०२१ सीतायाः कटूत्तरम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

In this chapter Seetha replies to Ravana saying that He should seek friendship with Rama and return Her back to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

21. सीताजीका रावणको समझाना और उसे श्रीरामके सामने नगण्य बताना

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः ।
आर्ता दीनस्वरा दीनं प्रत्युवाच ततः शनैः ॥ १ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः ।
आर्ता दीनस्वरा दीनं प्रत्युवाच शनैर्वचः ॥

उस भयंकर राक्षसकी वह बात सुनकर सीताको बड़ी पीड़ा हुई । उन्होंने दीन वाणीमें बड़े दुःखके साथ धीरे-धीरे उत्तर देना आरम्भ किया ॥ १ ॥

भयङ्करवागिरुव राक्षसराजनाद रावणन मातुगळन्नु केळि, दुःखितळाद सीतादेवियु आर्तळागि दीनस्वरदिन्द निधानवागि हीगॆ हेळिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. siitaa = Seetha; shrutvaa = listening; tasya raudrasya rakshasaH = to that horrible ogre’s; tat = that; vachanam = word; aartaa = being tormented; pratyuvacha = spoke in reply; diina svaraa = with a pitiable voice; diinam = pitifully; shanaiH = slowly.

अनुवादः

Seetha listening to that horrible ogre’s word, being tormented spoke in reply with a pitiable voice, pitifully and slowly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुःखार्ता रुदती सीता वेपमाना तपस्विनी ।
चिन्तयन्ती वरारोहा पतिमेव पतिव्रता ॥ २ ॥

दुःखार्ता रुदती सीता वेपमाना तपस्विनी । चिन्तयन्ती वरारोह पतिमेव पतिव्रता ॥ ५-२१-२ तृणमन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता ।

उस समय सुन्दर अंगोंवाली पतिव्रता देवी तपस्विनी सीता दुःखसे आतुर होकर रोती हुई काँप रही थीं और अपने पतिदेवका ही चिन्तन कर रही थीं ॥ २ ॥

तृणमन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता ।
निवर्तय मनो मत्तः स्वजने प्रीयतां मनः ॥ ३ ॥

तृणमन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता ।
निवर्तय मनो मत्तः स्वजने क्रियतां मनः ॥

निवर्तय मनो मत्तः स्वजने क्रियतां मनः ॥ ५-२१-३ न मां प्रार्थयितुं युक्तं सुसिद्धिमिव पापकृत् ।

पवित्र मुसकानवाली विदेहनन्दिनीने तिनकेकी ओट करके रावणको इस प्रकार उत्तर दिया—‘तुम मेरी ओरसे अपना मन हटा लो और आत्मीय जनों (अपनी ही पत्नियों)-पर प्रेम करो ॥ ३ ॥

सुन्दराङ्गियाद सीतादेवियु दुःखपीडितळागिद्दळु. अळुत्ता तर-तरने नडुगुत्तिद्दळु. पतियन्ने यावागलू चिन्तिसुत्तिद्दळु. शुचिस्मितॆयाद आ साध्वियु परपुरुषरोडनॆ नेरवागि मातनाडकूडदॆम्ब अभिप्रायदिन्द हुल्लुकड्डियॊन्दन्नु मध्यदल्लि अड्डलागिट्टु इन्तॆन्दळु ‘‘ऎलै राक्षसराजने! निन्न मनस्सन्नु नन्निन्द तॊलगिसि बिडु. निन्न भार्यॆयरल्ले अदु अनुरक्तवागलि.॥2-3॥

पदच्छेदः

2. duhkhaartaa = Being tormented by grief; tapasvinii = in a pitiful state; varaarohaa = with excellent limbs; pativrataa = devoted to husband; chintayantii = thinking; patimeva = about husband alone; shuchi smitaa = with pleasant smiles; siitaa = Seetha; rudati = was sobbing;vepamaanaa = shivering; kR^itvaa = making; tR^iNam = a grass straw;antarataH = in between (herself and Ravana);pratyuvaacha = spoke in reply.

अनुवादः

Being tormented by grief, in a pitiful state, with excellent limbs, devoted to husband, thinking about husband alone, with pleasant smiles Seetha was sobbing, shivering and placing a straw in between herself and Ravana spoke thus in reply.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3. nivartaya = turn back; manaH = mind; mattaH = from me; * manaH kriyataam* = let your mind be made; svajaH = on your own wives; susiddhimiva = like best emancipation;paapakR^it = (for) a sinner; na yuktam = it is not appropriate; praarthayitum = to pray;maam = me.

अनुवादः

“Turn your mind back from me. Let your mind be made on your own wives. Like best emancipation for a sinner, it is not appropriate to pray me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मां प्रार्थयितुं युक्तस्त्वं सिद्धिमिव पापकृत् ।
अकार्यं न मया कार्यमेकपत्न्या विगर्हितम् ॥ ४ ॥

न मां प्रार्थयितुं युक्तं सुसिद्धिमिव पापकृत् ।
अकार्यं न मया कार्यमेकपत्न्या विगर्हितम् ॥

अकार्यम् न मया कार्यमेकपत्न्या विगर्हितम् ॥ ५-२१-४ कुलम् सम्प्राप्तया पुण्यम् कुले महति जातया ।

‘जैसे पापाचारी पुरुष सिद्धिकी इच्छा नहीं कर सकता, उसी प्रकार तुम मेरी इच्छा करनेके योग्य नहीं हो । जो पतिव्रताके लिये निन्दित है, वह न करनेयोग्य कार्य मैं कदापि नहीं कर सकती ॥ ४ ॥

कुलं सम्प्राप्तया पुण्यं कुले महति जातया ।
एवमुक्त्वा तु वैदेही रावणं तं यशस्विनी ॥ ५ ॥
रावणं पृष्ठतः कृत्वा भूयो वचनमब्रवीत् ।
नाहमौपयिकी भार्या परभार्या सती तव ॥ ६ ॥

कुलं सम्प्राप्तया पुण्यं कुले महति जातया ।एवमुक्त्वा तु वैदेही रावणं तं यशस्विनी ॥ राक्षसं पृष्ठतः कृत्वा भूयो वचनमब्रवीत् ।
नाहमौपयिकी भार्या परभार्या सती तव ॥

एवमुक्त्वा तु वैदेही रावणम् तम् यशस्विनी ॥ ५-२१-५ रावणम् पृष्ठतः कृत्वा भूयो वचनम्ब्रवीत् । वाहमौपयिकी भार्या परभार्या सती तव ॥ ५-२१-६ साधु धर्ममवेक्षस्व साधु साधुव्रतम् चर ।

‘क्योंकि मैं एक महान् कुलमें उत्पन्न हुई हूँ और ब्याह करके एक पवित्र कुलमें आयी हूँ ।’ रावणसे ऐसा कहकर यशस्विनी विदेहराजकुमारीने उसकी ओर अपनी पीठ फेर ली और इस प्रकार कहा—‘रावण! मैं सती और परायी स्त्री हूँ । तुम्हारी भार्या बननेयोग्य नहीं हूँ ॥

पापिष्ठनु ऒळ्ळॆय सिद्धियन्नु बयसुवन्तॆ, नीनु नन्नन्नु बयसुवुदु युक्तवल्ल. पापिष्ठनिगॆ सिद्धियु सिद्धिसदन्तॆ नानु निनगॆ दॊरकतक्कवळल्ल. नानु महाकुलदल्लि हुट्टि पुण्यकुलक्कॆ सेरिदवळु. श्रीरामन एकपत्नियागिरुववळु (पतिव्रतॆयागिरुववळु). नीनु सूचिसुत्तिरुव अतिनिन्द्यवाद कार्यवन्नु माडुवुदु ननगॆ युक्तवल्ल.’’ यशोवतियाद सीतादेवियु हीगॆ हेळि रावणनन्नु पूर्णवागि तिरस्करिसुत्ता पुनः हीगॆ हेळिदळु.॥4-5॥

पदच्छेदः

4. jaatayaa = I was born; mahati = in a great; kule = family; saMpraaptayaa = getting;kulam = family;ekapatnyaa = having one husband; akaaryam = a bad deed; nigarhitam = which is blameable;na kaaryam = is not to be made; mayaa = by me.

अनुवादः

“I was born in a great family. Getting such family, having one husband, a bad deed which is blameable is not to be made by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

5. vaidehii = Seetha;yashasvinii = with renown; evam uktvaa = thus speaking; tam ravaNam = to that Ravana; kR^itvaa = making; pR^ishhThataH = the back; raakshasam = to (that) ogre; abraviit = spoke; vachanam = words; buuyaH = again.

अनुवादः

Seetha with renown thus speaking to that Ravana, turned back and spoke words again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

साधु धर्ममवेक्षस्व साधु साधुव्रतं चर ।
यथा तव तथान्येषां रक्ष्या दारा निशाचर ॥ ७ ॥

साधु धर्ममवेक्षस्व साधु साधुव्रतं चर ।
यथा तव तथान्येषां दारा रक्ष्या निशाचर ॥

यथा तव तथान्येषां दारा रक्ष्या विशाचर ॥ ५-२१-७ आत्मानमुपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम् ।

‘निशाचर! तुम श्रेष्ठ धर्मकी ओर दृष्टिपात करो और सत्पुरुषोंके व्रतका अच्छी तरह पालन करो । जैसे तुम्हारी स्त्रियाँ तुमसे संरक्षण पाती हैं, उसी प्रकार दूसरोंकी स्त्रियोंकी भी तुम्हें रक्षा करनी चाहिये ॥ ७ ॥

‘‘पतिव्रतॆयागिरुव नानु श्रीरामचन्द्रन भार्यॆयु. निनगॆ परसतियागिरुवॆ. सत्पुरुषर धर्मवन्नु चॆन्नागि तिळिदुकॊण्डु, अवरु आचरिसुवन्तॆ नीनू आचरिसु. ऎलै निशाचरने! निन्न सतियरु परपुरुषर वशरागदन्तॆ नीनु रक्षिसुवन्तॆ, परपत्नियरन्नू अवर शीलक्कॆ भङ्गवुण्टागदन्तॆ रक्षिसबेकु. हीगॆ ग्रहिसि, निनगॆ नीने उपमानवागिसिकॊण्डु निन्न भार्यॆयरल्ले रमिसुववनागु.’’॥6-7॥

पदच्छेदः

6. aham = I; parabharyaa = who am wife of another;satii = and devoted to husband; na = am not; aupaikii = suitable; bhaaryaa = wife; tava = to you; anvekshasva = observe; dharmam = righteousness; saadhu = well; chara = follow; saadhuvratam = course of conduct of virtuous; saadhu = well.

अनुवादः

“I who am wife of another and devoted to husband am not suitable wife to you. Observe righteousness well. Follow well course of conduct of virtuous.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. nishaachara = O ogre!; yathaa = how; tava = your (wives) rakshyaaH = are to be protected; tathaa = in the same way; anyeshhaam = others’; daaraaH = wives (are to be protected); aatmaanam upamaam kR^itvaa = making yourself as an example; ramyataam = enjoy; sveshhu daarseshhu = .your own wives.

अनुवादः

“O Ogre! How your wives are to be protected, in the same way others’ wives are to be protected. Making yourself as an example enjoy your own wives.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मानमुपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम् ।
अतुष्टं स्वेषु दारेषु चपलं चपलेन्द्रियम् ।
नयन्ति निकृतिप्रज्ञं परदाराः पराभवम् ॥ ८ ॥

आत्मानमुपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम् ।
अतुष्टं स्वेषु दारेषु चपलं चलितेन्द्रियम् ॥

अतुष्टं स्वेषु दारेषु चपलम् चलितेन्द्रियम् ॥ ५-२१-८ नयन्ति निकृतिप्रज्ञं परदाराः पराभवम् ।

‘तुम अपनेको आदर्श बनाकर अपनी ही स्त्रियोंमें अनुरक्त रहो । जो अपनी स्त्रियोंसे संतुष्ट नहीं रहता तथा जिसकी बुद्धि धिक्कार देनेयोग्य है, उस चपल इन्द्रियोंवाले चञ्चल पुरुषको परायी स्त्रियाँ पराभवको पहुँचा देती हैं—उसे फजीहतमें डाल देती हैं ॥ ८ ॥

इह सन्तो न वा सन्ति सतो वा नानुवर्तसे ।
यथा हि विपरीता ते बुद्धिराचारवर्जिता ॥ ९ ॥

तथा हि विपरीता ते बुद्धिराचारवर्जिता ।

इह सन्तो न वा सन्ति सतो वा नानुवर्तसे ॥ ५-२१-९ तथाहि विपरीता ते बुद्धिराचारवर्जिता ।

‘क्या यहाँ सत्पुरुष नहीं रहते हैं अथवा रहनेपर भी तुम उनका अनुसरण नहीं करते हो? जिससे तुम्हारी बुद्धि ऐसी विपरीत एवं सदाचारशून्य हो गयी है? ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

9. iha = here; na vaa santi = are there not; santaH = good people?; naanuvartase vaa = or are you not following; sataH = those (who are good)?; tathhahi = it must be like that; te buddhiH = (beacuse) your mind; aachaaravarjitaa = devoid of traditions; vipariitaa = is perverse.

अनुवादः

“Here are there not good people? Or are you not following those who are good? It must be like that because your mind, devoid of traditions is perverse.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वचो मिथ्याप्रणीतात्मा पथ्यमुक्तं विचक्षणैः ।
राक्षसानामभावाय त्वं वा न प्रतिपद्यसे ॥ १० ॥

वचो मिथ्याप्रणीतात्मा पथ्यमुक्तं विचक्षणैः ॥ ५-२१-१० राक्षसानामभावाय त्वम् वा न व्रतिपद्यसे ।

‘अथवा बुद्धिमान् पुरुष जो तुम्हारे हितकी बात कहते हैं, उसे निःसार मानकर राक्षसोंके विनाशपर तुले रहनेके कारण तुम ग्रहण ही नहीं करते हो? ॥ १० ॥

पदच्छेदः

10. tvam = you; mithyaa praNiitaatmaa = who is being led by mind towards unreal; na pratipadya se = is not taking; pathyam = wholesome; vachaH = words; * uptam* = being said; vichakshaNaiH = by righteous ones; abhaavaaya = for the destruction; raakshasaanaam = of ogres.

अनुवादः

“You who is being led by mind towards unreal is not taking wholesome words being said by righteous onesfor the destruction of ogres.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकृतात्मानमासाद्य राजानमनये रतम् ।
समृद्धानि विनश्यन्ति राष्ट्राणि नगराणि च ॥ ११ ॥

‘जिसका मन अपवित्र तथा सदुपदेशको नहीं ग्रहण करनेवाला है, ऐसे अन्यायी राजाके हाथमें पड़कर बड़े-बड़े समृद्धिशाली राज्य और नगर नष्ट हो जाते हैं ॥ ११ ॥

तथैव त्वां समासाद्य लङ्का रत्नौघसङ्कुला ।
अपराधात् तवैकस्य नचिराद् विनशिष्यति ॥ १२ ॥

तथेयं त्वां समासाद्य लङ्का रत्नौघ सङ्कुला ।

‘इसी प्रकार यह रत्नराशिसे पूर्ण लंकापुरी तुम्हारे हाथमें आ जानेसे अब अकेले तुम्हारे ही अपराधसे बहुत जल्द नष्ट हो जायगी ॥ १२ ॥

तन्न पत्नियरल्लि तृप्तिहॊन्ददे इरुव, असभ्यनाद, चञ्चलवाद मनस्सुळ्ळ, वञ्चक बुद्धियिन्द कूडिरुववनु परसतियरिन्द पराभवगॊळ्ळुत्तानॆ. निन्न बुद्धियु सदाचार-सद्व्यवहारगळिन्द दूरवागिरुवुदन्नु, विरुद्धवागिरुवुदन्नु नोडिदरॆ, निन्न राज्यदल्लि सत्पुरुषरे इल्लवॆन्दु भाविसबेकागुत्तदॆ. इद्दरू अवर मार्गवन्नु नीनु अनुसरिसुत्तिल्ल ऎम्बुदु स्पष्टवागिदॆ. नीनु व्यर्थवागि प्रणय प्रलापगळन्नु माडुत्तिरुवॆ. सत्पुरुषर सदुपदेशवन्नु केळुवुदिल्ल. राक्षसर नाशक्कागि नीनु तॊडगिरुवन्तॆ काणुत्तदॆ. सत्पुरुषर उपदेशगळन्नु ग्रहिसदिरुव अनीतिवन्तनाद राजनन्नु पडॆद समृद्धवाद राष्ट्रगळू, नगरगळू विनाश हॊन्दुत्तवॆ. अदे रीतियल्लि रत्नगळ राशिगळिन्द समृद्धवागिरुव ई लङ्कॆयु अनीतिवन्तनाद, जितेन्द्रियनल्लद निन्नन्तह राजनन्नु पडॆदु, नीनॊब्बन अपराधदिन्दले बहळ बेग विनाशहॊन्दुत्तदॆ. ॥8-12॥

पदच्छेदः

8. atushhTam = one who is not satisfied; sveshhu daareshhu = in own wives; chapalam = fickle-minded one; chalitendriyam = with disturbed senses; nikR^iti prajJNaam = mean minded one; (to such a man)parabhaaryaaH = others’ wives; nayanti = will lead; paraabhavam = to humiliation.

अनुवादः

“One who is not satisfied in own wives, a fickle-minded one with disturbed senses, mean minded one, to such a man, others’ wives will lead to humilation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

11; 12. aasaadya = (after) getting; raajaanam = a king; akR^itaatmaanam = who has uncontrolled mind; ratam = interested; anaye = in bad path; samR^iddani = wealthy; raashhTraaNi = states; nagaraaNi cha = and cities also; vinashyanti = will be destroyed; samaasaadya = (after)getting; tvaam = you; tathaa = like that; iyam laN^kaa = this Lanka;ratnaugha saMkulaa = filled with best things; nachiraat = in a short while; vinashishhyati = will be destroyed; tava = due to your; ekasya = one; aparaadhaat = sin.

अनुवादः

“After getting a king who has uncontrolled mind, interested in a bad path, wealthy states and cities also will be destroyed. After getting you like that this Lanka filled with best things in a short while will be destroyed due to your one sin.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वकृतैर्हन्यमानस्य रावणादीर्घदर्शिनः ।
अभिनन्दन्ति भूतानि विनाशे पापकर्मणः ॥ १३ ॥

स्वकृतैर्हन्यमानस्य आवणादीर्घदर्शिनः ॥ ५-२१-१३ अभिनन्दन्ति भूतानि विनाशे पापकर्मणः ।

‘रावण! जब कोई अदूरदर्शी पापाचारी अपने कुकर्मोंसे मारा जाता है, उस समय उसका विनाश होनेपर समस्त प्राणियोंको प्रसन्नता होती है ॥ १३ ॥

एवं त्वां पापकर्माणं वक्ष्यन्ति निकृता जनाः ।
दिष्ट्यैतद् व्यसनं प्राप्तो रौद्र इत्येव हर्षिताः ॥ १४ ॥

‘इसी प्रकार तुमने जिन लोगोंको कष्ट पहुँचाया है, वे तुम्हें पापी कहेंगे और ‘बड़ा अच्छा हुआ, जो इस आततायीको यह कष्ट प्राप्त हुआ’ ऐसा कहकर हर्ष मनायेंगे ॥ १४ ॥

ऎलै रावणा! दूरदृष्टियिल्लदॆ तानु माडुव पापकर्मदिन्दले विनाशहॊन्दुव पापकर्मिय नाशदिन्द ऎल्ल प्राणिगळू सन्तोषगॊळ्ळुत्तवॆ. पापियाद नीनु नाशहॊन्दिदाग निन्निन्द वञ्चितराद जनरु (अहिंसकराद देवगन्धर्वरु) सन्तोषगॊण्डु ‘भयङ्करनाद क्रूरियाद रावणनु दैवयोगदिन्द विनाशहॊन्दिदनु’, इदु तुम्बा ऒळ्ळॆयदायितु ऎन्दु हेळिकॊळ्ळुवरु.॥13-14॥

पदच्छेदः

13. raavana = O Ravana!; vinaashe = (when there is) destruction; adiirgha darshinaH = (of) a short sighted one; hanyamaanasya svakR^itaiH = being hit by his own deeds; paapakamaNaH = a sinner; bhuutaani = living beings; abhinandanti = will be happy;

अनुवादः

“O Ravana! When there is destruction of a short sighted one being hit by his own deeds, a sinner, living beings will be happy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14. tvaam = about you;paapakarmaaNam = who is a sinner; evam = thus being destroyed; janaaH = people; nikR^itaaH = who have been humiliated by you; harshhitaaH = being happy; ityeva vakshyanti = will speak thus; raudraH = the cruel Ravana; dishhTyaa = by God’s grace; praaptaH = has got; etat vyasanam = this danger.

अनुवादः

“About you who is a sinner thus being destroyed, people who have been humiliated by you being happy will speak thus: ‘The cruel Ravana by God’s grace has got this danger’ “.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शक्या लोभयितुं नाहमैश्वर्येण धनेन वा ।
अनन्या राघवेणाहं भास्करेण यथा प्रभा ॥ १५ ॥

अनन्या राघवेणाहं भास्करेण प्रभा यथा ।

शक्या लोभयितुं नाहमैश्वर्येण धनेन वा ॥ ५-२१-१५ अनन्या राघवेणाहं भास्करेण प्रभा यथा ।

‘जैसे प्रभा सूर्यसे अलग नहीं होती, उसी प्रकार मैं श्रीरघुनाथजीसे अभिन्न हूँ । ऐश्वर्य या धनके द्वारा तुम मुझे लुभा नहीं सकते ॥ १५ ॥

रावणने! ऐश्वर्यदिन्दागली, धर्मदिन्दागली, नन्नन्नु प्रलोभनगॊळिसुवुदु सर्वथा साध्यविल्ल. सूर्यनॊडनॆ प्रभॆयु सेरिरुवन्तॆ राघवनॊडनॆ नानु यावागलू सेरिकॊण्डे इरुवॆनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. aham = I; na shakyaa = am not capable; lobhayitum = to be tempted; aisvaryeNa = by wealth; dhanena vaa = or by money;aham = I; ananyaa = am not separate; raaghaveNa = with Raghava; prabhaa yathaa = like the sun-shine; bhaaskareNa = with the sun.

अनुवादः

“I am not capable to be tempted by wealth or by money. I am not separate with Raghava like the sun-shine with the sun.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपधाय भुजं तस्य लोकनाथस्य सत्कृतम् ।
कथं नामोपधास्यामि भुजमन्यस्य कस्यचित् ॥ १६ ॥

‘जगदीश्वर श्रीरामचन्द्रजीकी सम्मानित भुजापर सिर रखकर अब मैं किसी दूसरेकी बाँहका तकिया कैसे लगा सकती हूँ? ॥ १६ ॥

लोकनाथनाद श्रीरामन त्रिलोक सत्कृतवाद भुजवन्ने तलॆदिम्बागिसिकॊळ्ळुत्तिद्द नानु बेरॊब्बन भुजवन्नु हेगॆताने आश्रयिसुवॆ?॥16॥

पदच्छेदः

16. upadhaaya = (after making) as a pillow; satkR^itam bhujam = that worshipped shoulder; lokanathasya = of that lord of the world; tasya = of that Rama;katham naama = how; upadhaasyaami = can I make as pillow; .anyasya kasya chit = some other one’s; bhujam = shoulder.

अनुवादः

“After making as a pillow that worshipped shoulder of that lord of the world, of that Rama, how can I make as pillow some other one’s shoulder?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहमौपयिकी भार्या तस्यैव च धरापतेः ।
व्रतस्नातस्य विद्येव विप्रस्य विदितात्मनः ॥ १७ ॥

अहमौपयिकी भार्या तस्मैव वसुधापतेः । व्रतस्नातस्य विप्रस्य विद्येव विदितात्मनः ।

अहमौपयीकी भार्या तस्यैव वसुधापतेः ॥ ५-२१-१७ व्रतस्नातस्य विप्रस्य विद्येव विदितात्मनः ।

‘जिस प्रकार वेदविद्या आत्मज्ञानी स्नातक ब्राह्मणकी ही सम्पत्ति होती है, उसी प्रकार मैं केवल उन पृथ्वीपति रघुनाथजीकी ही भार्या होनेयोग्य हूँ ॥ १७ ॥

वेदव्रतगळिन्द स्नातनाद, आत्मज्ञानियाद ब्राह्मणनिगॆ ब्रह्मविद्यॆयु योग्यवागिरुवन्तॆ, भूमिगॆ ऒडॆयनाद श्रीरामनिगॆ मात्रवे नानु योग्य भार्यॆयागिरुवॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. vidyaa iva = like the education;viprasya = of a brahmin; viditaatmanaH = with a famous mind; vrata snaatasya = initiated in religious vow; aham = I;aupayikii bharyaa = am a suitable wife; tasyaiva = to that Rama alone; vasudhaapateH = the lord of earth.

अनुवादः

“Like the education of a brahmin with a famous mind, initiated in religious vow, I am suitable wife to that Rama alone the lord of earth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साधु रावण रामेण मां समानय दुःखिताम् ।
वने वासितया सार्धं करेण्वेव गजाधिपम् ॥ १८ ॥

साधु रावण रामेण मां समानय दुःखिताम् ॥ ५-२१-१८ वने वाशितया सार्थम् करेण्वेव गजाधिपम् ।

‘रावण! तुम्हारे लिये यही अच्छा होगा कि जिस प्रकार वनमें समागमकी वासनासे युक्त हथिनीको कोई गजराजसे मिला दे, उसी प्रकार तुम मुझ दुःखियाको श्रीरघुनाथजीसे मिला दो ॥ १८ ॥

मित्रमौपायिकं कर्तुं रामः स्थानं परीप्सता ।
बन्धं चानिच्छता घोरं त्वयासौ पुरुषर्षभः ॥ १९ ॥

मित्रमौपयिकं कर्तुं रामः स्थानं परीप्सता । वधं चानिच्छता घोरं त्वयासौ पुरुषर्षभः ।

मित्रमौपयिकम् कर्तुम् रामः स्थानम् परीप्सता ॥ ५-२१-१९ वधम् चानिच्छता घोरं त्वयासौ पुरुषर्षभः ।

‘यदि तुम्हें अपने नगरकी रक्षा और दारुण बन्धनसे बचनेकी इच्छा हो तो पुरुषोत्तम भगवान् श्रीरामको अपना मित्र बना लेना चाहिये; क्योंकि वे ही इसके योग्य हैं ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

19. aupayikam = it is suited; asau = this; raamaH = Rama; * purushharshhabhaH* = best among men; mitram kartum = is made to be a friend; tvayaa = by you; pariipsataa = who is desiring; sthaanam = continued existence; anichchhataa cha = and not desiring; ghoram vadham = a horrible slaying.

अनुवादः

“It is suited that this Rama, best among men, is made to be a friend by you who is desiring continued existence and not desiring a horrible slaying.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ओ रावणऩे!
स्थानं - लङ्गैयै, परीप्सता - आसैप् पट्टवऩायुम्, घोरं वधञ्चानिच्छता - भ्रातृपुत्रबन्ध्वादिगळै मुऩ्बे कॊऩ्ऱु
अन्द शोकानुभवत्तिऱ्कुप् पिऱगु उण्डाऩ
ऒव्वॊरु शिरस्सैत्तऩित्तऩियाग अऱुक्कैयाले
अतिघोरमाऩ वधत्तैयुम् इच्छियादव् आयुम् इरुक्किऱ उऩ्ऩाले,
असौ पुरुषर्षभः – पुरुषश्रेष्ठऩाऩ रामऩ्, मित्रङ्कर्तुं – मित्रऩागप्पण्णुगैक्कु औपयिकम् – उचितम्। अन्यथा उऩ् स्थानत्तैयुम् पोक्कडित्तु उऩ्ऩैयुम् चित्रवधम् सॆय्वाऩॆऩ्गै।

विदितः सर्वधर्मज्ञः शरणागतवत्सलः ।
तेन मैत्री भवतु ते यदि जीवितुमिच्छसि ॥ २० ॥

विदितः स हि धर्मज्ञः शरणागतवत्सलः ।

विदितः स हि धर्मज्ञः शरणागतवत्सलः ॥ ५-२१-२० तेन मैत्री भवतु ते यदि जीवितुमिच्चसि ।

‘भगवान् श्रीराम समस्त धर्मोंके ज्ञाता और सुप्रसिद्ध शरणागतवत्सल हैं । यदि तुम जीवित रहना चाहते हो तो उनके साथ तुम्हारी मित्रता हो जानी चाहिये ॥ २० ॥

ऎलै साधुरावणा! *अरण्यदल्लि सञ्चरिसुत्तिरुव हॆण्णानॆयन्नु गजराजनॊन्दिगॆ सेरिसुवन्तॆ, पतिवियोगदिन्द दुःखितळाद नन्नन्नु श्रीरामनॊडनॆ सेरिसु. इदु निनगॆ उचितवागिदॆ. निनगॆ निन्न राज्यवन्नु उळिसिकॊळ्ळबेकॆम्ब इच्छॆ इद्दरॆ, राक्षसर घोरवाद वधॆयल्लि निनगॆ इच्छॆ इल्लदिद्दरॆ, पुरुष श्रेष्ठनाद श्रीरामनल्लि स्नेहबॆळॆसुवुदु मेलु. श्रीरामचन्द्रनु सर्वधर्मगळन्नु तिळिदवनू, शरणागतवत्सलनू ऎन्दु प्रसिद्धनादवनु. निनगॆ बदुकुव इच्छॆ इद्दरॆ अवन स्नेहवन्नु बॆळॆसिकॊ.॥18-20॥

पदच्छेदः

18. raavaNa = O Ravana!; maam samaanaya = let me meet;saadhu = well; raameNa saardham = together with Rama; vaashitayaa kareNveva = like a female elephant; gajaadhipam = with a (male) elephant; vane = in a forest.

अनुवादः

“O Ravana! Let me meet together with Rama like a female elephant with a male elephant in a forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

20. saH = He (Rama); dharmajJNaH = the righteous one; viditaH hi = is indeed known;sharaNaagatavatsalaH = as one who loves those who seek protection; ichchhasi yadi = if you desire; jiivitam = to live; maitrii bhavatu = let there be friendhip; te = to you; tena = with Rama.

अनुवादः

“Rama the righteous one is indeed known as one who loves those who seek protection. If you desire to live. let there be friendship between you and Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसादयस्व त्वं चैनं शरणागतवत्सलम् ।
मां चास्मै प्रयतो भूत्वा निर्यातयितुमर्हसि ॥ २१ ॥

प्रसादयस्व त्वं चनं शरणागतवत्सलम् ॥ ५-२१-२१ मां चास्मै नियतो भूत्वा निर्यातयितुमर्हसि ।

‘तुम शरणागतवत्सल श्रीरामकी शरण लेकर उन्हें प्रसन्न करो और शुद्धहृदय होकर मुझे उनके पास लौटा दो ॥ २१ ॥

शरणागतवत्सलनाद श्रीरामनन्नु नीनु प्रसन्नगॊळिसु. शुद्धहृदयदिन्द विनीतनागि नन्नन्नु अवनिगॆ ऒप्पिसिकॊडु. अदे निनगॆ उचितवागिदॆ. इदरिन्द अवनू प्रसन्ननागुवनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tvam = you; prasaadayasva = seek graciousness;enam = of this Rama; sharaNaagatavatsalam = who loves those who seek protection;prayataH bhuutvaa = becoming piously disposed; arhasi = you are suited; niryaatayitum = to return; maam = me; asmai = to this Rama.

अनुवादः

“You seek graciousness of this Rama who loves those who seek protection. Becoming piously disposed, you are suited to return me to this Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं हि ते भवेत् स्वस्ति सम्प्रदाय रघूत्तमे ।
अन्यथा त्वं हि कुर्वाणः परां प्राप्स्यसि चापदम् ॥ २२ ॥

अन्यथा त्वं हि कुर्वाणो वधं पाप्स्यसि रावण ।

एवम् हि ते भवेत्स्वस्ति सम्प्रदाय रघूत्तमे ॥ ५-२१-२२ अन्यथा त्वम् हि कुर्वणो वधम् प्राप्स्यसि रावण ।

‘इस प्रकार मुझे श्रीरघुनाथजीको सौंप देनेपर तुम्हारा भला होगा । इसके विपरीत आचरण करनेपर तुम बड़ी भारी विपत्तिमें पड़ जाओगे ॥ २२ ॥

ऎलै रावणा! नन्न मातिनन्तॆ नन्नन्नु श्रीराम चन्द्रप्रभुविगॆ समर्पिसुवुदरिन्द निनगॆ मङ्गळ उण्टादीतु. इदक्कॆ तप्पिदरॆ मरणवु तप्पदु.॥22॥

पदच्छेदः

22. evam = in this way; sampradaaya = giving (me); raghuuttame = to Rama;bhavet = will become; svasti = fortunate; te = to you; ravaNa = O Ravana!; tvam = you; anyathaa kurvaaNa = doing in a different way; vadham praapsyasi = will get slaying.

अनुवादः

“In this way giving me to Rama will become fortunate to you. O Ravana! If you do in a different way, you will get slayed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वर्जयेद् वज्रमुत्सृष्टं वर्जयेदन्तकश्चिरम् ।
त्वद्विधं न तु सङ्क्रुद्धो लोकनाथः स राघवः ॥ २३ ॥

त्वद्विधं तु न सङ्क्रुद्धो लोकनाथः स राघवः ।

वर्जयेद्वज्रमुत्सृष्टं वर्जयेदन्तकश्चिरम् ॥ ५-२१-२३ त्वद्विधम् तु न स क्रुद्धो लोकनाथः स राघवः ।

‘तुम्हारे-जैसे निशाचरको कदाचित् हाथसे छूटा हुआ वज्र बिना मारे छोड़ सकता है और काल भी बहुत दिनोंतक तुम्हारी उपेक्षा कर सकता है; किंतु क्रोधमें भरे हुए लोकनाथ रघुनाथजी कदापि नहीं छोड़ेंगे ॥ २३ ॥

इन्द्रनु प्रयोगिसिद वज्रायुधवादरू निन्नन्नु कॊल्लदॆ इरबहुदु. यमनु बहळकाल निन्न बळिगॆ बरदे इरबहुदु, आदरॆ जगत्पतियाद राघवनु कोपगॊण्डरॆ निन्नन्तह दुरुळनन्नु जीवसहितवागि बिडलारनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. utKRishhTam = drawn out; vajram = Vajrayudha; the weapon of Indra; varjayet = may spare;tvadvidham = some one like you; antakaH = Lord of death; varjayet = may spare you; chiram = for a long time; saH RaaghavaH = that Rama; lokanaathaH = the lord of worlds; saMkruddhaH = greatly enraged; na = will not (spare you).

अनुवादः

“Drawn out Vajrayudha, the weapon of Indra may spare some one like you. Lord of death may spare you for a long time. That Rama the lord of worlds greatly enraged will not spare you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य धनुषः शब्दं श्रोष्यसि त्वं महास्वनम् ।
शतक्रतुविसृष्टस्य निर्घोषमशनेरिव ॥ २४ ॥

‘इन्द्रके छोड़े हुए वज्रकी गड़गड़ाहटके समान तुम श्रीरामचन्द्रजीके धनुषकी घोर टंकार सुनोगे ॥ २४ ॥

इन्द्रनु प्रयोगिसिद वज्रायुधद भारी शब्ददन्तॆ-भूम्याकाशगळन्नु नडुगिसुवन्तह श्रीरामन धनुष्टङ्कारवन्नु नीनु बेगने केळलिरुवॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. nirghoshhamiva = like the great sound; ashaneH = of Vajrayudha; * shatakratuvisR^iSTaya* = hurled by Indra; tvam shroshhyasi = you will hear; mahaasvanam = a loud sound; shabdam = which is sonorous; raamasya dhanushhaH = of Ram’s bow.

अनुवादः

“Like the great sound of Vajrayudha hurled by Indra, you will hear a loud sound which is sonorous of Rama’s bow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इह शीघ्रं सुपर्वाणो ज्वलितास्या इवोरगाः ।
इषवो निपतिष्यन्ति रामलक्ष्मणलक्षिताः ॥ २५ ॥

इषवो निपतिष्यन्ति रामलक्ष्मणलक्षणाः ।

इह शीग्रं सुपर्वाणो ज्वलितास्य इवोरगाः ॥ ५-२१-२५ इषवो निपतिष्यन्ति रामलक्ष्मणलक्षणाः ।

‘यहाँ श्रीराम और लक्ष्मणके नामोंसे अङ्कित और सुन्दर गाँठवाले बाण प्रज्वलित मुखवाले सर्पोंके समान शीघ्र ही गिरेंगे ॥ २५ ॥

रक्षांसि निहनिष्यन्तः पुर्यामस्यां न संशयः ।
असम्पातं करिष्यन्ति पतन्तः कङ्कवाससः ॥ २६ ॥

रक्षांसि परिनिघ्नन्तः पुर्यामस्यां समन्ततः ।

रक्षांसि परिनिघ्नस्तः पुर्यामस्यां समन्ततः ॥ ५-२१-२६ असम्पातं करिष्यन्ति पतन्तः कङ्कवाससः ।

‘वे कङ्कपत्रवाले बाण इस पुरीमें राक्षसोंका संहार करेंगे, इसमें संशय नहीं है । वे इस तरह बरसेंगे कि यहाँ तिल रखनेकी भी जगह नहीं रह जायगी ॥ २६ ॥

ऒळ्ळॆय गिण्णुगळन्नु हॊन्दिरुव बुसुगुट्टुव महासर्पगळन्तॆ प्रज्वलिसुव तीक्ष्णवाद अग्रभागगळुळ्ळ राम-लक्ष्मणर गुरुतु इरुव दिव्यवाद बाणगळु ई लङ्का पट्टणद मेलॆ बीळुववु. श्रीराम-लक्ष्मणर गरिकट्टिद बाणगळु ई लङ्कानगरद मेलॆ मळॆयन्तॆ सुरिदु राक्षसरन्नु संहरिसुत्ता ऎल्लॆडॆ तुम्बिहोगुत्तवॆ.॥25-26॥

पदच्छेदः

25. ishhavaH = arrows; suparvaaNaH = with good nodes;prajvalitaasyaaH = with blazing tips; uragaaH iva = like snakes; raamalakshmaNa lakshaNaaH = with characteristic signs of Rama and Lakshmana nipatishhyanti = will fall down; iha = here (in Lanka); shiighram = soon.

अनुवादः

“Arrows with good nodes, with blazing tips, like snakes, with characteristic signs of Rama and Lakshmana will fall down soon here in Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

26. kaN^ka vaasasaH = arrows tied with the plumes of an eagle; parivighnantaH = will hit; rakshaaMsi = ogres; samantataH = everywhere; asyaam puryaam = in this city; karishhyanti = (and) will make; asaMpaatam = without space.

अनुवादः

“Arrows tied with the plumes of an eagle will hit ogres everywhere in this city and will cover the city without space.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसेन्द्रमहासर्पान् स रामगरुडो महान् ।
उद्धरिष्यति वेगेन वैनतेय इवोरगान् ॥ २७ ॥

‘जैसे विनतानन्दन गरुड़ सर्पोंका संहार करते हैं, उसी प्रकार श्रीरामरूपी महान् गरुड़ राक्षसराजरूपी बड़े-बड़े सर्पोंको वेगपूर्वक उच्छिन्न कर डालेंगे ॥ २७ ॥

वैनतेयनु सर्पगळन्नु क्षणमात्रदल्लि मेलॆत्तिकॊण्डु होगि कॊल्लुवन्तॆ महा पराक्रमशालियद श्रीरामरूपि गरुडनु सर्परूपि राक्षसरन्नु बहळ बेगने संहरिसलिद्दानॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. saH = That; raamagarudaH = Garuda called Rama; vegena = speedily; uddharishhyati = will pluck; raakshasendramahaasarpaan = the great serpents called ogres; vainateyaH uragaaniva = like Vainateya (plucking) the serpents.

अनुवादः

“That Garuda called Rama speedily will pluck the great serpants called ogres like Vainateya plucking the serpants.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपनेष्यति मां भर्ता त्वत्तः शीघ्रमरिन्दमः ।
असुरेभ्यः श्रियं दीप्तां विष्णुस्त्रिभिरिव क्रमैः ॥ २८ ॥

असुरेभ्यः श्रियं दीप्तां विष्णुसिभिरिव क्रमैः ।

‘जैसे भगवान् विष्णुने अपने तीन ही पगोंद्वारा असुरोंसे उनकी उद्दीप्त राजलक्ष्मी छीन ली थी, उसी प्रकार मेरे स्वामी शत्रुसूदन श्रीराम मुझे शीघ्र ही तेरे यहाँसे निकाल ले जायँगे ॥ २८ ॥

महाविष्णुवु त्रिविक्रमनागि मूरे हॆज्जॆगळिन्द असुरर अपार सम्पत्तन्नु अपहरिसिदन्तॆ, शत्रु संहारकनाद नन्न पतियु निन्निन्द नन्नन्नु क्षणमात्रदल्लि बिडिसिकॊण्डु होगुत्तानॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. bhartaa = my husband;ariMdamaH = the destoyer of foes; maam apaneshhyati = will take me away; tvattaH = from you; vishhNuH iva = like Lord Vishnu; tribhiH kramaiH = with three steps; diiptaam shriyam = (taking away) brilliant prosperity; asurebhyaH = from Asuras.

अनुवादः

“My husband who is a destroyer of foes will take me away from you like Lord Vishnu with three steps taking away the brilliant prosperity from Asuras.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जनस्थाने हतस्थाने निहते रक्षसां बले ।
अशक्तेन त्वया रक्षः कृतमेतदसाधु वै ॥ २९ ॥

‘राक्षस! जब राक्षसोंकी सेनाका संहार हो जानेसे जनस्थानका तुम्हारा आश्रय नष्ट हो गया और तुम युद्ध करनेमें असमर्थ हो गये, तब तुमने छल और चोरीसे यह नीच कर्म किया है ॥ २९ ॥

ऎलै रावणा! जनस्थानदल्लि खरदूषणादि सहित हदिनाल्कु साविर राक्षसरु श्रीरामनिन्द मण्णुगूडिदरु. अदरिन्द निन्न अधिकारदल्लिद्द ऒन्दु सैन्यवसाहतु कैबिट्टु होयितु. अष्टे अल्लदॆ श्रीरामनन्नु सङ्ग्रामदल्लि ऎदुरिसलु सामर्थ्यविल्लदॆ नीनु नन्नन्नु अपहरिसिकॊण्डु बन्दु दुष्कार्यवन्नु माडिरुवॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. rakshaH = O ogre!;rakshasaam bale = (while the) army of ogres; nihate = was being killed; janasthaane = at Janasthana; hatasthaane = (which became) land of the dead; etat = this; asaadhu = bad (deed); kR^itam vai = has been done; tvayaa = by you; ashaktena = being powerless;.

अनुवादः

“O ogre! While the army of ogres was being killed at Janasthana which became the land of dead, this bad deed has been done by you being powerless.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आश्रमं तत्तयोः शून्यं प्रविश्य नरसिंहयोः ।
गोचरं गतयोर्भ्रात्रोरपनीता त्वयाधम ॥ ३० ॥

आश्रमं तु तयोः शून्यं प्रविश्य नरसिंहयोः ।

अश्रमम् तु तयोः शून्यं प्रविश्य नरसिम्हयोः ॥ ५-२१-३० गोचरं गतयोर्र्भात्रोरपनीता त्वयाधम ।

‘नीच निशाचर! तुमने पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मणके सूने आश्रममें घुसकर मेरा हरण किया था । वे दोनों उस समय मायामृगको मारनेके लिये वनमें गये हुए थे (नहीं तो तभी तुम्हें इसका फल मिल जाता) ॥ ३० ॥

ऎलै अधमाधमने! सिंहसदृश पराक्रमिगळाद राम-लक्ष्मणरिब्बरू हॊरगॆ होगिद्दाग, नीनु कळ्ळनन्तॆ आश्रमवन्नु प्रवेशिसि नन्नन्नु अपहरिसिकॊण्डु बन्दिरुवॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. adhama = O lowest one!; tayoH bhraatroH = (when) those brothers; gatayoH = were gone; gocharam = out; pravishya = entering; aashramam = hermitage; shuunyam = without them; apanitaa = I have been abducted; tvayaa = by you.

अनुवादः

“O lowest one! When those brothers were gone out, entering hermitage without them, I have been abducted by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि गन्धमुपाघ्राय रामलक्ष्मणयोस्त्वया ।
शक्यं सन्दर्शने स्थातुं शुना शार्दूलयोरिव ॥ ३१ ॥

‘श्रीराम और लक्ष्मणकी तो गन्ध पाकर भी तुम उनके सामने नहीं ठहर सकते । क्या कुत्ता कभी दो-दो बाघोंके सामने टिक सकता है? ॥ ३१ ॥

जोडि सिंहगळ वासनॆयन्नु मूसिद नायिगॆ अवुगळन्नु दिट्टिसि नोडलु साध्यवागदिरुवन्तॆ राम-लक्ष्मणर वासनॆयन्नु आघ्राणिसिद नीनु अवरन्नु नोडुवुदागली, अवर ऎदुरु निल्लुवुदागली, साध्यवागदु.॥31॥

पदच्छेदः

31. shaarddulayoriva = like tiger; shunaa = by dog; upaaghraaya = smelling; gandham = scent;raamalakshmaNayoH = of Rama and Lakshmana; na shakyam hi = it is indeed not possible; tvayaa = by you; sthaatum = to stand; saMdarshane = (in their) view.

अनुवादः

“Like tiger by dog, smelling the scent of Rama and Lakshmana it is indeed not possible by you to stand in their view.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य ते विग्रहे ताभ्यां युगग्रहणमस्थिरम् ।
वृत्रस्येवेन्द्रबाहुभ्यां बाहोरेकस्य विग्रहे ॥ ३२ ॥

वृत्रस्येवेन्द्र बाहुभ्यां बाहोरेकस्य निग्रहः ।

‘जैसे इन्द्रकी दो बाँहोंके साथ युद्ध छिड़नेपर वृत्रासुरकी एक बाँहके लिये संग्रामके बोझको सँभालना असम्भव हो गया, उसी प्रकार समरांगणमें उन दोनों भाइयोंके साथ युद्धका जुआ उठाये रखना या टिकना तुम्हारे लिये सर्वथा असम्भव है ॥ ३२ ॥

देवेन्द्रन ऎरडु तोळुगळॊडनॆ वृत्रासुरनु ऒन्दु बाहुविनिन्द पराजितनादन्तॆ, चोरवृत्तियवनाद निनगॆ राम-लक्ष्मणरॊडनॆ युद्ध सम्भविसिदरॆ निन्न पराजयवु निश्चितवु.॥32॥

पदच्छेदः

32. te = To you; tasya = like that; vigrahe = enmity; tabhyaam = with those two; vigrahe iha = is like the enmity; ekasya bahoH = of one hand; vR^itrasya = of Vruttasura; indra baahubhyaam = with two hands of Indra; asthiram = (and) it is not persevering; yugagrahanam = (for you) to be an opponent (with them).

अनुवादः

“To you like that, enmity with those two is like the enmity of one hand of Vruttasura with two hands of Indra and it is not persevering for you to be an opponent with them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रं तव स नाथो मे रामः सौमित्रिणा सह ।
तोयमल्पमिवादित्यः प्राणानादास्यते शरैः ॥ ३३ ॥

क्षिप्रं तव स नाथो मे रामः सौमित्रिणा सह ॥ ५-२१-३३ तोयमल्पमिवादित्यः प्रानानादास्यते शरैः ।

‘वे मेरे प्राणनाथ श्रीराम सुमित्राकुमार लक्ष्मणके साथ आकर अपने बाणोंद्वारा शीघ्र तुम्हारे प्राण हर लेंगे । ठीक उसी तरह, जैसे सूर्य थोड़े-से जलको अपनी किरणोंद्वारा शीघ्र सुखा देते हैं ॥ ३३ ॥

गिरिं कुबेरस्य गतोऽथवाऽऽलयं
सभां गतो वा वरुणस्य राज्ञः ।
असंशयं दाशरथेर्विमोक्ष्यसे
महाद्रुमः कालहतोऽशनेरिव ॥ ३४ ॥

गिरिं कुबेरस्य गतोथवालयं
सभां गतो वा वरुणस्य राज्ञः ।
असंशयं दाशरथेर्न मोक्ष्यसे
महाद्रुमः कालहतोशनेरिव ॥

‘तुम कुबेरके कैलासपर्वतपर चले जाओ अथवा वरुणकी सभामें जाकर छिप रहो, किंतु कालका मारा हुआ विशाल वृक्ष जैसे वज्रका आघात लगते ही नष्ट हो जाता है, उसी प्रकार तुम दशरथनन्दन श्रीरामके बाणसे मारे जाकर तत्काल प्राणोंसे हाथ धो बैठोगे, इसमें संशय नहीं है; क्योंकि काल तुम्हें पहलेसे ही मार चुका है’ ॥ ३४ ॥

भगवान् सूर्यनु तन्न किरणगळिन्द स्वल्प नीरिरुव हॊण्डवन्नु ऒणगिसि बिडुवन्तॆ, नन्न पतियाद श्रीरामनु सौमित्रियिन्दॊडगूडि बेगने बन्दु तीक्ष्णवाद बाणगळिन्द निन्न प्राणगळन्नु हीरिबिडुत्तानॆ. निनगॆ विनाशकालवु समीपिसिदॆ. महावृक्षवु सिडिलिनिन्द तप्पिसिकॊळ्ळलारदो, हागॆये कालहतनागिरुव नीनु कैलासवन्नु हॊक्करू, कुबेरन अलकावतियन्नु प्रवेशिसिदरू, वरुणन सभॆयल्लि आश्रयपडॆदरू दाशरथिय बाणगळिन्द तप्पिसिकॊळ्ळलारॆ. इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥33-34॥

पदच्छेदः

33. me naathaH = my husband; saH raamaH = that Rama; saumitriNaa saha = together with Lakshmana; adaasyate = will take away; sharaiH = with His arrows; tava praaNaan = your life; kshipram = quickly;aadityaH iva = like the sun;alpam toyam = (drying) shallow water.

अनुवादः

“My husband that Rama together with Lakshmana will take away with His arrows your life quickly like the sun drying up shallow water.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

34. kaala hataH = Killed by time; kuberasya girim gatam = (even if you) go to the mountain of Kubera; athavaa = or; aalyam = to his house; gato vaa = or if you go; sabhaam = to the assembly; raajJNaH varunasya = of King Varuna; asaMshayaM = without doubt; na mokshyase = you will not be released; daasharatheH = from Rama; mahaadrumaH = like a great tree; ashani = (from) thunderbolt.

अनुवादः

“Killed by time even if you go to the mountain of Kubera or to his house or if you go to the assembly of King Varuna, without doubt you will not be relased from Rama like a great tree from thunderbolt.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥ २१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें इक्कीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २१ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि इप्पत्तॊन्दनॆय सर्गवु मुगियितु.