०१९ रावणेन सीतादर्शनम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

In this chapter Valmiki describes the plight of Seetha in Ashoka garden in detail.

स्रोतः: valmikiramayan.net

19. रावणको देखकर दुःख, भय और चिन्तामें डूबी हुई सीताकी अवस्थाका वर्णन

तस्मिन्नेव ततः काले राजपुत्री त्वनिन्दिता ।
रूपयौवनसम्पन्नं भूषणोत्तमभूषितम् ॥ १ ॥
ततो दृष्ट्वैव वैदेही रावणं राक्षसाधिपम् ।
प्रावेपत वरारोहा प्रवाते कदली यथा ॥ २ ॥

उस समय अनिन्दिता सुन्दरी राजकुमारी सीताने जब उत्तमोत्तम आभूषणोंसे विभूषित तथा रूप-यौवनसे सम्पन्न राक्षसराज रावणको आते देखा, तब वे प्रचण्ड हवामें हिलनेवाली कदलीके समान भयके मारे थर-थर काँपने लगीं ॥ १-२ ॥

रूप-यौवन सम्पन्ननू, उत्तमवाद आभरणगळन्नु धरिसिदवनू आद राक्षसाधिपतियाद रावणनु बन्द मरुक्षणवे, सौशील्यवतियू, सौन्दर्यराशियू आद जनकसुतॆयाद वैदेहियु आतनन्नु नोडि बिरुगाळिगॆ सिक्किद बाळॆमरदन्तॆ नडुगतॊडगिदळु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1; 2. tataH = Thereafter; tasmin kaale eva = at that time;vaidehii = Seetha; raajaputrii = a princess; aninditaa = without any blame; varaarohaa = of excellent limbs; praavepata = shook; kadalii yathaa = like a plantain tree; pravaate = in wind; dR^ishhTvaiva = on seeing; raavaNam = Ravana; raakshasaadhipam = the king of Rakshasas; ruupa yauvana sampannam = endowed with beauty and youth; bhuushaNotaama bhuushhitam = adorned with excellent ornaments.

अनुवादः

Thereafter at that time Seetha a princess without any blame of excellent limbs shook like a plantain tree in wind on seeing Ravana the king of rakshasas endowed with beauty and youth adorned with excellent ornaments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊरुभ्यामुदरं छाद्य बाहुभ्यां च पयोधरौ ।
उपविष्टा विशालाक्षी रुदती वरवर्णिनी ॥ ३ ॥

आच्छाद्योदरमूरुभ्यां बाहुभ्यां च पयोधरौ ।
उपविष्टा विशालाक्षी रुदन्ती वरवर्णिनी ॥

सुन्दर कान्तिवाली विशाललोचना जानकीने अपनी जाँघोंसे पेट और दोनों भुजाओंसे स्तन छिपा लिये तथा वहाँ बैठी-बैठी वे रोने लगीं ॥ ३ ॥

वरवर्णिनियाद विशालाक्षियाद सीतादेवियु रावणनन्नु काणुत्तले तॊडॆगळिन्द हॊट्टॆयन्नु, तोळुगळिन्द वक्षस्थळवन्नु मुच्चिकॊण्डु (मडचिकॊण्डु) अळतॊडगिदळु.॥3॥

पदच्छेदः

3. vishaalaakshii = The wide eyed Seetha; varavarNinii = with excellent color; aachchhaadya = covering; udaram = stomach; uurubhyaam = with thighs; payodharau = breasts; baahubhyaam = with hands; upavisshTaa = sat down; rudantii = crying.

अनुवादः

The wide eyed Seetha with excellent color covering stomach with thighs and breasts with hands sat down crying.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशग्रीवस्तु वैदेहीं रक्षितां राक्षसीगणैः ।
ददर्श दीनां दुःखार्तां नावं सन्नामिवार्णवे ॥ ४ ॥
असंवृतायामासीनां धरण्यां संशितव्रताम् ।
छिन्नां प्रपतितां भूमौ शाखामिव वनस्पतेः ॥ ५ ॥

दशग्रीवस्तु वैदेहीं रक्षितां राक्षसीगणैः ।
ददर्श सीतां दुःखार्तां नावं सन्नामिवार्णवे ॥ असंवृतायामासीनां धरण्यां संशितव्रताम् ।
छिन्नां प्रपतितां भूमौ शाखामिव वनस्पतेः ॥

राक्षसियोंके पहरेमें रहती हुई विदेहराजकुमारी सीता अत्यन्त दीन और दुःखी हो रही थीं । वे समुद्रमें जीर्ण-शीर्ण होकर डूबी हुई नौकाके समान दुःखके सागरमें निमग्न थीं । उस अवस्थामें दशमुख रावणने उनकी ओर देखा । वे बिना बिछौनेके खुली जमीनपर बैठी थीं और कटकर पृथ्वीपर गिरी हुई वृक्षकी शाखाके समान जान पड़ती थीं । उनके द्वारा बड़े कठोर व्रतका पालन किया जा रहा था ॥ ४-५ ॥

कत्तरिसिद मरद कॊम्बॆयु भूमिगॆ बीळुवन्तॆ, कठोरव्रत दीक्षॆयल्लिद्द सीतादेवियु यावुदे आसनविल्लदॆ बरिनॆलद मेलॆ कुळित्तिद्दळु.॥5॥

पदच्छेदः

4. dashagriivastu = Ravana; dadarsha = saw; vaidehiim = Seetha;rakshitaam = protected; raakshasiigaNaiH = by batches of ogres; diinaam = (looking) miserable; duHkhaataam = being struck with grief; naavamiva = like a ship; sannaam = in danger; aarNave = in the sea;

अनुवादः

Ravana saw Seetha protected by batches of ogres looking miserable being struck with grief like a ship in danger in the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतॆयु राक्षसस्त्रीयरिन्द रक्षिसल्पडुत्तिद्दु, महासमुद्रदल्लि मुळुगिहोगुत्तिरुव नौकॆयन्तॆ शोकसागरदल्लि मुळुगिद्दळु. इन्तह दुःखार्तळाद वैदेहियन्नु रावणनु नोडिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

5. aasiinaam = (Hanuma saw Seetha) sitting down;asamvR^itaam = on uncovered; * dhaaraNyaam* = land;samShitavrataan = with a firm resolve; vanaspateH shaakhaamiva = like a branch of a tree; prapatitaam = fallen down; bhumau = on earth; chinnam = being torn (from the tree).

अनुवादः

Hanuma saw Seetha sitting down on uncovered land, with a firm resolve, like a branch of a tree fallen down on earth being torn from the tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मलमण्डनदिग्धाङ्गीं मण्डनार्हाममण्डनाम् ।
मृणाली पङ्कदिग्धेव विभाति न विभाति च ॥ ६ ॥

मलमण्डनदिग्धाङ्गीं मण्डनार्हाममण्डिताम् ।
मृणाली पङ्कदिग्धेव विभाति न विभाति च ॥

मलमण्डनचित्राङ्गीम् मण्डनार्हाममण्डिताम् । मृणाली पङ्कदिग्धेव विभाति न विभाति च ॥ ५-१९-६

उनके अंगोंमें अंगरागकी जगह मैल जमी हुई थी । वे आभूषण धारण तथा शृंगार करनेयोग्य होनेपर भी उन सबसे वञ्चित थीं और कीचड़में सनी हुई कमलनालकी भाँति शोभा पाती थीं तथा नहीं भी पाती थीं (कमलनाल जैसे सुकुमारताके कारण शोभा पाती है और कीचड़में सनी रहनेके कारण शोभा नहीं पाती, वैसे ही वे अपने सहज सौन्दर्यसे सुशोभित थीं, किंतु मलिनताके कारण शोभा नहीं देती थीं ।) ॥ ६ ॥

शरीरवु धूळिधूसरितवागिद्दरू अवळू सहज-कान्तियिन्द प्रकाशिसुत्तिद्दळु. आभरणादिगळन्नु धरिसलु योग्यळागिद्दरू आ सौभाग्यवतियु (पतियन्नु अगलिद्द कारण) भूषणगळन्नु धरिसदिद्दरू अवळु-कॆसरिनिन्द युक्तवाद कमलद बळ्ळियन्तॆ प्रकाशमानळागियू, अप्रकाशमानळागियू काणुत्तिद्दळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. malamaNDana chitraaN^giim = (Hanuma saw Seetha) With a strange body with dirt as an ornament; maNDanaarhaam = suitable to decorate with ornaments; amaNDittam = without any ornaments;vibhaati = shining; mR^iNaaliiva = like a lotus stem; paN^kadigdhaa = being covered with mud; na vibhaati cha = and also not shining

अनुवादः

Hanuma saw Seetha with a stange body with dirt as ornament, who although suited to decorate with ornaments was without ornaments. Although She was shining like a lotus stem covered with mud, She was not shining also.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समीपं राजसिंहस्य रामस्य विदितात्मनः ।
सङ्कल्पहयसंयुक्तैर्यान्तीमिव मनोरथैः ॥ ७ ॥

संकल्पोंके घोड़ोंसे जुते हुए मनोमय रथपर चढ़कर आत्मज्ञानी राजसिंह भगवान् श्रीरामके पास जाती हुई-सी प्रतीत होती थीं ॥ ७ ॥

सङ्कल्परूपवाद कुदुरॆगळिन्द कूडिरुव मनोरथवॆम्ब रथद मूलकवागि जगद्विख्यातनू, राजश्रेष्ठनू आद श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ होगुत्तिरुवळो ऎम्बन्तॆ काणुत्तिद्दळु.॥7॥

पदच्छेदः

yaantiimiva = (Seetha) Was as though going;samiipam = near; raamasya = to Rama; raajasimhasya = a lion among kings; viditaatmanaH = with a famous personality; * manorathaiH* = with desires as chariot; samkalpahayasamyuktaiH = tied with thoughts as horses

अनुवादः

Seetha was as though going near to Rama a lion among kings with a famous personality with desires as chariot tied with thoughts as horses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुष्यन्तीं रुदतीमेकां ध्यानशोकपरायणाम् ।
दुःखस्यान्तमपश्यन्तीं रामां राममनुव्रताम् ॥ ८ ॥

उनका शरीर सूखता जा रहा था । वे अकेली बैठकर रोती तथा श्रीरामचन्द्रजीके ध्यान एवं उनके वियोगके शोकमें डूबी रहती थीं । उन्हें अपने दुःखका अन्त नहीं दिखायी देता था । वे श्रीरामचन्द्रजीमें अनुराग रखनेवाली तथा उनकी रमणीय भार्या थीं ॥ ८ ॥

एकाकिनियागि कुळितु अवळु रोदिसुत्तिद्दळु. सदा श्रीरामनन्ने ध्यानिसुत्ता शोकपडुत्तिद्दळु. दुःखद पारवन्ने काणदवळागिद्दु, श्रीरामनल्ले नॆट्टु होद मनस्सुळ्ळवळू आगिद्दळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. raamaam = (Seetha) a pleasant one; shhuShyanttim = was emaciated; rudatiim = was crying; ekaam = being alone; dhyaanashokaparaayaNaam = having surrendered to Her thoughts and sorrow; apashyantiim = not seeing; antam = the end; dukhasya = of grief;anuvrataam = following the will; raamam = of Rama.

अनुवादः

Seetha a pleasant one, was emaciated, was crying, being alone having surrendered to Her thoughts and sorrow not seeing the end of grief, following the will of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चेष्टमानामथाविष्टां पन्नगेन्द्रवधूमिव ।
धूप्यमानां ग्रहेणेव रोहिणीं धूमकेतुना ॥ ९ ॥

वेष्टमानां तथाविष्टां पन्नगेन्द्रवधूमिव ।
धूप्यमानां ग्रहेणेव रोहिणीं धूमकेतुना ॥

चेष्टमानां तथाविष्टां पन्नगेन्द्रवधूमिव । धूप्यमानाम् ग्रहेणेव रोहिणीं धूमकेतुना ॥ ५-१९-९

जैसे नागराजकी वधू (नागिन) मणि-मन्त्रादिसे अभिभूत हो छटपटाने लगती है, उसी तरह सीता भी पतिके वियोगमें तड़प रही थीं तथा धूमके समान वर्णवाले केतुग्रहसे ग्रस्त हुई रोहिणीके समान संतप्त हो रही थीं ॥ ९ ॥

मणि-मन्त्रदिन्द बन्धिसल्पट्टु चडपडिसुव हॆण्णुसर्पदन्तॆ रावणनिन्द बन्धिसल्पट्टु अवळु चडपडिसुत्तिद्दळु. धूमकेतुविनिन्द पीडिसल्पट्ट रोहिणियन्तॆ आकॆयु परितपिसुत्तिद्दळु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tathaa = And also; pannagendravadhuumiva = (Seetha) was like great she-serpant; cheshhTamaanaam = writhing;aavishhTaam = under the spell of an incantation;rohiNiimiva = like Rohini; dhuupyamaanaam = being fumigated; dhuumaketunaa grahena = by a smoke colored planet called Ketu.

अनुवादः

And also Seetha was like a great she-serpant writhing under the spell of an incantation. She was like Rohini being fumigated by a smoke colored planet called Ketu.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृत्तशीले कुले जातामाचारवति धार्मिके ।
पुनः संस्कारमापन्नां जातामिव च दुष्कुले ॥ १० ॥

वृत्तशीलकुले जातामाचारवति धार्मिके ।
पुनः संस्कारमापन्नां जातामिव च दुष्कुले ॥

यद्यपि सदाचारी और सुशील कुलमें उनका जन्म हुआ था । फिर धार्मिक तथा उत्तम आचार-विचारवाले कुलमें वे ब्याही गयी थीं—विवाह-संस्कारसे सम्पन्न हुई थीं, तथापि दूषित कुलमें उत्पन्न हुई नारीके समान मलिन दिखायी देती थीं ॥ १० ॥

सीतादेवियु धार्मिक सम्प्रदायगळिगॆ प्रसिद्धवाद, उत्तमशीलसम्पन्न जनकराजन निमिवंशदल्लि हुट्टिदवळु. विवाह संस्कारफलदिन्द *आकॆयु पवित्रवाद इक्ष्वाकुवंशवन्नु मॆट्टिदवळु. (विवाहवागि बन्दवळु,) अन्तह जानकियु ईग मलिन वस्त्रधारणादि दुःस्थितियल्लिद्दु दुष्कुलदल्लि हुट्टिदळो ऎम्बन्तॆ काणुत्तिद्दळु.॥10॥

पदच्छेदः

10. jaataam = Being born; dhaarmike = in a virtuous; aachaaravati = traditional; vR^itta shiila kule = family with good conduct and character; aapannaam = getting; samskaaram = married; punaH = again; jaataamiva = (Seetha was) like being born; * dushhkule* = in a bad family

अनुवादः

Being born in a virtuous traditional family with good conduct and character and getting married, Seetha appeared as if She was born in a bad family.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्नामिव महाकीर्तिं श्रद्धामिव विमानिताम् ।
प्रज्ञामिव परिक्षीणामाशां प्रतिहतामिव ॥ ११ ॥
आयतीमिव विध्वस्तामाज्ञां प्रतिहतामिव ।
दीप्तामिव दिशं काले पूजामपहतामिव ॥ १२ ॥
पौर्णमासीमिव निशां तमोग्रस्तेन्दुमण्डलाम् ।
पद्मिनीमिव विध्वस्तां हतशूरां चमूमिव ॥ १३ ॥
प्रभामिव तमोध्वस्तामुपक्षीणामिवापगाम् ।
वेदीमिव परामृष्टां शान्तामग्निशिखामिव ॥ १४ ॥

अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव ।
आम्ना यानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव ॥ सन्नामिव महाकीर्तिं श्रद्धामिव विमानिताम् ।
प्रज्ञामिव परिक्षीणामाशां प्रतिहतामिव ॥ आयतीमिव विध्वस्तामाज्ञां प्रतिहतामिव ।
दीप्तामिव दिशं काले पूजामपहृतामिव ॥ पद्मिनीमिव विध्वस्तां हतशूरां चमूमिव ।
प्रभामिव तमोध्वस्तामुपक्षीणामिवापगाम् ॥

वे क्षीण हुई विशाल कीर्ति, तिरस्कृत हुई श्रद्धा, सर्वथा ह्रासको प्राप्त हुई बुद्धि, टूटी हुई आशा, नष्ट हुए भविष्य, उल्लङ्घित हुई राजाज्ञा, उत्पातकालमें दहकती हुई दिशा, नष्ट हुई देवपूजा, चन्द्रग्रहणसे मलिन हुई पूर्णमासीकी रात, तुषारपातसे जीर्ण-शीर्ण हुई कमलिनी, जिसका शूरवीर सेनापति मारा गया हो—ऐसी सेना, अन्धकारसे नष्ट हुई प्रभा, सूखी हुई सरिता, अपवित्र प्राणियोंके स्पर्शसे अशुद्ध हुई वेदी और बुझी हुई अग्निशिखाके समान प्रतीत होती थीं ॥ ११—१४ ॥

विध्वस्तगॊण्ड तावरॆ बळ्ळियन्तॆयू, शूररन्नु कळॆदुकॊण्ड सैन्यदन्तॆ, कत्तलॆयिन्द विनाशगॊळिसल्पट्ट प्रभॆयन्तॆ, बत्तिहोद नदियन्तॆ अवळु दीनावस्थॆयल्लिद्दळु.॥14॥

पदच्छेदः

11. kiirtimiva = (Seetha was) like fame;nipatitaam = fallen down;abhuutena = (due to) false; apavaadena = blame;vidyaamiva = like education; prashithitaam = runied; ayogena = (due to) non conformity ;aamnaayaanaam = (of) learning by heart.

अनुवादः

Seetha was like fame fallen down due to false blame. She was like education ruined due to lack of learning by heart.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवळ स्थितियु नष्टवागि होद आदायदन्तॆ, आचरिसदिरुव आज्ञॆयन्तॆ, उत्पात कालदल्लि इरुव दिक्कुगळन्तॆयू, पूजाद्रव्यगळन्नु अपहरिसिदाग भङ्गवाद पूजॆयन्तॆ इद्दळु.॥13॥

पदच्छेदः

12. sannam iva = (Seetha was) like deteriorated; mahaakiirtim = great fame; shraddaamiva = like faith; vimaanitaam = insulted; praJNaamiva = like an understanding; parikshiiNaam = grown feeble; aashaamiva = like hope; pratihataam = dulled.

अनुवादः

Seetha was like deteriorated great fame,like insulted faith,like an understanding grown feeble, like dulled hope.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षीणिसिद कीर्तियन्तॆयू, अपमानदिन्द शिथिलवाद श्रद्धॆयन्तॆयू, पूजाद्रव्यगळे इल्लद पूजॆयन्तॆ, निष्फलवाद आसॆयन्तॆ आकॆयु अतिदीनावस्थॆगॆ गुरियागिरुवन्तॆ इद्दळु.॥12॥

पदच्छेदः

13. aayatiimiva = (Seetha was) like expectation; vidhvastaam = destroyed; aajJNaamiva = like an order; pratihataam = flouted; diiptaam dishaamiva = like a blazing quarter; kaale = during a period of destruction; puujaamiva = like a worship; avahR^itaam = stolen;

अनुवादः

Seetha was like an expectation destroyed, like an order flouted; like a blazing quarter during a period of destruction, like a worship stolen.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इल्लदिरुव दोषारॊपणॆयिन्द कळॆदुहोद कीर्तियन्तॆयू, चॆन्नागि अभ्यास माडद कारण शिथिलवाद (मरॆतु होद) वेदादि विद्यॆयन्तॆयू अवळु गोचरिसुत्तिद्दळु.॥11॥

पदच्छेदः

14. padminiimiva = (Seetha was) like a lotus; vidhvastaam = destroyed; chamuumiva = like an army; hata shuraam = with killed warriors; prabhaamiva = like light; tamodhvastaam = destroyed by darkness; apaagaamiva = like a river; upakshiiNaam = vanished.

अनुवादः

Seetha was like a lotus destroyed, like an army with killed warriors, like light destroyed by darkness, like vanished river.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्कृष्टपर्णकमलां वित्रासितविहङ्गमाम् ।
हस्तिहस्तपरामृष्टामाकुलामिव पद्मिनीम् ॥ १५ ॥

पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तेन्दुमण्डलाम् ।

जिसे हाथीने अपनी सूँड़से हुँड़ेर डाला हो; अतएव जिसके पत्ते और कमल उखड़ गये हों तथा जलपक्षी भयसे थर्रा उठे हों, उस मथित एवं मलिन हुई पुष्करिणीके समान सीता श्रीहीन दिखायी देती थीं ॥ १५ ॥

अयोग्यरिन्द अपवित्रगॊळिसल्पट्ट यज्ञवेदियन्तॆ, आरिहोद अग्निशिखॆयन्तॆयू, राहुग्रस्तवाद चन्द्रग्रहणदिन्द मसकाद हुण्णिमॆय रात्रियन्तॆ अवळु निस्तेजवागिद्दळु.॥15॥

पदच्छेदः

15. vediimiva = (Seetha was) like an altar; paraamR^ishhTaam = desecrated; agnishikhaamiva = like a tongue of fire; shantaam = gone out; paurNamaasiim nishaamiva = like a full moon night; raahugrastendumaNDalaam = with moon devoured by Rahu.

अनुवादः

Seetha was like an altar desecrated, like a tongue of fire gone out, like a full moon night with moon devoured by Rahu.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पतिशोकातुरां शुष्कां नदीं विस्रावितामिव ।
परया मृजया हीनां कृष्णपक्षे निशामिव ॥ १६ ॥

उत्कृष्ट पर्णकमलां वित्रासितविहङ्गमाम् ।
हस्तिहस्तपरामृष्टामाकुलां पद्मिनीमिव ॥

उत्कृष्टपर्णकमलां वित्रासितविहङ्गमाम् । हस्तिहस्तपरामृष्टमाकुलां पद्मिनीमिव ॥ ५-१९-१६

पतिके विरह-शोकसे उनका हृदय बड़ा व्याकुल था । जिसका जल नहरोंके द्वारा इधर-उधर निकाल दिया गया हो, ऐसी नदीके समान वे सूख गयी थीं तथा उत्तम उबटन आदिके न लगनेसे कृष्णपक्षकी रात्रिके समान मलिन हो रही थीं ॥ १६ ॥

आनॆयु तन्न सॊण्डिलिनिन्द कित्तुहाकिद कमल मत्तु कमलदबळ्ळिगळु, अदरल्लिद्द जलपक्षिगळु भयपट्टु हारि होगि शोभाविहीनवाद पद्मसरोवरदन्तॆ सीतादेवियु व्याकुलचित्तदिन्द अल्लिद्दळु.॥16॥

पदच्छेदः

16. padminiimiva = (Seetha was) like a lotus pond; aakulaam = agitated; utKR^ishhTapaNakamalaam = with torned out leaves and lotuses; hastihastaparaamR^ishhTaam = (being) roughly treated by the trunk of an elephant.

अनुवादः

Seetha was like a lotus pond agitated with torned out leaves and lotuses, being roughly traeated by the trunk of an elephant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम् ।
तप्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद‍्धृताम् ॥ १७ ॥

पतिशोकातुरां शुष्कां नदीं विस्रावितामिव ।
परया मृजया हीनां कृष्ण पक्षनिशामिव ॥

उनके अंग बड़े सुकुमार और सुन्दर थे । वे रत्नजटित राजमहलमें रहनेके योग्य थीं; परंतु गर्मीसे तपी और तुरंत तोड़कर फेंकी हुई कमलिनीके समान दयनीय दशाको पहुँच गयी थीं ॥ १७ ॥

अभ्यङ्ग स्नानादि संस्कारगळिल्लदॆ, पतिशोकदिन्द परितपिसुत्तिरुव सीतादेवियु, तीरप्रदेशवु कॊच्चिहोगि प्रवाहवु बॆरॆडॆगॆ हरिदुहोद कारण बत्तिहोद नदियन्तॆ, कृष्णपक्षद कत्तलॆय रात्रियन्तॆ कळॆगुन्दिद्दळु.॥17॥

पदच्छेदः

17. patishokaaturaam = Grieved for husband; nadiimiva = (Seetha was) like a river; shushhkaam = dried up; visraavitaam = (with water) caused to flow out; hiinaam = lacking; parayaa mR^ijayaa = best washing; kR^ishhNa paksha nishaamiva = like a new moon night.

अनुवादः

Grieved for husband, Seetha was like a river which has dried uo with water caused to flow out lacking best washing, was like a new moon night.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहीतामालितां स्तम्भे यूथपेन विनाकृताम् ।
निःश्वसन्तीं सुदुःखार्तां गजराजवधूमिव ॥ १८ ॥

सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम् ।
तप्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम्॥

जिसे यूथपतिसे अलग करके पकड़कर खंभेमें बाँध दिया गया हो, उस हथिनीके समान वे अत्यन्त दुःखसे आतुर होकर लम्बी साँस खींच रही थीं ॥ १८ ॥

सुकुमारियू, सुन्दराङ्गियू आद सीतादेवियु रत्नखचित हर्म्यदल्लि वासिसलु योग्यळादवळु. आदरॆ इन्दु आग ताने कित्तुहाकि बाडिहोद तावरॆय बळ्ळियन्तॆ काणुत्तिद्दळु.॥18॥

पदच्छेदः

18. sukumaariim = (Seetha was) a delicate one; sujaataN^giim = with well built limbs; ratnagarbhagR^ihochitaam = accustomed to houses full of diamonds; tapyamaanaam = being tormented; ushhNena = by heat; mR^iNaaliimiva = like a lotus fibre; achiroddhR^itaam = uprooted short time back.

अनुवादः

Seetha was a delicate one with well built limbs, accustomed to houses full of diamonds, being tormented by heat, like a lotus fibre uprooted short time back.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकया दीर्घया वेण्या शोभमानामयत्नतः ।
नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव ॥ १९ ॥

गृहीतामालितां स्तम्भे यूथपेन विनाकृताम् ।
निःश्वसन्तीं सुदुःखार्तां गजराजवधूमिव ॥

गृहीतामाळितां स्तम्भे यूथपेन विनाकृताम् । निःश्वसन्तीं सुदुःखार्तां गजराजवधूमिव ॥ ५-१९-१९

बिना प्रयत्नके ही बँधी हुई एक ही लम्बी वेणीसे सीताकी वैसी ही शोभा हो रही थी, जैसे वर्षा-ऋतु बीत जानेपर सुदूरतक फैली हुई हरी-भरी वनश्रेणीसे पृथ्वी सुशोभित होती है ॥ १९ ॥

बेटॆगाररु सॆरॆहिडिदु कट्टिहाकल्पट्ट गण्डानॆयिन्द बेर्पट्ट हॆण्णानॆयन्तॆ इवळु दुःखपीडितळागि दीर्घवाद निट्टुसिरु बिडुत्तिद्दळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. gajaraajavadhuumiva = (Seetha was) Like a she-elephant; gR^ihiitaam = captured; aaLitaam = tied; stambhe = to a pillar; kR^itena = made; yuudhapena vinaa = (to be) without the leader of herd; niHshvasantiim = sighing; suduHkhartaam = very much tormented by grief.

अनुवादः

Seetha was like a she-elephant captured and tied to a pillar, made to be without the leader of herd, sighing, very much tormented by grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपवासेन शोकेन ध्यानेन च भयेन च ।
परिक्षीणां कृशां दीनामल्पाहारां तपोधनाम् ॥ २० ॥

एकया दीर्घया वेण्या शोभमानामयत्नतः ।
नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव ॥

वे उपवास, शोक, चिन्ता और भयसे अत्यन्त क्षीण, कृशकाय और दीन हो गयी थीं । उनका आहार बहुत कम हो गया था तथा एकमात्र तप ही उनका धन था ॥ २० ॥

मोडविल्लद समयदल्लि नीलर्वण वनश्रीयिन्द शोभिसुव भूदेवियन्तॆ सीतादेवियु हॆणॆयल्पडद नीळवाद ऒन्दे जडॆयिन्द कूडिद्दु केशसंस्कारविल्लदॆ शोभायमानळागि काणुत्तिद्दाळॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. diirghayaa = with a long; ekayaa = single; veNyaa = plait;shobhamaanaam = shining; ayatnataH = without effort; mahiimiva = (Seetha) was like the earth; niilayaa vanaraajyaa = with dark groups of trees; niiradaapaaye = at the end of rainy season.

अनुवादः

With a long single plait, shining without effort, Seetha was like the earth with dark groups of trees at the end of rainy season.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आयाचमानां दुःखार्तां प्राञ्जलिं देवतामिव ।
भावेन रघुमुख्यस्य दशग्रीवपराभवम् ॥ २१ ॥

उपवासेन शोकेन ध्यानेन च भयेन च ।
परिक्षीणां कृशां दीनामल्पाहारां तपोधनाम् ॥

वे दुःखसे आतुर हो अपने कुलदेवतासे हाथ जोड़कर मन-ही-मन यह प्रार्थना-सी कर रही थीं कि श्रीरामचन्द्रजीके हाथसे दशमुख रावणकी पराजय हो ॥

समीक्षमाणां रुदतीमनिन्दितां
सुपक्ष्मताम्रायतशुक्ललोचनाम् ।
अनुव्रतां राममतीव मैथिलीं
प्रलोभयामास वधाय रावणः ॥ २२ ॥

आयाचमानां दुःखार्तां प्राञ्जलीं देवतामिव ।भावेन रघुमुख्यस्य दशग्रीवपराभवम् ॥

सुन्दर बरौनियोंसे युक्त, लाल, श्वेत एवं विशाल नेत्रोंवाली सती-साध्वी मिथिलेशकुमारी सीता श्रीरामचन्द्रजीमें अत्यन्त अनुरक्त थीं और इधर-उधर देखती हुई रो रही थीं । इस अवस्थामें उन्हें देखकर राक्षसराज रावण अपने ही वधके लिये उनको लुभानेकी चेष्टा करने लगा ॥ २२ ॥

अवळु उपवासदिन्दलू, शोकदिन्दलू, चिन्तॆयिन्दलू, भयदिन्दलू, वायुमात्र आहारदिन्द तपोव्रत नियमगळन्नु आचरिसुत्ता बहळ कृशळागि, क्षीणिसि, दीनदॆशॆयल्लिद्दळु. दुःख पीडितळाद सीतादेवियु श्रीरामचन्द्रन मूलक रावणन पराजयवागलि ऎम्ब ऒन्दे भावदिन्द कैमुगिदुकॊण्डु कुल देवतॆयन्नु प्रार्थिसुत्तिरुवळो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21. parikshiiNaam = wasted; kRishaam = emaciated; upavaasena = due to fasting; shokena = due to sorrow; dhyaanena = due to thought; bhayena cha = and due to fear; alpaahaaraam = (Seetha) was with limited food; tapodhanaam = (and) with austerity as wealth.

अनुवादः

Wasted, emaciated due to fasting, due to sorrow, due to thought and due to fear, Seetha was with limited food and with austerity as wealth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22. devataamiva = (Seetha was) like a celestial being; duHkhaartaam = tormented by grief; bhavena = by thought; praaN^jalim = with joined palms; ayaachamaanaam = desiring; dashagriiva paraabhavam = defeat of Ravana; raghu mukhyasya = (at the hands of) Sri Rama.

अनुवादः

Seetha was like a celestial being, tormented by grief and by thought with joined palms, desiring the defeat of Ravana at the hands of Sri Rama

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनविंशः सर्गः ॥ १९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें उन्नीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १९ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि हत्तॊम्भत्तनॆय सर्गवु मुगियितु.