaraiH = in the way of lips; tathaa = and in the like manner; aparaaH = some (others); vaktranetraiH = with faces and eyes; aashvaasayaamaasuH = consoled;taam siitaam = that Seetha; tarjitaam = frightened; tena rakshsaa = by that ogre;

अनुवादः

Some in the way of lips and in like manner some others with faces and eyes consoled that Seetha frightened by that ogre.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताभिराश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम् ।
उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौटीर्यगर्वितम् ॥ १२ ॥

ताभिराश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम् ।
उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौण्डीर्यगर्वितम् ॥

उनके धैर्य बँधानेपर सीताने राक्षसराज रावणसे अपने सदाचार (पातिव्रत्य) और पतिके शौर्यके अभिमानसे पूर्ण हितकर वचन कहा— ॥ १२ ॥

ई विधवागि अवरिन्द समाधानगॊळिसल्पट्ट सीतादेवियु रावणनिगॆ तन्न पातिव्रत्यद बल - गर्वदिन्द अवन आत्महितक्कॆ साधकवाद ई मातुगळन्नु हेळिदळु -॥12॥

पदच्छेदः

12. aashvaasitaa = consoled; taabhiH = by them; siitaa = Seetha; vR^itta shaunDiirya garvitam = proud of virtuous conduct; uvaacha = spoke; vaakyam = words; aatmahitam = beneficial to self;raakshsaadhipam raavaNam = to the king of ogres Ravana.

अनुवादः

Consoled by them Seetha proud of virtuous conduct spoke words beneficial to self to the king of ogres Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूनं न ते जनः कश्चिदस्मिन्निःश्रेयसि स्थितः ।
निवारयति यो न त्वां कर्मणोऽस्माद् विगर्हितात् ॥ १३ ॥

नूनं न ते जनः कश्चिदस्ति निःश्रेयसे स्थितः ।
निवारयति यो न त्वां कर्मणोस्माद्विगर्हितात् ॥

‘निश्चय ही इस नगरमें कोई भी पुरुष तेरा भला चाहनेवाला नहीं है, जो तुझे इस निन्दित कर्मसे रोके ॥

‘‘निश्चयवागियू ई लङ्कॆयल्लि निन्न अभ्युदयदल्लि आसक्तनागिरुव यारॊब्बनू इल्लवॆन्दे तोरुत्तदॆ. एकॆन्दरॆ, इन्तह निन्दनीय कार्यदिन्द विमुखनन्नागिसलु यारू मुन्दॆ बरुत्तिल्लवल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. yaH = Whoever; nivaarayati = prevents; tvaam = you; asmaat karmaNaH = from these actions; nigarhitaat = (which are) blameable; janaH = (such) a person; rataH = interested; te niHshreyase = in your welfare; kashchit naasti = there is none. nuunam = this is definite.

अनुवादः

“Whoever prevents you from these actions which are blameable, such a person interested in your welfare there is none. This is definite.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मां हि धर्मात्मनः पत्नीं शचीमिव शचीपतेः ।
त्वदन्यस्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयेन्मनसापि कः ॥ १४ ॥

मां हि धर्मात्मनः पत्नीं शचीमिव शचीपतेः ।
त्वदन्यस्त्रीषु लोकेषु प्रार्थयेन्मनसापि कः ॥

‘जैसे शची इन्द्रकी धर्मपत्नी हैं, उसी प्रकार मैं धर्मात्मा भगवान् श्रीरामकी पत्नी हूँ । त्रिलोकीमें तेरे सिवा दूसरा कौन है, जो मनसे भी मुझे प्राप्त करनेकी इच्छा करे ॥

देवेन्द्रनिगॆ शचिदेवियन्तॆ, धर्मात्मनाद श्रीरामनिगॆ नानु धर्मपत्नियु. अन्तह नन्नन्नु ई मूर्लोकगळल्लि यारू मनस्सिनिन्द बयसलाररु. नीनु मात्र इन्तह दुस्साहसक्कॆ कैयिक्किरुवॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. trishhu lokeshhu = in all the three worlds; tvadanyaH = except you; kaH = who; manasaapi = even by heart; praarthayet = will desire;maam = me; patniim = (who am the) wife; dharmaatmanaH = of virtuous Rama;shachiimiva = like Sachi; shachiipateH = the wife of Indra.

अनुवादः

“In all the three worlds except you who even by heart will desire me who am the wife of virtuous Rama like Sachi the wife of Indra.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।
उक्तवानसि यत् पापं क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ॥ १५ ॥

‘नीच राक्षस! तूने अमित तेजस्वी श्रीरामकी भार्यासे जो पापकी बात कही है, उसके फलस्वरूप दण्डसे तू कहाँ जाकर छुटकारा पायेगा? ॥ १५ ॥

ऎलै राक्षसाधमनॆ! महातेजस्वियाद श्रीरामन भार्यॆयाद नन्न कुरितु महापापकरवाद मातुगळन्नाडुत्तिरुव नीनु ऎल्लिगॆ होगि ई पापदिन्द तप्पिसिकॊळ्ळुवॆ?॥15॥

पदच्छेदः

15. raakshasaadhama = O vile ogre!;yat paapam = whatever sinful word; uktavaan asi = you spoke; bharyaam = to me who is the wife; amitatejasaH raamasya = of the great respendent Rama; tasya = from that word; kva = where; gataH = will you go; mokshyase = to be released?

अनुवादः

“O vile ogre! Whatever sinful word you spoke to me who is the wife of the great resplendent Rama, from that word where will you go to be released?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा दृप्तश्च मातङ्गः शशश्च सहितौ वने ।
तथा द्विरदवद् रामस्त्वं नीच शशवत् स्मृतः ॥ १६ ॥

यथा दृप्तश्च मातङ्गः शशश्च सहितो वने ।
तथा द्विरदवद्रामस्त्वं नीच शशवत् स्मृतः ॥

‘जिस प्रकार वनमें कोई मतवाला हाथी और कोई खरगोश दैववश एक-दूसरेके साथ युद्धके लिये तुल जायँ, वैसे ही भगवान् श्रीराम और तू है । नीच निशाचर! भगवान् राम तो गजराजके समान हैं और तू खरगोशके तुल्य है ॥ १६ ॥

नीनु रामनॊडनॆ युद्धक्कॆ सिद्धनादरॆ, काडिनल्लिरुव मॊलवु मदभरितवाद गजवन्नु इदिरिसिदन्ते आदीतु. रामनु मदगजदन्तिद्दरॆ नीनु क्षुद्रवाद मॊलदन्तिरुवॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. yathaa = like;dR^iptaH maataJNgaashcha = an elephant in rut; shashashcha = and a hare;sahitau = at war; vane = in the forest;tathaa = in the same way; niicha = O vile one! raamaH = Rama; dviradavat = is like an elephant; tvam = you; smR^itaH = are said; shshavat = to be like a hare.

अनुवादः

“Like an elephant in rut and a hare at war in the forest, in the same way O vile one! Rama is like an elephant and you are said to be like a hare.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स त्वमिक्ष्वाकुनाथं वै क्षिपन्निह न लज्जसे ।
चक्षुषो विषये तस्य न यावदुपगच्छसि ॥ १७ ॥

स त्वमिक्ष्वाकुनाथं वै क्षिपन्निह न लज्जसे ।
चक्षुषोर्विषयं तस्य न तावदुपगच्छसि ॥

‘अरे! इक्ष्वाकुनाथ श्रीरामका तिरस्कार करते तुझे लज्जा नहीं आती । तू जबतक उनकी आँखोंके सामने नहीं जाता, तबतक जो चाहे कह ले ॥ १७ ॥

अन्दु इक्ष्वाकुप्रभुवाद श्रीरामनन्नु मायामृगद नॆपदिन्द आश्रमदिन्द दूर होगुवन्तॆ माडि, नन्नन्नु अपहरिसिरुवि. अवन परोक्षदल्लि ईग ई रीतिगळहलु निनगॆ नाचिकॆयागुवुदिल्लवे?॥17॥

पदच्छेदः

17. saH = such; tvam = you; na lajjase = are not shameful; * kshipan* = abusing; ikshvaakunaatham = the lord of Ikshvaku dynasty Rama; na upagachchhasi = you are not getting; tasya = Rama’s; vishayam taavat = matter so much.

अनुवादः

“Such you are not shameful abusing the lord of Ikshvaku dynasty Rama. You are not getting Rama’s matter so much.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमे ते नयने क्रूरे विकृते कृष्णपिङ्गले ।
क्षितौ न पतिते कस्मान्मामनार्य निरीक्षतः ॥ १८ ॥

इमे ते नयने क्रूरे विरूपे कृष्णपिङ्गले ।
क्षितौ न पतिते कस्मान्मामनार्य निरीक्षतः ॥

इवे ते नयने क्रूते विरूपे कृष्णपिङ्गले । क्षितौ न पतिते कस्मान्मामनार्य निरीक्षतः ॥ ५-२२-१८

‘अनार्य! मेरी ओर दृष्टि डालते समय तेरी ये क्रूर और विकारयुक्त काली-पीली आँखें पृथ्वीपर क्यों नहीं गिर पड़ीं? ॥ १८ ॥

ऎलै अनार्यने! नन्नन्ने दुर-दुरनॆ नोडुत्तिरुव निन्न विरूपवाद, क्रूरवाद, कृष्णपिङ्गळ वर्णवुळ्ळ कण्णुगळेकॆ इन्नू कळचि बीळुत्तिल्ल?॥18॥

पदच्छेदः

18. anaarya = O ignoble one!; te = your; ime nayane = these eyes; kruure = (which are) cruel; viruupe = crooked; kR^ishhNa piJNgaLe = which are black and reddish brown; maam niriikshitaH = which are seeing me; kasmaat = for what reason; na patite = are (they) not falling down.

अनुवादः

“O ignoble one! your these eyes which are cruel, crooked, which are black and reddish brown, which are seeing me, for what reason are they not falling down.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य धर्मात्मनः पत्नी स्नुषा दशरथस्य च ।
कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा पाप शीर्यति ॥ १९ ॥

तस्य धर्मात्मनः पत्नीं स्नुषां दशरथस्य च ।
कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा व्यवशीर्यते ॥

‘मैं धर्मात्मा श्रीरामकी धर्मपत्नी और महाराज दशरथकी पुत्रवधू हूँ । पापी! मुझसे पापकी बातें करते समय तेरी जीभ क्यों नहीं गल जाती है? ॥ १९ ॥

ऎलै पापिष्ठने! नानु धर्मात्मनाद श्रीरामन भार्यॆयु. दशरथ महाराजर सॊसॆयु. नन्न कुरितु आडबारद मातुगळन्नु आडुत्तिरुव निन्न नालिगॆ एकॆ सीळिहोगुवुदिल्ल?॥19॥

पदच्छेदः

19. vyaaharataH = thus speaking; maam = a bout me;patniim = (who am) the wife; dharmaatmanaH tasya = of virtuous Rama; snushhaam cha = and the daughter-in-law; dasharathasya = of Dasaratha; katham = how; te jihvaa = your tongue;vyavashiiryate = did not fall off.

अनुवादः

“Thus speaking about me who am the wife of virtuous Rama and the daughter-in-law of Dasaratha how your tongue did not fall off.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असन्देशात्तु रामस्य तपसश्चानुपालनात् ।
न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भस्मार्हतेजसा ॥ २० ॥

असंदेशात्तु रामस्य तपसश्चामपालनात् । न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भर्मार्ह तेजसा ॥ ५-२२-२०

‘दशमुख रावण! मेरा तेज ही तुझे भस्म कर डालनेके लिये पर्याप्त है । केवल श्रीरामकी आज्ञा न होनेसे और अपनी तपस्याको सुरक्षित रखनेके विचारसे मैं तुझे भस्म नहीं कर रही हूँ ॥ २० ॥

दशकण्ठने! नीनु भस्मवागलू अर्हनादवनु. नन्न तपःप्रभावदिन्द, पातिव्रत्यद महिमॆयिन्द निन्नन्नु भस्ममाडि बिडबल्लॆ! आदरॆ हीगॆ माडलु रामन आज्ञॆयिल्ल. अदरिन्द नीनु बदुकिरुवॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. dashagriiva = O Ravana!; bhasmaarha = (although you are) suited to be burnt into ashes; asaMdeshaat = not having mandate; raamasya = of Rama; anupaalanaat = (and) preserving; tapasaH = austerity; na kurmi = I am not making; tvaam bhasmam = you into ashes; tejasaa = (with my) glory.

अनुवादः

“O Ravana! Although you are suited to be burnt into ashes, not having the mandate of Rama and preserving austerity, I am not reducing you into ashes with my glory.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नापहर्तुमहं शक्या तस्य रामस्य धीमतः ।
विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः ॥ २१ ॥

नापहर्तुमहं शक्या त्वया रामस्य धीमतः । विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः ॥ ५-२२-२१

‘मैं मतिमान् श्रीरामकी भार्या हूँ, मुझे हर ले आनेकी शक्ति तेरे अंदर नहीं थी । निःसंदेह तेरे वधके लिये ही विधाताने यह विधान रच दिया है ॥ २१ ॥

धीमन्तनाद श्रीरामन पत्नियाद नन्नन्नु अपहरिसिकॊण्डु बरलु निनगॆ खण्डितवागि साध्यवागुत्तिरलिल्ल. आदरॆ निनगॆ सावु बळि बन्दिरुवुदरिन्दले विधियु ई सञ्चु हूडिदॆ. इदरल्लि सन्देहवे इल्ल.॥21॥

पदच्छेदः

21. dhiimataH = wise; raamasya = Rama’s; aham = I; na shakyaa = am not capable of being; apahartum = abducted; tvayaa = by you; vidhiH = (this) act; vihitaH = has been made; tava = for your; vadhaarthaaya = slaying; atra = in this; na saMshayaH = there is no doubt.

अनुवादः

“Wise Rama’s I am not capable of being abducted by you. This act has been made for your slaying. In this there is no doubt.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च ।
अपोह्य रामं कस्माच्चिद् दारचौर्यं त्वया कृतम् ॥ २२ ॥

शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च ।
अपोह्य रामं कस्माद्धि दारचौर्यं त्वया कृतम् ॥

शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च । अपिह्य रामं कस्माद्धि दारचौर्यं त्वया कृतम् ॥ ५-२२-२२

‘तू तो बड़ा शूरवीर बनता है, कुबेरका भाई है और तेरे पास सेनाएँ भी बहुत हैं, फिर श्रीरामको छलसे दूर हटाकर क्यों तूने उनकी स्त्रीकी चोरी की है?’ ॥ २२ ॥

‘‘नानु पराक्रमियु, कुबेरन सहोदरनु, अपार बलसम्पन्ननु, अमित सेनॆ नन्न बळि इदॆ’’ ऎन्दु जम्ब कॊच्चिकॊळ्ळुत्तिरुवॆयल्ल! अन्तह नीनु मोसदिन्द श्रीरामनन्नु बहळ दूरक्कॆ होगुवन्तॆमाडि, कळ्ळनन्तॆ परसतियन्नु एकॆ अपहरिसिकॊण्डु बन्दॆ? निन्नल्लि निजवाद शक्तियिद्दिद्दरॆ अवनॆदुरु एकॆ बरलिल्ल?॥22॥

पदच्छेदः

22. tvayaa = by you; shuureNa = (who is) strong; dhanadabhraatraa = brother of Kubera; samuditena cha = possessed of; balaiH = army; apohya = removing; raamam = Rama; kasmaat = for what reason; daarachauryam = abduction of wife; kR^itam = has been done.

अनुवादः

“By you who is strong, brother of Kubera possessed of army, removing Rama for what reason abduction of wife has been done.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः ।
विवृत्य नयने क्रूरे जानकीमन्ववैक्षत ॥ २३ ॥

सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः । विनृत्य नयने क्रूरे जानकीमन्ववैक्षत ॥ ५-२२-२३

सीताकी ये बातें सुनकर राक्षसराज रावणने उन जनकदुलारीकी ओर आँखें तरेरकर देखा । उसकी दृष्टिसे क्रूरता टपक रही थी ॥ २३ ॥

राक्षसाधिपतियाद रावणनु सीतादेविय मातन्नु केळि परमक्रुद्धनागि क्रूरवाद कण्णुगळन्नु अगलिसि जानकियन्नु दुरु-दुरनॆ नोडिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. raakshasaadhipaH = king of rakshasas; raavanaH = Ravana; shrutvaa = listening; siitaayaaH vachanam = to Seetha’s words; vivR^itya = turned around; kruure = (his) cruel; nayane = eyes; anvavaikshata = and saw; jaanakiim = Seetha.

अनुवादः

King of rakshasas Ravana listening to Seetha’s words turned around his cruel eyes and saw Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीलजीमूतसङ्काशो महाभुजशिरोधरः ।
सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान् दीप्तजिह्वोग्रलोचनः ॥ २४ ॥

नीलजीमूतसङ्काशो महाभुजशिरोधरः ।
सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान् दीप्तजिह्वाग्रलोचनः ॥

नीलजीमूतसम्काशो महाभुजशिरोधरः । सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान् दीप्त जिह्वग्रलोचनः ॥ ५-२२-२४

वह नीलमेघके समान काला और विशालकाय था । उसकी भुजाएँ और ग्रीवा बड़ी थीं । वह गति और पराक्रममें सिंहके समान था और तेजस्वी दिखायी देता था । उसकी जीभ आगकी लपटके समान लपलपा रही थी तथा नेत्र बड़े भयंकर प्रतीत होते थे ॥ २४ ॥

चलाग्रमुकुटप्रांशुश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।
रक्तमाल्याम्बरधरस्तप्ताङ्गदविभूषणः ॥ २५ ॥
श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन सुसंवृतः ।
अमृतोत्पादने नद्धो भुजङ्गेनेव मन्दरः ॥ २६ ॥

चलाग्रमुकुटप्रांशुश्चित्र माल्यानुलेपनः ।
रक्तमाल्याम्बरधरस्तप्ताङ्गदविभूषणः ॥ श्रोणिसूत्रेण महता मेचकेन सुसंवृतः ।
अमृतोत्पादनद्धेन भुजङ्गेनेव मन्दरः ॥

चलाग्रमकुटप्रांशुश्चित्रमाल्यानुलेपनः । रक्तमाल्याम्बरधरस्तप्ताङ्गदविभूषणः ॥ ५-२२-२५ श्रोणिसूत्रेण महता मेचकेन सुसम्वृतः । अमृतोत्पादनद्धेन भुजगेनेव मन्दरः ॥ ५-२२-२६

क्रोधके कारण उसके मुकुटका अग्रभाग हिल रहा था, जिससे वह बहुत ऊँचा जान पड़ता था । उसने तरह-तरहके हार और अनुलेपन धारण कर रखे थे तथा पक्के सोनेके बने हुए बाजूबंद उसकी शोभा बढ़ा रहे थे । वह लाल रंगके फूलोंकी माला और लाल वस्त्र पहने हुए था । उसकी कमरके चारों ओर काले रंगका लम्बा कटिसूत्र बँधा हुआ था, जिससे वह अमृत-मन्थनके समय वासुकिसे लिपटे हुए मन्दराचलके समान जान पड़ता था ॥ २५-२६ ॥

पदच्छेदः

25. chalaagramakutapraaMshuH = (He was) tall with moving front portion of crown; chitramaalyaanulepananaH = with excellent garlands and anointments; raktamaalyaambara dharaH = wearing red garlands and clothes; taptaaN^gada vibhuushhanaH = with ornaments made of refined gold;

अनुवादः

He was tall with moving front portion of crown, with excellent garlands and anointments, wearing red garlands and clothes, with ornaments made of refined gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

26. mandaraH iva = Like Mount Mandara; bhujagena = by Vasuki; amR^itotpaadaneddhena = tied for producing nectar;susaMvR^itaH = (Ravana was) well tied; mahataa mechakena shroNi suutreNa = by a black big thread

अनुवादः

Like Mount Mandara tied by Vasuki for producing nectar, Ravana was well tied by a black big thread.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः ।
शुशुभेऽचलसङ्काशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः ॥ २७ ॥

पर्वतके समान विशालकाय राक्षसराज रावण अपनी दोनों परिपुष्ट भुजाओंसे उसी प्रकार शोभा पा रहा था, मानो दो शिखरोंसे मन्दराचल सुशोभित हो रहा हो ॥ २७ ॥

रावणनु नीलमेघ सदृशनागिद्दनु. अवनिगॆ दॊड्ड भुजगळिद्दवु. दप्पवाद कुत्तिगॆयित्तु. अवनु सिंह पराक्रमनू, सिंहदन्तॆ नडिगॆयुळ्ळवनू आगिद्दनु. श्रीसम्पन्ननागिद्दनु. अवन नालिगॆय तुदियू, कण्णुगळू देदीप्यमानवागि हॊळॆयुत्तिद्दवु. कोपद कारणदिन्द अवन किरीटद तुदियु अल्लाडुत्तिद्दु बहळ ऎत्तरवागिरुवन्तॆ काणुत्तिद्दनु. विचित्रवाद मालॆगळन्नु धरिसिद्दु, मैगॆ गन्धवन्नु पूसिकॊण्डिद्दनु. कॆम्पाद मालॆगळन्नु मत्तु वस्त्रगळन्नु धरिसिद्दनु. पुटक्कॆ हाकिद चिन्नदिन्द माडिद तोळ्बळॆगळिन्द विभूषितनागिद्दनु. अमृतक्कागि समुद्रवन्नु कडॆदाग वासुकियिन्द सुत्तुवरियल्पट्ट मन्दर पर्वतदन्तॆ, महामौल्यद नीलवर्णद कटिसूत्रदिन्द समावृतनागिद्दनु. पर्वतसदृशनाद राक्षसेश्वनु सुप्रसिद्धवाद अति पुष्टवाद ऎरडु बाहुगळिन्द कूडिद्दु ऎरडु शिखरवुळ्ळ मन्दराचलदन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥24-27॥

पदच्छेदः

24. niilajiimuuta saMkaasho = (Ravana was) equal to a black cloud; mahaabhujashirodharaH = with big shoulders and neck; siMhasattvagatiH = with the strength and gait of a lion; shriimaan = glorious; diipta jihvaagra lochanaH = with radiant tip of tongue and eyes.

अनुवादः

Ravana was qual to a black cloud, with big shoulders and neck with the strength and gait of a lion, glorious with radiant tip of tongue and eyes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. achala saMkaashaH = Equalling a mountain; raakshasesvaraH = the king of ogres; shushubhe = shone; taabhyaam paripuurNaabhyaam bhujaabhyaam = (with) those perfect shoulders; mandaraH i va = like Mount Mandara; shR^iN^gaabhyaam = with its peaks.

अनुवादः

Equalling a mountain the king of ogres shone with those perfect shoulders like Mount Mandara with its peaks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः ।
रक्तपल्लवपुष्पाभ्यामशोकाभ्यामिवाचलः ॥ २८ ॥

प्रातःकालके सूर्यकी भाँति अरुण-पीत कान्तिवाले दो कुण्डल उसके कानोंकी शोभा बढ़ा रहे थे, मानो लाल पल्लवों और फूलोंसे युक्त दो अशोक वृक्ष किसी पर्वतको सुशोभित कर रहे हों ॥ २८ ॥

बालसूर्यनन्तॆ थळ-थळिसुत्तिद्द कुण्डलगळन्नु धरिसिद्द रावणनु कॆम्पाद चिगुरुगळिन्दलू, हूवुगळिन्दलू, कूडिद ऎरडु अशोकवृक्षगळिन्द शोभिसुव पर्वतदन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. taruNaaditya varNaabhyaam = With the color of just risen sun; vibhuushhitaH = decorated; kuNDalaabhyaam = by earrings; achalaH iva = (he) was like a mountain;ashokaabhyaam = with Ashoka trees; raktapallava pushhpaabhyaam = (with) red flowers and shoots.

अनुवादः

With the color of just risen sun, decorated by earrings, he was like a mountain with Ashoka trees with red flowers and shoots.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कल्पवृक्षप्रतिमो वसन्त इव मूर्तिमान् ।
श्मशानचैत्यप्रतिमो भूषितोऽपि भयङ्करः ॥ २९ ॥

वह अभिनव शोभासे सम्पन्न होकर कल्पवृक्ष एवं मूर्तिमान् वसन्तके समान जान पड़ता था । आभूषणोंसे विभूषित होनेपर भी श्मशानचैत्य* (मरघटमें बने हुए देवालय)-की भाँति भयंकर प्रतीत होता था ॥ २९ ॥

\* प्राचीनकालमें नगरकी श्मशानभूमिके पास एक गोलाकार देवालय-सा बना रहता था, जहाँ राजाकी आज्ञासे प्राणदण्डके अपराधियोंका जल्लादोंके द्वारा वध कराया जाता था । जब वहाँ किसीको प्राणदण्ड देनेका अवसर आता, तब उस देवालयको लीप-पोतकर फूलोंकी बन्दनवारोंसे सजाया जाता था । उस विभूषित श्मशानचैत्यको देखते ही लोग यह सोचकर भयभीत हो उठते थे कि आज यहाँ किसीके जीवनका अन्त होनेवाला है । इस तरह जैसे वह श्मशानचैत्य विभूषित होनेपर भी भयंकर लगता था, उसी प्रकार रावण सुन्दर शृङ्गार करके भी सीताको भयानक प्रतीत होता था; क्योंकि वह उनके सतीत्वको नष्ट करना चाहता था ।

अवनु कल्पवृक्षसदृशवाद आकृतियन्नु हॊन्दिद वसन्तनन्तॆ सर्वालङ्कार भूषितनागिद्दनु. आदरू अवनु स्मशानदल्लिरुव मण्टपदन्तॆ भयङ्करनागिद्दनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. kalpavR^iksha pratima = Equalling a Kalpavriksha; saH = he; vasantaH muurtimaan iva = was like the embodiment of spring; shmashaana chaitya pratimaH = like a funeral mound in a grave-yard; bhayankaraH = was horrible; bhuushhito api = even though decorated.

अनुवादः

Equalling a Kalpavriksha he was like the embodiment of spring season. Like a funeral mound in a grave-yard was horrible even though decorated.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवेक्षमाणो वैदेहीं कोपसंरक्तलोचनः ।
उवाच रावणः सीतां भुजङ्ग इव निःश्वसन् ॥ ३० ॥

रावणने क्रोधसे लाल आँखें करके विदेहकुमारी सीताकी ओर देखा और फुफकारते हुए सर्पके समान लम्बी साँसें खींचकर कहा— ॥ ३० ॥

अन्तह रावणनु वैदेहियन्नु दुरुगुट्टि नोडुत्ता कोपदिन्द कॆम्पाद कण्णुगळुळ्ळवनागि हाविनन्तॆ बुसुगुट्टुत्ता अवळल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. kopasaMraktalochanaH = With red eyes due to anger; raavanaH = Ravana; avekshamaaNaH = was looking; vaidehiim = (at) Seetha; niHshvasan = sighing; bhujaN^gaH iva = like a serpant; uvaacha = spoke; siitaam = to Seetha.

अनुवादः

With red eyes due to anger Ravana was looking at Seetha sighing like a serpant and spoke to Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनयेनाभिसम्पन्नमर्थहीनमनुव्रते ।
नाशयाम्यहमद्य त्वां सूर्यः सन्ध्यामिवौजसा ॥ ३१ ॥

‘अन्यायी और निर्धन मनुष्यका अनुसरण करनेवाली नारी! जैसे सूर्यदेव अपने तेजसे प्रातःकालिक संध्याके अन्धकारको नष्ट कर देते हैं, उसी प्रकार आज मैं तेरा विनाश किये देता हूँ’ ॥ ३१ ॥

ऎलै सीतॆ! रामनु नीतिदप्पिदवनु. धनहीननु. अन्तहवनन्नु अनुसरिसुत्तिरुव निन्नन्नु, सूर्यनु मुञ्जानॆय कत्तलन्नु तन्न तेजस्सिनिन्द होगलाडिसुवन्तॆ ईगले इल्लवागिसुत्तेनॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. anuvrate = O follower of Rama!;abhisampannam = possessed; anayena = with bad conduct; arthahiinam = without wealth; adya = now; aham = I; naashayaami = will destroy; tvaam = you; suuryaH iva = like the sun; sandhyyaa = (destroying) morning twilight; ojasaa = with light.

अनुवादः

O foloower of Rama posessing bad conduct, without wealth! Now I will destroy you like sun destroying morning twilight with light.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः ।
सन्ददर्श ततः सर्वा राक्षसीर्घोरदर्शनाः ॥ ३२ ॥

इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रु रावणः ।
सन्दिदेस ततः सर्वा राक्षसीर्घोरदर्शनाः ॥

इत्युक्त्वा मैथिलीम् राजा रावणः शत्रुरावणः । संदिदेश ततः सर्वा राक्षसीर्गोरदर्शनाः ॥ ५-२२-३२

मिथिलेशकुमारीसे ऐसा कहकर शत्रुओंको रुलानेवाले राजा रावणने भयंकर दिखायी देनेवाली समस्त राक्षसियोंकी ओर देखा ॥ ३२ ॥

राक्षसरिगॆ राजनू, शत्रुगळन्नु वधिसुववनू आद रावणनु सीतादेविय बळि हीगॆ हेळि भयङ्कररागिद्द कावलिन रक्कसियरिगॆ आज्ञापिसिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. raajaa = the king; raavaNa = Ravana; shatruraavanaH = who causes enemies to cry; iti uktvaa = thus speaking; maithiliim = to Seetha; tataH = thereafter; sandidesha = ordered; sarvaaH = all; raakshasiiH = ogre women; ghoradarshanaaH = with horrible appearances.

अनुवादः

The king Ravana who causes enemies to cry thus speaking to Seetha, thereafter ordered all ogre women with horrible appearances.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा ।
गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम् ॥ ३३ ॥
हस्तिपद्यश्वपद्यौ च गोपदीं पादचूलिकाम् ।
एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम् ॥ ३४ ॥
अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम् ।
अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वानखामपि ॥ ३५ ॥
अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम् ।
यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी ॥ ३६ ॥
तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य वा ।
प्रतिलोमानुलोमैश्च सामदानादिभेदनैः ॥ ३७ ॥
आवर्जयत वैदेहीं दण्डस्योद्यमनेन च ।

एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा ।
गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम् ॥ हस्तिपाद्यश्वपाद्यौ च गोपदीं पादचूलिकाम् ।
एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम् ॥ अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम् ।
अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वामजिह्विकाम् ॥ अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम् ।
यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी ॥ तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य च ।
प्रतिलोमानुलोमैश्च सामदानादिभेदनैः ॥

एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा । गोकर्णीं हस्तिकर्णीम् च लम्बकर्णीमकर्णिकाम् ॥ ५-२२-३३ हस्तिपाद्यश्वपाद्यौ च गोपादीं पादचूळिकाम् । एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम् ॥ ५-२२-३४ अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम् । अतिमात्रास्यनेत्राम् च दीर्घजिह्वमजिह्विकाम् ॥ ५-२२-३५ अनासिकां सिम्हमुखीं गोमुखीम् सूकरीमुखीम् । यथा मद्वशगा सीता क्ष्प्रं भवति जानकी ॥ ५-२२-३६ तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य च । प्रतिलोमानुलोमैश्च सामदानादिभेदनैः ॥ ५-२२-३७ अवर्जयत वैदेहीं दण्डस्योद्यमनेन च ।

उसने एकाक्षी (एक आँखवाली), एककर्णा (एक कानवाली), कर्णप्रावरणा (लंबे कानोंसे अपने शरीरको ढक लेनेवाली), गोकर्णी (गौके-से कानोंवाली), हस्तिकर्णी (हाथीके समान कानोंवाली), लम्बकर्णी (लम्बे कानवाली), अकर्णिका (बिना कानकी), हस्तिपदी (हाथीके-से पैरोंवाली), अश्वपदी (घोड़ेके समान पैरवाली), गोपदी (गायके समान पैरवाली), पादचूलिका (केशयुक्त पैरोंवाली), एकाक्षी, एकपादी (एक पैरवाली), पृथुपादी (मोटे पैरवाली), अपादिका (बिना पैरोंकी), अतिमात्रशिरोग्रीवा (विशाल सिर और गर्दनवाली), अतिमात्रकुचोदरी (बहुत बड़े-बड़े स्तन और पेटवाली), अतिमात्रास्यनेत्रा (विशाल मुख और नेत्रवाली), दीर्घजिह्वानखा (लंबी जीभ और नखोंवाली), अनासिका (बिना नाककी), सिंहमुखी (सिंहके समान मुखवाली), गोमुखी (गौके समान मुखवाली) तथा सूकरीमुखी (सूकरीके समान मुखवाली)—इन सब राक्षसियोंसे कहा— ‘निशाचरियो! तुम सब लोग मिलकर अथवा अलग-अलग शीघ्र ही ऐसा प्रयत्न करो, जिससे जनककिशोरी सीता बहुत जल्द मेरे वशमें आ जाय । अनुकूल-प्रतिकूल उपायोंसे, साम, दान और भेदनीतिसे तथा दण्डका भी भय दिखाकर विदेहकुमारी सीताको वशमें लानेकी चेष्टा करो’ ॥ ३३—३७ १/२ ॥

पदच्छेदः

33; 34; 35. ekaakshiim = (Ravana ordered) one with a singe eye; ekakarNaam cha = one with a single ear; tataa = and; karNapraavaraNaam = one with ears as covering; gokarNiim = one with cow’s ears; hastikarNiim cha = one with ears of an elephant; lambakarNiim = one with dangling ears; akarNikaam = one without ears; hastipaadyashvapaadyau cha = and one with the feet of an elephant and one with feet of a horse; gopaadiim = one with feet of a cow; paadachuulikaam = one with hair over the feet; ekaakshiim = one with a single eye; ekapaadiim cha = and one with a single foot; pR^ithupaadiim = one with big feet; apaadikaam = one wthout feet; atimaatrashirogriivaam = one with a big head and neck; atimaatrakuchodariim = one with big breats and stomach; atimaatraasya netraam cha = and one with big mouth and eyes; diirghajihvaam = one with long tongue; ajihvikaam = one without tongue; anaasikaam = one without nose; siMhamukhiim = one with the face of a lion; gomukhiim = one with the face of a cow; suukaramukhiim = one with the face of a pig.

अनुवादः

Ravana ordered one with a single eye, one with a single ear and one with ears as covering, one with cow’s wars, one with ears of an elephant, one with dangling ears, one without ears and one with the feet of an elephant and one with the feet of a horse, one with feet of a cow,one with hair over feet, one with a single eye and one with a single foot, one with big feet, one without feet, one with a big head and neck,one with big breasts and stomach, and one with big mouth and eyes, one with a long tongue, one without tongue, one without nose, one with the face of a lion, one with the face of a cow,one with the face of a pig.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ राक्षसियरल्लि कॆलवरिगॆ ऒन्दे कण्णित्तु. कॆलवरिगॆ ऒन्दे किवियित्तु. कॆलवरु किविगळन्नु तलॆय सुत्तलू सुत्तिकॊण्डिद्दरु. कॆलवरिगॆ गोविन किविगळू, कॆलवरिगॆ आनॆय किविगळू इद्दवु. कॆलवरिगॆ नेताडुत्तिरुव किविगळिद्दवु. कॆलवरिगॆ किविगळे इरलिल्ल. कॆलवरिगॆ आनॆय कालुगळू, कॆलवरिगॆ कुदुरॆय कालुगळू, कॆलवरिगॆ हसुविन कालुगळू इद्दुवु. कॆलवरिगॆ कालुगळल्लि कूदलुगळ जुट्टु इत्तु. कॆलवरिगॆ ऒन्दे कण्णु इत्तु. कॆलवरिगॆ ऒन्दे कालित्तु. कॆलवरिगॆ अति दोड्डदाद कालुगळिद्दवु. कॆलवरिगॆ कालुगळे इरलिल्ल. कॆलवरु अळतॆ मीरिद तलॆगळन्नु, कुत्तिगॆगळन्नु, हॊन्दिद्दरु. कॆलवरु मितिमीरिद स्तनगळन्नू, हॊट्टॆगळन्नू हॊन्दिद्दरु. कॆलवरु अळतॆ मीरिद मुखगळन्नु, कण्णुगळन्नु हॊन्दिद्दरु. कॆलवरिगॆ उद्दवाद नालिगॆगळिद्दवु. कॆलवरिगॆ नालिगॆ, मूगुगळे इरलिल्ल. कॆलवरिगॆ सिंहद मुखगळू, कॆलवरिगॆ गोविन मुखगळू, कॆलवरिगॆ हन्दिय मुखगळू इद्दवु. इन्तह नानाविकार रूपरागिद्द राक्षसियरिगॆ रावणनु अप्पणॆ इत्तनु ऎलै राक्षसियरे! नीवॆल्लरू ऒट्टागि सेरि अनुकूल विधानदिन्दागली, प्रतिकूल विधानदिन्दागली (चन्दवागि माताडि, भयवन्नु तोरि) साम-दान-भेदोपायगळिन्दलू, कडॆगॆ दण्डोपायदिन्दादरू बहळ शीघ्रवागि वैदेहियु नन्न वशळागुवन्तॆ माडिरि.॥33-37॥

पदच्छेदः

36. raakshasyaH = O ogres! yathaa = how; jaanakii = the daughter of Janaka; siitaa = Seetha; madvashagaa bhavati = becomes (under) my control; kshipram = quickly; tathaa = thus; sarvaaH = all of you; sametya cha = together; kuruta = do that task).

अनुवादः

“O ogres! How the daughter of Janaka, Seetha becomes under my control quickly, thus all of you together do that task.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37. pratiloma anulomaishcha = with hostile and favourable (tasks); saamadaanaadibhedanaiH = with kind words; with gifts; and dividing words; udyamanena cha = and exertion; daNDasya = of punishment; avarjayata = bring under possession; vaidehiim = Seetha.

अनुवादः

“With hostile and favourable tasks, with kind words, with gifts and dividing words and exertion of punishment, bring Seetha under my possession.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति प्रतिसमादिश्य राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः ॥ ३८ ॥
काममन्युपरीतात्मा जानकीं प्रति गर्जत ।

काममन्युपरीतात्मा जानकीं पर्यतर्जयत् ।

इति प्रतिसमादिश्य राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः ॥ ५-२२-३८ काममन्युपरीतात्मा जानकीं पर्यतर्जयत् ।

राक्षसियोंको इस प्रकार बारम्बार आज्ञा देकर काम और क्रोधसे व्याकुल हुआ राक्षसराज रावण जानकीजीकी ओर देखकर गर्जना करने लगा ॥ ३८ १/२ ॥

उपगम्य ततः क्षिप्रं राक्षसी धान्यमालिनी ॥ ३९ ॥
परिष्वज्य दशग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ।

उपगम्य ततः शीघ्रं राक्षसी धान्यमालिनी ॥ ५-२२-३९ परिष्वज्य दशग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ।

तदनन्तर राक्षसियोंकी स्वामिनी मन्दोदरी तथा धान्यमालिनी नामवाली राक्षस-कन्या शीघ्र रावणके पास आयीं और उसका आलिंगन करके बोलीं— ॥ ३९ १/२ ॥

पदच्छेदः

39. tataH = Thereafter; raakshasii = an ogre; dhaanyamaalinii = (called) Dhanyamalini; shiighram = quickly; upagamya = neared; dashagriivam = Ravana; parishhvajya = embraced (him); abraviit = (and) spoke; idam = these; vachanam = words.

अनुवादः

Thereafter an ogre named Dhanyamalini quickly neared Ravana, embraced him and spoke these words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया क्रीड महाराज सीतया किं तवानया ॥ ४० ॥
विवर्णया कृपणया मानुष्या राक्षसेश्वर ।

‘महाराज राक्षसराज! आप मेरे साथ क्रीडा कीजिये । इस कान्तिहीन और दीन-मानव-कन्या सीतासे आपको क्या प्रयोजन है? ॥ ४० १/२ ॥

पदच्छेदः

40. mahaaraajaa = O king!; kriiDa = sport; mayaa = with me; raakshasesshvara = O lord of ogres!; kim prayojanam = of what use; tava = to you; anayaa = (is) this; siitayaa = Seetha; vivarNayaa = (who is) colorless; kR^ipaNayaa maanushhyaa = and a wreched human;

अनुवादः

“O king! Sport with me. O lord of ogres! Of what use to you is this Seetha who is colorless and a wreched human.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूनमस्यां महाराज न देवा भोगसत्तमान् ॥ ४१ ॥
विदधत्यमरश्रेष्ठास्तव बाहुबलार्जितान् ।

नूनमस्या महाराज न दिव्यान् भोगसत्तमान् । विदधात्यमरश्रेष्ठस्तव बाहुबलार्जितान् ।

नूनमस्या महाराज न दिव्यान् भोगसत्तमान् ॥ ५-२२-४१ विदधात्यमरश्रेष्ठस्तव बाहुबलार्जितान् ।

‘महाराज! निश्चय ही देवश्रेष्ठ ब्रह्माजीने इसके भाग्यमें आपके बाहुबलसे उपार्जित दिव्य एवं उत्तम भोग नहीं लिखे हैं ॥ ४१ १/२ ॥

पदच्छेदः

41. maharaja = O king!; amarashreshhThaH = Lord Brahma; na vidadhaata = did not assign; asyaaH = to Her; divyaan = wonderful; bhogasattamaan = best luxuries; tava baahubalaarjitaan = earned by the might of your arms; ;nuunam = this is definite.

अनुवादः

“O king! Lord Barhma did not assign to Her wonderful best luxuries earned by the might of your arms. This is definite.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकामां कामयानस्य शरीरमुपतप्यते ॥ ४२ ॥
इच्छतीं कामयानस्य प्रीतिर्भवति शोभना ।

इच्छन्तीं कामयानस्य प्रीतिर्भवति शोभना ।

अकामां कामयानस्य शरीरमुपतप्यते ॥ ५-२२-४२ इच्छन्तीं कामयानस्य प्रीतिर्भवति शोभना ।

‘प्राणनाथ! जो स्त्री अपनेसे प्रेम नहीं करती, उसकी कामना करनेवाले पुरुषके शरीरमें केवल ताप ही होता है और अपने प्रति अनुराग रखनेवाली स्त्रीकी कामना करनेवालेको उत्तम प्रसन्नता प्राप्त होती है’ ॥

पदच्छेदः

42. shariiram = the body; kaamayaanasya = of one who desires; akaamaam = (a woman) without desire; upatapyate = suffers pain; shobhanaa = good; priitiH = happiness; bhavati = will occur; kaamayaanasya = to one who loves;icchantiim = (a woman) who desires (him).

अनुवादः

“The body of one who desires a woman without desire suffers pain. Good happiness will occur to one who loves a woman who desires him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु राक्षस्या समुत्क्षिप्तस्ततो बली ।
प्रहसन् मेघसङ्काशो राक्षसः स न्यवर्तत ॥ ४३ ॥

जब राक्षसीने ऐसा कहा और उसे दूसरी ओर वह हटा ले गयी, तब मेघके समान काला और बलवान् राक्षस रावण जोर-जोरसे हँसता हुआ महलकी ओर लौट पड़ा ॥ ४३ ॥

कामक्रोधगळिन्द आक्रान्तनागिद्द, राक्षसेन्द्रनाद रावणनु राक्षसियरिगॆ पदे-पदे निर्देशिसुत्ता जानकियन्नु हॆदरिसि हॊरटनु. आग धान्यमालिनी ऎम्ब रक्कसियु कूडले रावणन बळिगॆ होगि अवनन्नु आलिङ्गिसिकॊण्डु हेळिदळु ओ महाराजा! ई सीतादेवियु मनुष्य स्त्रीयु. कान्तिहीनळु. दीनळू आद इवळिन्द निनगेनु आगबेकागिदॆ? नन्नॊडनॆ रमिसु. ऒडॆया! निन्न बाहुबलदिन्द उपार्जितवागिरुव दिव्यवाद भोगसामग्रिगळन्नु अनुभविसलु सृष्टिकर्तनाद ब्रह्मनु इवळ हणॆयल्लि बरॆदिल्लवॆम्बुदु निज. तनगॆ ऒलियदिरुववळन्नु कामिसिदरॆ शरीरदल्लि तापवू हॆच्चुत्तदॆ. तानागि बयसि बन्दवळन्नु कामिसुववनिगॆ अवळ सङ्गदिन्द आनन्दवु हॆच्चुत्तदॆ. धान्यमालिनियु राक्षसेश्वरनिगॆ हीगॆ हेळि रावणनन्नु बेरॆडॆगॆ ऒय्दळु. बलिष्ठनाद मेघ सदृशनाद रावणनु गह-गहिसि नगुत्ता आ स्थळदिन्द हिन्दिरुगिदनु.॥38-43॥

पदच्छेदः

38. raakshsendraH = Ravana; iti = thuus; pratisamadishya = ordered; punaH punaH = again and again; kaamamanyu pariitaatmaa = with a mind full of lust and anger; paryatarjayat = frightened; jaanakiim = Seetha.

अनुवादः

Ravana thus ordered again and again with a mind full of lust and anger frightened Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

43. evam = thus; uktaH = spoken to; raakshasyaaH = by that ogre; saH = that; raakshasaH = Ravana; balii = who was strong; meghasaMkaashaH = equalling a cloud; tataH = thereafter; samutkkshipataH = being taken away; nyavartata = turned back; prahasan = laughing.

अनुवादः

Thus spoken to by that ogre that Ravana who was strong equalling a cloud, thereafter being taken away turned back laughing."

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रस्थितः स दशग्रीवः कम्पयन्निव मेदिनीम् ।
ज्वलद्भास्करसङ्काशं प्रविवेश निवेशनम् ॥ ४४ ॥

ज्वलद्भास्करवर्णाभं प्रविवेश निवेशनम् ।

प्रस्थितः स दशग्रीवः कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ५-२२-४४ ज्वलद्भास्करवर्णाभम् प्रविवेश निवेशनम् ।

अशोकवाटिकासे प्रस्थित होकर पृथ्वीको कम्पित-सी करते हुए दशग्रीवने उद्दीप्त सूर्यके सदृश प्रकाशित होनेवाले अपने भवनमें प्रवेश किया ॥ ४४ ॥

अशोकवनदिन्द हॊरट रावणनु भूमियन्नु नडुगिसुत्ता, हॆज्जॆगळन्निडुत्ता सूर्यनन्तॆ हॊळॆयुत्तिरुव तन्न अरमनॆयन्नु प्रवेशिसिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. saH = that; dashagriivaH = Ravana; prasthitaH = departing; kampayanniva = was as though shaking; mediniim = the earth; pravivesha = entered; niveshanam = (his) house jvaladbhaaskaravarNaabham = with the lustre of blazing sun shine;

अनुवादः

That Ravana departing was as though shaking the earth and entered his house with the lustre of blazing sun shine.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च तास्ततः ।
परिवार्य दशग्रीवं प्रविशुस्ता गृहोत्तमम् ॥ ४५ ॥

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च सर्वतः । परिवार्य दशग्रीवं विविशुस्तद्गृहोत्तमम् ।

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च सर्वतः ॥ ५-२२-४५ परिवार्य दशग्रीवं विविशुस्तं गृहोत्तमम् ।

तदनन्तर देवता, गन्धर्व और नागोंकी कन्याएँ भी रावणको सब ओरसे घेरकर उसके साथ ही उस उत्तम राजभवनमें चली गयीं ॥ ४५ ॥

देव, गन्धर्व, नागकन्यॆयरु दशग्रीवनन्नु सुत्तुवरॆदु अवन जॊतॆयल्ले उत्तमोत्तमवाद अरमनॆयन्नु प्रवेशिदरु.॥45॥

पदच्छेदः

45. deva gandharva kanyaashcha = Deva and Gandharva maidens; naagakanyaashcha = and Naga maidens; parivaarya = surrounding; raavaNam = Ravana; sarvataH = in all directions; vivishuH = entered; tam = that; gR^ihottamam = best among houses.

अनुवादः

Deva and Gandharva maidens and Naga maidens surrounding Ravana in all directions entered that best among houses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मैथिलीं धर्मपरामवस्थितां
प्रवेपमानां परिभर्त्स्य रावणः ।
विहाय सीतां मदनेन मोहितः
स्वमेव वेश्म प्रविवेश रावणः ॥ ४६ ॥

स मैथिलीं धर्मपरामवस्थितां
प्रवेपमानां परिभर्त्स्य रावणः ।
विहाय सीतां मदनेन मोहितः
स्वमेव वेश्म प्रविवेश भास्वरम् ॥

स मैथिलीं ध्रम परामवस्थितां । प्रवेपमानां परिभर्स्य रावणः । विहाय सीतां मदनेन मोहितः । स्वमेव वेश्म प्रविवेश भास्वरम् ॥ ५-२२-४६

इस प्रकार अपने धर्ममें तत्पर, स्थिरचित्त और भयसे काँपती हुई मिथिलेशकुमारी सीताको धमकाकर काममोहित रावण अपने ही महलमें चला गया ॥ ४६ ॥

मदनमोहितनाद रावणनु पतिव्रताधर्म परायणॆयाद, भयदिन्द थर-थरनॆ नडुगुत्तिद्द सीतॆयन्नु गर्जनॆयिन्द मत्तष्टु हॆदरिसि, अवळन्नु अल्लिये बिट्टु प्रकाशमानवाद तन्न अरमनॆयन्नु हॊक्कनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. saH = that; raavanaH = Ravana; paribhartsya = frightening; maithiliim = Seetha; avasthitaam = (who was) steadfastly; dharmaparaam = intent on virtue; pravepamaanaam = (and who was) shaking; vihaaya = leaving; siitaam = Seetha; mohitaH = infatuated; madanena = by love;pravivesha = entered; svam = his own; * veshmaiva* = house; bhaasvaram = which was shining.

अनुवादः

That Ravana frightening Seetha who was steadfastly intent on virtue and who was shaking, leaving Seetha, infatuated by love, entered his own house which was shining.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥ २२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें बाईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २२ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि इप्पत्तॆरडनॆय सर्गवु मुगियितु.