०१४ अशोकवाटिकाप्रवेशः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Hanuma enters the Ashoka garden and observes its beauty. He starts looking for Seetha in the garden. He thinks that Seetha would definitely come to that garden if she were to be alive.

स्रोतः: valmikiramayan.net

14. हनुमान् जी का अशोकवाटिकामें प्रवेश करके उसकी शोभा देखना तथा एक अशोकवृक्षपर छिपे रहकर वहींसे सीताका अनुसन्धान करना

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम् ।
अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः ॥ १ ॥

स मुहूर्तम् इव ध्यत्वा मनसा च अधिगम्य ताम् । अवप्लुतो महा तेजाः प्राकारम् तस्य वेश्मनः ॥ ५-१४-१

महातेजस्वी हनुमान् जी एक मुहूर्ततक इसी प्रकार विचार करते रहे । तत्पश्चात् मन-ही-मन सीताजीका ध्यान करके वे रावणके महलसे कूद पड़े और अशोकवाटिकाकी चहारदीवारीपर चढ़ गये ॥ १ ॥

महातेजस्वियाद आ हनुमन्तनु क्षणकालदवरॆगॆ मुन्दॆ माडबेकाद कार्यद बगॆगॆ योचिसुत्ता, सीतादेवियन्नु मनस्सिनल्लिये ध्यानिसि, मानसिकवागि अशोकवनवन्नु सेरिदनु. अनन्तर रावणन भवनदिन्द हारि अशोकवनद प्राकारवन्नु अडरिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH = that Hanuma; mahaa tejaaH = with great resplendence; dhyaatvaa = thought; muhuurtam iva = for a moment; adhigamya = obtained; taam = that Ashoka garden ; manasaa = by mind; avaplutaH = jumped; tasya veshmanaH prakaaram = from the compound wall of that house.

अनुवादः

That Hanuma with great resplendence thought for a moment, obtained that Ashoka garden by mind and jumped from the compound wall of that house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः ।
पुष्पिताग्रान् वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान् ॥ २ ॥

उस चहारदीवारीपर बैठे हुए महाकपि हनुमान् जी के सारे अंगोंमें हर्षजनित रोमाञ्च हो आया । उन्होंने वसन्तके आरम्भमें वहाँ नाना प्रकारके वृक्ष देखे, जिनकी डालियोंके अग्रभाग फूलोंके भारसे लदे थे ॥ २ ॥

प्राकारद मेलिद्द आ महाकपिवरनु पुलकितगात्रनागि, वसन्त ऋतुविन प्रारम्भदल्लि समृद्धवागि पुष्पगळिन्द कूडिरुव विध-विधवाद वृक्षगळन्नु आ अशोकवनदल्लि नोडिदनु.॥2॥

सालानशोकान् भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्पितान् ।
उद्दालकान् नागवृक्षांश्चूतान् कपिमुखानपि ॥ ३ ॥
तथाऽऽम्रवणसम्पन्नाल्ँ लताशतसमन्वितान् ।
ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम् ॥ ४ ॥

सालानशोकान् भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्टितान् ।
उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान् कपिमूखानपि ॥ अथाम्रवणसञ्छन्नां लताशतसमावृताम् ।
ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम् ॥

वहाँ साल, अशोक, निम्ब और चम्पाके वृक्ष खूब खिले हुए थे । बहुवार, नागकेसर और बन्दरके मुँहकी भाँति लाल फल देनेवाले आम भी पुष्प एवं मञ्जरियोंसे सुशोभित हो रहे थे । अमराइयोंसे युक्त वे सभी वृक्ष शत-शत लताओंसे आवेष्टित थे । हनुमान् जी प्रत्यञ्चासे छूटे हुए बाणके समान उछले और उन वृक्षोंकी वाटिकामें जा पहुँचे ॥ ३-४ ॥

अल्लि अनेक मत्तिमरगळू, भव्यवाद अशोक वृक्षगळू, हूवुगळिन्द अलङ्कृतवाद सम्पिगॆय मरगळू, चळ्ळॆमरगळू, नागसम्पिगॆ मरगळू, अनेक जातिय माविनमरगळू इद्दुवु. कोतिमाविन हण्णिन मरगळू अल्लि हेरळवागिद्दवु. नूरारु बळ्ळिगळिन्द सुत्तुवरियल्पट्ट आ वृक्षवाटिकॆयन्नु बिल्लिन नाणिनिन्द हॊरट बाणदन्तॆ हनुमन्तनु वेगवागि ऒन्दे नॆगॆतक्कॆ अशोकवनक्कॆ हारिदनु.॥3-4॥

पदच्छेदः

2;3. saH mahaa kapiH = that great Hanuma; samhR^iSTa sarva angaH = with joyful limbs; praakaarasthaH = being on enclosure wall; dadarsha = saw; vidvidhaan drumaan = various trees; saalaan = (such as) Sal; bhavyaan ashokaan = beautiful Ashoka; su puSpitaan champakaamshcha = champakas full of flowers; uddaalakaan = Uddalaka; naaga vR^ikSaan = Naga; chuutaan = mango trees; kapi mukhaan api = with their fruit in the colour of the snout of a monkey; puSpita agraan = in full blossom; vasanta aadau = at the start of the spring.

अनुवादः

That great Hanuma with joyful limbs, being on enclosure wall saw various trees such as Sal, beautiful Ashoka, Champaka full of flowers, Uddalaka, Naga, mango trees with their fruit in the colour of the snout of a monkey, in full blossom at the start of the spring.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

4. atha = thereafter; pupluve = (Hanuma) flew; naaraachaH iva = like a Naracha arrow; jyaa muktaH = released from bow string; vR^ikSaan vaaTikaam = toward the garden; aamravaNa samchannaam = covered by mango trees; lataa shata samaavR^itaam = and surrounded by hundreds of creepers

अनुवादः

Thereafter Hanuma flew like a Naracha arrow released from bow string, toward the garden covered by mango trees and surrounded by hundreds of creepers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम् ।
राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम् ॥ ५ ॥
विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् ।
उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् बली ॥ ६ ॥

स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम् ।
राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम् ॥ विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् ।
उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः ॥

वह विचित्र वाटिका सोने और चाँदीके समान वर्णवाले वृक्षोंद्वारा सब ओरसे घिरी हुई थी । उसमें नाना प्रकारके पक्षी कलरव कर रहे थे, जिससे वह सारी वाटिका गूँज रही थी ।
उसके भीतर प्रवेश करके बलवान् हनुमान् जी ने उसका निरीक्षण किया ।
भाँति-भाँतिके विहंगमों और मृगसमूहोंसे उसकी विचित्र शोभा हो रही थी ।
वह विचित्र काननोंसे अलंकृत थी और नवोदित सूर्यके समान अरुण रंगकी दिखायी देती थी ॥

अवनु चित्र-विचित्रवाद वृक्षवाटिकॆयन्नु हॊक्कनु. अल्लि पक्षिगळ किल-किल ध्वनिगळु तुम्बिद्दवु. चिन्न मत्तु बॆळ्ळियन्तॆ शोभिसुव वृक्षगळिन्दलू, पक्षिगळ, मृगगळ समूहगळिन्द कूडिद्दु विचित्रवागि काणुत्तित्तु. अदु उदिसिद सूर्यकान्तियन्तॆ प्रकाशिसुत्ता विराजिसुत्तिद्दितु. हनुमन्तनु अन्तह विचित्रवाद उद्यानवनवन्नु नोडिदनु.॥5-6॥

वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः ।
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम् ॥ ७ ॥

वृतां नानाविधैवृक्षैः पुष्पोपगलोपगैः ।
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम् ॥

फूलों और फलोंसे लदे हुए नाना प्रकारके वृक्षोंसे व्याप्त हुई उस अशोकवाटिकाका मतवाले कोकिल और भ्रमर सेवन करते थे ॥ ७ ॥

प्रहृष्टमनुजां काले मृगपक्षिमदाकुलाम् ।
मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम् ॥ ८ ॥

प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले ।
मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम् ॥

वह वाटिका ऐसी थी, जहाँ जानेसे हर समय लोगोंके मनमें प्रसन्नता होती थी । मृग और पक्षी मदमत्त हो उठते थे । मतवाले मोरोंका कलनाद वहाँ निरन्तर गूँजता रहता था और नाना प्रकारके पक्षी वहाँ निवास करते थे ॥ ८ ॥

आ समयवु मानवरॆल्लरू नक्कु-नलियुव वसन्तकालवागिद्दितु. फल-पुष्पगळिन्द समृद्धवाद नानाविध वृक्षगळिन्द व्याप्तवागिद्दितु. मदिसिद दुम्बिगळू, कोगिलॆगळू आ वृक्षगळन्नु आश्रयिसिद्दवु. मत्त मयूरगळु निनाद माडुत्तिद्दवु. नानाविधवाद पक्षिगळ समूहगळिन्द, मृगगळ हिण्डिनिन्द समावृतवागित्तु. अन्तह सुन्दरवाद अशोकवनवन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥7-8॥

पदच्छेदः

5;6;7;8. saH hanuman = that Hanuma; kapiH = the simian; dadarsha = saw; taam pravishhya = entering that garden; prahR^ishhTa manuje = with happy humans; * mR^iga pakshhi samaakule* = filled with animals and birds; vichitraam = with varied hues; kale = during spring; abhinaaditaam = resounded; vihagaiH = by birds; paadapaiH = with trees; raajataiH = made of silver; kaancanaiH caiva = made of gold; vR^itaam = surrounded; sarvataH = everywhere; vihagaiH = by birds; mR^iga samghaiH = and groups of animals; vichitraam = wonderful; chitra kaananaam = with wonderful trees; udita aaditya samkaashaam = equaling the Sun at sunrise; vR^itaam = together; vR^ikSaiH = with trees; naanaa vidhaiH = of various kinds; puSpa upaga phala upagaiH = which obtained flowers and fruits; nitya niSevitaam = served daily; kokilaiH = by Cuckoos; bhR^inga raajaiH ca = and by dragon flies; matta barhiNa samghuSTaam = resounded by peacocks in heat; naanaa dvija gaNaa aayutaam = with groups of birds of various kinds.

अनुवादः

That Hanuma the simian, saw on entering that garden filled with happy humans, animals and birds with varied hues during spring, resounded by birds, with trees made of silver, made of gold, surrounded everywhere by birds and groups of animals; wonderful with wonderful trees equaling the Sun at sunrise together with trees of various kinds which obtained flowers and fruits, served daily by Cuckoos and by dragon flies, resounded by peacocks in heat and with groups of birds of various kinds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम् ।
सुखप्रसुप्तान् विहगान् बोधयामास वानरः ॥ ९ ॥

मार्गमाणो वर आरोहाम् राज पुत्रीम् अनिन्दिताम् । सुख प्रसुप्तान् विहगान् बोधयाम् आस वानरः ॥ ५-१४-९

उस वाटिकामें सती-साध्वी सुन्दरी राजकुमारी सीताकी खोज करते हुए वानरवीर हनुमान् ने घोंसलोंमें सुखपूर्वक सोये हुए पक्षियोंको जगा दिया ॥ ९ ॥

सर्वशुभलक्षणसम्पन्नॆयू सौन्दर्यराशियू आद जनकसुतॆयन्नु हुडुकुत्तिद्द हनुमन्तनु सुख निद्दॆयल्लिद्द पक्षिगळन्नु रॆम्बॆगळन्नु अल्लाडिसि ऎच्चरिसिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. vaanaraH = Hanuma; maargamaaNaH = searching; raja putriim = the royal daughter Seetha; vara aarohaam = with excellent limbs; aninditaam = and without blame; bodhayaam aasa = woke up; vihagaan = birds; sukha prasuptaan = in comfortable sleep.

अनुवादः

Hanuma searching the royal daughter Seetha with excellent limbs and without blame, woke up birds in comfortable sleep.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैर्वातैः समाहताः ।
अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः ॥ १० ॥

उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैः सालाः समाहताः ।
अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः ॥

उड़ते हुए विहंगमोंके पंखोंकी हवा लगनेसे वहाँके वृक्ष अनेक प्रकारके रंग-बिरंगे फूलोंकी वर्षा करनेलगे ॥

गाबरिगॊण्डु मेलक्कॆ हारुत्तिद्द पक्षिगळ रॆक्कॆगळ बडितदिन्दागि पुष्पभरितवागिद्द वृक्षगळु नूरारु बण्ण-बण्णद हूमळॆयन्ने सुरिसिदवु.॥10॥

पदच्छेदः

10. saalaaH = trees; samaahataaH = hit; pakSaiH = by wings; dvija gaNaiH = of groups of birds; utpatadbhiH = in flight; mumucuH = shed; puSpa vR^iSTayaH = showers of flowers; aneka varNaaH = of various colours; vividhaaH = and of various kinds.

अनुवादः

Trees hit by wings of groups of birds in flight shed showers of flowers of various colours and of various kinds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनूमान् मारुतात्मजः ।
अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः ॥ ११ ॥

पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनुमान् मारुतात्मजः ।
अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः ॥

पुष्प अवकीर्णः शुशुभे हनुमान् मारुत आत्मजः । अशोक वनिका मध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः ॥ ५-१४-११

उस समय पवनकुमार हनुमान् जी उन फूलोंसे आच्छादित होकर ऐसी शोभा पाने लगे, मानो उस अशोकवनमें कोई फूलोंका बना हुआ पहाड़ शोभा पा रहा हो ॥ ११ ॥

वायु पुत्रनाद हनुमन्तन मेलॆ सुरियुत्तिद्द हूमळॆयिन्द मुळुगि मारुतियु आ अशोकवनद मध्यदल्लि पुष्पमय पर्वतदन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. maaruta aatmajaH = the son of Lord Vayu; hanumaan = Hanuma; puSpa avakiirNaH = sprinkled with flowers shushubhe = shone; giriH yathaa = like a mountain; puSpamayaH = of flowers; ashoka vanikaa madhye = in the middle of Ashoka garden.

अनुवादः

The son of Lord Vayu, Hanuma sprinkled with flowers shone like a mountain of flowers in the middle of Ashoka garden.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिशः सर्वाभिधावन्तं वृक्षखण्डगतं कपिम् ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे ॥ १२ ॥

दिशः सर्वाः प्रधावन्तं वृक्षषण्डगतं कपिम् ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे ॥

दिशः सर्व अभिदावन्तम् वृक्ष षण्ड गतम् कपिम् । द्ऱ्ष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे ॥ ५-१४-१२

सम्पूर्ण दिशाओंमें दौड़ते और वृक्षसमूहोंमें घूमते हुए कपिवर हनुमान् जी को देखकर समस्त प्राणी एवं राक्षस ऐसा मानने लगे कि साक्षात् ऋतुराज वसन्त ही यहाँ वानरवेशमें विचर रहा है ॥ १२ ॥

हनुमन्तनु अशोकवनद ऎल्ल कडॆगळल्लि सीतॆयन्नु हुडुकुत्ता वृक्षगळ समूहदल्लि नुसुळिकॊण्डु ओडाडुत्तिद्दनु. अवनन्नु नोडिद ऎल्ल प्राणिगळु, वसन्तने मूर्तिमन्तनागि बन्दिरबहुदॆन्दु भाविसिदवु. (एकॆन्दरॆ मारुतियु अतीव सुन्दरनागिद्दनु.)॥12॥

पदच्छेदः

12. dR^iSTvaa = seeing; kapim = Hanuma; prathaavantam = running; sarvaaH dishaH = in all directions; vR^ikSa SaNDa gatam = and being in the middle of trees; sarvaaNi bhuutaani = all living creatures; menire = thought; vasantaH iti = (Him to be) vasanta.

अनुवादः

Seeing Hanuma running in all directions and being in the middle of trees, all living creatures thought Him to be Vasanta, the lord of spring.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णाः पृथग्विधैः ।
रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता ॥ १३ ॥

वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णा पृथग्विधैः ।
रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता ॥

वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैर् अवकीर्णा पृथग् विधैः । रराज वसुधा तत्र प्रमदा इव विभूषिता ॥ ५-१४-१३

वृक्षोंसे झड़कर गिरे हुए भाँति-भाँतिके फूलोंसे आच्छादित हुई वहाँकी भूमि फूलोंके शृंगारसे विभूषित हुई युवती स्त्रीके समान शोभा पाने लगी ॥ १३ ॥

वृक्षगळिन्द उदुरिद्द नानाविधवाद पुष्पगळिन्द तुम्बि होद भूदेवियु आभरणगळिन्द समलङ्कृतळाद प्रमदॆयन्तॆ राराजिसुत्तिद्दळु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tatra = there; vasudhaa = the Earth; avakiirNaa = sprinkled; puSpaiH = by flowers; pR^ithak vidhaiH = of various kinds; patitaiH = which fell down; vR^ikSebhyaH = from trees; raraaja = shone; vibhuuSitaa pramadeva = like a well decorated woman.

अनुवादः

There the Earth sprinkled by flowers of various kinds which fell down from trees shone like a well decorated woman.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तरस्विना ते तरवस्तरसा बहु कम्पिताः ।
कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा ॥ १४ ॥

तरस्विना ते तरवस्तरसाभिप्रकम्पिताः ।
कुसुमानि विचित्राणि मुमुचुः कपिना तदा ॥

तरस्विना ते तरवः तरसा अभिप्रकम्पिताः । कुसुमानि विचित्राणि सस्ऱ्जुः कपिना तदा ॥ ५-१४-१४

उस समय उन वेगशाली वानरवीरके द्वारा वेगपूर्वक बारंबार हिलाये हुए वे वृक्ष विचित्र पुष्पोंकी वर्षा कर रहे थे ॥ १४ ॥

महाबलशालियाद आ हनुमन्तनु तन्न बलदिन्द अल्लिद्द वृक्षगळन्नु अल्लाडिसुत्तिरुवाग अवुगळल्लिद्द हलवारु बण्णद हूवुगळु उदुरुत्तिद्दवु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tadaa = then; te taravaH = those trees; abhiprakampitaaH = shaken; tarasaa = by the might; kapinaa = of Hanuma; tarasvinaa = the mighty one; sasR^ijuH = showered; vicitraaNi kusumaani = wonderful flowers.

अनुवादः

Then those trees, shaken by the might of Hanuma the mighty one, showered wonderful flowers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलद्रुमाः ।
निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः ॥ १५ ॥

निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पला द्रुमाः ।
निक्षिप्त वस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः ॥

निर्धूत पत्र शिखराः शीर्ण पुष्प फल द्रुमाः । निक्षिप्त वस्त्र आभरणा धूर्ता इव पराजिताः ॥ ५-१४-१५

इस प्रकार डालियोंके पत्ते झड़ जाने तथा फल-फूल और पल्लवोंके टूटकर बिखर जानेसे नंग-धड़ंग दिखायी देनेवाले वे वृक्ष उन हारे हुए जुआरियोंके समान जान पड़ते थे, जिन्होंने अपने गहने और कपड़े भी दावँपर रख दिये हों ॥ १५ ॥

हनुमन्तनु आ वृक्षगळन्नु अल्लाडिसुवाग अवुगळ ऎलॆगळू, हूवुगळू, फलगळू पूर्णवागि बिद्दुहोदुवु. आग बोळाद आ मरगळु, जूजिनल्लि पराजितरागि वस्त्राभरणगळन्नु कळॆदुकॊण्ड जूजुकोररन्तॆ* काणुत्तिद्दवु.॥15॥

पदच्छेदः

15. drumaaH = the trees; nirdhuuta patra shikharaaH = with their branches removed leaves; shiirNa puSpa phalaaH = with fallen down fruits and flowers; paraajitaaH dhuurtaa iva = were like defeated gamblers; nikSipta vastra aabharaNaaH = with their clothes and jewellery kept down.

अनुवादः

The trees with their branches, removed leaves with fallen down fruits and flowers were like defeated gamblers with their clothes and jewellery kept down.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः ।
पुष्पपत्रफलान्याशु मुमुचुः फलशालिनः ॥ १६ ॥

हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः ।
पुष्पपर्णलान्याशु मुमुचुः पुष्पशालिनः ॥

हनूमता वेगवता कम्पिताः ते नग उत्तमाः । पुष्प पर्ण फलानि आशु मुमुचुः पुष्प शालिनः ॥ ५-१४-१६

वेगशाली हनुमान् जी के हिलाये हुए वे फलशाली श्रेष्ठ वृक्ष तुरंत ही अपने फल-फूल और पत्तोंका परित्याग कर देते थे ॥ १६ ॥

वेगशालियाद हनुमन्तनु रभसदिन्द अल्लाडिसुत्तिद्द वृक्षगळु क्षणमात्रदल्लि हूवु, हण्णु, ऎलॆगळन्नु कळकॊण्डवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. naga uttamaaH = the excellent trees; puSpa shaalinaH = shining with best flowers; kampitaaH = shaken; hanuumataa = by Hanuma; vegavataa = with speed; mumucuH = fell down; aashu = instantly; puSpa parNa phalaani = flowers; leaves and fruits.

अनुवादः

The excellent trees shining with best flowers fell down instantly flowers, leaves and fruits.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विहङ्गसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः ।
बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेन विनिर्धुताः ॥ १७ ॥

विहङ्गसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया ध्रुमाः ।
बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेनेव निर्धुताः ॥

विहम्ग सम्घैर् हीनाः ते स्कन्ध मात्र आश्रया द्रुमाः । बभूवुर् अगमाः सर्वे मारुतेन इव निर्धुताः ॥ ५-१४-१७

पवनपुत्र हनुमान् द्वारा कम्पित किये गये वे वृक्ष फल-फूल आदिके न होनेसे केवल डालियोंके आश्रय बने हुए थे; पक्षियोंके समुदाय भी उन्हें छोड़कर चल दिये थे । उस अवस्थामें वे सब-के-सब प्राणिमात्रके लिये अगम्य (असेवनीय) हो गये थे ॥ १७ ॥

काण्डगळु मात्र उळिदु बोळु मरगळागि, अवुगळल्लिद्द पक्षिगळु दिक्कापालागि ओडिहोदुवु. आश्रयिसुववरिल्लदॆ आ मरगळु निरुपयोगिगळादवु.॥17॥

पदच्छेदः

17. sarve = all; te drumaaH = those trees; hiinaaH = losing; vihamga samghaiH = groups of birds; babhuuvuH = became; skandha maatra aashrayaaH = being resort to branches only; agamaaH iva = like trees; nirdhutaaH = shook; maarutena = by wind

अनुवादः

All those trees losing groups of birds became being a resort to branches only like trees shook by wind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विधूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका ।
निपीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता ॥ १८ ॥
तथा लाङ्गूलहस्तैस्तु चरणाभ्यां च मर्दिता ।
तथैवाशोकवनिका प्रभग्नवनपादपा ॥ १९ ॥

निर्धूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका ।
निष्पीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता ॥ तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता ।
बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा ॥

विधूत केशी युवतिर् यथा मृदित वर्णिका । निष्पीत शुभ दन्त ओष्ठी नखैर् दन्तैः च विक्षता ॥ ५-१४-१८ तथा लान्गूल हस्तैः च चरणाभ्याम् च मर्दिता । बभूव अशोक वनिका प्रभग्न वर पादपा ॥ ५-१४-१९

जिसके केश खुल गये हैं, अंगराग मिट गये हैं, सुन्दर दन्तावलीसे युक्त अधर-सुधाका पान कर लिया गया है तथा जिसके कतिपय अंग नखक्षत एवं दन्तक्षतसे उपलक्षित हो रहे हैं, प्रियतमके उपभोगमें आयी हुई उस युवतीके समान ही उस अशोकवाटिकाकी भी दशा हो रही थी । हनुमान् जी के हाथ-पैर और पूँछसे रौंदी जा चुकी थी तथा उसके अच्छे-अच्छे वृक्ष टूटकर गिर गये थे; इसलिये वह श्रीहीन हो गयी थी ॥ १८-१९ ॥

हनुमन्तनु तन्न बालदिन्दलू, कै-कालुगळिन्दलू अशोकवनदल्लिद्द वृक्षगळन्नु ऒन्दाद मेलॊन्दरन्तॆ हाळुगॆडहिदनु. आ समयदल्लि आ अशोकवनवु प्रियकरनुगैद शृङ्गारचेष्टॆगळिन्द नलुगिहोद, कॆदरिद कूदलुगळिन्द, मासिद अङ्गरागदिन्द ऒप्पुत्तिद्द युवतियन्तॆ गोचरिसुत्तित्तु.॥18-19॥

पदच्छेदः

18;19. marditaa = hit; laanguula hastaiH ca = by (Hanuma’s) tail and hands; caraNaabhyaam ca = and feet; ashoka vanikaa = Ashoka garden; prabhagna vara paadapaa = with broken best trees; babhuuva = became; yuvatiH yathaa tathaa = like a young woman; * nirdhuuta keshii* = with disturbed hair; mR^idita varNakaaH = with effaced sandal paste; niSpiita shubha danta oSThii = with auspicious teeth and lips drunk from; vikSataa = wounded; nakhaiH = by nails; dantaiH ca = and by teeth

अनुवादः

Hit by Hanuma’s tail, hands and feet, Ashoka garden with broken best trees became like a young woman with disturbed hair, with effaced sandal paste, with her auspicious teeth and lips drunk from and wounded by nails and by teeth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महालतानां दामानि व्यधमत् तरसा कपिः ।
यथा प्रावृषि वेगेन मेघजालानि मारुतः ॥ २० ॥

महालतानां दामानि व्यधमत्तरसा कपिः ।
यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघजालानि मारुतः ॥

जैसे वायु वर्षा-ऋतुमें अपने वेगसे मेघसमूहोंको छिन्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार कपिवर हनुमान् ने वहाँ फैली हुई विशाल लता-वल्लरियोंके वितान वेगपूर्वक तोड़ डाले ॥ २० ॥

वर्षाकालदल्लि बिरुगाळियु वेगवागि बीसुत्ता मेघगळ समूहवन्ने छिद्र-विच्छिद्रगॊळिसुवन्तॆ, कपीश्वरनाद हनुमन्तनु क्षणमात्रदल्लि आ अशोकवनदल्लिद्द महालतावलयवन्नु ध्वंसमाडिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. kapiH = Hanuma; vyadhamat = broke; mahaa lataanaam daamaani = circles of great creepers; tarasaa = by His might; yathaa = like; maarutiH = the wind; praavR^iSi = during rainy season; vindhyasya megha jaalaani = (breaking) the groups of clouds of mountain Vindhya.

अनुवादः

Hanuma broke circles of great creepers by His might like the wind during rainy season, breaking the groups of clouds of mountain Vindhya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः ।
तथा काञ्चनभूमीश्च विचरन् ददृशे कपिः ॥ २१ ॥

स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः ।
तथा काञ्चनभूमीश्च ददर्श विचरन् कपिः ॥

स तत्र मणि भूमीः च राजतीः च मनो रमाः । तथा कान्चन भूमीः च विचरन् ददृशे कपिः ॥ ५-१४-२१

वहाँ विचरते हुए उन वानरवीरने पृथक्-पृथक् ऐसी मनोरम भूमियोंका दर्शन किया, जिनमें मणि, चाँदी एवं सोने जड़े गये थे ॥ २१ ॥

हनुमन्तनु अशोकवनदल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दाग मनोहरवाद, मणिमयवाद, रजत-स्वर्णमयवाद भूमिगळन्नु (वेदिकॆगळन्नु) नोडिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. sa kapiH = that Hanuma; vicharan = pacing; tatra = there; dadarsha = saw; manibhuumiishcha = diamonds studded floors; raajatiishcha = silver inlaid floors; tathaa = and; manoramaaH = beautiful; kaancana bhuumiishcha = gold inlaid floors.

अनुवादः

That Hanuma pacing there saw diamond studded floors, silver inlaid floors, and beautiful gold inlaid floors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा ।
महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः ॥ २२ ॥
मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः ।
काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः ॥ २३ ॥

उस वाटिकामें उन्होंने जहाँ-तहाँ विभिन्न आकारोंकी बावड़ियाँ देखीं, जो उत्तम जलसे भरी हुईं और मणिमय सोपानोंसे युक्त थीं । उनके भीतर मोती और मूँगोंकी बालुकाएँ थीं । जलके नीचेकी फर्श स्फटिक मणिकी बनी हुई थी और उन बावड़ियोंके तटोंपर तरह-तरहके विचित्र सुवर्णमय वृक्ष शोभा दे रहे थे ॥ २२-२३ ॥

बुद्धपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।
नत्यूहरुतसङ्घुष्टा हंससारसनादिताः ॥ २४ ॥

फुल्लपद्मोत्पल वनाश्चक्रवाकोपकूजिताः ।
नत्यूहरुतसङ्घुष्टा हंससारसनादिताः ॥

उनमें खिले हुए कमलोंके वन और चक्रवाकोंके जोड़े शोभा बढ़ा रहे थे तथा पपीहा, हंस और सारसोंके कलनाद गूँज रहे थे ॥ २४ ॥

दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरिद्भिश्च समन्ततः ।
अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिरुपसंस्कृताः ॥ २५ ॥

अनेकानेक विशाल, तटवर्ती वृक्षोंसे सुशोभित, अमृतके समान मधुर जलसे पूर्ण तथा सुखदायिनी सरिताएँ चारों ओरसे उन बावड़ियोंका सदा संस्कार करती थीं (उन्हें स्वच्छ जलसे परिपूर्ण बनाये रखती थीं) ॥ २५ ॥

लताशतैरवतताः सन्तानकुसुमावृताः ।
नानागुल्मावृतवनाः करवीरकृतान्तराः ॥ २६ ॥

लताशतैरवतताः सन्तान कुसुमावृताः ।
नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः ॥

उनके तटोंपर सैकड़ों प्रकारकी लताएँ फैली हुई थीं । खिले हुए कल्पवृक्षोंने उन्हें चारों ओरसे घेर रखा था । उनके जल नाना प्रकारकी झाड़ियोंसे ढके हुए थे तथा बीच-बीचमें खिले हुए कनेरके वृक्ष गवाक्षकी-सी शोभा पाते थे ॥ २६ ॥

स्वच्छवाद मधुर जलदिन्द तुम्बिद्द, महामौल्यद मणिमय सोपानगळिन्द सम्पन्नवागिद्द, विविधाकारगळल्लिद्द कॊळगळन्नु अल्लल्लि नोडिदनु. अवुगळु हवळ, मुत्तुगळे मळलरूपदिन्द कूडिद्दवु. तळभागवु स्फटिकमयवागित्तु. तीरप्रदेशगळल्लि हुट्टि बॆळॆदिद्द सुवर्णमयवाद सम्पिगॆ, हॊन्नॆ मुन्ताद अद्भुतवाद वृक्षगळिद्दु, अवु शोभायमानवागि काणित्तिद्दवु. विकसितवाद कमलगळिन्दलू, कन्नॆदिलॆगळिन्दलू कूडिद्द सरोवरगळन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु. आ सरोवरगळु चक्रवाक पक्षिगळिन्द शोभिसुत्तिद्दवु. नीरुकोळिगळ ध्वनिगळिन्द निनादितवागिद्दवु. हंस, सारस पक्षिगळिन्द निबिडवागिद्दवु. आ सरोवरगळिगॆ नदियिन्द सण्ण-सण्ण कालुवॆगळिद्दवु. अवु अमृतोपमवाद नीरिनिन्द तुम्बिद्दवु. अवुगळ सुत्तलू ऎत्तरवाद विशालवाद वृक्षगळु शोभिसुत्तिद्दवु. ऎल्लवू नूरारु लतॆगळिन्दलू, कल्पवृक्षद पुष्पगळिन्दलू समावृतवागिद्दवु. अन्तह सुन्दरवाद सरोवरगळन्नु हनुमन्तनु अशोक वनदल्लि नोडिदनु.॥22-26॥

पदच्छेदः

22-26. (Hanuma saw ponds) puurNaaH = filled; parama vaariNaa = with the best waters; upapannaaH = together; tataH tataH = there and there; maNi sopaanaiH = with stairs embedded with diamonds; mahaa arhaiH = of great value; muktaa pravaala sikataaH = with pearls and corals as sand; sphaTika antara kuTTimaaH = with bottoms of crystal and precious stones; upashobhitaaH = shone; tarubhiH = by trees; kaancanaiH = of golden hue; citraiH = and of wonderful hue; diirajaiH = at banks; phulla padma utpala vanaaH = containing beds of lotuses in full blossom and lilies; cakra vaaka upakuujitaaH = resounded by chakravaka birds nearby; natyuuha ruta samghuSTaaH = sounded by water fowls; hamsa saarasa naaditaaH = resounded by swans and cranes; diirghaabhiH druma yuktaabhiH = together with tall trees; amR^ita upama toyaabhiH = with nectar like waters; shivaabhiH sharidbhiH = with auspicious canals; samantataH = in all directions; avatataaH = spread; lataa shataiH = with hundreds of creepers; santaanaka samaavR^itaH = covered by the flowers of santaana trees; naanaa gulma aavR^ita gaNaaH = surrounded by various shrubs; kara viira kR^ita antaraaH = with middle regions of karaveera trees; vaapishcha = and also wells; vividhaakaaraaH = and in various shapes;

अनुवादः

Hanuma saw ponds filled with the best waters, together there and there with stairs embedded with diamonds of great value, with pearls and corals as sand, with bottoms made of crystal and precious stones, shone by trees of golden hue and of wonderful hue at banks containing beds of lotuses in full blossom and lilies, resounded by chakravaka birds nearby, sounded by water fowls, resounded by swans and cranes, together with tall trees, with nectar like waters, with hundreds of auspicious creepers, covered by the flowers of santaana trees, surrounded by various shrubs with middle regions of karaveera and also wells and in various shapes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽम्बुधरसङ्काशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ।
विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम् ॥ २७ ॥
शिलागृहैरवततं नानावृक्षसमावृतम् ।
ददर्श कपिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम् ॥ २८ ॥

ततोऽम्बुधरसङ्काशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ।
विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम् ॥ शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम् ।
ददर्श हरिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम् ॥

ततो अम्बु धर सम्काशम् प्रव्ऱ्द्ध शिखरम् गिरिम् । विचित्र कूटम् कूटैः च सर्वतः परिवारितम् ॥ ५-१४-२७ शिला गृहैर् अवततम् नाना वृक्षैः समावृतम् । ददर्श कपि शार्दूलो रम्यम् जगति पर्वतम् ॥ ५-१४-२८

फिर वहाँ कपिश्रेष्ठ हनुमान् ने एक मेघके समान काला और ऊँचे शिखरोंवाला पर्वत देखा, जिसकी चोटियाँ बड़ी विचित्र थीं । उसके चारों ओर दूसरे-दूसरे भी बहुत-से पर्वत-शिखर शोभा पाते थे । उसमें बहुत-सी पत्थरकी गुफाएँ थीं और उस पर्वतपर अनेकानेक वृक्ष उगे हुए थे । वह पर्वत संसारभरमें बड़ा रमणीय था ॥

हागॆये मुन्दॆ होगुत्तिद्दाग कपीश्वरनु प्रपञ्चदल्ले अत्यन्त रम्यवागिद्द, मेघसदृशवाद ऎत्तरवाद पर्वतवॊन्दन्नु नोडिदनु. अदु उन्नतवाद विचित्रवाद शिखरगळिन्दलू, सण्ण-पुट्ट शिखरगळिन्दलू सुत्तुवरियल्पट्टित्तु. अल्लल्लि शिलामयवाद गुहॆगळिद्दु, नाना विधवाद वृक्षगळिन्द निबिडवागित्तु.॥27-28॥

पदच्छेदः

27-28. tataH = thereafter; harishaarduulaH = the monkey warrior Hanuma; dadarsha = saw; girim = a mountain; ramyam parvatam = (which was a) beautiful mountain; jagati = in the world; ambu dhara samkaasham = equaling cloud; pravR^iddha shikharam = with high peaks; vicitra kuuTam = with wonderful peaks; parivaaritam = surrounded; sarvataH = in all directions; kuuTaiH = by peaks; avatatam = spread; shiraa gR^ihaiH = by caves; samaavR^itam = covered; naanaa vR^ikSaiH = by different trees.

अनुवादः

Thereafter the monkey warrior Hanuma saw a mountain which was a beautiful mountain in the world, equaling cloud with high peaks, with wonderful peaks surrounded in all directions by peaks, spread by caves and covered by different trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददर्श च नगात् तस्मान्नदीं निपतितां कपिः ।
अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम् ॥ २९ ॥

कपिवर हनुमान् ने उस पर्वतसे गिरी हुई एक नदी देखी, जो प्रियतमके अंकसे उछलकर गिरी हुई प्रियतमाके समान जान पड़ती थी ॥ २९ ॥

प्रियतमन तॊडॆयिन्द मेलॆद्दु दूरसरिदु निल्लुव प्रेयसियन्तॆ आ पर्वतदिन्द कॆळक्कॆ धुमुकुत्तिद्द नदियॊन्दन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥29॥

जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम् ।
वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः ॥ ३० ॥

जिनकी डालियाँ नीचे झुककर पानीसे लग गयी थीं, ऐसे तटवर्ती वृक्षोंसे उस नदीकी वैसी ही शोभा हो रही थी, मानो प्रियतमसे रूठकर अन्यत्र जाती हुई युवतीको उसकी प्यारी सखियाँ उसे आगे बढ़नेसे रोक रही हों ॥ ३० ॥

अल्लिद्द वृक्षगळ तुदिगळु धुमुकुत्तिद्द नदिय नीरिनिन्द तॊय्दुहोगिद्दवु. पर्वतद मेलिनिन्द हरिदुबरुत्तिद्द नदिय नीरु दट्टवागि बॆळॆदु निन्तिद्द वृक्षगळिन्द तडॆयल्पडुत्तित्तु. अदन्नु नोडिदरॆ क्रुद्धळागि प्रियनन्नु अगलि हॊरट प्रमदॆयन्नु सखीगडणवु तडॆयुत्तिरुवरो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु.॥30॥

पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः ।
प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम् ॥ ३१ ॥

फिर उन महाकपिने देखा कि वृक्षोंकी उन डालियोंसे टकराकर उस नदीके जलका प्रवाह पीछेकी ओर मुड़ गया है । मानो प्रसन्न हुई प्रेयसी पुनः प्रियतमकी सेवामें उपस्थित हो रही हो ॥ ३१ ॥

प्रसन्नळाद प्रेयसियु पुनः प्रियकरनॊडनॆ सेरिकॊळ्ळुवन्तॆ दट्टवाद वृक्षगळिन्द तडॆयल्पट्टु पर्वताभिमुखवागि प्रवहिसुत्तिरुव नदियन्नु आ कपीश्वनु नोडिदनु.॥31॥

पदच्छेदः

29-31. kapiH = Hanuma; dadarsha = saw; nadiim = river; nipatitaam = which fell down; nagaat = from a mountain; priyaam iva = like a beloved (young wife); * patitaam* = who fell down; samutpatya = after jumping; priyasya angaat = from the lap of a loved one; upashobhitaam = shone; paadapaiH = by trees; jale nipatita agraiH = whose ends fell down in water; pramadaam iva = (or) like a woman; kruddhaam = in anger; vaaryamaaNaam = being detained; priya bandhubhiH = by her near and dear; saH mahaa kapiH = that great Hanuma; punaH dadarsha = again saw (that river); aavR^itta toyaam = with water turning back; kaantaam iva = like a beloved woman; upasthitaam = reaching; punaH = again; prasannaam = being reconciled; kaantasya = to her beloved one.

अनुवादः

Hanuma saw river which fell down from the mountain like a beloved (young wife) who fell down after jumping from the lap of a loved one shone by trees whose ends fell down in water or like a woman in anger being detained by her near and dear. That great Hanuma again saw that river with water, turning back like a beloved woman reaching her beloved again, being reconciled to her beloved one.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यादूरात् स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः ।
ददर्श कपिशार्दूलो हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ३२ ॥

तस्यादूराच्च पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः ।
ददर्श हरिशार्दूलो हनुमान् मारुतात्मजः ॥

तस्य अदूरात् स पद्मिन्यो नाना द्विज गण आयुताः । ददर्श कपि शार्दूलो हनुमान् मारुत आत्मजः ॥ ५-१४-३२

उस पर्वतसे थोड़ी ही दूरपर कपिश्रेष्ठ पवनपुत्र हनुमान् ने बहुत-से कमलमण्डित सरोवर देखे, जिनमें नाना प्रकारके पक्षी चहचहा रहे थे ॥ ३२ ॥

हरिप्रवरनाद वायुनन्दननु आ पर्वतद समीपदल्ले नानाविधवाद पक्षिगळ समूहगळिन्द समावृतवागिद्द पद्म सरोवरगळन्नु नोडिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. harishaarduulaH = the best among vanaras; maaruta aatmajaH = (and) the son of Vayu; saH hanumaan = that Hanuma; dadarsha = saw; tasya aduuraat = near to that mountain; padminyaH = lotus ponds; naanaa dvija gaNa aayutaaH = together with many groups of birds.

अनुवादः

The best among vanaras and the son of Vayu, that Hanuma saw near to that mountain, lotus ponds together with many groups of birds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा ।
मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम् ॥ ३३ ॥

कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शितेन वारिणा ।
मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम् ॥

उनके सिवा उन्होंने एक कृत्रिम तालाब भी देखा, जो शीतल जलसे भरा हुआ था । उसमें श्रेष्ठ मणियोंकी सीढ़ियाँ बनी थीं और वह मोतियोंकी बालुकाराशिसे सुशोभित था ॥ ३३ ॥

मुन्दॆ होगुत्तिद्दाग हनुमन्तनु अल्लि कृत्रिमवाद सरोवरगळन्नु नोडिदनु. अवु शीतलवाद नीरिनिन्द तुम्बिद्दवु. श्रेष्ठवाद रत्नगळिन्द कल्पितवाद सोपानगळिन्द कूडिद्दु, मुत्तिन मरळिनिन्द शोभिसुत्तिद्दवु.॥33॥

विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् ।
प्रासादैः सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा ॥ ३४ ॥
काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलङ्कृताम् ।

उस अशोकवाटिकामें विश्वकर्माके बनाये हुए बड़े-बड़े महल और कृत्रिम कानन सब ओरसे उसकी शोभा बढ़ा रहे थे । नाना प्रकारके मृगसमूहोंसे उसकी विचित्र शोभा हो रही थी । उस वाटिकामें विचित्र वन-उपवन शोभा दे रहे थे ॥ ३४ १/२ ॥

अल्लिन्द मुन्दॆ मारुतियु उद्यानवनगळिन्द सर्वत्र शोभायमानवागि काणुत्तिद्द विश्वकर्मनिन्द निर्मितवाद काडन्नु नोडिदनु. अदु विविधवाद मृगगळ गुम्पिनिन्द कूडिद्दु विचित्रवागि काणुत्तित्तु. ॥34॥

पदच्छेदः

33-34. kR^itrimaam diirghikaam ca api = (He also saw) an artificial pond; puurNaam = filled; siitena vaariNaa = with cold water; maNi pravara sopaanaam = with steps embedded with best diamonds; muktaa sikata shobhitaam = shone by the sand of pearls; vichitraam = wonderful; vividhaiH mR^ga samghaiH ca = with various groups of animals; citra kaananaam = with wonderful forest; sumahadbhiH praasaadaiH = with very big buildings; vishva karmaNaa nirmitaiH = made by Vishwakarma; kR^itrimaiH kaananaiH ca api = with groups of artificial trees; sarvataH samalmkR^itaam = decorated in all directions.

अनुवादः

He also saw an artificial pond filled with cold water, with steps embedded with best diamonds, shone by the sand of pearls, wonderful forest with very big buildings made by Vishwakarma, with groups of artificial trees decorated in all directions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये केचित् पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः ॥ ३५ ॥
सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवेदिकाः ।

कृत्रिमैः काननैश्चापि सर्वतः समलङ्कृताम् ।
ये केचित् पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः ॥

ये केचित् पादपाः तत्र पुष्प उपग फल उपगाः ॥ ५-१४-३५ सच् चत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्ण वेदिकाः ।

वहाँ जो कोई भी वृक्ष थे, वे सब फल-फूल देनेवाले थे, छत्रकी भाँति घनी छाया किये रहते थे । उन सबके नीचे चाँदीकी और उसके ऊपर सोनेकी वेदियाँ बनी हुई थीं ॥ ३५ १/२ ॥

कृत्रिमवागि निर्मिसिद्द काननवु ऎल्ल कडॆ अलङ्कृतवागित्तु. कॆलवु वृक्षगळु ऎल्ल कालगळल्लियू फल- पुष्पभरितवागिद्दुवु.॥35॥

पदच्छेदः

35. tatra = there; ye kecit = whatever; paadapaaH = trees were there; puSpa upaga phala upagaaH = with flowers and fruits; sarve = all those; sacchatraaH = were together with umbrellas; savitardiikaaH = together with big platforms; sauvarNa vedikaaH = and with (smaller) golden platforms.

अनुवादः

There whatever trees were there with flowers and fruits, all those were together with umbrellas, together with big platforms and with smaller golden platforms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृताम् ॥ ३६ ॥
काञ्चनीं शिंशपामेकां ददर्श स महाकपिः ।
वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः ॥ ३७ ॥

काञ्चनीं शिंशपामेकां ददर्श हनुमान् कपिः । वृतां हेममयाभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः ।

लता प्रतानैः बहुभिः पर्णैः च बहुभिर् व्ऱ्ताम् ॥ ५-१४-३६ काञ्चनीम् शिंशुपाम् एकाम् ददर्श स महा कपिः । वृताम् हेममयूभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः ॥ ५-१४-३७

तदनन्तर महाकपि हनुमान् ने एक सुवर्णमयी शिंशपा (अशोक)-का वृक्ष देखा,
जो बहुत-से लतावितानों और अगणित पत्तोंसे व्याप्त था ।
वह वृक्ष भी सब ओरसे सुवर्णमयी वेदिकाओंसे घिरा था ॥ ३६-३७ ॥

अनन्तर हनुमन्तनु सुवर्णमयवाद ऒन्दु शिंशुपावृक्षवन्नु नोडिदनु. अदर सुत्तलू भङ्गारदिन्द निर्मितवाद वेदिकॆगळिन्द शोभिसुत्तित्तु.॥37॥

अवॆल्लवू छत्रिय आकारदल्लि इद्दु बुडगळल्लि सुवर्णमयवाद जगुलिगळू, सोपानगळू इद्दुवु. अवुगळ सुत्तलू अनेक लतावितानगळिन्दलू दट्टवाद ऎलॆगळिन्दलू शोभिसुत्तिद्दवु.॥36॥

पदच्छेदः

36-37. hariyuudhapaH = the monkey warrior Hanuma; dadarsha = saw; ekaam shimshupaam = one shimshupaa tree; kaaJNcaniim = golden colour; vR^itaam = covered; * bahubhiH lataa prataanaiH* = with many groups of creepers; bahubhiH parNaiH = and with many leaves; vR^itaam = surrounded; samantataH = everywhere; vedikaabhiH = with platforms; hemamayiibhistu = made of gold.

अनुवादः

The monkey warrior Hanuma saw one shimshupaa tree golden in colour covered with many groups of creepers and with many leaves surrounded everywhere with platforms made of gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽपश्यद् भूमिभागांश्च नगप्रस्रवणानि च ।
सुवर्णवृक्षानपरान् ददर्श शिखिसन्निभान् ॥ ३८ ॥

सोऽपश्यद्भूमिभागांश्च गर्तप्रस्रवणानि च ।
सुवर्णवृक्षानपरान् ददर्श शिखिसन्निभान् ॥

सो अपश्यद् भूमि भागामः च गर्त प्रस्रवणानि च । सुवर्ण वृक्षान् अपरान् ददर्श शिखि सम्निभान् ॥ ५-१४-३८

इसके सिवा उन्होंने और भी बहुत-से खुले मैदान, पहाड़ी झरने और अग्निके समान दीप्तिमान् सुवर्णमय वृक्ष देखे ॥ ३८ ॥

तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव महाकपिः ।
अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति सर्वतः ॥ ३९ ॥

तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव दिवाकरः ।
अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति वानरः ॥

तेषाम् द्रुमाणाम् प्रभया मेरोर् इव महा कपिः । अमन्यत तदा वीरः कान्चनो अस्मि इति वानरः ॥ ५-१४-३९

उस समय वीर महाकपि हनुमान् जी ने सुमेरुके समान उन वृक्षोंकी प्रभाके कारण अपनेको भी सब ओरसे सुवर्णमय ही समझा ॥ ३९ ॥

हनुमन्तनु आ अशोकवनदल्लि सुन्दरवागिद्द इन्नू अनेक भू प्रदेशगळन्नु, पर्वतद झरिगळन्नु, अग्नियन्तॆ प्रज्वलिसुत्तिद्द कनकवृक्षगळन्नु नोडिदनु. मेरुपर्वतद (सुवर्ण)प्रभेयिन्द सूर्यनु बॆळगुवन्तॆ, आ कनक वृक्षगळ प्रभॆयिन्द प्रभावितनाद मारुतियु तन्नन्नु सुवर्णमयनॆन्दे भाविसिकॊण्डनु.॥38-39॥

पदच्छेदः

tadaa = then; viiraH = the courageous; vaanaraH = Hanuma; * amanyata iti* = thought thus; divaakaraH = like the sun; prabhayaa = by the radiance; meroH = of Mount Meru; prabhayaa = by the radiance; teSaam drumaaNaam = of those trees; kaancanaH asmi = I am of golden colour.

अनुवादः

Then the courageous Hanuma thought thus: “Like the sun by the radiance of Mount Meru, by the radiance of those trees, I am of golden colour.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

38. saH = Hanuma; dadarsha = saw; bhuumi bhaagaamH ca = lands; garta prasravaNaani ca = mountain springs; aparaan = and some other; suvarNa vR^ikSaan = golden trees; shikhi samnibhaan = equal to fire.

अनुवादः

Hanuma saw lands, mountain springs, and some other golden trees equal to fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् काञ्चनान् वृक्षगणान् मारुतेन प्रकम्पितान् ।
किङ्किणीशतनिर्घोषान् दृष्ट्वा विस्मयमागमत् ॥ ४० ॥
सुपुष्पिताग्रान् रुचिरांस्तरुणाङ्कुरपल्लवान् ।

तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम् ।
किङ्किणीशतनिर्घोषां दृष्ट्वा विस्मय मागतम् ॥ स पुष्पिताग्रां रुचिरां तरुणाङ्कुरपल्लवाम् ।

ताम् कान्चनैः तरु गणैर् मारुतेन च वीजिताम् । किन्किणी शत निर्घोषाम् दृष्ट्वा विस्मयम् आगमत् ॥ ५-१४-४० स पुष्पित अग्राम् रुचिराम् तरुण अन्कुर पल्लवाम् ।

वे सुवर्णमय वृक्षसमूह जब वायुके झोंके खाकर हिलने लगते, तब उनसे सैकड़ों घुँघुरुओंके बजनेकी-सी मधुर ध्वनि होती थी । वह सब देखकर हनुमान् जी को बड़ा विस्मय हुआ । उन वृक्षोंकी डालियोंमें सुन्दर फूल खिले हुए थे और नये-नये अंकुर तथा पल्लव निकले हुए थे, जिससे वे बड़े सुन्दर दिखायी देते थे ॥ ४० १/२ ॥

आ शिंशुपावृक्षद सुत्तलू काञ्चन मृगगळिद्दवु. आ शिंशुपावृक्षदल्लि नूरारु किरुगॆज्जॆगळन्नु अळवडिसिद्दरु. गाळियु बीसुवाग कदलुत्तिरुव आ गण्टॆगळु ध्वनि माडुत्तिद्दवु. अन्तह आ दृश्यवन्नु नोडि हनुमन्तनु आश्चर्यपट्टनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. taam dR^iSTvaa = seeing that shimshupaa tree; taru gaNaiH = with groups of trees; kaaJNchanaiH = of golden colour; viijitaam = blown; maarutena = by the wind; kinkiNii shata nirghoSaam = with the sound of hundreds of tinkle bells; vismayam aagamat = (Hanuma) got surprised.

अनुवादः

Seeing that shimshupaa tree with groups of trees of golden colour blown by the wind, with the sound of hundreds of tinkle bells, Hanuma got surprised.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामारुह्य महावेगः शिंशपां पर्णसंवृताम् ॥ ४१ ॥
इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं रामदर्शनलालसाम् ।
इतश्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया ॥ ४२ ॥

तामारुह्य महाबाहुः शिंशपां पर्णसंवृताम् । इतो द्रक्ष्यामि वैदेहिं रामदर्शनलालसाम् । इतत्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया ।

इतः च इतः च दुह्ख आर्ताम् सम्पतन्तीम् यद्ऱ्च्चया । ताम् आरुह्य महा वेगः शिंशपाम् पर्ण सम्व्ऱ्ताम् । ५-१४-४१ इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीम् राम दर्शन लालसाम् ।

महान् वेगशाली हनुमान् जी पत्तोंसे हरी-भरी उस शिंशपापर यह सोचकर चढ़ गये कि ‘मैं यहींसे श्रीरामचन्द्रजीके दर्शनके लिये उत्सुक हुई उन विदेहनन्दिनी सीताको देखूँगा, जो दुःखसे आतुर हो इच्छानुसार इधर-उधर जाती-आती होंगी ॥ ४१-४२ ॥

‘‘श्रीरामनन्नु नोडलु तवकगॊण्डिरुव, दुःख पीडितळाद वैदेहियु अत्त-इत्त सञ्चरिसुत्तिरुवाग, दैववशात् इल्लिगू बरबहुदु. आग नानु अवळन्नु नोडुवॆनु.॥42॥

पदच्छेदः

41. saH = Hanuma; mahaa baahuH = with great arms; aaruhya = climbing up; taam = that shimshupaa tree; puSpita agraam = with well flowered ends; ruciraam = beautiful one; taruNa ankura pallavaam = mature with young shoots and leaves; parNa samvR^itaam = and covered by leaves.

अनुवादः

Hanuma with great arms climbing up that shimshupaa tree with well flowered ends, beautiful tree, mature with young shoots and leaves and covered by leaves (thought thus).

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ शिंशुपावृक्षद मेलॆ रॆम्बॆगळल्लि हूगळु अरळिद्दवु. अदु सुन्दरवाद मॊग्गुगळिन्द, चिगुरुगळिन्द मनोहरवागित्तु. निबिडवाद ऎलॆगळिन्द समावृतवागिद्द आ शिंशुपावृक्षवन्नु हत्ति कुळितु हीगॆ योचिसिदनु.॥41॥

पदच्छेदः

42. drakSyaami = I will see; yadR^icchayaa = by God’s grace; itaH = here; vaidehiim = Seetha; raama darshana laalasaam = who is interested in the sight of Sri Rama; sampatantiim = while she is moving; itaH ca itaH ca = here and there; duhkha aartaam = with grief.

अनुवादः

“I will see by God’s grace, Seetha who is interested in the sight of Sri Rama while she is moving here and there with grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः ।
चन्दनैश्चम्पकैश्चापि बकुलैश्च विभूषिता ॥ ४३ ॥
इयं च नलिनी रम्या द्विजसङ्घनिषेविता ।
इमां सा राजमहिषी नूनमेष्यति जानकी ॥ ४४ ॥

अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः ।
चम्पकैश्चन्दनैश्चापि वकुलैश्च विभूषिता ॥ इयं च नलिनी रम्या द्विजसङ्घनिषेविता ।
इमां सा राममहिषी नूनमेष्यति जानकी ॥

अशोक वनिका च इयम् दृढम् रम्या दुरात्मनः । चम्पकैः चन्दनैः च अपि बकुलैः च विभूषिता ॥ ५-१४-४३ इयम् च नलिनी रम्या द्विज सम्घ निषेविता । इमाम् सा राम महिषी नूनम् एष्यति जानकी ॥ ५-१४-४४

‘दुरात्मा रावणकी यह अशोकवाटिका बड़ी ही रमणीय है । चन्दन, चम्पा और मौलसिरीके वृक्ष इसकी शोभा बढ़ा रहे हैं । इधर यह पक्षियोंसे सेवित कमलमण्डित सरोवर भी बड़ा सुन्दर है । राजरानी जानकी इसके तटपर निश्चय ही आती होंगी ॥ ४३-४४ ॥

साविरारु पक्षिगळु आश्रयिसिरुव ई सरोवरवु अत्यन्त रमणियवागिदॆ. श्रिरामन पत्नियाद जानकियु ई अशोकवनदल्लिये इद्दुदादरॆ रम्यवाद ई सरोवरद बळिगॆ तप्पदे बरुवळु.॥44॥

पदच्छेदः

iyam nalinii ca = this pond also; dvija samgha niSevitaa = served by groups of birds; ramyaa = is beautiful; saa raama mahiSii = that wife of Sri Rama; jaanakii = Janaki; nunam = definitely; eSyati = will come; imaam = for this.

अनुवादः

“This pond also served by groups of birds is beautiful; that wife of Sri Rama definitely will come for this pond.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुर्मार्गियाद रावणन ई अशोकवनवु चन्दन, सम्पिगॆ, बकुळ मुन्ताद वृक्षगळिन्द अलङ्कृतवागिरुवुदरिन्द इदु वर्णनातीतवागि निश्चयवागि रम्यवागिदॆ.॥43॥

पदच्छेदः

43. iyam ashoka vanikaa = this Ashoka garden; duraatmanaH = of evil-souled Ravana; dR^iDham = is definitely; ramyaa = beautiful; vibhuuSitaa = it is well decorated; campakaiH = by champaka trees; candanaiH ca = by sandal trees; Vakula = by Vakula tree.

अनुवादः

This Ashoka garden of evil-souled Ravana is definitely beautiful; it is well decorated by Champaka trees, by sandal trees and by Vakula trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा रामा राजमहिषी राघवस्य प्रिया सती ।
वनसञ्चारकुशला ध्रुवमेष्यति जानकी ॥ ४५ ॥

सा रामा राममहिषी राघवस्य प्रिया सती ।
वनसञ्चारकुशला ध्रुवमेष्यति जानकी ॥

सा राम राम महिषी राघवस्य प्रिया सदा । वन संचार कुशला नूनम् एष्यति जानकी ॥ ५-१४-४५

‘रघुनाथजीकी प्रियतमा राजरानी रामा सती-साध्वी जानकी वनमें घूमने-फिरनेमें बहुत कुशल हैं । वे अवश्य इधर आयेंगी ॥ ४५ ॥

अथवा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा ।
वनमेष्यति साद्येह रामचिन्तासुकर्शिता ॥ ४६ ॥

अथवा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा ।
वनमेष्यति सार्येह रामचिन्तानुकर्शिता ॥

अथवा मृग शाव अक्षी वनस्य अस्य विचक्षणा । वनम् एष्यति सा च इह राम चिन्ता अनुकर्शिता ॥ ५-१४-४६

‘अथवा इस वनकी विशेषताओंके ज्ञानमें निपुण मृग-शावकनयनी सीता आज यहाँ इस तालाबके तटवर्ती वनमें अवश्य पधारेंगी; क्योंकि वे श्रीरामचन्द्रजीके वियोगकी चिन्तासे अत्यन्त दुबली हो गयी होंगी (और इस सुन्दर स्थानमें आनेसे उनकी चिन्ता कुछ कम हो सकेगी) ॥ ४६ ॥

वनसञ्चारदल्लि निपुणॆयाद, राघवन प्रियॆयाद, कडुचॆलुवॆयाद जानकियु इल्लिगॆ निश्चयवागियू बरुवळॆन्दु नन्न मनस्सिगॆ भासवागुत्तदॆ. अन्दवाद कण्णुगळुळ्ळवळू, श्रीरामन ध्यानदल्लि कृशळागिरुव, ई वनविषयवन्नु चॆन्नागि तिळिदु कॊण्डिरुव आर्यॆयाद आ सीतादेवियु ई वनवन्नु सञ्चरिसुवाग इल्लिगॆ तप्पदे बरुवळु.॥45-46॥

पदच्छेदः

45. raama mahiSii = the wife of Sri Rama; raaghavasya priyaa = dear to Sri Rama; satii = a chaste wife; raama = soul captivating one; vana samcaara kushalaa = expert at moving in forest; saa jaanakii = that Janaki; nunam eSyati = will definitely come.

अनुवादः

“The wife of Sri Rama dear to Sri Rama, a chaste wife, soul captivating one, expert at moving in forest, that Janaki will definitely come.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

46. athavaa = otherwise; mR^iga shaava akSii = one with the eyes of a deer; asya vanasya vicakSaNaa = conversant with the forest; raama cinta anukarshitaa = emaciated by the thought of Sri Rama; saa aarya = that noble one; eSyati = will come; iha vanam = for this garden.

अनुवादः

“Otherwise one with the eyes of a deer, emaciated by the thought of Sri Rama, that noble one will come for this garden.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामशोकाभिसन्तप्ता सा देवी वामलोचना ।
वनवासरता नित्यमेष्यते वनचारिणी ॥ ४७ ॥

रामशोकाभिसन्तप्ता सा देवी वामलोचना ।
वनवासे रता नित्यमेष्यते वनचारिणी ॥

राम शोक अभिसम्तप्ता सा देवी वाम लोचना । वन वास रता नित्यम् एष्यते वन चारिणी ॥ ५-१४-४७

‘सुन्दर नेत्रवाली देवी सीता भगवान् श्रीरामके विरह-शोकसे बहुत ही संतप्त होंगी । वनवासमें उनका सदा ही प्रेम रहा है, अतः वे वनमें विचरती हुई इधर अवश्य आयेंगी ॥ ४७ ॥

श्रीरामनिगागि परितपिसुत्तिरुव, हदिनाल्कु संवत्सरगळल्लि नित्यवु वनवास नियमगळन्नु पालिसुत्तिरुव आ वामलोचनॆ सीतादेवियु इल्लिगॆ तप्पदे बरुवळु.॥47॥

पदच्छेदः

raama shoka abhisamtaptaa = torched by grief for Sri Rama; vaama locanaa = with beautiful eyes; rataa = interested; nityam = always vana vaase = living in the garden; saa devii = that Devi; vana caariNii = moving about in the garden eSyate = will come.

अनुवादः

“Tortured by grief for Sri Rama, with beautiful eyes, interested always living in the garden, that Devi moving about in the garden will come.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा ।
रामस्य दयिता चार्या जनकस्य सुता सती ॥ ४८ ॥

वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा ।
रामस्य दयिता भार्या जनकस्य सुता सती ॥

‘श्रीरामकी प्यारी पत्नी सती-साध्वी जनकनन्दिनी सीता पहले निश्चय ही वनवासी जन्तुओंसे सदा प्रेम करती रही होंगी । (इसलिये उनके लिये वनमें भ्रमण करना स्वाभाविक है, अतः यहाँ उनके दर्शनकी सम्भावना है ही) ॥ ४८ ॥

जनकनन्दिनियू, श्रीरामन प्रियपत्नियू आद साध्विसीतादेवियु अरण्यदल्लिरुव मृग-पक्षिगळन्नु यावागलू नोडबेकॆम्ब आसॆयुळ्ळवळू आदकारण अवळिल्लिगॆ बन्दे बरुवळु.॥48॥

पदच्छेदः

48. dayitaa bhaaryaa = the beloved wife; raamasya = of Sri Rama; sutaa the daughter; janakasya = of king Janaka; satii = the chaste wife; puraa = earlier; satatam = always; spR^ihayate = was interested; vane caraaNaam = the denizens of the garden; nuunam = this is true.

अनुवादः

“The beloved wife of Sri Rama, the daughter of king Janaka, the chaste wife, earlier always was interested the denizens of the garden. This is true.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्ध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी ।
नदीं चेमां शुभजलां सन्ध्यार्थे वरवर्णिनी ॥ ४९ ॥

सन्ध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी ।
नदीं चेमां शिवजलां सन्ध्यार्थे वरवर्णिनी ॥

संध्या काल मनाः श्यामा ध्रुवम् एष्यति जानकी । नदीम् च इमाम् शिव जलाम् संध्या अर्थे वर वर्णिनी ॥ ५-१४-४९

‘यह प्रातःकालकी संध्या (उपासना)-का समय है, इसमें मन लगानेवाली और सदा सोलह वर्षकी-सी अवस्थामें रहनेवाली अक्षययौवना जनककुमारी सुन्दरी सीता संध्याकालिक उपासनाके लिये इस पुण्यसलिला नदीके तटपर अवश्य पधारेंगी ॥ ४९ ॥

श्रेष्ठवाद देहवन्नु हॊन्दिदवळू, अक्षय यौवन सम्पन्नॆयू, प्रातः सन्ध्याकालवन्नु गमनिसुत्तिरुवळाद जानकियु पवित्र जलवाद ई नदीतीरक्कॆ स्नान-ध्यानादिगळिगागि बन्दे बरुवळु.॥49॥

पदच्छेदः

49. shyaamaa = the ever youthful; varavarNinii = one with the best complexion; jaanakii = Seetha; samdhyaa kaala manaaH = interested in the rites of Sandhya time; dhruvam eSyati = will definitely come; imaam nadiim = to this river; shubha jalaam = with the auspicious water; sandhyaarthe = for Sandhya rite.

अनुवादः

“The ever youthful one with the best complexion, Seetha interested in the rites of Sandhya time will definitely come to this river with the auspicious water for Sandhya rite.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा ।
शुभायाः पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मता ॥ ५० ॥

तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा ।
शुभा या पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मता ॥

तस्याः च अपि अनुरूपेयम् अशोक वनिका शुभा । शुभा या पार्थिव इन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मिता ॥ ५-१४-५०

‘जो राजाधिराज श्रीरामचन्द्रजीकी समादरणीया पत्नी हैं, उन शुभलक्षणा सीताके लिये यह सुन्दर अशोकवाटिका भी सब प्रकारसे अनुकूल ही है ॥ ५० ॥

पार्थिवेन्द्रनाद श्रीरामनिगॆ आदरणीयपत्नियाद, शुभस्वरूपळाद सीतादेविगॆ शुभावहवाद ई अशोकवनवु ऎल्ल रीतियिन्द वासक्कॆ योग्यवागिदॆ.॥50॥

पदच्छेदः

50. yaa = whoever Seetha; shubhaa patnii = the auspicious wife; sammataa = a dear one; raamasya = of Sri Rama; ardhi vanasya = the king of kings; tasyaaH = to that Seetha; iyam ashoka vanikaa = this Ashoka garden; shubhaa = an auspicious one; anuruupaapicha = is well suited also

अनुवादः

“Whoever Seetha, the auspicious wife, a dear one of Sri Rama, the king of kings, to that Seetha this Ashoka garden, an auspicious one, is well suited also.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि जीवति सा देवी ताराधिपनिभानना ।
आगमिष्यति सावश्यमिमां शीतजलां नदीम् ॥ ५१ ॥

यदि जीवति सा देवि ताराधिपनिभानना ।
आगमिष्यति सावश्यविमां शिवजलां नदीम् ॥

यदि जिवति सा देवी तारा अधिप निभ आनना । आगमिष्यति सा अवश्यम् इमाम् शिव जलाम् नदीम् ॥ ५-१४-५१

‘यदि चन्द्रमुखी सीता देवी जीवित हैं तो वे इस शीतल जलवाली सरिताके तटपर अवश्य पदार्पण करेंगी’ ॥

चन्द्र बिम्बाननॆयाद आ सीतादेवियु जीविसिरुवुदे खण्डितवादरॆ, शीतलवाद नीरिनिन्द कूडिरुव रम्यवाद ई नदिय बळिगॆ बन्दे बरुवळु.॥51॥

पदच्छेदः

51. saa devii = that Devi; taaraa adhipa nibha aananaa = with the face like that of the moon; jivati yadi = if alive; saa = She; avashyam = definitly; * aagamiSyati* = will come; imaam nadiim = for this river; shiva jalaam = with auspicious water.

अनुवादः

“That Devi with the face like that of the moon, if alive, she definitely will come for this river with auspicious water.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं तु मत्वा हनुमान् महात्मा
प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम् ।
अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं
सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः ॥ ५२ ॥

एवं तु मत्वा हनुमान् महात्मा
प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम् ।
अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं
सुपुष्पिते पत्रघने निलीनः ॥

एवम् तु मत्वा हनुमान् महात्मा । प्रतीक्षमाणो मनुज इन्द्र पत्नीम् ॥ अवेक्षमाणः च ददर्श सर्वम् । सुपुष्पिते पर्ण घने निलीनः ॥ ५-१४-५२

ऐसा सोचते हुए महात्मा हनुमान् जी नरेन्द्रपत्नी सीताके शुभागमनकी प्रतीक्षामें तत्पर हो सुन्दर फूलोंसे सुशोभित तथा घने पत्तेवाले उस अशोकवृक्षपर छिपे रहकर उस सम्पूर्ण वनपर दृष्टिपात करते रहे ॥ ५२ ॥

महात्मनाद हनुमन्तनु हीगॆ निश्चयिसि पुष्पितवाद हागू दट्टवाद ऎलॆगळिन्द कूडिद सुवर्णमयवाद शिंशुपावृक्षदल्लि अडगि कुळितु मनुजेन्द्रन पत्नियाद सीतादेवियन्ने प्रतीक्षॆ माडुत्ता ऎल्ल कडॆगळल्लियू नोडुत्ता इद्दनु.॥52॥

पदच्छेदः

52. mahaatmaa = the great-souled; hanumaan = Hanuma; evam matvaa = thus thinking; pratiikSamaaNaH = waiting; manuja indra patniim = for the wife of king of men; niliinaH = being concealed; supuSpite parNa ghane = in the mass of well flowered leaves; * sarvam dadarsha* = saw everything; avekSamaaNaH ca = observing everywhere.

अनुवादः

The great-souled Hanuma thus thinking being concealed in the mass of well flowered leaves saw everything observing everywhere.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्दशः सर्गः ॥ १४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें चौदहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १४ ॥