०१३ अशोकवाटिकाप्रस्थानम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

In this chapter Hanuma starts to search for Seetha overcoming the depression. He begins to go towards Ashoka garden to continue his search.

स्रोतः: valmikiramayan.net

13. सीताजीके नाशकी आशंकासे हनुमान् जी की चिन्ता, श्रीरामको सीताके न मिलनेकी सूचना देनेसे अनर्थकी सम्भावना देख हनुमान् जी का न लौटनेका निश्चय करके पुनः खोजनेका विचार करना और अशोकवाटिकामें ढूँढ़नेके विषयमें तरह-तरहकी बातें सोचना

विमानात् तु स सङ्क्रम्य प्राकारं हरियूथपः ।
हनूमान् वेगवानासीद् यथा विद्युद् घनान्तरे ॥ १ ॥

विमानात्तु सुसङ्क्रम्य प्राकारं हरिपुङ्गवः ।
हनुमान् वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे ॥

विमानात् तु सुसम्क्रम्य प्राकारम् हरि यूथपः । हनूमान् वेगवान् आसीद् यथा विद्युद् घन अन्तरे ॥ ५-१३-१

वानरयूथपति हनुमान् विमानसे उतरकर महलके परकोटेपर चढ़ आये । वहाँ आकर वे मेघमालाके अंकमें चमकती हुई बिजलीके समान बड़े वेगसे इधर-उधर घूमने लगे* ॥ १ ॥

\* घनमालामें विद्युत् की उपमासे यह ध्वनित होता है कि रावणका वह परकोटा इन्द्रनीलमणिका बना हुआ था और उसपर सुवर्णके समान गौर कान्तिवाले हनुमान् जी विद्युत् के समान प्रतीत होते थे ।

कपिसैन्यद रक्षकनाद हनुमन्तनु विमानदिन्द कॆळगिळिदु, प्राकारवन्नु दाटि मोडगळ मध्यदल्लि अरॆक्षणदल्लि कण्मरॆयागुव विद्युल्लतॆयन्तॆ अतिवेगवागि नडॆदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. hanuman = Hanuma; hariyuudhapaH = the leader of vanaras; susamkramya = crossed; vimaanaat = from pushpaka; praakaaram = toward the fort wall; aasiit = and became; vegavaan = with speed; vidhyut yathaa = like a lighting; ghanantare = in the middle of cloud.

अनुवादः

Hanuma the leader of Vanaras crossed from pushpaka toward the fort wall and became with speed like lighting in the middle of a cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान् ।
अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद् वचनं कपिः ॥ २ ॥

सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनम् ।
अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः ॥

सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान् । अदृष्ट्वा जानकीम् सीताम् अब्रवीद् वचनम् कपिः ॥ ५-१३-२

रावणके सभी घरोंमें एक बार पुनः चक्कर लगाकर जब कपिवर हनुमान् जी ने जनकनन्दिनी सीताको नहीं देखा, तब वे मन-ही-मन इस प्रकार कहने लगे— ॥ २ ॥

कपिश्रेष्ठनाद मारुतियु रावणन अरमनॆयिन्द हॊरटु ऎल्ल कडॆगळल्लियू सुत्ताडि, सीतादेविय जाडन्नु तिळियदॆ, अवनु तन्नल्ले हीगॆ हेळिकॊण्डनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. kapiH hanuman = the simian Hanuma; samparikramya = went far; raavaNasya niveshanaat = from the house of Ravana; adR^ishhTvaa = not seeing; siitaam = Seetha; jaanakiim = the daughter of king Janaka; abraviit = said; vachanam = (these)words.

अनुवादः

The simian Hanuma went far from the house of Ravana and not seeing Seetha, the daughter of King Janaka, said these words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

भूयिष्ठं लोलिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम् ।
न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम् ॥ ३ ॥

भूयिष्ठम् लोडिता लन्का रामस्य चरता प्रियम् । न हि पश्यामि वैदेहीम् सीताम् सर्व अन्ग शोभनाम् ॥ ५-१३-३

‘मैंने श्रीरामचन्द्रजीका प्रिय करनेके लिये कई बार लंकाको छान डाला; किंतु सर्वांगसुन्दरी विदेहनन्दिनी सीता मुझे कहीं नहीं दिखायी देती हैं ॥ ३ ॥

‘‘रामनिगॆ प्रियवाद कार्यवन्नु माडुव आशयदिन्दलू, सीतॆयन्नु काणबेकॆम्ब हम्बलदिन्द लङ्कॆयन्नु हलवारु बारि जालाडिदॆनु. आदरॆ सर्वाङ्ग शोभनॆयाद वैदेहियु ऎल्लियू काणदॆ होदळु.॥3॥

पदच्छेदः

3. laN^kaa = the city of Lanka; bhuuyishhTham lolitaa = had been mostly explored; charataa = (by me)attempting; raamasya priyam = the pleasure of Sri Rama; na hi pashyaami = but I am unable to see; siitaam = Seetha; sarvaaN^ga shobhanaam = beautiful in all limbs; vaidehiim = and the daughter of Videha;

अनुवादः

“The city of Lanka has been mostly explored by me attempting for the pleasure of Rama. But I am unable to see Seetha, beautiful in all limbs, and the daughter of Videha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ।
नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः ॥ ४ ॥
लोलिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम् ।

लोलिता वसुधा सर्वा न तु पश्यामि जानकीम् ।

पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितः तथा । नद्यो अनूपवन अन्ताः च दुर्गाः च धरणी धराः ॥ ५-१३-४ लोडिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम् ।

‘मैंने यहाँके छोटे तालाब, पोखरे, सरोवर, सरिताएँ, नदियाँ, पानीके आस-पासके जंगल तथा दुर्गम पहाड़— सब देख डाले । इस नगरके आस-पासकी सारी भूमि खोज डाली; किंतु कहीं भी मुझे जानकीजीका दर्शन नहीं हुआ ॥

सण्ण जलाशयगळ बळियल्लू, कॆरॆगळ बळियल्लियू, सरोवरगळ तीरगळल्लियू, जौगाद स्थळगळल्लियू, उपनदि-महानदिगळ तीरगळल्लियू, अरण्यगळल्लियू, वन-पर्वतगळल्लियू, इतर ऎल्ल प्रदेशगळल्लियू सीतॆयन्नु हुडुकिदॆनु. आदरॆ अवळु मात्र सिगलिल्ल. ॥4॥

इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने ।
आख्याता गृध्रराजेन न च सा दृश्यते न किम् ॥ ५ ॥

आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि तामहम् ।

इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने ॥ ५-१३-५ आख्याता गृध्र राजेन न च पश्यामि ताम् अहम् ।

‘गृध्रराज सम्पातिने तो सीताजीको यहाँ रावणके महलमें ही बताया था । फिर भी न जाने क्यों वे यहाँ दिखायी नहीं देती हैं ॥ ५ ॥

गृध्रराजनाद सम्पातियु ई रावणन अरमनॆयल्ले सीतॆयिरुवळॆन्दु हेळिद्दनु. आदरॆ नानु अवळन्निल्लि काणलागलिल्ल. ॥5॥

पदच्छेदः

4. sarvaaH vasudaa = all earth; palvaalaani = (consisting of) pools; taTaakaani = ponds; saraamsi = lakes; tathaa = and; saritaH = streams; * nadyaH* = rivers; anupavanaantashcha = and forest areas; filled with water; dharaNiidharaaH = mountains; durgaaH = difficult of access; Lolitaa = have been explored; na tu pashyaami = but I did not see; jaanakiim = Seetha.

अनुवादः

“All earth consisting of pools, ponds, lakes and streams, rivers and forest areas filled with water, mountains difficult of access have been explored but I did not see Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

5. akhyaataa = it has been said; gR^idhraraajena sampaatinaa = by the eagle king Sampaati; siitaa = Seetha; iha = (to be) here; raavaNasya niveshane = in the house of Ravana; aham = I; na cha pashyaami = I am unable to see; taam = her.

अनुवादः

“It has been said by the eagle King Sampati that Seetha is here in the house of Ravana. I am unable to see her.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु सीताथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा ।
उपतिष्ठेत विवशा रावणेन हृता बलात् ॥ ६ ॥

उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम् ।

किम् नु सीता अथ वैदेही मैथिली जनक आत्मजा ॥ ५-१३-६ उपतिष्ठेत विवशा रावणम् दुष्ट चारिणम् ।

‘क्या रावणके द्वारा बलपूर्वक हरकर लायी हुई विदेह-कुलनन्दिनी मिथिलेशकुमारी जनकदुलारी सीता कभी विवश होकर रावणकी सेवामें उपस्थित हो सकती हैं (यह असम्भव है) ॥ ६ ॥

रावणनिन्द बलात्कारवागि सॆळॆदुतरल्पट्ट विदेहराजन मगळाद वैदेहियु अस्वतन्त्रळागि दुराचारियाद रावणनिगॆ वशळागिरबहुदे?(इदु असम्भववु).॥6॥

पदच्छेदः

6. atha = otherwise; siitaa = Seetha; vaidehii = belonging to Videha; maithilii = born in Mithila; janakaatmaja = and daughter of king Janaka; kim nu upatishhTheta = can she be; vivashaa = helplessly; dushhTachaariNam raavaNam = (together with) the evil minded Ravana.

अनुवादः

“Otherwise Seetha belonging to Videha born in Mithila and daughter of king Janaka - Can she be helplessly together with the evil minded Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः ।
बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत् ॥ ७ ॥

क्षिप्रम् उत्पततो मन्ये सीताम् आदाय रक्षसः ॥ ५-१३-७ बिभ्यतो राम बाणानाम् अन्तरा पतिता भवेत् ।

‘मैं तो समझता हूँ कि श्रीरामचन्द्रजीके बाणोंसे भयभीत हो वह राक्षस जब सीताको लेकर शीघ्रतापूर्वक आकाशमें उछला है, उस समय कहीं बीचमें ही वे छूटकर गिर पड़ी हों ॥ ७ ॥

अथवा रामन बाणगळिगॆ हॆदरिद राक्षसनाद रावणनु वेगवागि सीतॆयन्नु ऎत्तिकॊण्डु समुद्रद मेलिनिन्द होगुत्तिद्दाग, अवन हिडितदिन्द जारि समुद्रदल्लि बिद्दुबिट्टिरबहुदे?॥7॥

पदच्छेदः

7. manye = I think; rakshasaH = while Ravana; bibhyataH = fearing; raamabaaNaanaam = Rama’s arrows; kshipramutpatataH = flew quickly; siitaam aadaaya = carrying Seetha; patitaa bhavet = (She) might have fallen down; antaraa = in the middle(of the journey).

अनुवादः

“I think while Ravana fearing Rama’s arrows flew quickly carrying Seetha, she might have fallen down in the middle of the journey.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते ।
मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम् ॥ ८ ॥

अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्ध निषेविते ॥ ५-१३-८ मन्ये पतितम् आर्याया हृदयम् प्रेक्ष्य सागरम् ।

‘अथवा यह भी सम्भव है कि जब आर्या सीता सिद्धसेवित आकाशमार्गसे ले जायी जाती रही हों, उस समय समुद्रको देखकर भयके मारे उनका हृदय ही फटकर नीचे गिर पड़ा हो ॥ ८ ॥

अथवा सिद्धरिन्द सेवितवाद आकाशमार्गदिन्द रावणनु सॆळॆदुकॊण्डु होगुत्तिद्दाग आर्यॆयाद सीतादेवियु महासागरवन्नु नोडिदॊडनॆये अवळ हृदय भग्नवागि समुद्रदल्लि बिद्दिरबहुदे?॥8॥

पदच्छेदः

8. athavaa = or; manye = I think; hR^idayam = the heart; aayraayaaH = of the noble Seetha; hR^iyamaaryaayaaH = being stolen; patii = in the path; sidhhanishhevite = served by Siddhaas; patitam = must have sunk; saagaram prekshya = at the site of the ocean.

अनुवादः

“Or I think the heart of the noble Seetha being stolen in the path served by Siddhas must have sunk at the site of the ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च ।
तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया ॥ ९ ॥

रावणस्य ऊरु वेगेन भुजाभ्याम् पीडितेन च ॥ ५-१३-९ तया मन्ये विशाल अक्ष्या त्यक्तम् जीवितम् आर्यया ।

‘अथवा यह भी मालूम होता है कि रावणके प्रबल वेग और उसकी भुजाओंके दृढ़ बन्धनसे पीड़ित होकर विशाललोचना आर्या सीताने अपने प्राणोंका परित्याग कर दिया है ॥ ९ ॥

रावणनु अतियाद वेगदिन्द ऒय्युवाग अवन भुजबलगळिन्द कङ्गॆट्टुहोद पुनीतळाद, विशालनेत्रॆयाद सीतॆयु जीवितवन्ने त्यजिसिरबहुदे?॥9॥

पदच्छेदः

9. manye = I think; raavanasya uruvegeNa = due to great speed of Ravana; bhujaabhyaam piiDitenacha = and due to the torture of Ravana’s shoulders; jiivitam chaktam = the life has been given up; tayaa aaryayaa = by that noble one; vishaalaakshyaa = with wide eyes.

अनुवादः

“I think due to great speed of Ravana and due to the torture of Ravana’s shoulders the life has been given up by that noble one with wide eyes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपर्युपरि सा नूनं सागरं क्रमतस्तदा ।
विचेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा ॥ १० ॥

उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा । विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा ।

उपरि उपरि वा नूनम् सागरम् क्रमतः तदा ॥ ५-१३-१० विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनक आत्मजा ।

‘ऐसा भी हो सकता है कि जिस समय रावण उन्हें समुद्रके ऊपर होकर ला रहा हो, उस समय जनककुमारी सीता छटपटाकर समुद्रमें गिर पड़ी हों । अवश्य ऐसा ही हुआ होगा ॥ १० ॥

रावणनु सीतॆयन्नु ऎत्तिकॊण्डु समुद्रद मेलिनिन्द होगुत्तिद्दाग अवन हिडितदिन्द बिडिसिकॊळ्ळलु हॆणगाडिदाग समुद्रदल्लि बिद्दिरबहुदे?॥10॥

पदच्छेदः

10. tadaa = then; kramataH = while being flown; saagaram upari upari = upon the surface of the ocean; janakaatmaja = Seetha; nunam = definitely; patitaa = fell down; saagare = in the ocean; viveshhThamaana = while wriggling.

अनुवादः

“Then while being flown upon the surface of the ocean, Seetha definitely fell down in the ocean while wriggling.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आहो क्षुद्रेण चानेन रक्षन्ती शीलमात्मनः ।
अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ॥ ११ ॥
अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा ।
अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति ॥ १२ ॥

अहो क्षुद्रेण चानेन रक्षन्ती शीलमात्मनः ।

आहो क्षुद्रेण च अनेन रक्षन्ती शीलम् आत्मनः ॥ ५-१३-११ अबन्धुर् भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी । अथवा राक्षस इन्द्रस्य पत्नीभिर् असित ईक्षणा ॥ ५-१३-१२ अदुष्टा दुष्ट भावाभिर् भक्षिता सा भविष्यति ।

‘अथवा ऐसा तो नहीं हुआ कि अपने शीलकी रक्षामें तत्पर हुई किसी सहायक बन्धुकी सहायतासे वञ्चित तपस्विनी सीताको इस नीच रावणने ही खा लिया हो अथवा मनमें दुष्ट भावना रखनेवाली राक्षसराज रावणकी पत्नियोंने ही कजरारे नेत्रोंवाली साध्वी सीताको अपना आहार बना लिया होगा ॥ ११-१२ ॥

चॆलुवाद कण्णुगळ्ळुवळू, सौशील्यवतियू आद सीतादेवियन्नु परमदुष्टॆयराद राक्षसेन्द्रन मडदियरु असूयॆयिन्द तिन्दुहाकिरबहुदे?॥12॥

पदच्छेदः

11. aho = or; tapasvinii siitaa bhakishtaa = has the austere Seetha been eaten; anena raavaNena = by this Ravana; kshudreNa = the evil minded one; atmanaH shiilam rakshantii = while she was protecting her chastity; abandhuH = without any relatives(near her).

अनुवादः

“Or has the austere Seetha been eaten by this Ravana, the evil minded one while she was protecting her chastity without any relatives near her.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अय्यो! बन्धुगळिन्द दूरवागिद्दु, निःसहायकळागि दीनावस्थॆयन्नु हॊन्दि, तन्न शीलवन्नु रक्षिसिकॊळ्ळुवुदरल्ले प्रयत्नशीलळाद तपस्विनियाद सीतादेवियन्नु क्षुद्रनाद रावणनु भक्षिसिरलूबहुदु. ॥11॥

पदच्छेदः

12. athavaa = otherwise; adushhTaa = not being evil; asitekshaNaa = with black eyes saa = she; bhakshitaa bhavishhyati = may have been eaten; raakshasendrasya patniibhi = by the wives of Ravana; dushhTabhaavaabhi = with evil thoughts.

अनुवादः

“Otherwise not being evil with black eyes, She may have been eaten by the wives of Ravana with evil thoughts.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।
रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता ॥ १३ ॥

सम्पूर्ण चन्द्र प्रतिमम् पद्म पत्र निभ ईक्षणम् ॥ ५-१३-१३ रामस्य ध्यायती वक्त्रम् पन्चत्वम् कृपणा गता ।

‘हाय! श्रीरामचन्द्रजीके पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर तथा प्रफुल्ल कमलदलके सदृश नेत्रवाले मुखका चिन्तन करती हुई दयनीया सीता इस संसारसे चल बसीं ॥ १३ ॥

पूर्णचन्द्रसदृशवाद, कमल पत्रक्कॆ समानवाद कण्णुगळिन्द कङ्गॊळिसुव दीनळाद सीतादेवियु श्रीरामन मुखकमलवन्ने ध्यान माडुत्ता विरहवन्नु ताळलारदॆ सावन्नप्पिरबहुदु.॥13॥

पदच्छेदः

13. kR^ipaNaa = the pitiable Seetha; sampuurNachandra pratimam = equaling full moon; padmapatra nibhyekshaNam = with eyes equaling lotus petals; paJNchantvam gataa = must have obtained death; dhyaayatii = while meditating; raamasya vaktram = upon Rama’s face.

अनुवादः

“The pitiable Seetha equaling full moon, with eyes equaling lotus petals must have obtained death while meditating upon Rama’s face.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हा राम लक्ष्मणेत्येवं हायोध्ये चेति मैथिली ।
विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति ॥ १४ ॥

हा राम लक्ष्मण इति एव हा अयोध्येति च मैथिली ॥ ५-१३-१४ विलप्य बहु वैदेही न्यस्त देहा भविष्यति ।

‘हा राम! हा लक्ष्मण! हा अयोध्यापुरी! इस प्रकार पुकार-पुकारकर बहुत विलाप करके मिथिलेशकुमारी विदेहनन्दिनी सीताने अपने शरीरको त्याग दिया होगा ॥ १४ ॥

विदेहराजन मगळाद मॆृथिलियु ‘‘हा रामा! हा लक्ष्मणा! हा अयोध्यॆ!’’ ऎन्दु परि-परियागि विलापिसुत्ता तन्न तनुवन्नु त्यजिसिदळो एनो?॥14॥

पदच्छेदः

14. vaidehii = the daughter of Videha; maithilii = Seetha; ha raamaa = O Rama; ha lakshmaNa = O Lakshmana; ha ayodhye = O Ayodhya; iti = thus; bahuvilapya = weeping greatly; nyasta dehaa bhavishhyati = may have given up her body.

अनुवादः

“The daughter of Videha, Seetha. �O Rama!’ �O Lakshmana!’ �O Ayodhya!’, thus weeping greatly may have given up her body.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ।
भृशं लालप्यते बाला पञ्जरस्थेव सारिका ॥ १५ ॥

अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ॥ ५-१३-१५ नूनम् लालप्यते मन्दम् पन्जरस्था इव शारिका ।

‘अथवा मेरी समझमें यह आता है कि वे रावणके ही किसी गुप्त गृहमें छिपाकर रखी गयी हैं । हाय! वहाँ वह बाला पींजरेमें बन्द हुई मैनाकी तरह बारम्बार आर्तनाद करती होगी ॥ १५ ॥

अथवा यार कण्णुगळिगू बीळदन्तॆ रावणन अरमनॆय ऒन्दु भागदल्लि बन्धितळागि सीतादेवियु पञ्जरदल्लिरुव मैनाहक्कियन्तॆ सततवागि विलापिसुत्तिरबहुदु.॥15॥

पदच्छेदः

15. manye = I think; athavaa = otherwise; nihitaa = being put; raavaNasya niveshane = in the house of Ravana; siitaa = Seetha; nunam laalpyate = is definitely crying; paJNjarastaa shaarikaa iva = like a caged myna.

अनुवादः

“I think otherwise being put in the house of Ravana Seetha is definitely crying like a caged myna.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जनकस्य कुले जाता रामपत्नी सुमध्यमा ।
कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत् ॥ १६ ॥

नूनं लालप्यते सीता पञ्जरस्थेव शारिका ।
जनकस्य सुता सीता रामपत्नी सुमध्यमा ॥

जनकस्य कुले जाता राम पत्नी सुमध्यमा ॥ ५-१३-१६ कथम् उत्पल पत्र अक्षी रावणस्य वशम् व्रजेत् ।

‘जो जनकके कुलमें उत्पन्न हुई हैं और श्रीरामचन्द्रजीकी धर्मपत्नी हैं, वे नील कमलके-से नेत्रोंवाली सुमध्यमा सीता रावणके अधीन कैसे हो सकती हैं? ॥ १६ ॥

महानुभावनाद जनकमहाराजन मगळू, पुरुषोत्तमनाद श्रीरामन पत्नियू, सुमध्यमॆयू, अन्दवाद नीलोत्पल नेत्रगळुळ्ळ सीतादेवियु हेगॆ ताने रावणन अधीनळागुवळु?॥16॥

पदच्छेदः

16. katham = how(can); janakasya sutaa = the daughter of King Janaka; ramapatniim = Rama’s wife; siita = Seetha; su madhyamaa = with a beautiful waist; utpala patraakshi = with eyes like black lotus petals; vrajet = obtain; raavanasya vasam = Ravana’s capture.

अनुवादः

“How can the daughter of King Janaka, Rama’s wife Seetha with a beautiful waist, with eyes like black lotus petals obtain Ravana’s capture.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा जनकात्मजा ।
रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम् ॥ १७ ॥

विनष्टा वा प्रनष्टा वा मृता वा जनकात्मजा ।

विनष्टा वा प्रनष्टा वा मृता वा जनक आत्मजा ॥ ५-१३-१७ रामस्य प्रिय भार्यस्य न निवेदयितुम् क्षमम् ।

‘जनककिशोरी सीता चाहे गुप्त गृहमें अदृश्य करके रखी गयी हों, चाहे समुद्रमें गिरकर प्राणोंसे हाथ धो बैठी हों अथवा श्रीरामचन्द्रजीके विरहका कष्ट न सह सकनेके कारण उन्होंने मृत्युकी शरण ली हो, किसी भी दशामें श्रीरामचन्द्रजीको इस बातकी सूचना देना उचित न होगा; क्योंकि वे अपनी पत्नीको बहुत प्यार करते हैं ॥

जानकियु अदृश्यळादुदन्नु, तप्पिसिकॊण्डिरुवुदन्नु, विनाशहॊन्दिदुदन्नु, श्रीरामनन्ने सततवागि चिन्तिसुत्ता सावन्नप्पिदुदन्नु, अवळ स्थिति-गतिगळन्नु सरियागि तिळियदॆ, भार्यॆय विषयदल्लि हॆच्चु प्रेमवन्निट्टिरुव रामचन्द्रनिगॆ सन्देहक्कॆ आस्पदवाद वार्तॆयन्नु तिळिसुवुदु युक्तवागि काणुवुदिल्ल. ॥17 ॥

पदच्छेदः

17. na kshamam = it is not fair; nivedayutum = to let know; raamasya priyabhaaryasya = to Rama who has a dear wife; janakaatmaja = (if) Seetha; vinashhTaa vaa = is lost; praNashhTavaa = or is not to be seen; mR^itaavaa = or has died.

अनुवादः

“It is not fair to let know Rama who has a dear wife if Seetha is lost or is not to be seen or has died.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवेद्यमाने दोषः स्याद् दोषः स्यादनिवेदने ।
कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे ॥ १८ ॥

निवेद्यमाने दोषः स्याद् दोषः स्याद् अनिवेदने ॥ ५-१३-१८ कथम् नु खलु कर्तव्यम् विषमम् प्रतिभाति मे ।

‘इस समाचारके बतानेमें भी दोष है और न बतानेमें भी दोषकी सम्भावना है, ऐसी दशामें किस उपायसे काम लेना चाहिये? मुझे तो बताना और न बताना—दोनों ही दुष्कर प्रतीत होते हैं ॥ १८ ॥

‘‘सीतॆयु सिक्कलिल्ल’’ ऎम्ब अप्रियवार्तॆयन्नु तिळिसुवुदू दोषवागुत्तदॆ. हेळदॆ होदरू स्वामिगॆ वञ्चनॆ माडिदन्तागुत्तदॆ. हीगिरुवाग ईग नन्न कर्तव्यवेनु? ननगन्तू इदु इक्कट्टिन परिस्थितियागिदॆ. ॥18 ॥

पदच्छेदः

18. nivedyamaane = to be let known; syaat doshhaH = becomes an error; anivedane = not to let know; syaat = becomes; doshhaH = an error; khatham = how; kartavyam nu khalu = to perform the duty; me = to me; pratibhaati = (this) seems; vishhamam = dire (situation).

अनुवादः

“To be let known becomes an error; not to let know becomes an error how to perform the duty? To me this seems dire situation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मिन् नेवङ्गते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् ।
भवेदिति मतिं भूयो हनुमान् प्रविचारयन् ॥ १९ ॥

भवेदिति मतं भूयो हनूमान् प्रविचारयन् ।

अस्मिन्न् एवम् गते कर्ये प्राप्त कालम् क्षमम् च किम् ॥ ५-१३-१९ भवेद् इति मतिम् भूयो हनुमान् प्रविचारयन् ।

‘ऐसी दशामें जब कोई भी कार्य करना दुष्कर प्रतीत होता है, तब मेरे लिये इस समयके अनुसार क्या करना उचित होगा?’ इन्हीं बातोंपर हनुमान् जी बारम्बार विचार करने लगे ॥ १९ ॥

हनुमन्तन सीतान्वेषणॆय कार्यवु इन्तह इक्कट्टिन परिस्थितियन्नु मुट्टलागि, तत्कालोचितवाद याव कार्यमाडबहुदु ऎम्बुदर बग्गॆ पुनः कपीश्वरनु योचिसतॊडगिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. asmin kaarye = this task; evam gate = while it goes this way; praaptakaalam = the time is approaching; kim bhavet = what becomes; kshamam = appropriate; iti = thus; hanuman = Hanuma; bhuuyaH pravichaarayat = thought again; matam = (this) view point.

अनुवादः

“This task while it goes this way the time is approaching. What becomes appropriate” thus Hanuma thought again this view point.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि सीतामदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीमितः ।
गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति ॥ २० ॥

यदि सीताम् अदृष्ट्वा अहम् वानर इन्द्र पुरीम् इतः ॥ ५-१३-२० गमिष्यामि ततः को मे पुरुष अर्थो भविष्यति ।

(उन्होंने फिर सोचा—) ‘यदि मैं सीताजीको देखे बिना ही यहाँसे वानरराजकी पुरी किष्किन्धाको लौट जाऊँगा तो मेरा पुरुषार्थ ही क्या रह जायगा? ॥ २० ॥

‘‘ऒन्दु वेळॆ नानु सीतॆयन्नु काणदॆये वानरेन्द्रनाद सुग्रीवन पट्टणवाद किष्किन्धॆगॆ होदुदादरॆ ननगॆ लभिसुव पुरुषार्थवादरू एनु?॥20॥

पदच्छेदः

20. yadi aham gamishhyaami = if I go; vaanarendra puriim = towards Sugreeva’s city; ita ha = from here; adR^ishhTvaa = without seeing; siitaam = Seetha; tataH = from that; kaH = (to) what; purushhaarthaH bhavishhyati = avail will this effort be.

अनुवादः

“If I go towards Sugreeva’s city from here without seeing Seetha from that to what avail will this effort be?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति ।
प्रवेशश्चैव लङ्कायां राक्षसानां च दर्शनम् ॥ २१ ॥

प्रवेशश्चैव लङ्काया राक्षसानां च दर्शनम् ।

मम इदम् लन्घनम् व्यर्थम् सागरस्य भविष्यति ॥ ५-१३-२१ प्रवेशः चिव लन्काया राक्षसानाम् च दर्शनम् ।

‘फिर तो मेरा यह समुद्रलंघन, लंकामें प्रवेश और राक्षसोंको देखना सब व्यर्थ हो जायगा ॥ २१ ॥

(सीतॆयन्नु काणदॆ नानु हिन्दिरुगिदरॆ) नन्न ई समुद्र लङ्घनवू, लङ्काप्रवेशवू, राक्षसर दर्शनवू व्यर्थवे आगुत्तदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. idam = this; mama = my; saagarasya laN^ghanam = crossing of the ocean; laN^kaayaaH praveshascha = entering the city of Lanka; raakshasaanaam darshanam = the site of Rakshasas; vyartham bhavishhyati = (all this) will become waste.

अनुवादः

“My crossing of the ocean entering the city of Lanka the site of rakshasas - all this will become waste.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वापि सङ्गताः ।
किष्किन्धामनुसम्प्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ ॥ २२ ॥

किं मां वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वा समागताः । किष्किन्धां समनुप्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ ।

किम् वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो व समागताः ॥ ५-१३-२२ किष्किन्धाम् समनुप्राप्तौ तौ वा दशरथ आत्मजौ ।

‘किष्किन्धामें पहुँचनेपर मुझसे मिलकर सुग्रीव, दूसरे-दूसरे वानर तथा वे दोनों दशरथराजकुमार भी क्या कहेंगे? ॥ २२ ॥

कार्यवन्नु साधिसदॆ किष्किन्धॆगॆ हिन्दिरुगिद नन्नन्नु नोडि सुग्रीवनू, अल्लिगॆ आगमिसिरुव इतर वानर श्रेष्ठरू दशरथन मक्कळाद राम-लक्ष्मणरु एनु हेळुवरु?॥22॥

पदच्छेदः

22. maam = to me; samanupraaptam = reaching; kishkindhaam = Kishkindha; kim vaksyati sugriivaH = what would Sugreeva say; samaagataaH harayaH vaa = or vanaras there; tau dasharaathmajau vaa = or those sons of Dasharatha (what would they say).

अनुवादः

“To me reaching Kishkindha what would Sugreeva say or Vanaras there or those sons of Dasharatha what would they say?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परुषं वचः ।
न दृष्टेति मया सीता ततस्त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ २३ ॥

गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परमप्रियम् ।

गत्वा तु यदि काकुत्स्थम् वक्ष्यामि परम् अप्रियम् ॥ ५-१३-२३ न दृष्टा इति मया सीता ततः त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ।

‘यदि वहाँ जाकर मैं श्रीरामचन्द्रजीसे यह कठोर बात कह दूँ कि मुझे सीताका दर्शन नहीं हुआ तो वे प्राणोंका परित्याग कर देंगे ॥ २३ ॥

अल्लिगॆ होगि श्रीरामनिगॆ ‘नानु सीतादेवियन्नु ऎल्लियू नोडलिल्ल’ ऎन्दु हेळि बिट्टरॆ आ कर्णकठोरवाद वार्तॆयन्नु केळिदॊडनॆये महा पुरुषनाद अवनु जीवितवन्ने त्यजिसबहुदु.॥23॥

पदच्छेदः

23. gatvaa = going(there); mayaa = by me; kaakustham = for Rama; siitaa na dR^ishhTeti = Seetha has not been seen; iti = thus; vakshaami yadi = if I say; param apriyam = a very unpleasant (word); tataH = thereafter; jiivitam tyakshati = (Rama) will give up life.

अनुवादः

“Going there by me for Rama, �Seetha has not been seen’ - thus if I say a very unpleasant word thereafter Rama will give up life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परुषं दारुणं तीक्ष्णं क्रूरमिन्द्रियतापनम् ।
सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति ॥ २४ ॥

परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम् ।

परुषम् दारुणम् क्रूरम् तीक्ष्णम् इन्द्रिय तापनम् ॥ ५-१३-२४ सीता निमित्तम् दुर्वाक्यम् श्रुत्वा स न भविष्यति ।

‘सीताजीके विषयमें ऐसे रूखे, कठोर, तीखे और इन्द्रियोंको संताप देनेवाले दुर्वचनको सुनकर वे कदापि जीवित नहीं रहेंगे ॥ २४ ॥

दारुणवाद, अतितीक्ष्णवाद, क्रूरवाद, मनस्सिगॆ तापवन्नुण्टुमाडुव ‘‘नानु सीतॆयन्नु नोडलिल्ल’’ ऎम्ब दुर्वाक्यवन्नु केळि रामनु उळियलारनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. shrutvaa = hearing; durvaakhyam = bad words; siitaa nimittam = belonging to Seetha; parushham = (that is) harsh; daaruNam = horrible; kruram = cruel; tiikshaNam = sharp; indriyataapanam = sense agonizing; saH na bhavishhyati = He will not exist.

अनुवादः

“Hearing bad word belonging to Seetha that is harsh, horrible, cruel, sharp, sense agonizing, He will not exist.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसम् ।
भृशानुरक्तमेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ॥ २५ ॥

भृशानुरक्तो मेधावि न भविष्यति लक्ष्मणः ।

तम् तु कृच्च्र गतम् दृष्ट्वा पन्चत्व गत मानसम् ॥ ५-१३-२५ भृश अनुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ।

‘उन्हें संकटमें पड़कर प्राणोंके परित्यागका संकल्प करते देख उनके प्रति अत्यन्त अनुराग रखनेवाले बुद्धिमान् लक्ष्मण भी जीवित नहीं रहेंगे ॥ २५ ॥

तीव्रवाद वेदनॆगॆ गुरियाद, मरणोन्मुखनाद श्रीरामनन्नु नोडि, अण्णनल्लि अत्यन्त अनुरक्तनाद मेधावियाद लक्ष्मणनू बदुकिरलारनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. dR^ishhTvaa = seeing; tam = that Rama; kR^ichchhra gatam = being with troubles; paJNchatva gatamaanasam = being with a heart towards death; lakshmaNaH = Lakshmana; bhR^ishaanuraktaH = one with great love; medhaavi = and an intellectual; na bhavishhyati = will not exist.

अनुवादः

“Seeing that Rama being with troubles, being with a heart towards death, Lakshmana, one with great love and an intellectual will not exist.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति ।
भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ॥ २६ ॥

विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतो अपि मरिष्यति ॥ ५-१३-२६ भरतम् च मृतम् दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ।

‘अपने इन दो भाइयोंके विनाशका समाचार सुनकर भरत भी प्राण त्याग देंगे और भरतकी मृत्यु देखकर शत्रुघ्न भी जीवित नहीं रह सकेंगे ॥ २६ ॥

अरण्यक्कॆ होद सहोदररिब्बरू मृतरादरॆन्दु तिळिदॊडनॆये अत्त भरतनु सायुत्तानॆ. भरतनु सत्तुदन्नु नोडि शत्रुघ्ननु उळियुवुदिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

26. shR^itvaa = hearing; braatarau = brothers; vinashhTau = to be dead; bharataH api = Bharata also; marishhyati = will die; dR^ishhTvaa = seeing; mR^itam = the dead; bharatam = Bharata; shatrughnashcha = Shatrughana also; na bhavishhyati = will not exist.

अनुवादः

“Hearing brothers to be dead, Bharata also will die. Seeing the dead Bharata, Shatrughana also will not exist.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रान् मृतान् समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः ।
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः ॥ २७ ॥

कौसल्या च सुमित्रा च कैकेया च न संशयः ।

पुत्रान् मृतान् समीक्ष्य अथ न भविष्यन्ति मातरः ॥ ५-१३-२७ कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः ।

‘इस प्रकार चारों पुत्रोंकी मृत्यु हुई देख कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयी—ये तीनों माताएँ भी निस्संदेह प्राण दे देंगी ॥ २७ ॥

नाल्कु मक्कळू सत्तिदुदन्नु नोडि अवर तायन्दिराद कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयि इवरू सायुत्तारॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. atha = thereafter; sa miikshya = seeing; putraan = sons; mR^itaan = to be dead; maataraH = the mothers; kausalyaa cha = Kausalya sumitraa; cha = and Sumitra; kaikeyii cha = and Kaikeyi; na bhavishhyanti = will not exist; samsayaH na = there is no doubt.

अनुवादः

“Thereafter seeing sons to be dead the mothers Kausalya, Sumitra and Kaikeyi will not exist - there is no doubt.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतज्ञः सत्यसन्धश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
रामं तथागतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ २८ ॥

रामं तथागतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्षति जीवितम् ।

कृतज्ञः सत्य संधः च सुग्रीवः प्लवग अधिपः ॥ ५-१३-२८ रामम् तथा गतम् दृष्ट्वा ततः त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ।

‘कृतज्ञ और सत्यप्रतिज्ञ वानरराज सुग्रीव भी जब श्रीरामचन्द्रजीको ऐसी अवस्थामें देखेंगे तो स्वयं भी प्राणविसर्जन कर देंगे ॥ २८ ॥

वानर प्रभुवाद सुग्रीवनु सत्यसन्धनु. पडॆद उपकारवन्नु सदा स्मरिसुववनु. रामन प्रिय मित्रनाद्दरिन्द रामनु सत्तुदन्नु तिळिदु अवनू सायुत्तानॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. kR^itajJNaH = grateful; satyasandhashcha = true to pledge; sugriivaH = Sugreeva; plavagaadhi paH = the leader of Vanaras; dR^ishhTvaa = seeing; raamam = Rama; tathaa gatam = die in that way; jiivitam tyakshyati = will give up life; tataH = thereafter.

अनुवादः

“Grateful, true to pledge Sugreeva, the leader of Vanaras, seeing Rama the leader of Vanaras seeing Rama die in that way will give up life thereafter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी ।
पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ २९ ॥

पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्षति जीवितम् ।

‘तत्पश्चात् पतिशोकसे पीड़ित हो दुःखितचित्त, दीन, व्यथित और आनन्दशून्य हुई तपस्विनी रुमा भी जान दे देगी ॥ २९ ॥

पतिय मरणशोकदिन्द पीडितळाद, निरानन्दळाद, तपस्विनियाद रुमादेवियू अत्यन्त दुःखितळागि मनस्सन्नु कॆडिसिकॊण्डु, दीनळागि जीवितवन्नु तॊरॆयुत्ताळॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. piiDitaa = being tortured; bhartrushokena = by the sorrow of husband; vyathitaa = made sad; durmanaaH = by a gloomy heart; diinaa = disconsolate; niraanandaa = without happiness; tapasvinii = to be pitied; rumaa = Ruma; tyakshati = will give up; jiivitam = life.

अनुवादः

“Being tortured by the sorrow of husband, made sad by a gloomy heart, disconsolate without happiness, to be pitied, Ruma will give up life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता ।
पञ्चत्वमागता राज्ञी तारापि न भविष्यति ॥ ३० ॥

पञ्चत्वं च गते राज्ञि तारापि न भविष्यति ।

वालिजेन तु दुह्खेन पीडिता शोक कर्शिता ॥ ५-१३-३० पन्चत्व गमने राज्ञः तारा अपि न भविष्यति ।

‘फिर तो रानी तारा भी जीवित नहीं रहेंगी । वे वालीके विरहजनित दुःखसे तो पीड़ित थीं ही, इस नूतन शोकसे कातर हो शीघ्र ही मृत्युको प्राप्त हो जायँगी ॥ ३० ॥

वालिय मरणदिन्दुण्टाद दुःखदिन्द पीडितळाद, शोकाकुलळाद, महाराणियाद तारादेवियू, राजनाद सुग्रीवनु अवसानहॊन्दिद बळिक बदुकिरलारळु.॥30॥

पदच्छेदः

30. piiDitaa = being distressed; vaalijenadukhena = from the sorrow of Vali; shokakarshitaa = being emaciated from grief; taaraapi = Tara also; na bhavishhyati = will not exist; raajJNi = (while) the king Sugreeva; paJNchatvam gate = is obtaining death.

अनुवादः

“Being distressed from the sorrow of Vali, being emaciated from grief, Tara also will not exist while the king Sugreeva is obtaining death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च ।
कुमारोऽप्यङ्गदस्तस्माद् विजहिष्यति जीवितम् ॥ ३१ ॥

कुमारोऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम् ।

माता पित्रोर् विनाशेन सुग्रीव व्यसनेन च ॥ ५-१३-३१ कुमारो अपि अन्गदः कस्माद् धारयिष्यति जीवितम् ।

‘माता-पिताके विनाश और सुग्रीवके मरणजनित संकटसे पीड़ित हो कुमार अंगद भी अपने प्राणोंका परित्याग कर देंगे ॥ ३१ ॥

माता-पितृगळाद तारा-वालियर निधनदिन्दलू, सुग्रीवनन्नु अगलिद दुःखदिन्द व्याकुलितनाद अङ्गद कुमारनु हेगॆ ताने जीविसिरुवनु?॥31॥

पदच्छेदः

31. kumaaraH = the young; angada api = Angada also; vinaashenaa = from the death; maataa pitro = of mother and father; vyasanena = from the grief; suriivasya = of Sugreeva; kasmaat = why will (he); dhaarayishhyati jiivitam = retain life.

अनुवादः

“The young Angada also from the death of mother and father, from the grief of Sugreeva - why will he retain life?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भर्तृजेन तु दुःखेन अभिभूता वनौकसः ।
शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च ॥ ३२ ॥
सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ।
लालिताः कपिनाथेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः ॥ ३३ ॥

भर्तृजेन तु दुःखेन ह्यभिभूता वनौकसः । लालिताः कपिराजेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः ।

भर्तृजेन तु शोकेन अभिभूता वन ओकसः ॥ ५-१३-३२ शिरांसि अभिहनिष्यन्ति तलैर् मुष्टिभिर् एव च । सान्त्वेन अनुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ॥ ५-१३-३३ लालिताः कपि राजेन प्राणामः त्यक्ष्यन्ति वानराः ।

‘तदनन्तर स्वामीके दुःखसे पीड़ित हुए सारे वानर अपने हाथों और मुक्कोंसे सिर पीटने लगेंगे । यशस्वी वानरराजने सान्त्वनापूर्ण वचनों और दान-मानसे जिनका लालन-पालन किया था, वे वानर अपने प्राणोंका परित्याग कर देंगे ॥ ३२-३३ ॥

यशस्वियाद कपिराज सुग्रीवनु प्रजॆगळन्नु सान्त्वन वचनगळिन्दलू, दानादिगळिन्दलू, गौरवदिन्दलू लालिसि-पोषिसुत्तिरुवनु. तम्म राजन मरणदिन्दागि दुःखितरागुव वानररॆल्लरू प्राणगळन्नु परित्यजिसुत्तारॆ.॥33॥

पदच्छेदः

32. vanaukasaH = Vanaras; hyabhibhuutaaH = being rejected; bhatrujena duHkhena = by the sorrow due to their lord; abhihanishhyanti = will strike; shiraamsi = their heads; talaiH = with palms; mushhTibhirevacha = and fists.

अनुवादः

“Vanaras being rejected by the sorrow due to their lord will strike their heads with palms and fists.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वामिय मरणदिन्द कङ्गॆडुव वानरवीररु अङ्गैगळिन्दलू, मुष्टिगळिन्दलू तलॆयन्नु चच्चिकॊण्डु सायुत्तारॆ.॥32॥

पदच्छेदः

33. vaanaaraaH = Vanaras; laalitaaH = loved; yashasvinaa kapiraajeH = by the famous Sugreeva; saantvenaa = through good words; anupradaanena = through small gifts; maanena = through respect; chakshyanti = will give up praNaan = lives.

अनुवादः

“Vanaras loved by the famous king Sugreeva through good words, through small gifts, through respect will give up lives.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ।
क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः ॥ ३४ ॥

न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ॥ ५-१३-३४ क्रीडाम् अनुभविष्यन्ति समेत्य कपि कुन्जराः ।

‘ऐसी अवस्थामें शेष वानर वनों, पर्वतों और गुफाओंमें एकत्र होकर फिर कभी क्रीड़ा-विहारका आनन्द नहीं लेंगे ॥ ३४ ॥

सपुत्रदाराः सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः ।
शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेषु विषमेषु च ॥ ३५ ॥

शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च ।

सपुत्र दाराः सामात्या भर्तृ व्यसन पीडिताः ॥ ५-१३-३५ शैल अग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च ।

‘अपने राजाके शोकसे पीड़ित हो सब वानर अपने पुत्र, स्त्री और मन्त्रियोंसहित पर्वतोंके शिखरोंसे नीचे सम अथवा विषम स्थानोंमें गिरकर प्राण दे देंगे ॥

हीगॆल्ल आदनन्तर कपिश्रेष्ठरु अरण्यगळल्लियू, पर्वत प्रदेशगळल्लियू, गुहॆगळल्लियू, ऒट्टागि सेरि विनोद-प्रमोदगळन्नु अनुभविसलाररु. राजन वियोग दुःखदिन्द पीडितराद कपिश्रेष्ठरु पुत्र-पत्नियरॊडनॆ पर्वतगळ मेलिनिन्द धुमुकि, समतट्टाद प्रदेशगळल्लियू, हळ्ळ-कॊळ्ळगळल्लियू बिद्दु असुनीगुत्तारॆ.॥34-35॥

पदच्छेदः

34. kapikuJNjaraaH = best among Vanaras; na anubhavishhyanti = will not enjoy; sametya = together; kriiDaam = sport; vaneshhu = in forest; na shaileshhu = not on mountains; nirodheshhu vaa punaH = not again in covered places.

अनुवादः

“Best among Vanaras will not enjoy together sport in forest, not on mountains, not again in covered places.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

35. sa putra dhaaraaH = together with wife and children; saamaatyaaH = and together with ministers; bhartuvyasana piiDitaaH = being tortured by grief of their lord; patishhyanti = they will fall down; shailaagrebhyaH = from top of mountains; sameshhu = on to flat lands; vishhameshhu cha = and on to rugged lands.

अनुवादः

“Together with wife and children and together with ministers being tortured by grief of their lord, they will fall down from top of mountains on to flat lands and on to rugged lands.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विषमुद‍्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा ।
उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः ॥ ३६ ॥

विषम् उद्बन्धनम् वा अपि प्रवेशम् ज्वलनस्य वा ॥ ५-१३-३६ उपवासम् अथो शस्त्रम् प्रचरिष्यन्ति वानराः ।

‘अथवा सारे विष पी लेंगे या फाँसी लगा लेंगे या जलती आगमें प्रवेश कर जायेंगे । उपवास करने लगेंगे अथवा अपने ही शरीरमें छुरा भोंक लेंगे ॥ ३६ ॥

घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति ।
इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम् ॥ ३७ ॥

घोरम् आरोदनम् मन्ये गते मयि भविष्यति ॥ ५-१३-३७ इक्ष्वाकु कुल नाशः च नाशः चैव वन ओकसाम् ।

‘मेरे वहाँ जानेपर मैं समझता हूँ बड़ा भयंकर आर्तनाद होने लगेगा । इक्ष्वाकुकुलका नाश और वानरोंका भी विनाश हो जायगा ॥ ३७ ॥

कॆलवु वानररु विषवन्नु कुडिदु, कॆलवरु नेणुगळन्नु हाकिकॊण्डु, कॆलवरु बॆङ्कियल्लि बिद्दु, कॆलवरु मरणान्त उपवास माडि, कॆलवरु शस्त्रगळिन्द चुच्चिकॊण्डु असुनीगुत्तारॆ. नानेनादरू कृत-कृत्यनागदॆ किष्किन्धॆगॆ मरळि सीतॆयु सिगलिल्लवॆम्ब कॆट्ट समाचारवन्नु तिळिसिदरॆ, इक्ष्वाकुवंशवु नाशवागुत्तदॆ. कपिकुलवू नाशवागुत्तदॆ. महा घोरवाद रोदनवे नानु केळबेकागुत्तदॆ. इदरिन्द अन्तह सर्वनाशक्कॆ कारणनागुव नानु किष्किन्धॆगॆ होगुवुदे इल्ल.॥36-37॥

पदच्छेदः

36. vaanaraaH = Vanaras; pracharishhyanti = will perform(death); vishham = (taking) poison; utbandhanam vaapi = or get hanged; jvalanasya pravesham vaa = or entering fire; upavaasam = or fasting; atho = or; shastram = a weapon.

अनुवादः

“Vanaras will perform death by taking poison or getting hanged or entering fire or fasting or a weapon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37 mayi gate = while I am going; manye = I think; ikshvaaku kula naashashcha = (about) the destruction of Ikshvaaku dynasty; naashashcaiva = and destruction; vanaukasaam = of Vanaras; bhavishhyati = and there will be; ghoram aarodhanam = a terrible wail.

अनुवादः

“While I am going I think about the destruction of Ikshvaaku dynasty and destruction of Vanaras and there will be a terrible wail.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः ।
नहि शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना ॥ ३८ ॥

न च शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना ।

सो अहम् न एव गमिष्यामि किष्किन्धाम् नगरीम् इतः ॥ ५-१३-३८ न हि शक्ष्यामि अहम् द्रष्टुम् सुग्रीवम् मैथिलीम् विना ।

‘इसलिये मैं यहाँसे किष्किन्धापुरीको तो नहीं जाऊँगा । मिथिलेशकुमारी सीताको देखे बिना मैं सुग्रीवका भी दर्शन नहीं कर सकूँगा ॥ ३८ ॥

मैथिलियन्नु काणदॆ सुग्रीवनन्नु सन्दर्शिसुव सामर्थ्यवू ननगिल्ल. नानु किष्किन्धॆगॆ होगदॆ इल्लिये इद्दुबिट्टरॆ धर्मात्मराद राम-लक्ष्मणरु सीतॆयु सिक्कुवळु ऎम्ब प्रत्याशॆयिन्दलादरू प्राणगळन्नु धरिसिरुत्तारॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. aham = I; naiva gamishhyaami = will not go; itaH = from here; kishkindhaam nagariim = to the kishkindha city; aham = I; na cha shakshyaamyaham = (am)not capable; drashhTum = to see; sugriivam = Sugreeva; maithiliim vinaa = without Seetha.

अनुवादः

“I will not go from here to the Kishkindha city. I am not capable to see Sugreeva without Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ ।
आशया तौ धरिष्येते वानराश्च तरस्विनः ॥ ३९ ॥

आशया तौ धरिष्येते वानराश्च मनस्विनः ।

मयि अगच्चति च इहस्थे धर्म आत्मानौ महा रथौ ॥ ५-१३-३९ आशया तौ धरिष्येते वनराः च मनस्विनः ।

‘यदि मैं यहीं रहूँ और वहाँ न जाऊँ तो मेरी आशा लगाये वे दोनों धर्मात्मा महारथी बन्धु प्राण धारण किये रहेंगे और वे वेगशाली वानर भी जीवित रहेंगे ॥ ३९ ॥

हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः ।
वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा जनकात्मजाम् ॥ ४० ॥

‘जानकीजीका दर्शन न मिलनेपर मैं यहाँ वानप्रस्थी हो जाऊँगा । मेरे हाथपर अपने-आप जो फल आदि खाद्य वस्तु प्राप्त हो जायगी, उसीको खाकर रहूँगा या परेच्छासे मेरे मुँहमें जो फल आदि खाद्य वस्तु पड़ जायगी, उसीसे निर्वाह करूँगा तथा शौच, संतोष आदि नियमोंके पालनपूर्वक वृक्षके नीचे निवास करूँगा ॥ ४० ॥

सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके ।
चितिं कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् ॥ ४१ ॥

चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् ।

चिताम् कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धम् अरणी सुतम् ।

‘अथवा सागरतटवर्ती स्थानमें, जहाँ फल-मूल और जलकी अधिकता होती है, मैं चिता बनाकर जलती हुई आगमें प्रवेश कर जाऊँगा ॥ ४१ ॥

पदच्छेदः

40; 41. adR^ishhtvaa = without seeing; janakaatmajaa = Seetha; hastaa danaH = (subsisting on) whatever falls on hand; mukhaadaanaH = whatever comes to mouth; niyataH = being self restrained; bhavishhyaami = will become; vaana prastaH = a hermit; vR^ikshamuulikaH = living on trees and herbs; saagaraanupaje dese = at a region near ocean; bahumuulaphalodake = which has many roots; fruits and much water.

अनुवादः

“Without seeing Seetha subsisting on whatever falls on hand, whatever comes to mouth, being self restrained I will become a hermit living on trees and herbs at a region near ocean which has many roots, fruits and much water.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपविष्टस्य वा सम्यग् लिङ्गिनं साधयिष्यतः ।
शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ॥ ४२ ॥

५-१३-४२ शरीरम् भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ।

‘अथवा आमरण उपवासके लिये बैठकर लिंगशरीरधारी जीवात्माका शरीरसे वियोग करानेके प्रयत्नमें लगे हुए मेरे शरीरको कौवे तथा हिंसक जन्तु अपना आहार बना लेंगे ॥ ४२ ॥

अवरॊडनॆ बुद्धिवन्तराद वानररू जीविसिरुत्तारॆ. जनकन मगळाद सीतादेवियन्नु काणदिरुव नानु इन्नु मुन्दॆ जितेन्द्रियनागि वानप्रस्थवन्नु आश्रयिसि, मरद बुडदल्लि वासिसुत्ता, तानागिये कैमेलॆ बीळुव अथवा बायॊळगॆ बीळुव फलवन्नु मात्र तिन्नुत्ता जीविसिरुत्तेनॆ. अनेक फल-मूलगळिन्द विशिष्टवाद समुद्रतीरदल्लि चितॆयॊन्दन्नु निर्मिसि अरणियिन्द हुट्टिद प्रज्वलिसुव अग्नियल्लि प्रवेशिसुत्तेनॆ. प्रायोपवेश व्रतवन्नु कैगॊण्डु योगसाधनॆय मूलक जीवात्मन शरीरसम्बन्धवन्नु बेरॆयागिसिकॊण्डु शरीरवन्नु त्यागमाडुवॆनु.॥39-42॥

पदच्छेदः

39. mayii = I; agachchhati = while not going; ihasthe = being here; dharmaatmaanau = those virtuous ones; mahaa rathau = those great warriors; tau = those two Rama and Lakshmana; dharishhyate = will live; aashayaa = by hope; vaanaraashcha = Vanaras also; manasvinaH = who are agile.

अनुवादः

“I while not going, being here those virtuous ones, those great warriors those two Rama and Lakshmana will live by hope. Vanaras also who are agile will live.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

42. pravekshyaami = or I will enter; araNiisutam = fire; samidham = which is glowing; chitaam kR^itvaa = after making a funeral pile; vaa = or; upavishhTasya = while sitting; saadhayishhyataH = performing; liN^gnam = fasting onto death; sariram bhakshayishhyanti = my body will be eaten; vaayasaaH = by crows; shvapadaani cha = and by beasts of prey.

अनुवादः

“Or I will enter fire which is glowing after making a funeral pile or while sitting performing fasting onto death my body will be eaten by crows and by beasts of prey.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदमप्यृषिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः ।
सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत् पश्यामि जानकीम् ॥ ४३ ॥

इदं महर्षिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः ।

इदम् अपि ऋषिभिर् दृष्टम् निर्याणम् इति मे मतिः ॥ ५-१३-४३ सम्यग् आपः प्रवेक्ष्यामि न चेत् पश्यामि जानकीम् ।

‘यदि मुझे जानकीजीका दर्शन नहीं हुआ तो मैं खुशी-खुशी जल-समाधि ले लूँगा । मेरे विचारसे इस तरह जल-प्रवेश करके परलोकगमन करना ऋषियोंकी दृष्टिमें भी उत्तम ही है ॥ ४३ ॥

अनन्तर ई शरीरवन्नु कागॆगळू, मांसाहारि इतर प्राणिगळु तिन्दुहाकुत्तारॆ. नानु सीतादेवियन्नु काणदिद्दरॆ जलसमाधिय मूलक सायुवॆनु. नन्न अभिप्रायदन्तॆ ई विधवाद देहत्यागवन्नु महर्षिगळु कण्डुकॊण्डिद्दरु.॥43॥

पदच्छेदः

43. idam = this; niryaaNam = way to giving up body; dR^ishhTam = has been seen; maharshhibhi = by sages; iti = this; me matiH = is my; opinion; jaanakiim na chetpashyaami = if I do not see Seetha; pravekshyaami = I will enter; samyak aapaH = lot of water.

अनुवादः

“This way to giving up body has been seen by sages. This is my opinion if I do not see Seetha, I will enter lot of water.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुजातमूला सुभगा कीर्तिमाला यशस्विनी ।
प्रभग्ना चिररात्राय मम सीतामपश्यतः ॥ ४४ ॥

सुजातमूला सुभगा कीर्तिमाला यशस्विनि । प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः ।

सुजात मूला सुभगा कीर्ति माला यशस्विनी ॥ ५-१३-४४ प्रभग्ना चिर रात्री इयम् मम सीताम् अपश्यतः ।

‘जिसका प्रारम्भ शुभ है, ऐसी सुभगा, यशस्विनी और मेरी कीर्तिमालारूपा यह दीर्घ रात्रि भी सीताजीको देखे बिना ही बीत चली ॥ ४४ ॥

ई रात्रिय प्रारम्भदल्ले लङ्काधिदेवतॆयन्नु नानु जयिसिदॆनु. अदरिन्द इदु ननगॆ शुभदायक रात्रियु. रम्यवाद चन्द्रोदयदिन्द सीतान्वेषणॆगॆ अनुकूलवायितु, इदरिन्द सुभग, प्रारम्भिक विजयवु. कीर्ति तरुवन्तहुदु, अदरिन्द ननगॆ कीर्तिदायकवु. नानु लङ्कॆयल्लि प्रवेशिसिद ख्यातिवॆत्त रात्रियु, अदरिन्द इदु विख्यात. जागरणदिन्द इदु दीर्घवाद्दरिन्द वीररात्रियु. इष्टरवरॆगॆ शुभवे जरगिदॆ, आदरॆ सीतादेविय जाडन्नु तिळियदे इरुवुदरिन्द इवॆल्लवू बूदियल्लि पन्नीरु सुरिदन्तायितु. (अर्थात् व्यर्थवागि कळॆदुहोगुत्तिदॆ.)॥44॥

पदच्छेदः

44. siitaam apashyataH = not seeing Seetha; mama kiirtimaalaa = my garland of glory; chiraraatraaya = of long time; sujaatamuula = with a strong foundation; subhagaa = beautiful one; yashasvinii = together with fame; prabhagnaa = has been destroyed.

अनुवादः

“Not seeing Seetha, my garland of glory of long time with a strong foundation, beautiful one together with fame has been destroyed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः ।
नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम् ॥ ४५ ॥

तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्ष मूलिकः ॥ ५-१३-४५ न इतः प्रतिगमिष्यामि ताम् अदृष्ट्वा असित ईक्षणाम् ।

‘अथवा अब मैं नियमपूर्वक वृक्षके नीचे निवास करनेवाला तपस्वी हो जाऊँगा; किंतु उस असितलोचना सीताको देखे बिना यहाँसे कदापि नहीं लौटूँगा ॥ ४५ ॥

आदुदरिन्द सीतादेवियन्नु काणदॆ नानु किष्किन्धॆगॆ होगुवुदे इल्ल. नानीग तपस्वियादरू आगुत्तेनॆ, अथवा नियतवाद व्रतवन्नु कैगॊण्डु वृक्षद बुडदल्लि वासिसुत्तेनॆ.॥45॥

पदच्छेदः

45. bhavishhyaami = I will become; taapasovaa = as a hermit; niyataH = who is self restrained; vR^ikshamuulikaH = resorting to trees and herbs; na pratigamishhyaami = I will not go; itaH = from here; adR^ishhTvaa = not seeing; taam = Seetha; asitekshanaam = with black eyes.

अनुवादः

“I will become a hermit who is self restrained resorting to trees and herbs, I will not go from here not seeing Seetha with black eyes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि तु प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् ।
अङ्गदः सहितः सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति ॥ ४६ ॥

यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् । अङ्गदःसह तैःसर्वैर्वानरैर्न भविष्यति ।

यदि इतः प्रतिगच्चामि सीताम् अनधिगम्य ताम् ॥ ५-१३-४६ अन्गदः सहितैः सर्वैर् वानरैर् न भविष्यति ।

‘यदि सीताका पता लगाये बिना ही मैं लौट जाऊँ तो समस्त वानरोंसहित अंगद जीवित नहीं रहेंगे ॥ ४६ ॥

विनाशे बहवो दोषा जीवन् प्राप्नोति भद्रकम् ।
तस्मात् प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवति सङ्गमः ॥ ४७ ॥

विनाशे बहवो दोषा जीवन् भद्राणि पश्यति ।

‘इस जीवनका नाश कर देनेमें बहुत-से दोष हैं । जो पुरुष जीवित रहता है, वह कभी-न-कभी अवश्य कल्याणका भागी होता है; अतः मैं इन प्राणोंको धारण किये रहूँगा । जीवित रहनेपर अभीष्ट वस्तु अथवा सुखकी प्राप्ति अवश्यम्भावी है’ ॥ ४७ ॥

पूज्यळाद सीतादेवियन्नु दर्शिसदॆ इल्लिन्द नानु मित्ररल्लिगॆ मरळि होदरॆ अङ्गदादि वानररू जीविसिरलाररु. ‘‘निराशॆयिन्द असुनीगिदरॆ अनेक दोषगळु उण्टागुत्तवॆ. जीविसिद्दरॆ ऎन्दादरॊन्दु दिन शुभवन्नु काणबहुदु.॥46-47॥

पदच्छेदः

46. yadi pratigachchhaami = if I go back; itaH = from here; anadhigamyaa = without knowing; taam siitaam = that Seetha; na bhavishhyati = there will not be; angadhaH = Angada; sarvaiH tai vaanaraiH saH = together with all those Vanaras.

अनुवादः

“If I go back from here without knowing that Seetha, there will not be Angada together with all those Vanaras.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

47. bahavaH doshhaaH = there are lot of blemishes; vinaashe = in dieing; jiivan = one who is alive; pashyati = sees; bhadraaNi = auspicious things; tasmaat = for that reason; dharishhyaami = I will keep; praaNaan = my life; druvaH = it is definite; jiivitasamgaaH = for the meeting of people who are alive.

अनुवादः

“There are lots of blemishes in dying; one who is alive sees auspicious things. For that reason I will keep my life. It is definite for the meeting of people who are alive.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन् बहु ।
नाध्यगच्छत् तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्जरः ॥ ४८ ॥

एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन् मुहुः ।

एवम् बहु विधम् दुह्खम् मनसा धारयन् मुहुः ॥ ५-१३-४८ न अध्यगच्चत् तदा पारम् शोकस्य कपि कुन्जरः ।

इस तरह मनमें अनेक प्रकारके दुःख धारण किये कपिकुञ्जर हनुमान् जी शोकका पार न पा सके ॥ ४८ ॥

अदरिन्द नानु प्राणगळन्नु तॊरॆयुवुदिल्ल ; बदुकिये इरुवॆनु. जीविसिरुववनिगॆ सुखवु लभिसुवुदु निश्चयवु.’’ कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनु हीगॆ परि-परियागि योचिसुत्ता नाना विधवाद दुःखगळन्नु मनस्सिनल्लि तुम्बि कॊण्डिद्दनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. kapikuJNjaraH = Hanuma; dhaarayan = carrying; manasaa = in mind; bahuvidham duHkham = sorrow of various kinds; muhuH = again and again; naadhyagachchhat = did not get; tadaa = then; shokhasya paaram = the crossing of sorrow.

अनुवादः

Hanuma carrying in mind sorrow of various kinds again and again did not get then the crossing of sorrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विक्रममासाद्य धैर्यवान् कपिकुञ्जरः ।
रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् ।
काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति ॥ ४९ ॥

रावणम् वा वधिष्यामि दशग्रीवम् महा बलम् ॥ ५-१३-४९ कामम् अस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णम् भविष्यति ।

तदनन्तर धैर्यवान् कपिश्रेष्ठ हनुमान् ने पराक्रमका सहारा लेकर सोचा—‘अथवा महाबली दशमुख रावणका ही वध क्यों न कर डालूँ । भले ही सीताका अपहरण हो गया हो, इस रावणको मार डालनेसे उस वैरका भरपूर बदला सध जायगा ॥ ४९ ॥

अथवैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम् ।
रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव ॥ ५० ॥

रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् ।
काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति ॥

अथवा एनम् समुत्क्षिप्य उपरि उपरि सागरम् ॥ ५-१३-५० रामाय उपहरिष्यामि पशुम् पशु पतेर् इव ।

‘अथवा इसे उठाकर समुद्रके ऊपर-ऊपरसे ले जाऊँ और जैसे पशुपति (रुद्र या अग्नि)-को पशु अर्पित किया जाय, उसी प्रकार श्रीरामके हाथमें इसको सौंप दूँ’ ॥ ५० ॥

पदच्छेदः

50. athavaa = otherwise; samutkshipyaa = carrying; evam = this Ravana; saagaram uparyupari = over the surface of ocean; upaharishhyaami = I will take him; raamaaya = to Rama; pashum iva = like an animal; pashupate = to the lord of animals.

अनुवादः

“Otherwise carrying this Ravana over the surface of ocean I will take him to Rama like an animal to the lord of animals.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति चिन्तासमापन्नः सीतामनधिगम्य ताम् ।
ध्यानशोकपरीतात्मा चिन्तयामास वानरः ॥ ५१ ॥

अथवैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम् ।
रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव ॥

इति चिन्ता समापन्नः सीताम् अनधिगम्य ताम् ॥ ५-१३-५१ ध्यान शोका परीत आत्मा चिन्तयाम् आस वानरः ।

इस प्रकार सीताजीको न पाकर वे चिन्तामें निमग्न हो गये । उनका मन सीताके ध्यान और शोकमें डूब गया । फिर वे वानरवीर इस प्रकार विचार करने लगे— ॥ ५१ ॥

ई शोकदिन्द हॊरबरलु अवनिगॆ साध्यवागले इल्ल. अनन्तर धैर्यशालियू, कपिश्रेष्ठनू आद मारुतियु तन्न पराक्रमवन्नु स्मरिसुत्ता हीगॆ अन्दुकॊण्डनु अपहृतळाद सीतादेवियु तन्न पाडिगॆ ऎल्लादरू इरलि, मुन्देनागुवुदो आगली, आदरॆ नानीग मॊदलिगॆ महाबलनाद हत्तु तलॆय रावणनन्ने संहार माडुत्तेनॆ. इदरिन्द अवनु माडिद अपराधक्कॆ तक्क प्रतीकार आदन्तागुत्तदॆ. हागिल्लदिद्दरॆ इवनन्ने ऎत्तिकॊण्डु समुद्रवन्नु लङ्घिसि पशुपतिगॆ पशुवन्नु ऒप्पिसुवन्तॆ रामनिगॆ ऒप्पिसिबिडुत्तेनॆ.*॥49-51॥

पदच्छेदः

49. vaa = otherwise; vadhishhyaami = I will kill; raavaNam = Ravana; dashagriivam = with ten heads; mahaabalam = with great prowess; hR^itaa = the stolen; siitaa = Seetha; kaamam astu = whatever happened to her; pratyaachiirNam bhavishhyati = this will be a revenge to that.

अनुवादः

“Otherwise I will kill Ravana with ten heads, with great prowess. Whatever happened to the stolen Seetha, this will be revenge to that.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

51. vaanaraH = Hanuma; anadhigamya = not seeing; taam siitaam = that Seetha; iti = thus; samaapannaH = begetting; chintaam = sorrow; chintayaamaasa = thought; dhyaanashokapariitaatma = with a mind cluttered with thoughts and sorrow.

अनुवादः

Hanuma not seeing that Seetha thus begetting sorrow, thought with a mind cluttered with thoughts and sorrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावत् सीतां न पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् ।
तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः ॥ ५२ ॥

इति चिन्तां समापन्नः सीतामनधिगम्यताम् ।
ध्यानशोकपरीतात्मा चिन्तयामास वानरः ॥

यावत् सीताम् न पश्यामि राम पत्नीम् यशस्विनीम् ॥ ५-१३-५२ तावद् एताम् पुरीम् लन्काम् विचिनोमि पुनः पुनः ।

‘जबतक मैं यशस्विनी श्रीराम-पत्नी सीताका दर्शन न कर लूँगा, तबतक इस लंकापुरीमें बारंबार उनकी खोज करता रहूँगा ॥ ५२ ॥

सम्पातिवचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् ।
अपश्यन् राघवो भार्यां निर्दहेत् सर्ववानरान् ॥ ५३ ॥

यावत् सीतांहि पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् ।
तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः ॥

सम्पाति वचनाच् च अपि रामम् यदि आनयामि अहम् ॥ ५-१३-५३ अपश्यन् राघवो भार्याम् निर्दहेत् सर्व वानरान् ।

‘यदि सम्पातिके कहनेसे भी मैं श्रीरामको यहाँ बुला ले आऊँ तो अपनी पत्नीको यहाँ न देखनेपर श्रीरघुनाथजी समस्त वानरोंको जलाकर भस्म कर देंगे ॥ ५३ ॥

महाभागॆयाद सीतादेवियन्नु काणदे हनुमन्तनु हीगॆ परि-परियागि चिन्तिसुत्तिद्दनु. चिन्तॆ मत्तु शोकगळिन्द अवन मनस्सु तुम्बिहोगित्तु. मुन्देनु माडबेकॆम्बुदर बगॆगॆ पुनः-पुनः चिन्तिसुत्तले इद्दनु. ‘यशोवतियाद, श्रीरामन पत्नियाद सीतादेवियन्नु काणुववरॆगॆ नानु ई लङ्कॆयल्लि मरळि-मरळि हुडुकुत्तले इरुत्तेनॆ.॥52-53॥

पदच्छेदः

52. yaavat = to wherever; pashyaami = I see; siitaam = Seetha; raamapatniim = the wife of Sri Rama; yashasviniim = and one with fame; tavat = till there; vichinomi = I will search; etaam laN^kaam puriim = the city of Lanka; punaH punaH = again and again.

अनुवादः

“To wherever I see Seetha, the wife of Sri Rama and one with fame, till there I will search the city of Lanka again and again.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

53. sampaati vachanaat = based on words of Sampati; aham aanayaami yadi = if I bring; raamam = Sri Rama(then); raghavaH = Sri Rama; apasyan = not seeing; bhaaryaam = wife; nirdahet = will burn; sarva vaanaraan = all Vanaras.

अनुवादः

“Based on words of Sampati if I bring Sri Rama then Sri Rama not seeing wife will burn all Vanaras.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः ।
न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः ॥ ५४ ॥

सम्पातिवचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् ।
अपश्यन् राघवो भार्यां निर्दहेत् सर्ववानरान् ॥

इह एव नियत आहारो वत्स्यामि नियत इन्द्रियः ॥ ५-१३-५४ न मत् कृते विनश्येयुः सर्वे ते नर वानराः ।

‘अतः यहीं नियमित आहार और इन्द्रियोंके संयमपूर्वक निवास करूँगा । मेरे कारण वे समस्त नर और वानर नष्ट न हों ॥ ५४ ॥

अशोकवनिका चापि महतीयं महाद्रुमा ।
इमामधिगमिष्यामि नहीयं विचिता मया ॥ ५५ ॥

इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः ।
न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः ॥

अशोक वनिका च अपि महती इयम् महा द्रुमा ॥ ५-१३-५५ इमाम् अभिगमिष्यामि न हि इयम् विचिता मया ।

‘इधर यह बहुत बड़ी अशोकवाटिका है, इसके भीतर बड़े-बड़े वृक्ष हैं । इसमें मैंने अभीतक अनुसंधान नहीं किया है, अतः अब इसीमें चलकर ढूँढ़ूँगा ॥ ५५ ॥

सम्पातिय मातिनन्तॆ सीतॆयु लङ्कॆयल्लिरुवळॆन्दु तिळिदु ऒन्दु वेळॆ श्रीरामनन्नु नानु इल्लिगॆ करतन्दरॆ तन्न भार्यॆयाद सीतॆयन्नु कणदॆ, राघवनु कुपितनागि ऎल्ल वानररन्नु सुट्टुबिडुवनु. आदुदरिन्द नानु नियतवाद आहारवन्नु सेविसुत्ता जितेन्द्रियनागि इल्लिये इद्दुबिडुवॆनु. नन्न सलुवागि नररू-वानररू विनाशहॊन्ददिरलि.॥54-55॥

पदच्छेदः

54. niyataahaaraH = with limited food; yatendriyaH = and with restrained senses; vatsyaami = and I live; ihaiva = here itself; matkR^ite = by my deed; te naravaanaraaH = those men and vanaras; na vinasheyuH = let they not be destroyed.

अनुवादः

“With limited food and with restrained senses, I live here itself. By my deed those men and vanaras

• let they not be destroyed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

55. yaa = whatever; iyam = this; ashokavanikaa = Ashoka garden; mahaadR^imaa = with great trees; dR^ishyate = is being seen; imam = this; adhigamishhyaami = I will obtain; iyam = this; na vichitaaH = has not been searched; mayaa = by me.

अनुवादः

“Whatever this Ashoka garden with great trees is being seen this I will obtain. This has not been searched by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसून् रुद्रांस्तथाऽऽदित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च ।
नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः ॥ ५६ ॥

अशोकवनिका चेयं दृश्यते या महाद्रुमा ।
इमामभिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया ॥

वसून् रुद्रामः तथा आदित्यान् अश्विनौ मरुतो अपि च ॥ ५-१३-५६ नमः कृत्वा गमिष्यामि रक्षसाम् शोक वर्धनः ।

‘राक्षसोंके शोकको बढ़ानेवाला मैं यहाँसे वसु, रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार और मरुद‍्गणोंको नमस्कार करके अशोकवाटिकामें चलूँगा ॥ ५६ ॥

इदो मुन्दॆ काणुत्तिरुव अनेक महावृक्षगळिन्द कूडिरुव, विस्तारवाद ई अशोकवनदल्लि नानु इदुवरॆविगू सीतॆयन्नु हुडुकिल्ल. ईग ई वनवन्नु हॊक्कु सीतॆयन्नु इल्लियू हुडुकुत्तेनॆ.॥56॥

पदच्छेदः

56. namaskR^itvaa = saluting; vasuun = the eight Vasus; rudraan = Rudras; tathaa = and; aadityaan = Adityas; aswinau = the two Aswinis; maruto api cha = seven maruts; gamishhyaami = I will go; shokavardhanaH = to increase the grief; rakshasaam = of Rakshasas.

अनुवादः

“Saluting the eight Vasus, Rudras and Adityas, the two Aswinis, seven Maruts, I will go to increase the grief of Rakshasas.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जित्वा तु राक्षसान् देवीमिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् ।
सम्प्रदास्यामि रामाय सिद्धीमिव तपस्विने ॥ ५७ ॥

वसून् रुद्रांस्तथादित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च ।
नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः ॥

जित्वा तु राक्षसान् देवीम् इक्ष्वाकु कुल नन्दिनीम् ॥ ५-१३-५७ सम्प्रदास्यामि रामाया यथा सिद्धिम् तपस्विने ।

‘वहाँ समस्त राक्षसोंको जीतकर जैसे तपस्वीको सिद्धि प्रदान की जाती है, इसी प्रकार श्रीरामचन्द्रजीके हाथमें इक्ष्वाकुकुलको आनन्दित करनेवाली देवी सीताको सौंप दूँगा’ ॥ ५७ ॥

राक्षसरिगॆ शोकवन्नु हॆच्चिसलु बन्दिरुव नानु अष्टवसुगळन्नू, एकादशरुद्ररन्नू, द्वादशादित्यरन्नू अश्विनीदेवतॆगळन्नू, मरुत्तरन्नू नमस्करिसि, सीतॆयन्नु हुडुकलु ई अशोकवनवन्नु प्रवेशिसुत्तेनॆ. ॥57॥

पदच्छेदः

57. jitvaatu = defeating; sarvaan rakshasaan = all Rakshasas; sampradaasyaami = I will give; ikshvaaku kulanandinii = Seetha who gives happiness to Ikshvaaku dynasty; raamaya = to Sri Rama; sidhhim yathaa = as the fruit of austerity; tapasvine = to an ascetic.

अनुवादः

“Defeating all rakshasas, I will give Seetha, who gives happiness to Ikshvaaku dynasty to Sri Rama as the fruit of austerity to an ascetic.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः ।
उदतिष्ठन् महाबाहुर्हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ५८ ॥
नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय
देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै ।
नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो
नमोऽस्तु चन्द्राग्निमरुद‍्गणेभ्यः ॥ ५९ ॥

जित्वा तु राक्षसान् सर्वानिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् ।
सम्प्रदास्यामि रामाय यथा सिद्धिं तपस्विने ॥ स मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्तावग्रथितेन्द्रियः ।
उदतिष्ठन्महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः ॥

स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा चिन्ता विग्रथित इन्द्रियः ॥ ५-१३-५८ उदतिष्ठन् महा बाहुर् हनूमान् मारुत आत्मजः । नमो अस्तु रामाय सलक्ष्मणाय । देव्यै च तस्यै जनक आत्मजायै । नमो अस्तु रुद्र इन्द्र यम अनिलेभ्यो । नमो अस्तु चन्द्र अर्क मरुद् गणेभ्यः ॥ ५-१३-५९

इस प्रकार दो घड़ीतक सोच-विचारकर चिन्तासे शिथिल इन्द्रियवाले महाबाहु पवनकुमार हनुमान् सहसा उठकर खड़े हो गये (और देवताओंको नमस्कार करते हुए बोले—) ‘लक्ष्मणसहित श्रीरामको नमस्कार है । जनकनन्दिनी सीता देवीको भी नमस्कार है । रुद्र, इन्द्र, यम और वायु देवताको नमस्कार है तथा चन्द्रमा, अग्नि एवं मरुद‍्गणोंको भी नमस्कार है’ ॥ ५८-५९ ॥

चिन्तॆयिन्द व्याकुलवाद मनस्सिनिन्द कूडिद्द, महातेजस्वियाद वायुपुत्रनु क्षणकाल चिन्तिसि ऒन्दु निर्धारक्कॆ बन्दु थट्टनॆ ऎद्दुनिन्तु देवतॆगळन्नु प्रार्थिसिदनु.॥59॥

पदच्छेदः

58. mahaa tejaaH = the great gloried; maarutaatmajaH = son of Vayu; * saH hanuman* = that Hanuma; vudatishhTat = got up; chintaaH grathitedriyaH = with his senses tied by grief; dhyaatvaa = meditating; muhurtam iva = for a moment.

अनुवादः

The gloried son of Vayu that Hanuma got up with his senses tied by grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसरॆल्लरन्नु संहरिसि, इक्ष्वाकुकुलनन्दिनियाद सीतादेवियन्नु, ओर्व महातपस्विगॆ प्राप्तवागुव तपःफलदन्तॆ श्रीरामनिगॆ ऒप्पिसुत्तेनॆ.’’॥58॥

पदच्छेदः

59. namaH astu = let there be salutations; raamaaya = to Sri Rama; * sa lakshmaNaaya* = together with Lakshmana; tasyai janakaatmajaayai cha = also to that; daughter of Janaka; devyai = who is divine namaH astu = let there be salutations; rudrendra yamaanilebhyaH = to Rudra; Indra; Yama and Vaayu; namaH astu = let there be salutations; chandrarkamarudgaNebhyaH = to Chandra; Sun and Marut ganas.

अनुवादः

“Let there be salutations to Sri Rama together with Lakshmana, also to that, who is divine let there be salutations. To Rudra, Indra, Yama and Vaayu let there be salutations.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तेभ्यस्तु नमस्कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः ।
दिशः सर्वाः समालोक्य सोऽशोकवनिकां प्रति ॥ ६० ॥

नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय
देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै ।
नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो
नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः ॥

स तेभ्यः तु नमः कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः । दिशः सर्वाः समालोक्य अशोक वनिकाम् प्रति ॥ ५-१३-६०

इस प्रकार उन सबको तथा सुग्रीवको भी नमस्कार करके पवनकुमार हनुमान् जी सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर दृष्टिपात करके अशोकवाटिकामें जानेको उद्यत हुए ॥ ६० ॥

‘‘श्रीरामनिगॆ नमस्कारवु. जनकसुतॆयाद जानकिगॆ नमस्कारवु. लक्ष्मणदेवनिगू नमस्कारवु. रुद्रनिगू, इन्द्रनिगू, यमनिगू, वायुदेवरिगू, नमस्कारगळु. सूर्य, चन्द्र, मरुद्गणरिगू, नमस्कार माडुत्तेनॆ.॥60॥

पदच्छेदः

60. saH marutiH = that Hanuma; namaskR^itvaa = saluting; tebhyaH = to all those; sugriivaaya cha = and also to Sugreeva; samaalokya = observing; sarvaaH dishaH = all directions; gataH = went; ashokavanikaam = towards Ashoka garden.

अनुवादः

That Hanuma saluting to all those and also to Sugreeva, observing all directions went towards Ashoka garden.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम् ।
उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः ॥ ६१ ॥

स तेभ्यस्तु नमस्कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः ।
दिशः सर्वाः समालोक्य ह्यशोकवनिकां प्रति ॥

स गत्वा मनसा पूर्वम् अशोक वनिकाम् शुभाम् । उत्तरम् चिन्तयाम् आस वानरो मारुत आत्मजः ॥ ५-१३-६१

उन वानरवीर पवनकुमारने पहले मनके द्वारा ही उस सुन्दर अशोक-वाटिकामें जाकर भावी कर्तव्यका इस प्रकार चिन्तन किया ॥ ६१ ॥

हीगॆ मारुतियु ऎल्लरिगू नमस्करिसि ऒडॆयनाद सुग्रीवनन्नु मनस्सिनल्ले नमस्करिसि, सुत्तलू ऎल्ल कडॆगळल्लियू दृष्टि हरिसि अशोकवनद कडॆगॆ हॊरटनु.॥61॥

पदच्छेदः

61. maarutaatmajaH = the son of Vayu; saH vaanara = that Vanara; gatvaa = went; manasaa = by mind; puurvam = before itself; ashoka vanikaam = toward that Ashoka garden; shubham = the auspicious one; chintayaamaasa = pondered; uttaram = the task to be done later.

अनुवादः

The son of Vayu, that Vanara went by mind before itself toward that Ashoka garden. The auspicious one pondered the task to be done later.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला ।
अशोकवनिका पुण्या सर्वसंस्कारसंस्कृता ॥ ६२ ॥

स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम् ।
उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः ॥

ध्रुवम् तु रक्षो बहुला भविष्यति वन आकुला । अशोक वनिका चिन्त्या सर्व संस्कार संस्कृता ॥ ५-१३-६२

‘वह पुण्यमयी अशोकवाटिका सींचने-कोड़ने आदि सब प्रकारके संस्कारोंसे सँवारी गयी है । वह दूसरे-दूसरे वनोंसे भी घिरी हुई है; अतः उसकी रक्षाके लिये वहाँ निश्चय ही बहुत-से राक्षस तैनात किये गये होंगे ॥ ६२ ॥

हनुमन्तनु मॊदलु अशोकवनवन्नु मनस्सिनिन्दले प्रवेशिसि, अल्ले इरुवॆनॆन्दु भाविसि, मुन्दॆ माडबेकाद कार्यगळ बगॆगॆ हागू अल्लिरबहुदाद वातावरणद बग्गॆ योचिसतॊडगिदनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. ashokavanikaa = the Ashoka garden; dR^ivam = definitely; bhavishhyati = will be; rakshobahulaa = with many rakshasas; vanaakulaa = filled with trees; sarvasamsaara samskR^itaa = adorned with various cultures; puNyaa = and sacred.

अनुवादः

“The Ashoka garden definitely will be with many rakshasas, filled with trees, adorned with various cultures and sacred.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान् ।
भगवानपि विश्वात्मा नातिक्षोभं प्रवायति ॥ ६३ ॥

ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला ।
अशोकवनिकाऽचिन्त्या सर्वसंस्कारसंस्कृता ॥

रक्षिणः च अत्र विहिता नूनम् रक्षन्ति पादपान् । भगवान् अपि सर्व आत्मा न अतिक्षोभम् प्रवायति ॥ ५-१३-६३ सम्क्षिप्तो अयम् मया आत्मा च राम अर्थे रावणस्य च ।

‘राक्षसराजके नियुक्त किये हुए रक्षक अवश्य ही वहाँके वृक्षोंकी रक्षा करते होंगे; इसलिये जगत् के प्राणस्वरूप भगवान् वायुदेव भी वहाँ अधिक वेगसे नहीं बहते होंगे ॥ ६३ ॥

‘‘उद्यानवनगळ समूहगळिन्द व्याप्तवागिरुव, पुण्यतमवाद, सकलविधवाद संस्कारगळिन्दलू संस्कृतवागि चॆन्नागि बॆळॆदिरुव गिड-मर-बळ्ळिगळिन्द तुम्बिरुव ई अशोकवनवन्नु मॊदलु नोडिल्ल. इल्लि अनेक राक्षसरु इरबहुदॆम्बुदु निश्चयवु.॥63॥

पदच्छेदः

63. tatra = there; muulam = definitely; rakshinashcha = guards; rakshyanti = will be protecting; vihitaaha = assigned; paadapaan = trees; sarvaatma = omni present; bhagavaan api = lord Vayu also; pravaati vai = will be blowing by; naatikshobham = without force; mayaa = by me; iyam atmaa = this body; samkshiptaH = has been made small; raamaadhe = for the sake of Sri Rama; ravaNasya cha = and (to avoid) Ravana.

अनुवादः

“There definitely guards will be protecting assigned, trees, omnipresent Lord Vayu also will be blowing by without force, and by me this body has been made small for the sake of Sri Rama and to avoid Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सङ्क्षिप्तोऽयं मयाऽऽत्मा च रामार्थे रावणस्य च ।
सिद्धिं दिशन्तु मे सर्वे देवाः सर्षिगणास्त्विह ॥ ६४ ॥

रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान् ।
भगवानपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवाति वै ॥

‘मैंने श्रीरामचन्द्रजीके कार्यकी सिद्धि तथा रावणसे अदृश्य रहनेके लिये अपने शरीरको संकुचित करके छोटा बना लिया है । मुझे इस कार्यमें ऋषियोंसहित समस्त देवता सिद्धि—सफलता प्रदान करें ॥ ६४ ॥

इल्लि वनद वृक्षरक्षणॆगागि राक्षसभटरु तप्पदे नियोजितरागिरबहुदु. सर्वात्मनाद भगवान् वायुदेवरू कूड वृक्षगळु हॆच्चु अल्लाडदन्तॆ मॆल्ल-मॆल्लनॆ बीसुत्तिरुवनु.॥64॥

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् देवाश्चैव तपस्विनः ।
सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत् ॥ ६५ ॥

सङ्क्षिप्तोऽयं मयात्मा च रामार्थे रावणस्य च ।
सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह ॥

‘स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मा, अन्य देवगण, तपोनिष्ठ महर्षि, अग्निदेव, वायु तथा वज्रधारी इन्द्र भी मुझे सफलता प्रदान करें ॥ ६५ ॥

श्रीरामन कार्यसाधनॆगागियू, रावणनु नोडदिरलॆन्दु नानु नन्न शरीरवन्नु सण्णदागिसिकॊण्डिद्देनॆ. देवतॆगळू, महर्षिगळ समूहगळू, नन्न कार्यवु सिद्धिसुवन्तॆ अनुग्रहिसलि.॥65॥

वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च ।
अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च ॥ ६६ ॥
सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः ।
दास्यन्ति मम ये चान्येऽप्यदृष्टाः पथि गोचराः ॥ ६७ ॥

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे ।
सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत् ॥ वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च ।
अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च ॥

‘पाशधारी वरुण, सोम, आदित्य, महात्मा अश्विनी-कुमार, समस्त मरुद‍्गण, सम्पूर्ण भूत और भूतोंके अधिपति तथा और भी जो मार्गमें दीखनेवाले एवं न दीखनेवाले देवता हैं, वे सब मुझे सिद्धि प्रदान करेंगे ॥ ६६-६७ ॥

स्वयम्भुवाद ब्रह्मदेवरू, इतर देवतॆगळू, अग्नियू, वायुवू, वज्रपाणियाद इन्द्रनू पाशहस्तनाद वरुणनू हागे सूर्य-चन्द्ररू, महात्मराद अश्विनीदेवतॆगळू, मरुत्तुगळू, शिवनु नन्न कार्यवु सिद्धिसुवन्तॆ अनुग्रहिसलि.॥66-67॥

पदच्छेदः

64;65;66;67. devaaH = Devas; sarshhigaNaaH = together with ascetics; samvidhaasyanti = will make; siddhim = success; me = to me; iha = here; svayambhuuH = self born; brahmaa = Brahma; bhagvaan = the divine one; devaashchaivaa = and devas; agnishcha = and Agni; vaayushcha = and Vaayu; puruhuutashcha = devendra; vajrabhR^it = wearing the weapon of Vajra; varuNashcha = and Varuna ; paashahastaH = with Pasha in hand; tathaiva cha = and also; somaadityau = the Sun and the moon; aswinau cha = and the aswinis; mahaatmaanau = the great ones; marutaH = maruts; sharvaH eva cha = and Eshwara; dishantu = may give; me siddhim = my success; yaH = whoever; prabhuuH = is the lord; bhuutaanaam = of all living creatures; sarvaaNi bhuutaani = among all living beings; anye = others; ye = who; adR^ishhTaaH = being unseen; * ghocharaaH* = exist; pathi = in the path; daasyanti = may give; sidhhim = success; mama = to me.

अनुवादः

“Devas together with ascetics will make success to me here, self born Brahma the divine one and devas and Agni and Vaayu, Devendra wearing the weapon of Vajra and Varuna with Pasha in hand and also the Sun and the moon and the aswinis. The great ones Maruts and Eshwara may give my success. Whoever is the lord of all living creatures among all living beings others who being unseen exist in the path may give success to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं
शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम् ।
द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदा न्वहं
प्रसन्नताराधिपतुल्यवर्चसम् ॥ ६८ ॥

सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः ।
दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः ॥

तद् उन्नसम् पाण्डुर दन्तम् अव्रणम् । शुचि स्मितम् पद्म पलाश लोचनम् । द्रक्ष्ये तद् आर्या वदनम् कदा न्व् अहम् । प्रसन्न तारा अधिप तुल्य दर्शनम् ॥ ५-१३-६८

‘जिसकी नाक ऊँची और दाँत सफेद हैं, जिसमें चेचक आदिके दाग नहीं हैं, जहाँ पवित्र मुसकानकी छटा छायी रहती है, जिसके नेत्र प्रफुल्ल कमलदलके समान सुशोभित होते हैं तथा जो निष्कलंक कलाधरके तुल्य कमनीय कान्तिसे युक्त है, वह आर्या सीताका मुख मुझे कब दिखायी देगा? ॥ ६८ ॥

सकल प्राणिगळू, समस्त जीवकोटिगॆ अधिपतियाद श्रीमहाविष्णुवु अदृश्यरागि सञ्चरिसुव इतर देवतॆगळू नन्न कार्य सिद्धिगागि आशीर्वदिसलि.॥68॥

पदच्छेदः

68. kadaa = when; aham drakshye nu = will I see; tat aarya vadanam = that noble face; unnasam = with a high nose; paaNDuram dantam = with white teeth; avraNam = without any injuries; shuchismitam = with a bright smile; padmaphalaasha lochanam = with eyes resembling lotus petals; prasanna taaradhipa tulya darshanam = with sight equaling the splendor of clear full moon.

अनुवादः

“When will I see that noble face with a high nose, with white teeth without any injuries with a bright smile, with eyes resembling lotus petals with sight equaling the splendor of clear full moon?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षुद्रेण हीनेन नृशंसमूर्तिना
सुदारुणालङ्कृतवेषधारिणा ।
बलाभिभूता ह्यबला तपस्विनी
कथं नु मे दृष्टिपथेऽद्य सा भवेत् ॥ ६९ ॥

तदुन्नसं पाण्डरदन्तमव्रणं
शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम् ।
द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदा न्वहं
प्रसन्न ताराधिपतुल्यदर्शनम् ॥

क्षुद्रेण पापेन नृशंस कर्मणा । सुदारुण अलाम्कृत वेष धारिणा। बल अभिभूता अबला तपस्विनी । कथम् नु मे दृष्ट पथे अद्य सा भवेत् ॥ ५-१३-६९

‘इस क्षुद्र, नीच, नृशंसरूपधारी और अत्यन्त दारुण होनेपर भी अलंकारयुक्त विश्वसनीय वेष धारण करनेवाले रावणने उस तपस्विनी अबलाको बलात् अपने अधीन कर लिया है । अब किस प्रकार वह मेरे दृष्टिपथमें आ सकती हैं?’ ॥ ६९ ॥

आर्यॆयाद सीतादेविय मुखारविन्दवु, अन्दवाद मूगिनिन्द कूडिदॆ. बिळुपाद हल्लुगळिन्द शोभायमानवागिदॆ. आ सुन्दर मुखदल्लि यावुदे कलॆगळु इल्ल. शुभ्रवाद मन्दहासदिन्द युक्तवागिदॆ. तावरॆय ऎसळिगॆ समानवाद कण्णुगळिन्द कूडिद्दु, तारागण अधिपतियाद चन्द्रनन्तॆ प्रभॆयिन्दॊडगूडिदॆ. अन्तह सुन्दरवाद मुखारविन्दवन्नु नानु ऎन्दु नोडुवॆनो?॥69॥

पदच्छेदः

69. kadam = how; saa abalaa = that powerless Seetha; tapasvinii = helpless one; balaabhibhuutaa = forcefully taken away; kshudreNa = (by the) mean ; paapena = vile (Ravana); nR^ishamsa karmaNa = with a cruel action; sudaaruNa alankR^ita veshha dhaariNaa = with a horribly decorated form; bhavet nu = will fall; me dR^ishhTipathe = in the range of my sight; adya = today.

अनुवादः

“How that powerless Seetha, a helpless one, forcefully taken away by the mean vile Ravana with a cruel action, with a horribly decorated form will fall in the range of my sight today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥ १३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें तेरहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १३ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि हदिमूरनॆय सर्गवु मुगियितु.