०१६ सीतां दृष्ट्वा हनुमन्निर्वेदः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Hanuma is grief stricken seeing the plight of Seetha, in that garden being surrounded by ogresses. He becomes firm in mind that She is indeed Seetha, based on Her auspicious bodily marks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

16. हनुमान् जी का मन-ही-मन सीताजीके शील और सौन्दर्यकी सराहना करते हुए उन्हें कष्टमें पड़ी देख स्वयं भी उनके लिये शोक करना

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुङ्गवः ।
गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ १ ॥

प्रशस्य तु प्रशस्तव्याम् सीताम् ताम् हरि पुम्गवः । गुण अभिरामम् रामम् च पुनः चिन्ता परो अभवत् ॥ ५-१६-१

परम प्रशंसनीया सीता और गुणाभिराम श्रीरामकी प्रशंसा करके वानरश्रेष्ठ हनुमान् जी फिर विचार करने लगे ॥

कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनु प्रशंसार्हळाद सीतादेवियन्नु मत्तु सुगुणाभिरामनू, लोकवन्दितनू आद श्रीरामनन्नु कॊण्डाडिदनु. ऒडनॆये चिन्तामग्ननादनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. hari pumgavaH = the best among vanaras; prashasya = praising; taam siitaam = that Seetha; prashastavyaam = who is fit to be praised; raamam ca = and also (praising) Rama; guNa abhiraamam = pleasing with His virtues; cintaa paraH abhavat = became immersed in thought; punaH = again.

अनुवादः

The best among vanaras praising that Seetha who is fit to be praised, and also praising Sri Rama pleasing with His virtues, became immersed in thought again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान् विललाप ह ॥ २ ॥

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनुमान् विललाप ह ॥

स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्प पर्याकुलेक्षणः । सीताम् आश्रित्य तेजस्वी हनुमान् विललाप ह ॥ ५-१६-२

लगभग दो घड़ीतक कुछ सोच-विचार करनेपर उनके नेत्रोंमें आँसू भर आये और वे तेजस्वी हनुमान् सीताके विषयमें इस प्रकार विलाप करने लगे ॥ २ ॥

महाधैर्यशालियाद हनुमन्तनु ऒन्दु क्षणकाल ध्यानमग्ननागि सीतॆय आगिन परिस्थितियन्नु कण्डु, कण्णीरु तुम्बि गट्टियागि विलपिसतॊडगिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. saH hanumaan = That Hanuma; tejasvii = the radiant one; muhuurtam iva dhyaatvaa = thinking for a moment; vilalaapa ha = cried; siitaam aashritya = about Seetha; baaSpa paryaakulekSaNaH = (and) became with eyes tormented with tears.

अनुवादः

That Hanuma the radiant one thinking for a moment, cried about Seetha and became with eyes tormented with tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया ।
यदि सीता हि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ३ ॥

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया ।
यदि सीतापि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥

मान्या गुरु विनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरु प्रिया । यदि सीता अपि दुह्ख आर्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ५-१६-३

‘अहो! जिन्होंने गुरुजनोंसे शिक्षा पायी है, उन लक्ष्मणके बड़े भाई श्रीरामकी प्रियतमा पत्नी सीता भी यदि इस प्रकार दुःखसे आतुर हो रही हैं तो यह कहना पड़ता है कि कालका उल्लङ्घन करना सभीके लिये अत्यन्त कठिन है ॥ ३ ॥

‘‘हॆच्चाद विनय विधेयनाद लक्ष्मणस्वामिगॆ पूज्यळाद अवनण्णनाद श्रीरामनिगॆ प्रियपत्नियागिरुव ई सीतॆयू दुःखपीडितळागुवुदॆन्दरॆ कालवन्नु यारु ताने मिरलु साध्य?॥3॥

पदच्छेदः

3. maanyaa = respectable; lakSmaNasya = to Lakshmana; guru viniitasya = instructed by teachers; siita api = Seetha also; guru priyaa = dear to teachers; duhkha aartaa yadi = if She is stricken with grief; kaalaH = destiny; duratikramaH hi = is indeed difficult to withstand.

अनुवादः

“Respectable to Lakshmana, instructed by teachers, Seetha is also dear to teachers; if She is stricken with grief, destiny is indeed difficult to withstand.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः ।
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे ॥ ४ ॥

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः । न अत्यर्थम् क्षुभ्यते देवी गन्गा इव जलद आगमे ॥ ५-१६-४

‘जैसे वर्षा-ऋतु आनेपर भी देवी गंगा अधिक क्षुब्ध नहीं होती हैं, उसी प्रकार श्रीराम तथा बुद्धिमान् लक्ष्मणके अमोघ पराक्रमका निश्चित ज्ञान रखनेवाली देवी सीता भी शोकसे अधिक विचलित नहीं हो रही हैं ॥

महापराक्रमियाद श्रीरामन शौर्यवन्नू, अभिप्रायवन्नू हागू लक्ष्मणन ऎणॆयिल्लद पराक्रमवन्नु तिळिदिरुव सीतादेवियु वर्षाकालदल्लि महाप्रवाह बन्दागलू गङ्गानदियु क्षोभॆगॊळ्ळदन्तॆ अधीरळागिल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. vyavasaayaj~naa = (knowing) effort; raamasya = of Rama; dhiimataH lakSmaNasya ca = and of sagacious Lakshmana; devii = Seetha; na kSubhyate = is not worried; atyartham = a lot; gangaa iva = like Ganga; jalada aagame = in the rainy season.

अनुवादः

“Knowing the effort of Sri Rama and of sagacious Lakshmana, Seetha is not worried a lot, like Ganga in the rainy season.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् ।
राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ ५ ॥

तुल्य शील वयो वृत्ताम् तुल्य अभिजन लक्षणाम् । राघवो अर्हति वैदेहीम् तम् च इयम् असित ईक्षणा ॥ ५-१६-५

‘सीताके शील, स्वभाव, अवस्था और बर्ताव श्रीरामके ही समान हैं । उनका कुल भी उन्हींके तुल्य महान् है, अतः श्रीरघुनाथजी विदेहकुमारी सीताके सर्वथा योग्य हैं तथा ये कजरारे नेत्रोंवाली सीता भी उन्हींके योग्य हैं’ ॥

तनगॆ समानवाद शील, वयस्सु, चारित्र्य हागू सत्कुल लक्षणगळुळ्ळ श्री सीतादेवियन्नु पत्नियागि पडॆयलु निश्चयवागि श्रीरामनु योग्यनागिद्दानॆ. हागॆये तनगॆ समानवाद शील, वयस्सु, चारित्र्य मत्तु कुल-लक्षणगळुळ्ळ श्रीरामनन्नु पतियागि पडॆयलु कन्नॆदिलॆयन्तॆ कप्पाद कण्णुगळुळ्ळ वैदेहियू योग्यळागिद्दाळॆ.’’॥5॥

पदच्छेदः

5. raaghavaH = Rama; arhati = is suited; vaidehiim = to Seetha; tulya shiila vayo vR^ittaam = with Her well matched character age and conduct; tulya abhijana lakSaNaam = with well matched pedigree and characteristics; iyam = this; asitekSaNaa = black-eyed Seetha; tam arhati = is also suited to Him.

अनुवादः

“Sri Rama is suited to Seetha with Her well matched character, age and conduct; with well matched pedigree and characteristics this black-eyed Seetha is also suited to Him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम् ।
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६ ॥

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रीयम् ।
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥

ताम् दृष्ट्वा नव हेम आभाम् लोक कान्ताम् इव श्रियम् । जगाम मनसा रामम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ ५-१६-६

नूतन सुवर्णके समान दीप्तिमती और लोककमनीया लक्ष्मीजीके समान शोभामयी श्रीसीताको देखकर हनुमान् जी ने श्रीरामचन्द्रजीका स्मरण किया और मन-ही-मन इस प्रकार कहा— ॥ ६ ॥

पुटक्किट्ट चिन्नदन्तॆ शोभिसुत्तिरुव, लक्ष्मीदेवियन्तॆ लोकमनोहरळाद आ सीतादेवियन्नु नोडि, मनस्सिनल्ले श्रीरामनन्ने ध्यानिसुत्ता हनुमन्तनु पुनः हीगॆ हेळिकॊण्डनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. taam dR^iSTvaa = seeing that Seetha; nava hema aabhaam = with the radiance of new gold; shriyam iva = like the goddess Laksmi; loka kaantaam = delightful to the world; jagaama = (Hanuma) went; manasaa = by heart; raamam = to Sri Rama; abraviit = spoke; idam vachanam ca = these words also.

अनुवादः

Seeing that Seetha with the radiance of new gold, like the goddess Laksmi, delightful to the world, Hanuma went by heart to Sri Rama spoke these words also.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः ।
रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ ७ ॥

अस्या हेतोर् विशाल अक्ष्या हतो वाली महा बलः । रावण प्रतिमो वीर्ये कबन्धः च निपातितः ॥ ५-१६-७

‘इन्हीं विशाललोचना सीताके लिये भगवान् श्रीरामने महाबली वालीका वध किया और रावणके समान पराक्रमी कबन्धको भी मार गिराया ॥ ७ ॥

विशालनेत्रॆयाद इवळ सलुवागिये महाबलिष्ठनाद वालिय संहारवायितु. पराक्रमदल्लि रावणनिगॆ समानवागिद्द कबन्धनू कूड हतनादनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. asyaaH hetoH = for the sake of this Seetha; vishaala akSyaaH = the wide eyed one; mahaabalaH vaalii = Vali of great strength; hataH = has been killed; kabandhaH ca = Kabanda also; raavaNa pratimaH = equalling to Ravana; viirye = in strength; nipaatitaH = has been felled.

अनुवादः

“For the sake of this Seetha, the wide eyed one, Vali of great strength has been killed, Kabanda also equalling Ravana in strength has been felled.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विराधश्च हतः सङ्ख्ये राक्षसो भीमविक्रमः ।
वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ ८ ॥

विराधः च हतः सम्ख्ये राक्षसो भीम विक्रमः । वने रामेण विक्रम्य महा इन्द्रेण इव शम्बरः ॥ ५-१६-८

‘इन्हींके लिये श्रीरामने वनमें पराक्रम करके भयानक पराक्रमी राक्षस विराधको भी उसी प्रकार युद्धमें मार डाला, जैसे देवराज इन्द्रने शम्बरासुरका वध किया था ॥ ८ ॥

महेन्द्रनु शम्बरनन्नु संहरिसुवन्तॆ, महापराक्रमियाद श्रीरामनु अरण्यदल्लि भयङ्कर पराक्रमियाद विराधनन्नु युद्धदल्लि संहरिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. vane = in the forest; samkhye = during war; viraadhaH = Virada; bhiima vikramaH = of horrible prowess; hataH = has been killed; raameNa = by Rama; vikramya = by valour; shambaraH iva = like Sambara; mahaa indreNa = by Mahendra.

अनुवादः

“In the forest during war Virada of horrible prowess has been killed by Rama by valour, like Sambara by Mahendra.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ९ ॥
खरश्च निहतः सङ्ख्ये त्रिशिराश्च निपातितः ।
दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ १० ॥

चतुर् दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् । निहतानि जन स्थाने शरैर् अग्नि शिख उपमैः ॥ ५-१६-९ करः च निहतः सम्ख्ये त्रिशिराः च निपातितः । दूषणः च महा तेजा रामेण विदित आत्मना ॥ ५-१६-१०

‘इन्हींके कारण आत्मज्ञानी श्रीरामचन्द्रजीने जनस्थानमें अपने अग्निशिखाके सदृश तेजस्वी बाणोंद्वारा भयानक कर्म करनेवाले चौदह हजार राक्षसोंको कालके गालमें भेज दिया और युद्धमें खर, त्रिशिरा तथा महातेजस्वी दूषणको भी मार गिराया ॥ ९-१० ॥

जगद्विख्यातनाद श्रीरामनिन्द समराङ्गणदल्लि खरनू, त्रिशिरनू मण्णुगूडिदरु. युद्धवीरनाद दूषणनू नॆलसमनादनु.॥10॥

पदच्छेदः

9. jana sthaane = at Janastaana; catur dasha sahasraaNi = fourteen thousands; rakshasaan = of raksasas; bhiima karmaNaam = of terrible deed; nihataani = have been killed; agni shikha sharaiH = by arrows equalling tongues of fires.

अनुवादः

“At Janastaana fourteen thousands of rakshasas of terrible deed have been killed by arrows equalling tongues of fires.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जनस्थानदल्लि भयङ्करकर्मिगळाद हदिनाल्कु साविर राक्षसरु श्रीरामन अग्निज्वालॆगॆ समानवाद बाणगळिगॆ बलियादरु.॥9॥

पदच्छेदः

10. raameNa = by Rama; vidita aatmanaa = with a famed mind; Kharashca nihataH = Khara has been killed; trishiraaH ca nipaatitaH = Trisira also has been fell down; * mahaatejaaH duuSaNaH ca* = Duushana with great glory also (has been killed); samkhye = in war.

अनुवादः

“By Rama with a famed mind, Khara has been killed, Trisira also has been fell down, Duushana with great glory also has been killed in war.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् ।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाल्ँ लोकविश्रुतः ॥ ११ ॥

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् ।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोकसत्कृतम् ॥

‘वानरोंका वह दुर्लभ ऐश्वर्य, जो वालीके द्वारा सुरक्षित था, इन्हींके कारण विश्वविख्यात सुग्रीवको प्राप्त हुआ है ॥ ११ ॥

वालियिन्द रक्षिसल्पडुत्तिद्द, इतररिन्द हॊन्दलु अशक्यवाद, लोक प्रसिद्धवाद वानरर अतुळैश्वर्यवन्नु इवळ निमित्तदिन्दले सुग्रीवनु पडॆदुकॊण्डनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. asyaaH = for Her; nimitte = sake; sugriivaH = Sugreeva; praaptavaan = obtained; aishvaryam = wealth; vaanaraaNaam = of Vanaras; vaali paalitam = ruled by Vali; durlabham = difficult to be obtained; loka satkR^itam = and worshiped by the world.

अनुवादः

“For Her sake Sugreeva obtained wealth of vanaras ruled by Vali difficult to be obtained and worshiped by the world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरश्च मयाऽऽक्रान्तः श्रीमान् नदनदीपतिः ।
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता ॥ १२ ॥

सागरः च मया क्रान्तः श्रीमान् नद नदी पतिः । अस्या हेतोर् विशाल अक्ष्याः पुरी च इयम् निरीक्षिता ॥ ५-१६-१२

‘इन्हीं विशाललोचना सीताके लिये मैंने नदों और नदियोंके स्वामी श्रीमान् समुद्रका उल्लङ्घन किया और इस लंकापुरीको छान डाला है ॥ १२ ॥

विशालाक्षियाद इवळिगागिये नानु नदि-नदगळिगॆ ऒडॆयनू, रत्नाकरनू आद समुद्रवन्नु लङ्घिसि बन्दु ई लङ्कापट्टणवन्नु नोडिदॆनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. asyaaH heto = for Her sake; vishaala akSyaaH = with wide eyes; * saagaraH ca* = the ocean; nada nadii patiH = lord of rivers and streams; kraantaH = has been crossed; mayaa = by me; iyam = this; purii ca = city also; niriikSitaa = has been explored.

अनुवादः

“For the sake of Her, with wide eyes, the ocean, lord of rivers and streams, has been crossed by me; this city also has been explored.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् ।
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥ १३ ॥

यदि रामः समुद्रान्ताम् मेदिनीम् परिवर्तयेत् । अस्याः कृते जगत् च अपि युक्तम् इति एव मे मतिः ॥ ५-१६-१३

‘इनके लिये तो यदि भगवान् श्रीराम समुद्रपर्यन्त पृथ्वी तथा सारे संसारको भी उलट देते तो भी वह मेरे विचारसे उचित ही होता ॥ १३ ॥

ऒन्दु वेळॆ ई सीता देविगागि श्रीरामनु समुद्रान्तवाद ई भूमण्डलवे अल्ल, सकललोकगळन्नु तलॆकॆळगागि माडिदरू अदु युक्तवॆन्दे नन्न भावनॆयागिदॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. yadi = if; raamaH = Rama; asyaaH kR^ite = for Her sake; parivartayet = turns upside down; mediniim = earth; samudraantaam = with the ocean at the end; jagat ca api = and the entire universe; yuktam iti = it is fair; eva me matiH = this is my opinion.

अनुवादः

“If Sri Rama for Her sake turns upside down the earth with the ocean at the end, and the entire universe it is fair, this is my opinion.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा ।
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम् ॥ १४ ॥

राज्यम् वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनक आत्मजा । त्रैलोक्य राज्यम् सकलम् सीताया न आप्नुयात् कलाम् ॥ ५-१६-१४

‘एक ओर तीनों लोकोंका राज्य और दूसरी ओर जनककुमारी सीताको रखकर तुलना की जाय तो त्रिलोकीका सारा राज्य सीताकी एक कलाके बराबर भी नहीं हो सकता ॥ १४ ॥

श्रीरामनिगॆ मूरु लोकगळ आधिपत्यवन्नु पडॆयुवुदु मुख्यवो? जनकात्मजॆयाद सीतादेवियन्नु हॊन्दुवुदु मुख्यवो? ऎन्दु आलोचिसिदरॆ त्रिलोकाधिपत्यवु सीताप्राप्तिय मुन्दॆ हदिनारनॆय ऒन्दु अंशक्कू कूड सरियागलारदु.॥14॥

पदच्छेदः

14. triSu lokeSu = among three worlds; raajyam vaa = kingdom or; siitaa vaa = Seetha; janakaatmaja = the daughter of Janaka; sakalam trailokya raajyam = all the kingdom of three worlds; na aapnuyaat = will not approach; siitaayaaH kalaam = a sixteenth part of Seetha.

अनुवादः

“Among three worlds, if it is a choice between kingdom or Seetha, the daughter of Janaka, all the kingdom of three worlds will not approach a sixteenth part of Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयं सा धर्मशीलस्य जनकस्य महात्मनः ।
सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ १५ ॥

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः ।
सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥

‘ये धर्मशील मिथिलानरेश महात्मा राजा जनककी पुत्री सीता पतिव्रत-धर्ममें बहुत दृढ़ हैं ॥ १५ ॥

उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते ।
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥ १६ ॥

उत्थिता मेदिनीं भित्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते ।
पद्मरेणुनिभैः किर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥

‘जब हलके मुख (फाल)-से खेत जोता जा रहा था, उस समय ये पृथ्वीको फाड़कर कमलके परागकी भाँति क्यारीकी सुन्दर धूलोंसे लिपटी हुई प्रकट हुई थीं ॥ १६ ॥

धर्मशीलनू, महात्मनू आद मिथिलाधिपति जनक महाराजनु यज्ञनिमित्तवागि भूमियन्नु ऊळुत्तिद्दाग पद्मपरागदन्तॆ शुभकर धूळिनिन्द उदिसिद अयोनिजॆयाद जनकन मगळू, पतियन्ने दृढवागि आश्रयिसिरुव महापतिव्रतॆयाद सीतॆयु इवळे आगिद्दाळॆ.॥15-16॥

पदच्छेदः

15. iyam = This She; saa siitaa = is that Seetha; sutaa = the daughter; janakasya maithilaraajasya = of king Janaka of Mithila; mahaatmanaH = the great soul; dharma shiilasya = and noble one; bhartR^idR^iDavrata = with a firm resolution towards husband.

अनुवादः

“This She is that Seetha, the daughter of king Janaka of Mithila, the great soul, and noble one with a firm resolution towards husband.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

16. kSetre hala mukha kSate = while a field was being ploughed; utthitaa = (She) rose up; mediniim bhittvaa = splitting the earth; kiirNaa = covered; shubhaiH kedaara paamsubhiH = by auspicious dust of field; padma reNu nibhaiH = equalling pollen.

अनुवादः

“While a field was being ploughed She rose up splitting the earth covered by auspicious dust of field equalling pollen.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः ।
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ १७ ॥

विक्रान्तस्य आर्य शीलस्य सम्युगेषु अनिवर्तिनः । स्नुषा दशरथस्य एषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ ५-१६-१७

‘जो परम पराक्रमी, श्रेष्ठ शील-स्वभाववाले और युद्धसे कभी पीछे न हटनेवाले थे, उन्हीं महाराज दशरथकी ये यशस्विनी ज्येष्ठ पुत्रवधू हैं ॥ १७ ॥

महापराक्रमियाद आर्यर गुण-शीलगळन्ने मैगुडिसिकॊण्डिद्द, युद्धगळल्लि ऎन्दू हिञ्जरियदॆ कॆच्चिनिन्द शत्रुगळॊडनॆ होराडुत्तिद्द दशरथमहाराजन हिरिय सॊसॆ इवळे अल्लवे?॥17॥

पदच्छेदः

17. eSaa = She is; yashasvinii = the famed; jyeSThaa snuSaa = eldest daughter-in-law; raaj~naH dasharathasya = of king Dasaratha; vikraantasya = valorous one; anivartinaH = not turning back; samyugeSu = in the battle.

अनुवादः

“She is the famed eldest daughter-in-law of king Dasaratha the valorous one, not turning back in the battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः ।
इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता ॥ १८ ॥

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदित आत्मनः । इयम् सा दयिता भार्या राक्षसी वशम् आगता ॥ ५-१६-१८

‘धर्मज्ञ, कृतज्ञ एवं आत्मज्ञानी भगवान् श्रीरामकी ये प्यारी पत्नी सीता इस समय राक्षसियोंके वशमें पड़ गयी हैं ॥ १८ ॥

धर्मज्ञनू, माडिद उपकारवन्नु ऎन्दू मरॆयदवनू, आत्मज्ञानियू आद श्रीरामनिगॆ प्राणप्रियळू, धर्मपत्नियू आद सीतादेवियु इन्दु राक्षसियर मध्यदल्लि इरुवळल्ल?॥18॥

पदच्छेदः

18. iyam = this She; dayitaa bhaaryaa = dear wife; raamasya = of Rama; dharmaj~nasya = the righteous one; kR^itaj~nasya = grateful one; vidita aatmanaH = knower of Self; aagataa = has obtained; raakSasii vasam = capture of demonesses.

अनुवादः

“This She the dear wife of Rama the righteous one, grateful one, knower of Self has obtained capture of demonesses.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता ।
अचिन्तयित्वा कष्टानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ १९ ॥

सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता ।
अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥

‘ये केवल पतिप्रेमके कारण सारे भोगोंको लात मारकर विपत्तियोंका कुछ भी विचार न करके श्रीरघुनाथजीके साथ निर्जन वनमें चली आयी थीं ॥ १९ ॥

साध्वियाद इवळु पतिय प्रेमबलदिन्द आकर्षितळागि सकल विधवाद राजभोगगळन्नु परित्यजिसि वनवास कष्टगळन्नु लॆक्किसदॆ, निर्जनवाद अरण्यक्कॆ पतियॊडनॆ बन्दवळु.॥19॥

सन्तुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणापरा ।
या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा ॥ २० ॥

सन्तुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता ।
या परां भजते प्रीतिं वनेपि भवने यथा ॥

‘यहाँ आकर फल-मूलोंसे ही संतुष्ट रहती हुई पतिदेवकी सेवामें लगी रहीं और वनमें भी उसी प्रकार परम प्रसन्न रहती थीं, जैसे राजमहलोंमें रहा करती थीं ॥ २० ॥

पतिसेवा परायणॆयू, अरण्यदल्लि सिगुव फल-मूलादिगळिन्दले सन्तुष्टळागुत्तिद्द, श्रीरामनॊडनॆ परम प्रीतियिन्द अरमनॆयन्नु बिट्टु गॊण्डारण्यवन्नु सेरिद आ सीतॆयु इवळे.॥20॥

सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी ।
सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥ २१ ॥

‘वे ही ये सुवर्णके समान सुन्दर अंगवाली और सदा मुसकराकर बात करनेवाली सुन्दरी सीता, जो अनर्थ भोगनेके योग्य नहीं थीं, इस यातनाको सहन करती हैं ॥ २१ ॥

यावागलू मुगुळ्नगॆयिन्दले मातनाडुव पुत्थळि बॊम्बॆयन्तिरुव, यावुदे सण्ण कष्टगळिगू भागियागलु योग्यळल्लद सीतादेवियु राक्षसियरु कॊडुत्तिरुव उपटळवन्नु सहिसिकॊण्डिद्दाळॆ.॥21॥

पदच्छेदः

19-21. yaa = whoever Seetha; parityajya = abandoning; sarvaan bhogaan = all comforts; bhartR^i sneha balaakR^itaa = forced by the love towards husband; acintayitvaa = not thinking; duhkhaani = (about) sorrows; praviSTaa = entering; nirjanam vanam = forest unpopulated with humans; samtuSTaa = being happy; phala muulena = with fruits and roots; bhartR^i shushruuSaNaa paraa = devoted to the service of Her husband; vane api = even in forest; bhajate = is getting; paraam priitim = great happiness; bhavane yathaa = like in a palace; kanaka varNa angii = the one with golden limbs; nityam susmita bhaaSiNii = always with a smiling talk; anarthaanaam abhaaginii = not suited to misfortunes; saa iyam = that this Seetha; sahate = is bearing; etaam yaatanaam = all this suffering.

अनुवादः

“Whoever Seetha abandoning all comforts, forced by the love towards husband not thinking about sorrows, entering forest unpopulated with humans, being happy with fruits and roots, devoted to the service of Her husband, even in forest is getting great happiness like in a palace, the one with golden limbs, always with a smiling talk, not suited to misfortunes - that this Seetha is bearing all this suffering.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः ।
रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥ २२ ॥

इमाम् तु शील सम्पन्नाम् द्रष्टुम् इच्चति राघवः । रावणेन प्रमथिताम् प्रपाम् इव पिपासितः ॥ ५-१६-२२

‘यद्यपि रावणने इन्हें बहुत कष्ट दिये हैं तो भी ये अपने शील, सदाचार एवं सतीत्वसे सम्पन्न हैं । (उसके वशीभूत नहीं हो सकी हैं ।) अतएव जैसे प्यासा मनुष्य पौंसलेपर जाना चाहता है, उसी प्रकार श्रीरघुनाथजी इन्हें देखना चाहते हैं ॥ २२ ॥

दुष्टनाद रावणनु कॊडुत्तिरुव ऎल्ल कष्टगळन्नु सहिसिकॊण्डु, तन्न शीलसम्पत्तन्नु संरक्षिसिकॊण्डु इरुव ई सीतादेवियन्नु नोडलु बायारिदवनु अरवट्टिगॆयन्नु अरसिकॊण्डु होगुवनन्तॆ, श्रीरामनु कातरनागिद्दानॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. raaghavaH = Rama; draSTum icchati = likes to see; imaam = this Seetha; siilasampannaam = who is endowed with excellent character; raavaNena pramathitaam = and tormented by Ravana; pipaasitaH prapaam iva = like a thirsty one for a place where water is available freely.

अनुवादः

“Sri Rama likes to see this Seetha who is endowed with excellent character and tormented by Ravana, like a thirsty one for a place where water is available freely.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्या नूनं पुनर्लाभाद् राघवः प्रीतिमेष्यति ।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ २३ ॥

अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति ।
राजा राज्यात् परिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥

अस्या नूनम् पुनर् लाभाद् राघवः प्रीतिम् एष्यति । राजा राज्य परिभ्रष्टः पुनः प्राप्य इव मेदिनीम् ॥ ५-१६-२३

‘जैसे राज्यसे भ्रष्ट हुआ राजा पुनः पृथ्वीका राज्य पाकर बहुत प्रसन्न होता है, उसी प्रकार उनकी पुनः प्राप्ति होनेसे श्रीरघुनाथजीको निश्चय ही बड़ी प्रसन्नता होगी ॥ २३ ॥

राज्यभ्रष्टनाद राजनु पुनः तन्न राज्यवन्नु पडॆदुकॊण्डाग सन्तोष पडुवन्तॆ श्रीरामनु सीतादेवियन्नु मरळि पडॆदाग बहळवागि सन्तोष पडुवनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. asyaaH laabhaad = by Her gain; punaH = again; raaghavaH = Rama; nuunam = definitely; eSyati = will get; priitim = happiness; raajaa iva = like a king; raajya paribhraSTaH = who lost kingdom; praapyaH punaH = getting back; mediniim = the land.

अनुवादः

“By Her gain again Sri Rama definitely will get happiness like a king who lost kingdom getting back the land.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च ।
धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ २४ ॥

काम भोगैः परित्यक्ता हीना बन्धु जनेन च । धारयति आत्मनो देहम् तत् समागम कान्क्षिणी ॥ ५-१६-२४

‘ये अपने बन्धुजनोंसे बिछुड़कर विषयभोगोंको तिलाञ्जलि दे केवल भगवान् श्रीरामचन्द्रजीके समागमकी आशासे ही अपना शरीर धारण किये हुए हैं ॥ २४ ॥

कर्मोपभोगगळॆल्लवन्नु परित्यजिसि, बन्धुजनरिन्द दूरवाद इवळु श्रीरामन आगमनवन्ने निरिक्षिसुत्ता तन्न देहवन्नु धरिसिकॊण्डिद्दाळॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. parityaktaa = left; kaama bhogaiH = by coveted enjoyments; hiinaa = lacking; bandhu janena ca = relatives also; dhaarayati = (Seetha) is keeping; deham = body; tat samaagama kaankSiNii = desirous of meeting with Rama.

अनुवादः

“Left by coveted enjoyments, lacking relatives also Seetha is keeping body desirous of meeting with Sri Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान् ।
एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥ २५ ॥

न एषा पश्यति राक्षस्यो न इमान् पुष्प फल द्रुमान् । एकस्थ हृदया नूनम् रामम् एव अनुपश्यति ॥ ५-१६-२५

‘ये न तो राक्षसियोंकी ओर देखती हैं और न इन फल-फूलवाले वृक्षोंपर ही दृष्टि डालती हैं, सर्वथा एकाग्रचित्त हो मनकी आँखोंसे केवल श्रीरामका ही निरन्तर दर्शन (ध्यान) करती हैं—इसमें संदेह नहीं है ॥ २५ ॥

साध्वियाद इवळु सुत्तलू इरुव राक्षसियरन्नागली, फल-पुष्पगळिन्द समृद्धवाद सुन्दर वृक्षगळन्नागलि नॊडुत्तले इल्ल. श्रीरामनल्ले अनन्यचित्तळागि हृन्मन्दिरगळल्लि श्रीरामनन्ने ऎल्ल कालगळल्लियू नोडुत्तिद्दाळॆ. ॥25॥

पदच्छेदः

25. eSaa = She; na pashyati = is not seeing; raakSasyaH = demonesses; na = not; puSpa phala drumaan = flowers; fruits or trees; ekastha hR^idayaa = with a single heart; raamam eva anupashyati = is meditating only on Sri Rama; nuunam = this is sure.

अनुवादः

“She is not seeing demonesses, not flowers, fruits or trees and with a single heart is meditating only on Sri Rama - this is sure.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भर्ता नाम परं नार्याः शोभनं भूषणादपि ।
एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते ॥ २६ ॥

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि ।
एषा विरहिता तेन भूषणार्हा न शोभते ॥

भर्ता नाम परम् नार्या भूषणम् भूषणाद् अपि । एषा हि रहिता तेन शोभन अर्हा न शोभते ॥ ५-१६-२६

‘निश्चय ही पति नारीके लिये आभूषणकी अपेक्षा भी अधिक शोभाका हेतु है । ये सीता उन्हीं पतिदेवसे बिछुड़ गयी हैं, इसलिये शोभाके योग्य होनेपर भी शोभा नहीं पा रही हैं ॥ २६ ॥

हॆङ्गसिगॆ इतर ऎल्ल आभरणगळिगिन्तलू पतिये परम श्रेष्ठवाद आभरणवु. आभरणगळिन्द शोभिस बेकागिरुव इवळु पतियॆम्ब आ आभरणदिन्द रहितळागि शोभिसुत्तिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

26. bhartaa naama = husband is; hi = indeed; param bhuuSaNam = the greatest adornment; naaryaaH = for a woman; bhuuSaNaad api = greater than jewellery; * eSaa* = this Seetha; shobhana arhaa = though deserving of decoration; na shobhate = is not looking charming; tena rahitaa = without Sri Rama.

अनुवादः

“Husband is indeed the greatest adornment for a woman greater than jewellery; this Seetha though deserving of decoration, is not looking charming without Sri Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः ।
धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ २७ ॥

दुष्करम् कुरुते रामो हीनो यद् अनया प्रभुः । धारयति आत्मनो देहम् न दुह्खेन अवसीदति ॥ ५-१६-२७

‘भगवान् श्रीराम इनसे बिछुड़ जानेपर भी जो अपने शरीरको धारण कर रहे हैं, दुःखसे अत्यन्त शिथिल नहीं हो जाते हैं, यह उनका अत्यन्त दुष्करकर्म है ॥ २७ ॥

इन्तह साध्वीमणियिन्द विहीननागिरुव श्रीरामनु विरह दुःखदिन्द विनाशहॊन्ददॆ तन्न देहवन्नु इन्नु धरिसिकॊण्डिरुवनु. निश्चयवागियू श्रीरामनु अत्यन्त दुष्करवाद कार्यवन्ने माडुत्तिद्दानॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. raamaH = Sri Rama; hiinaaH = (although) bereft; anayaa = of Her; prabhuH = that Lord Sri Rama; kurute = is doing; duSkaram = an impossible task; dhaarayati iti yad = by retaining; aatmanaH deham = His body; na avasiidati = not being depressed; duhkhena = by sorrow.

अनुवादः

“Sri Rama although bereft of Her that Lord Rama is doing an impossible task by retaining His body and not being depressed by sorrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् ।
सुखार्हां दुःखितां ज्ञात्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ २८ ॥

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् ।
सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥

इमाम् असित केश अन्ताम् शत पत्र निभ ईक्षणाम् । सुख अर्हाम् दुःखिताम् ज्~आत्वा मम अपि व्यथितम् मनः ॥ ५-१६-२८

‘काले केश और कमल-जैसे नेत्रवाली ये सीता वास्तवमें सुख भोगनेके योग्य हैं । इन्हें दुःखी जानकर मेरा मन भी व्यथित हो उठता है ॥ २८ ॥

कप्पाद कूदलुगळन्नु हॊन्दिरुव तावरॆयन्तॆ कण्णुगळुळ्ळ, श्रीरामनन्ने सेरि सुखपडलु योग्यळागिरुव इवळु राक्षसियर मध्यदल्लि दुःखितळागिरुवुदन्नु नोडि नन्न मनस्सु कूड व्यथॆगॊण्डिदॆ. अन्तिरुवाग परम दयाळुवाद श्रीरामन विषयदल्लि हेळुवुदेनिदॆ?॥28॥

पदच्छेदः

28. j~aatvaa = knowing; imaam = Her; asita kesha antaam = with black ended hairs; shata patra nibha iikSaNaam = with lotus like eyes; sukha arhaam = deserving of comforts; duHkhitaam = in sorrow; mama manaH api = my mind also; vyathitam = is gloomy.

अनुवादः

“Knowing Her with black ended hairs, with lotus like eyes, deserving of comforts, and in sorrow, my mind also is gloomy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षितिक्षमा पुष्करसन्निभेक्षणा
या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् ।
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः
संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले ॥ २९ ॥

क्षितिक्षमा पुष्करसन्निभाक्षी
या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् ।
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः
संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले ॥

क्षिति क्षमा पुष्कर सम्निभ अक्षी । या रक्षिता राघव लक्ष्मणाभ्याम् । सा राक्षसीभिर् विकृत ईक्षणाभिः । सम्रक्ष्यते सम्प्रति वृक्ष मूले ॥ ५-१६-२९

‘अहो! जो पृथ्वीके समान क्षमाशील और प्रफुल्ल कमलके समान नेत्रोंवाली हैं तथा श्रीराम और लक्ष्मणने जिनकी सदा रक्षा की है, वे ही सीता आज इस वृक्षके नीचे बैठी हैं और ये विकराल नेत्रोंवाली राक्षसियाँ इनकी रखवाली करती हैं ॥ २९ ॥

भूदेवियन्तॆ क्षमागुणवुळ्ळ कमलसदृशवाद कण्णुगळुळ्ळ, राम-लक्ष्मणरिन्द रक्षिसल्पडुत्तिद्द, इवळीग वृक्षमूलदल्लि विकारवाद कण्णुगळुळ्ळ राक्षसियर कावलिनल्लिद्दु दीनळागिद्दाळॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. yaa = whoever (Seetha); kSiti kSamaa = with earth like patience; puSkara samnibha akSii = with eyes resembling lotuses; rakSitaa = was protected; raaghava lakSmaNaabhyaam = by Sri Rama and Lakshmana; saa = that Seetha; samprati = now; samrakSyate = is being guarded; raakSasiibhiH = by ogresses; vikR^ita iikSaNaabhiH = with crooked eyes; vR^ikSa muule = at the base of a tree.

अनुवादः

“Whoever Seetha with earth-like patience, with eyes resembling lotuses, was protected by Sri Rama and Lakshmana, that Seetha now is being guarded by ogresses with crooked eyes at the base of a tree.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा
व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना ।
सहचररहितेव चक्रवाकी
जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ ३० ॥

हिमहतनलिनीव नष्ट शोभा
व्यसनपरम्परयातिपीड्यमाना ।
सहचररहितेव चक्रवाकी
जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥

हिम हत नलिनी इव नष्ट शोभा । व्यसन परम्परया निपीड्यमाना । सह चर रहिता इव चक्र वाकी । जनक सुता कृपणाम् दशाम् प्रपन्ना ॥ ५-१६-३०

‘हिमकी मारी हुई कमलिनीके समान इनकी शोभा नष्ट हो गयी है, दुःख-पर-दुःख उठानेके कारण अत्यन्त पीड़ित हो रही हैं तथा अपने सहचरसे बिछुड़ी हुई चकवीके समान पति-वियोगका कष्ट सहन करती हुई ये जनककिशोरी सीता बड़ी दयनीय दशाको पहुँच गयी हैं ॥ ३० ॥

हिमपातदिन्द नलुगिहोद कमलद बळ्ळियन्तॆ शोभारहितळागिरुव कष्टपरम्परॆयिन्द पीडितळाद जानकियु, सहचरनिन्द अगलिद हॆण्णु चक्रवाकदन्तॆ दैन्यावस्थॆयन्नु हॊन्दिद्दाळॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. naSTa shobhaa = with lost glory; hima hata nalinii iva = like a lotus plant hit by snow; nipiiDyamaanaa = being tormented; vyasana paramparayaa = by a series of calamities; janaka sutaa = Seetha; prapanna = obtained; kR^ipaNaam dashaam = a pitiable condition; cakra vaakii iva = like a chakravaka bird; saha cara rahitaa = without a companion.

अनुवादः

“With lost glory like a lotus plant hit by snow, being tormented by a series of calamities, Seetha obtained a pitiable condition like a chakravaka bird without a companion.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः
शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः ।
हिमव्यपायेन च शीतरश्मि-
रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ ३१ ॥

अस्या हि पुष्प अवनत अग्र शाखाः । शोकम् दृढम् वै जनयति अशोकाः । हिम व्यपायेन च शीतरश्मिः । रभ्युत्थितो न एक सहस्र रश्मिः ॥ ५-१६-३१

‘फूलोंके भारसे जिनकी डालियोंके अग्रभाग झुक गये हैं, वे अशोकवृक्ष इस समय सीतादेवीके लिये अत्यन्त शोक उत्पन्न कर रहे हैं तथा शिशिरका अन्त हो जानेसे वसन्तकी रातमें उदित हुए शीतल किरणोंवाले चन्द्रदेव भी इनके लिये अनेक सहस्र किरणोंसे प्रकाशित होनेवाले सूर्यदेवकी भाँति संताप दे रहे हैं’ ॥ ३१ ॥

पुष्पगळ भारदिन्द बग्गिरुव रॆम्बॆगळुळ्ळ अशोकवृक्षगळु ईकॆगॆ शोकवन्नु हॆच्चिसुत्तवॆ. वसन्त निन्दॊडगूडिद चन्द्रनु साविरारु किरणगळिन्द कूडि शीतरश्मिगळन्नु पसरिसुत्ता ई सीतादेविगॆ अत्यन्त दारुणवाद विरह शोकवन्नु इम्मडिगॊळिसुत्तिद्दानॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. ashokaaH = Ashoka trees; puSpa avanata agra shaakhaaH = with bent branches due to flowers; janayanti = are giving rise to; shokam = gloom; dR^iDham = a lot; asyaaH = to Her; hima vyapaayena = due to melting of snow; abhyutthitaH = the risen up; siitarashmiH ca = moon also; na eka sahasra rashmiH = with thousands of rays (is causing grief).

अनुवादः

“Ashoka trees with bent branches due to flowers are giving rise to gloom a lot to Her; Due to melting of snow the risen up moon also with thousands of rays is causing grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य
सीतेयमित्येव तु जातबुद्धिः ।
संश्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे
बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥ ३२ ॥

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य
सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धिः ।
संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे
बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥

इति एवम् अर्थम् कपिर् अन्ववेक्ष्य । सीता इयम् इति एव निविष्ट बुद्धिः । संश्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे । बली हरीणाम् ऋषभः तरस्वी ॥ ५-१६-३२

इस प्रकार विचार करते हुए बलवान् वानरश्रेष्ठ वेगशाली हनुमान् जी यह निश्चय करके कि ‘ये ही सीता हैं’ उसी वृक्षपर बैठे रहे ॥ ३२ ॥

हॆच्चिन बलशालियू, कपिश्रेष्ठनू, महावीरनू, आद हनुमन्तनु हीगॆ योचिसुत्ता - ‘इवळु सीतॆये सरि’ ऎन्दु बुद्धियिन्द निश्चयिसि आ शिंशुपावृक्षदल्लिये अडगि कुळितनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. balii = the mighty one; hariiNaam R^iSabhaH = the best among vanaras; tarasvii = quick one; kapiH = Hanuma; iti evam = thus; anvavekSya = observed; artham = the subject; iyam siitaa = this is Seetha; iti eva = thus; niviSTa buddhiH = with a firm mind; niSasaada = sat; tasmin vR^ikSe = at that tree; samshritya = leaning against (it).

अनुवादः

The mighty one, the best among vanaras, quick one, Hanuma thus observed the subject: “This is Seetha!”

• thus with a firm mind sat at that tree, leaning against it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः ॥ १६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें सोलहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १६ ॥