०१२ हनूमन्निर्वेदः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

In this chapter Hanuma gets discouraging thoughts about Seetha. He thinks that Seetha might be dead. He thus gets into depression for a moment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

12. सीताके मरणकी आशंकासे हनुमान् जी का शिथिल होना, फिर उत्साहका आश्रय लेकर अन्य स्थानोंमें उनकी खोज करना और कहीं भी पता न लगनेसे पुनः उनका चिन्तित होना

स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितो
लतागृहांश्चित्रगृहान् निशागृहान् ।
जगाम सीतां प्रतिदर्शनोत्सुको
न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् ॥ १ ॥

स तस्य मध्ये भवनस्य मारुतिः
लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान् ।
जगाम सीताम्प्रति दर्शनोत्सुको
न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् ॥

स तस्य मध्ये भवनस्य वानरो । लता ग्ऱ्हामः चित्र गृहान् निशा गृहान् । जगाम सीताम् प्रति दर्शन उत्सुको । न च एव ताम् पश्यति चारु दर्शनाम् ॥ ५-१२-१

उस राजभवनके भीतर स्थित हुए हनुमान् जी सीताजीके दर्शनके लिये उत्सुक हो क्रमशः लतामण्डपोंमें, चित्रशालाओंमें तथा रात्रिकालिक विश्रामगृहोंमें गये; परंतु वहाँ भी उन्हें परम सुन्दरी सीताका दर्शन नहीं हुआ ॥ १ ॥

सीतादेवियन्नु नोडुव उत्साहदिन्द कूडिद्द हनुमन्तनु रावणन अरमनॆय मध्यभागदल्लिद्द लतागृहगळन्नु, चित्रगृहगळन्नु, रात्रिगळन्नु कळॆयुव विहारगृहगळन्नु हुडुकिदनु. आदरॆ कडु चॆलुवॆयाद वैदेहियन्नु अल्लॆल्लू काणलिल्ल.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH maarutiH = That Hanuma; darshanotsukaH = interested in sight; siitaam prati = toward Seetha; madhye = in the middle of; tasya bhavanasya = that building; jagaama = went; lataagR^ihaan = (towards) houses made of plant creepers; chitragR^ihaan = art houses; nishaagR^ihaan = nocturnal houses; na chaiva pashyati = but did not see; taam = Her; chaarudarshanaam = with a beautiful appearance.

अनुवादः

That Hanuma interested in sight of Seetha, in the middle of that building, went towards houses made of plant creepers, art houses, and nocturnal houses but did not see Her with a beautiful appearance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चिन्तयामास ततो महाकपिः
प्रियामपश्यन् रघुनन्दनस्य ताम् ।
ध्रुवं न सीता ध्रियते यथा न मे
विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली ॥ २ ॥

स चिन्तयाम् आस ततो महा कपिः । प्रियाम् अपश्यन् रघु नन्दनस्य ताम् । ध्रुवम् नु सीता म्रियते यथा न मे । विचिन्वतो दर्शनम् एति मैथिली ॥ ५-१२-२

रघुनन्दन श्रीरामकी प्रियतमा सीता जब वहाँ भी दिखायी न दीं, तब वे महाकपि हनुमान् इस प्रकार चिन्ता करने लगे— ‘निश्चय ही अब मिथिलेशकुमारी सीता जीवित नहीं हैं; इसीलिये बहुत खोजनेपर भी वे मेरे दृष्टिपथमें नहीं आ रही हैं ॥ २ ॥

महाकपियाद आञ्जनेयनु रघुनन्दननाद श्रीरामन भार्यॆयाद सीतादेवियन्नु काणदॆ इन्तु चिन्तिसिदनु ‘‘ऎल्ल कडॆगळल्लि हुडुकिदरू कण्णिगॆ काणदिरुवुदरिन्द सीतादेवियु निश्चयवागि प्राणगळन्नु तॊरॆदिरबहुदे?॥2॥

पदच्छेदः

2. saH mahaakapiH = That great Hanuma; tataH = then later; apashyan = not seeing; taam = that Seetha; priyaam = dear; raghunanadanasya = to Rama; chintayaamaasa = thought thus; me = to me; vichinvataH = searching; maithilii = Seetha; yathaa = in what way; darshanam = appearance; na upayiti = not being obtained(from that); siitaa = Seetha; dhruvam = definitely; mriyate = has died.

अनुवादः

That great Hanuma then later not seeing that Seetha dear to Rama thought thus: “to me searching Seetha in whatever way appearance not being obtained, from that Seetha definitely has died.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा राक्षसानां प्रवरेण जानकी
स्वशीलसंरक्षणतत्परा सती ।
अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणा
हता भवेदार्यपथे परे स्थिता ॥ ३ ॥

सा राक्षसानां प्रवरेण जानकी
स्वशीलसंरक्षणतत्परा सती ।
अनेन नूनं प्रतिदुष्टकर्मणा
हता भवेदार्यपथे वरे स्थिता ॥

सा राक्षसानाम् प्रवरेण बाला । स्व शील सम्रक्षण तत् परा सती । अनेन नूनम् प्रतिदुष्ट कर्मणा । हता भवेद् आर्य पथे परे स्थिता ॥ ५-१२-३

‘सती-साध्वी सीता उत्तम आर्यमार्गपर स्थित रहनेवाली थीं । वे अपने शील और सदाचारकी रक्षामें तत्पर रही हैं; इसलिये निश्चय ही इस दुराचारी राक्षसराजने उन्हें मार डाला होगा ॥ ३ ॥

आर्यर श्रेष्ठवाद मार्गवन्ने अनुसरिसुत्तिद्द अवळु तन्न शीलद संरक्षणॆयल्ले निरतळागिद्द कारण राक्षसश्रेष्ठनाद दुष्कर्मियाद ई रावणनिन्द पतिव्रतॆयाद जानकियु वधिसल्पट्टिरलूबहुदु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saa jaanakii = That Seetha; sthitaa = standing; pare aaryapathe = in the best traditional path; vashiilasamrakshaNaa tatparaa satii = being chaste interested in preserving her character; hataabhavet = must have been killed; anena raakshasaanaam pravareNa = by the king of these Rakshasas; pratidushhThakarmaNaa = who performed evil deeds; nuunam = this is certain.

अनुवादः

“That Seetha standing in the best traditional path being chaste interested, in preserving her character must have been killed by the king of these Rakshasas who performed evil deeds - this is certain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विरूपरूपा विकृता विवर्चसो
महानना दीर्घविरूपदर्शनाः ।
समीक्ष्य ता राक्षसराजयोषितो
भयाद् विनष्टा जनकेश्वरात्मजा ॥ ४ ॥

विरूपरूपा विकृता विवर्चसो
महानना दीर्घविरूपदर्शनाः ।
समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितो
भयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा ॥

विरूप रूपा विकृता विवर्चसो । महा आनना दीर्घ विरूप दर्शनाः । समीक्ष्य सा राक्षस राज योषितो । भयाद् विनष्टा जनक ईश्वर आत्मजा॥ ५-१२-४

‘राक्षसराज रावणके यहाँ जो दास्यकर्म करनेवाली राक्षसियाँ हैं, उनके रूप बड़े बेडौल हैं । वे बड़ी विकट और विकराल हैं । उनकी कान्ति भी भयंकर है । उनके मुँह विशाल और आँखें भी बड़ी-बड़ी एवं भयानक हैं । उन सबको देखकर जनकराजनन्दिनीने भयके मारे प्राण त्याग दिये होंगे ॥ ४ ॥

रावणन दासियराद राक्षसियरु विकार रूपवुळ्ळवरु. भयङ्कर आकारवुळ्ळवरू, विशालवाद मुखवुळ्ळवरू, दीर्घवागियू, विकारवागियू, कण्णुगळुळ्ळवरु. इन्तह भयङ्कर रूपिणियराद कान्तिहीन राक्षसियरन्नु नोडि, भयविह्वलळाद जनकनन्दिनियु कण्मरॆयागिरलूबहुदु.॥4॥

पदच्छेदः

4. saa janakeshwara aatmajaa = that daughter of king Janaka; vinashhTaa = died; bhayaat = of fear; samiikshya = seeing; raakshasa raajayoshhitaH = the wives of Ravana; viruuparuupaaH = with crooked appearances; vikR^itaaH = horrible ones; vivarcha saH = without radiance; mahaananaaH = with great faces; diirgha viruupa darshanaaH = with long and crooked eyes.

अनुवादः

“That daughter of King Janaka died of fear seeing the wives of Ravana with crooked appearances

• horrible ones without radiance with great faces with long and crooked eyes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं
विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम् ।
न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः
सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः ॥ ५ ॥

सीताम् अद्ऱ्ष्ट्वा हि अनवाप्य पौरुषम् । विह्ऱ्त्य कालम् सह वानरैः चिरम् । न मे अस्ति सुग्रीव समीपगा गतिः । सुतीक्ष्ण दण्डो बलवामः च वानरः ॥ ५-१२-५

‘सीताका दर्शन न होनेसे मुझे अपने पुरुषार्थका फल नहीं प्राप्त हो सका । इधर वानरोंके साथ सुदीर्घकालतक इधर-उधर भ्रमण करके मैंने लौटनेकी अवधि भी बिता दी है; अतः अब मेरा सुग्रीवके पास जानेका भी मार्ग बंद हो गया; क्योंकि वह वानर बड़ा बलवान् और अत्यन्त कठोर दण्ड देनेवाला है ॥ ५ ॥

अङ्गदादि वानररॊडनॆ बहळ कालदवरॆगॆ अलॆदाडि, सीतॆयन्नु हुडुकलु इल्लिगॆ बन्दरू अवळन्नु इदुवरॆगू काणलागलिल्ल. ऎल्ल पुरुष प्रयत्नगळू निष्फलवादुवु. आदुदरिन्द सुग्रीवन बळिगॆ होगुव मार्गवु ननगागि मुच्चिहोगिदॆ. एकॆन्दरॆ, बलिष्ठनाद सुग्रीवनु अपराधवन्नु माडिदवरिगॆ तीक्ष्णवाद दण्डनॆयन्नु विधिसुवनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. adR^ishhTvaa = without seeing; siitaam = Seetha; anavaapya = not obtaining; paurushham = destiny; vihR^itya = and wandering; chiram kaalam = for a long time; vaanaraiH saH = together with Vanaras; me = to me; gatiH naasthi = there is no path; sugriiva samiipagaa = to go near Sugreeva; vaanaraH = Sugreeva; sutiikshaNadaNDaH = has a sharp punishment; balavaamshcha = and also is strong.

अनुवादः

“Without seeing Seetha, not obtaining destiny and wandering for a long time together with Vanaras, to me there is not a path to go near Sugreeva. Sugreeva has a sharp punishment and also is strong.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः ।
न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः ॥ ६ ॥

दृष्टम् अन्तः पुरम् सर्वम् दृष्ट्वा रावण योषितः । न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः ॥ ५-१२-६

‘मैंने रावणका सारा अन्तःपुर छान डाला, एक-एक करके रावणकी समस्त स्त्रियोंको भी देख लिया; किंतु अभीतक साध्वी सीताका दर्शन नहीं हुआ; अतः मेरा समुद्रलङ्घनका सारा परिश्रम व्यर्थ हो गया ॥ ६ ॥

रावणन अन्तःपुरद ऎल्ल स्थळगळन्नु नोडियायितु. राक्षसेश्वरन पत्नियर मध्यदल्लि हुडुकिद्दायितु. आदरॆ साध्वियाद सीतादेवियु ऎल्लॆल्लू काणलिल्ल. इदरिन्दागि समुद्रवन्नु हारिकॊण्डु इल्लिगॆ बन्द नन्न प्रयत्नवॆल्ल निरर्थकवायितल्ल.॥6॥

पदच्छेदः

6. sarvam = all; antaHpuram = inner city; dR^ishhTaam = has been seen; raajayoshhitaH = women of Ravana; dR^ishhTaaH = have been seen; saadhvii = the chaste; siitaa = Seetha; na dR^ishyate = has not been seen; mama shramaH = my effort; jaataH = became; vR^ithaa = wasteful.

अनुवादः

“All inner city has been seen. Women of Ravana have been seen. The chaste Seetha has not been seen. My effort became wastefull.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति सङ्गताः ।
गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद् वदस्व नः ॥ ७ ॥

‘जब मैं लौटकर जाऊँगा, तब सारे वानर मिलकर मुझसे क्या कहेंगे; वे पूछेंगे, वीर! वहाँ जाकर तुमने क्या किया है—यह मुझे बताओ ॥ ७ ॥

नानेनादरू ईग हिन्दक्कॆ होदरॆ वानररॆल्लरू सुत्तलू सेरि नन्नन्नु प्रश्निसलिक्किल्लवे? ‘वीरने! नीनु लङ्कॆगॆ होगि अल्लेनुमाडि बन्दॆ? ऎन्दु हेळु’ मुन्तागि प्रश्निसुवरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. maam = to me; gatam = who has gone back; sarve vaanaraaH = all vanaras; samgataaH = after meeting; kim nu = what; vakshyanti = they would say; viiraa = O strong one; gatvaa = going; tatra = there; kim kR^itam = what has been done; tvayaa = by you; tat vadasva = tell that; naH = to us.

अनुवादः

“To me who has gone back all Vanaras after meeting what they would say? O strong one! Going there, what has been done by you? Tell that to us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम् ।
ध्रुवं प्रायमुपासिष्ये कालस्य व्यतिवर्तने ॥ ८ ॥

अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजम् ।
ध्रुवं प्रायमुपैष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने ॥

अदृष्ट्वा किम् प्रवक्ष्यामि ताम् अहम् जनक आत्मजाम् । ध्रुवम् प्रायम् उपेष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने ॥ ५-१२-८

‘किंतु जनकनन्दिनी सीताको न देखकर मैं उन्हें क्या उत्तर दूँगा । सुग्रीवके निश्चित किये हुए समयका उल्लङ्घन कर देनेपर अब मैं निश्चय ही आमरण उपवास करूँगा ॥ ८ ॥

जानकियन्नु काणदिरुव नानु अवरिगॆ एनॆन्दु समाधान हेळली? मेलागि सुग्रीवनु इत्तिरुव गडुवु मीरिहोगुत्तिदॆ. अदरिन्द अवरॆल्लरू प्रायोपवेशवन्ने माडुवरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. adR^ishhTvaa = without seeing; tam janakaatmajaam = that Seetha; * kim* = what; pravakshyaami = can I say; vyativartane = due to passing; kaalasya = of time; dR^ivam = definitely; upaishhyanti = they will obtain; praayam = fire.

अनुवादः

“Without seeing that Seetha what can I say? Due to passing of time, definitely they will obtain fire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानङ्गदश्च सः ।
गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः ॥ ९ ॥

किम् वा वक्ष्यति व्ऱ्द्धः च जाम्बवान् अन्गदः च सः । गतम् पारम् समुद्रस्य वानराः च समागताः ॥ ५-१२-९

‘बड़े-बूढ़े जाम्बवान् और युवराज अंगद मुझसे क्या कहेंगे? समुद्रके पार जानेपर अन्य वानर भी जब मुझसे मिलेंगे, तब वे क्या कहेंगे?’ ॥ ९ ॥

नानु समुद्रद उत्तर तीरवन्नु तलुपिदॊडनॆ नन्नॊडनॆ बन्द वृद्धराद जाम्बवन्तरु एनन्नुत्तारो! अङ्गदनु एनन्नुवनो? उळिद कपिगळु एनॆन्दु हेळुवरु? नन्नन्नु खण्डितवागि धिक्करिसुवरु. आदुदरिन्द नानु कृतकृत्यनागदॆ हिन्दिरुगुवन्तॆये इल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. gatam = (to me) who had gone; paaram = for the other shore; samudrasya = of the ocean; kim vaa = what will; vR^iddhaH jaambavaan = the old Jambava; vakshyati = say; saH = (what would)that; angadhashcha = Angada and; samaagataaH vaanaraashcha = vanaras who meet(say).

अनुवादः

“To me who had gone for the other shore of the ocean what will the old Jambavan say? What would that Angada and vanaras who meet say?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम् ।
भूयस्तत्र विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः ॥ १० ॥

अनिर्वेदः श्रियो मूलम् अनिर्वेदः परम् सुखम् ।

(इस प्रकार थोड़ी देरतक हताश-से होकर वे फिर सोचने लगे—) ‘हताश न होकर उत्साहको बनाये रखना ही सम्पत्तिका मूल कारण है । उत्साह ही परम सुखका हेतु है; अतः मैं पुनः उन स्थानोंमें सीताकी खोज करूँगा, जहाँ अबतक अनुसन्धान नहीं किया गया था ॥ १० ॥

कळवळगॊळ्ळदॆ उत्साहशीलनागुवुदे श्रेयः साधनॆगॆ मूल. अदे परम सुखवन्नु कॊडुत्तदॆ. आदुदरिन्द नानु इदुवरॆगॆ सीतॆयन्नु हुडुकदे इरुव प्रदेशगळन्नु पुनः हुडुकुत्तेनॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. airhead = non-depression; mullah = is root; shriyaH = of development; anirvedaH = Absence of despondency; param sukham = is the greatest comfort; anirvedaH = self reliance; satatam = is always; pravartakaH hi = is indeed the promoter; sarvaartheshhu = in all matters.

अनुवादः

“Non-depression is root of development. Absence of despondency is the greatest comfort. Self reliance always is indeed the promoter in all matters.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः ।
करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः ॥ ११ ॥

अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः ।
करोति सफलं जन्तोः कर्म यत्तत् करोति सः ॥

करोति सफलम् जन्तोः कर्म यच् च करोति सः । तस्माद् अनिर्वेद क्ऱ्तम् यत्नम् चेष्टे अहम् उत्तमम् ॥ ५-१२-११ अदृष्टामः च विचेष्यामि देशान् रावण पालितान् । अनिर्वेदो हि सततम् सर्व अर्थेषु प्रवर्तकः ।

‘उत्साह ही प्राणियोंको सर्वदा सब प्रकारके कर्मोंमें प्रवृत्त करता है और वही उन्हें वे जो कुछ करते हैं उस कार्यमें सफलता प्रदान करता है ॥ ११ ॥

उत्साहवॆम्बुदे मनुष्यनन्नु यावागलू ऎल्ल कर्तव्यगळल्लि प्रवर्तिसुत्तदॆ. प्रयत्नदल्लि निराशनागदॆ इरुव मनुष्यने प्रारम्भिसिद कार्यवन्नु सफल गॊळिसुत्तानॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. yat = whatever; karma = action; karoti = (human) does; * tat* = that; jantoH = (action) of man; saphalam saH karoti = is made to be successful by non-depression; tasmaat = for that reason; aham = I; cheshhTe = will perform; uttamam prayatnam = a best effort; anirvedakR^itam = together with non-depression; vicheshhyaam taavat = I will search all those; deshaan = regions; raavanapaalitaan = ruled by Ravana; adR^ishhTaan = not (yet) seen.

अनुवादः

“Whatever action a human does that action of man is made to be successful by non-depression. For that reason I will perform a best effort together with non-depression. I will search all those regions ruled by Ravana not yet seen.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मादनिर्वेदकरं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम् ।
अदृष्टांश्च विचेष्यामि देशान् रावणपालितान् ॥ १२ ॥

‘इसलिये अब मैं और भी उत्तम एवं उत्साहपूर्वक प्रयत्नके लिये चेष्टा करूँगा । रावणके द्वारा सुरक्षित जिन स्थानोंको अबतक नहीं देखा था, उनमें भी पता लगाऊँगा ॥ १२ ॥

आदुदरिन्द प्रयत्नदल्लि निराशनागदॆ उत्साहदिन्द चॆन्नाद प्रयत्नवन्नु मुन्दवरिसुत्तेनॆ. रावणनिन्द पालिसल्पट्ट, इदुवरॆविगू हुडुकदे इरुव स्थळगळल्लि पुनः सीतॆयन्नु हुडुकुत्तेनॆ.॥12॥

आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च ।
चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च ॥ १३ ॥
निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः ।
इति सञ्चिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे ॥ १४ ॥

‘आपानशाला, पुष्पगृह, चित्रशाला, क्रीड़ागृह, गृहोद्यानकी गलियाँ और पुष्पक आदि विमान—इन सबका तो मैंने चप्पा-चप्पा देख डाला (अब अन्यत्र खोज करूँगा) ।’ यह सोचकर उन्होंने पुनः खोजना आरम्भ किया ॥ १३-१४ ॥

नानिदुवरॆगॆ पानशालॆगळल्लि, पुष्पगृहगळल्लि, चित्रशालॆगळल्लि, क्रीडागृहगळल्लि, अरमनॆय कैदोटगळल्लि, ओणिगळल्लि, पुष्पकवे मॊदलाद विमानगळल्लि अरमनॆय ऎल्लॆडॆगळल्लू हुडुकिदॆ. मुन्दॆ इवुगळन्नु बिट्टु बेरॆडॆगळल्लि हुडुकुत्तेनॆ. ऎन्दु निश्चयिसि पुनः हुडुकलु प्रारम्भिसिदनु.॥13-14॥

पदच्छेदः

12;13. apaanashaalaaH = bars; vichitaaH = have been searched; tathaa = in the same way; pushhpagR^ihaanicha = flower houses; chitrashaalaashcha = art houses; * vichitaaH* = have been searched; bhuuyaH = again; kriiDaagR^ihaanicha = pleasure houses; nishhkuTaantararathyaashcha = pathways in the middle of gardens; vimaanaanicha = buildings; sarvashaH = in all directions(have been searched).

अनुवादः

“Bars have been searched; in the same way flower houses, art houses have been searched; again pleasure houses, pathways in the middle of gardens, buildings in all directions have been searched.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14. iti = thus; samchintya = thinking; upachakrame = (Hanuma) began; vichetum = to search; bhuuyopi = again; bhuumiigR^ihaan = undergrounds; * chaityagR^ihaan* = houses at the beginning of street intersections; gR^ihaati gR^ihakaanapi = and also small houses faraway from the main houses.

अनुवादः

Thus thinking Hanuma began to search again undergrounds, houses at the beginning of street intersections and also small houses faraway from the main houses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि ।
उत्पतन् निपतंश्चापि तिष्ठन् गच्छन् पुनः क्वचित् ॥ १५ ॥

भूमीगृहांश्चॆत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि ।
उत्पतन्निष्पतंश्चापि तिष्ठन् गच्छन् पुनः पुनः ॥

वे भूमिके भीतर बने हुए घरों (तहखानों)-में, चौराहोंपर बने हुए मण्डपोंमें तथा घरोंको लाँघकर उनसे थोड़ी ही दूरपर बने हुए विलास-भवनोंमें सीताकी खोज करने लगे । वे किसी घरके ऊपर चढ़ जाते, किसीसे नीचे कूद पड़ते, कहीं ठहर जाते और किसीको चलते-चलते ही देख लेते थे ॥ १५ ॥

अपवृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन् ।
प्रविशन् निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्निव ॥ १६ ॥

अपावृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघाटयन् ।
प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि ॥

घरोंके दरवाजोंको खोल देते, कहीं किंवाड़ बंदकर देते, किसीके भीतर घुसकर देखते और फिर निकल आते थे । वे नीचे-कूदते और ऊपर उछलते हुए-से सर्वत्र खोज करने लगे ॥ १६ ॥

सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः ।
चतुरङ्गुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते ।
रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः ॥ १७ ॥

सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः ।
चतुरङ्गुलमात्रॊऽपि नावकाशः स विद्यते ॥

चतुर् अन्गुल मात्रो अपि न अवकाशः स विद्यते । रावण अन्तः पुरे तस्मिन् यम् कपिर् न जगाम सः ॥ ५-१२-१७

उन महाकपिने वहाँके सभी स्थानोंमें विचरण किया । रावणके अन्तःपुरमें कोई चार अंगुलका भी ऐसा स्थान नहीं रह गया, जहाँ कपिवर हनुमान् जी न पहुँचे हों ॥

पदच्छेदः

17. saH kapiH = that Hanuma; tasmin ravaNaantaH pure = in that city of Ravana; yam na jagaama = whatever region he did not go; saH = avakaashaH = that region; * na vidhyate* = was not there; chaturaN^guLa maatro.api = even for four angulas.

अनुवादः

That Hanuma in that city of Ravana - whatever region he did not go that region was not there even for four angulas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राकारान्तरवीथ्यश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः ।
श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम् ॥ १८ ॥

प्राकारान्तररथ्याश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः ।

प्राकर अन्तर रथ्याः च वेदिकः चैत्य संश्रयाः । श्वभ्राः च पुष्करिण्यः च सर्वम् तेन अवलोकितम् ॥ ५-१२-१८

उन्होंने परकोटेके भीतरकी गलियाँ, चौराहेके वृक्षोंके नीचे बनी हुई वेदियाँ, गड्ढे और पोखरियाँ—सबको छान डाला ॥ १८ ॥

नॆलमाळिगॆगळल्लियू, देवालयगळल्लियू, मण्टपगळल्लियू, मनॆगळिगॆ स्वल्प दूरदल्लि स्वेच्छा विहार्थवागि निर्मिसिद मनॆगळल्लियू, पुनः-पुनः सीतादेवियन्नु हुडुकतॊडगिदनु. हागॆ होगुत्तिरुवाग हनुमन्तनु ऒम्मॆ नॆगॆयुत्ता, मत्तॊम्मॆ मेलिनिन्द कॆळक्कॆ धुमुकुत्ता, मगदॊम्मॆ ऒन्दॆडॆयल्लि निन्तु नोडुत्तिद्दनु. अनन्तर पुनः मुन्दक्कॆ होगुत्तिद्दनु. मनॆगळ बागिलुगळन्नु तॆरॆयुत्ता, चिक्क-चिक्क बागिलुगळन्नु तट्टुत्ता, ऒम्मॆ मनॆयॊळगॆ प्रवेशिसुत्ता, अल्लि सीतॆयन्नु काणदॆ हॊरबन्दु, मनॆय मेलक्कॆ हारुत्ता, मॆलिनिन्द कॆळक्कॆ धुमुकुत्ता हुडुकुत्तिद्दनु. ऒळगॆ होगलु अवकाशविद्द ऎल्ल स्थळगळल्लियू महा कपियाद हनुमन्तनु सञ्चरिसिदनु. रावणन अन्तःपुरदल्लि हुडुकदिरुव नाल्कु अङ्गुल जागवू उळियलिल्ल. प्राकारद ऒळभागदल्लिद्द बीदिगळन्नु, चौकगळल्लिरुव जगुलिगळन्नू, हळ्ळगळन्नू, सरोवरगळन्नू, इतर ऎल्ल प्रदेशगळन्नू अवनु वीक्षिसिदनु.॥15-18॥

पदच्छेदः

15;16. saH mahaakapiH = the great Hanuma; utpatan = flying; punaH punaH = again and again; nishhpatamshchaapi = and jumping down; tishhThan = standing up; ghachchhan = walking; dvaaraaNi apaavR^iNvan = opening doors; kavaaTaani avaghaaTayan = pushing doors; pravishan = and entering(inside); nishhpatamshchaapi = coming out; prapatan = climbing down; utpatan api = climbing up; vichachaara = wandered; sarvam avakaasam = all opportunity.

अनुवादः

The great Hanuma flying again and again and jumping down, standing up, walking, opening doors, pushing doors and entering inside, coming out, climbing down, climbing up wandered all opportunity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

18. prakaarantara radhyaashcha = streets in the middle of fort walls; vedikaaH = platforms; chaitya samshrayaaH = together with the intersection of four streets; diirghikaaH = wells; pushhkariNyashcha = lakes; sarvam = all these; avalokitam = had been seen; tena = by him.

अनुवादः

Streets between fort walls, platforms together with the intersection of four streets, wells, lakes all these had been seen by him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा ।
दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा ॥ १९ ॥

दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम् ।
राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तदा ॥

राक्षस्यो विविध आकारा विरूपा विकृताः तथा । दृष्टा हनूमता तत्र न तु सा जनक आत्मजा ॥ ५-१२-१९

हनुमान् जी ने जगह-जगह नाना प्रकारके आकारवाली, कुरूप और विकट राक्षसियाँ देखीं; किंतु वहाँ उन्हें जानकीजीका दर्शन नहीं हुआ ॥ १९ ॥

विध-विधवाद आकारगळन्नु हॊन्दिद्द, विकार रूपिणियरागिद्द, विकृतरागि काणुत्तिद्द राक्षसियरन्नु हनुमन्तनु आ ऎल्ल स्थळगळल्लियू नोडिदनु. आदरॆ जनकन मगळु मात्र ऎल्लियू काणलिल्ल.॥19॥

पदच्छेदः

19. raakshasyaH = Rakshasa women; vividhaakaaraaH = of various forms; viruupaaH = with crooked forms; tathaa = and; vikR^utaaH = horrific forms; dR^ishhTaaH = had been seen; tatra = there; hanumataa = by Hanuma; na tu = but not; saa janakaatmajaa = that Seetha.

अनुवादः

Rakshasa women of various forms, with crooked forms and horrific forms had been seen there by Hanuma but not that Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रूपेणाप्रतिमा लोके परा विद्याधरस्त्रियः ।
दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी ॥ २० ॥

रूपेणाप्रतिमा लोके वरा विद्याधरस्त्रियः ।

रूपेण अप्रतिमा लोके वरा विद्या धर स्त्रियः । दृटा हनूमता तत्र न तु राघव नन्दिनी ॥ ५-१२-२०

संसारमें जिनके रूप-सौन्दर्यकी कहीं तुलना नहीं थी ऐसी बहुत-सी विद्याधरियाँ भी हनुमान् जी की दृष्टिमें आयीं; परंतु वहाँ उन्हें श्रीरघुनाथजीको आनन्द प्रदान करनेवाली सीता नहीं दिखायी दीं ॥ २० ॥

रूपदल्लि अप्रतिमॆयराद श्रेष्ठराद विद्याधर स्त्रीयरन्नु, हनुमन्तनु अल्लि नोडिदनु. आदरॆ राघवनिगॆ आनन्दवन्नुण्टुमाडुव सीतॆयन्नु मात्र नोडलिल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. varaaH = the best; vidhyaadhara striiyaH = Vidhyaadara women; ruupeNa apratimaaH = incomparable by beauty; loke = in the world; dR^ishhTaaH = had been seen; tatra = there; hanumataa = by Hanuma; na tu = but not; raaghavanandinii = Seetha.

अनुवादः

The best Vidhyadhara women incomparable by beauty in the world had been seen there by Hanuma, but not Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा ॥ २१ ॥

दृष्टा हनुमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा ।

नाग कन्या वर आरोहाः पूर्ण चन्द्र निभ आननाः ।

हनुमान् जी ने सुन्दर नितम्ब और पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाली बहुत-सी नागकन्याएँ भी वहाँ देखीं; किंतु जनककिशोरीका उन्हें दर्शन नहीं हुआ ॥ २१ ॥

पूर्णचन्द्रनन्तॆ अन्दवाद मुखगळन्नु हॊन्दिदवरू, रूपवैभवसम्पन्नरू, आद नागकन्यॆयरन्नु अल्लि नोडिदनु. आदरॆ हनुमन्तनिगॆ साध्वियाद सीतादेवियु कण्डुबरलिल्ल.॥21॥

पदच्छेदः

21.naagakanyaaH = naaga women; varaaroha = with beautiful buttocks; * puurNachandra nibhaananaaH* = with faces equaling full moon; dR^ishhTaaH = had been seen; hanumataa = by Hanuma; tatra = there; na tu = but not; siitaa = Seetha; su madhyamaa = with a beautiful waist.

अनुवादः

Naaga women with beautiful buttocks, with faces equaling full moon had been seen by Hanuma there, but not Seetha with a beautiful waist.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद‍्धृताः ।
दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी ॥ २२ ॥

प्रमथ्य राक्षस इन्द्रेण नाग कन्या बलाद्द् हृताः । दृष्टा हनूमता तत्र न सा जनक नन्दिनी ॥ ५-१२-२२ दृष्टा हनूमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा ।

राक्षसराजके द्वारा नागसेनाको मथकर बलात् हरकर लायी हुई नागकन्याओंको तो पवनकुमारने वहाँ देखा; किंतु जानकीजी उन्हें दृष्टिगोचर नहीं हुईं ॥ २२ ॥

रावणनु बलात्कारदिन्द सॆळॆदु तन्दु, निर्बन्धदल्लट्ट नागकन्यॆयरन्नु नोडिदनु. आदरॆ जनकनन्दिनियन्नु मात्र नोडलिल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. naagakanyaaH = naaga women; hR^itaaH = who had been stolen; balata = forcefully; pramathya = being defeated; raakshasendreNa = by Ravana; dR^ishhTaaH = had been seen; tatra = there; hanumataa = by Hanuma; na saa janakanandinii = not that Seetha.

अनुवादः

Naaga women who had been stolen forcefully, being defeated by Ravana had been seen there by Hanuma, not that Seetha

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः ।
विषसाद महाबाहुर्हनूमान् मारुतात्मजः ॥ २३ ॥

सो अपश्यमः ताम् महा बाहुः पश्यमः च अन्या वर स्त्रियः । विषसाद महा बाहुर् हनूमान् मारुत आत्मजः ॥ ५-१२-२३

महाबाहु पवनकुमार हनुमान् को दूसरी बहुत-सी सुन्दरियाँ दिखायी दीं; परंतु सीताजी उनके देखनेमें नहीं आयीं । इसलिये वे बहुत दुःखी हो गये ॥ २३ ॥

महाबाहुवू, बुद्धिशालियू आद वायुनन्दननु इतर ऎल्ल श्रेष्ठ नारियरन्नु कण्डरू सीतादेवियन्नु काणदॆ विचारग्रस्तनादनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. saH hanuman = That Hanuma; mahaa baahuH = with great arms; diimaan = the wise one; maarutaatmaja = the son of Vayu; apasyan = not seeing; taam = that Seetha; pasyan = seeing; anyaaH = other; varastriyaH = best women; vishhasaada = became depressed; muhuH = again and again.

अनुवादः

That Hanuma with great arms, the wise one, the son of Vayu not seeing that Seetha and seeing other women became depressed again and again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च ।
व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागतः ॥ २४ ॥

विषसाद मुहुर्धीमान् हनुमान् मारुतात्मजः ।
उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च ॥ व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागमत् ।

उद्योगम् वानर इन्द्राणम् प्लवनम् सागरस्य च । व्यर्थम् वीक्ष्य अनिल सुतः चिन्ताम् पुनर् उपागमत् ॥ ५-१२-२४

उन वानरशिरोमणि वीरोंके उद्योग और अपने द्वारा किये गये समुद्रलंघनको व्यर्थ हुआ देखकर पवनपुत्र हनुमान् वहाँ पुनः बड़ी भारी चिन्तामें पड़ गये ॥

अवतीर्य विमानाच्च हनूमान् मारुतात्मजः ।
चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः ॥ २५ ॥

अवतीर्य विमानाच्च हनुमान् मारुतात्मजः ।

अवतीर्य विमानाच् च हनूमान् मारुत आत्मजः । चिन्ताम् उपजगाम अथ शोक उपहत चेतनः ॥ ५-१२-२५

उस समय वायुनन्दन हनुमान् विमानसे नीचे उतर आये और बड़ी चिन्ता करने लगे । शोकसे उनकी चेतनाशक्ति शिथिल हो गयी ॥ २५ ॥

सीतान्वेषणॆगागि किष्किन्धॆयिन्द हॊरटु ऎल्ल दिक्कुगळिगू तॆरळिद वानरर प्रयत्नगळू, तानु समुद्रवन्नु लङ्घिसिदुदु व्यर्थवायितल्ल ऎन्दु भाविसि, अनिल नन्दननु पुनः चिन्तॆयल्लि मुळुगिदनु. वायुसुतनाद हनुमन्तनु पुष्पकविमानदिन्द कॆळगिळिदु, शोकदिन्द कङ्गॆट्टु आलोचिसतॊडगिदनु. ॥24-25॥

पदच्छेदः

24. viikshya = seeing; udyogam = the effort; vaaNarendraaNaam = of the best Vanaras; plavanam cha = and the crossing; saagarasya = of ocean; vyartham = as being wasted; anilasutaH = Hanuma; chintaam upaagamat = got depression; punaH = again.

अनुवादः

Seeing the effort of the best Vanaras and the crossing of ocean as being wasted, Hanuma got depression again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25. atha = there after; maarutaatmajaH = the son of Vaayu; hanuman = Hanuma; avatiirya = got down; vimaanaat = from Pushpaka; upaagamat = obtained; chintaam = thought; shokohahatachetanaH = with a mind overcome with grief.

अनुवादः

Thereafter the son of Vayu Hanuma got down from Pushpaka, obtained thought with a mind overcome with grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें बारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १२ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि हन्नॆरडनॆय सर्गवु मुगियितु.