०११ हनुमता रावणान्तःपुरे सीतान्वेषणम्

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

Realizing that the woman he saw at Ravana’s house was not Seetha, Hanuma begins to search again for Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

11. वह सीता नहीं है—ऐसा निश्चय होनेपर हनुमान् जी का पुनः अन्तःपुरमें और उसकी पानभूमिमें सीताका पता लगाना, उनके मनमें धर्मलोपकी आशंका और स्वतः उसका निवारण होना

अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा ।
जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः ॥ १ ॥

अवधूय च ताम् बुद्धिम् बभूव अवस्थितः तदा । जगाम च अपराम् चिन्ताम् सीताम् प्रति महा कपिः ॥ ५-११-१

फिर उस समय इस विचारको छोड़कर महाकपि हनुमान् जी अपनी स्वाभाविक स्थितिमें स्थित हुए और वे सीताजीके विषयमें दूसरे प्रकारकी चिन्ता करने लगे ॥

सीतादेविय पातिव्रत्यवे मॊदलाद महागुणगळन्नु स्मरिसिद हनुमन्तनु रावणन अन्तःपुरदल्लि मलगिरुववळु सीतॆयल्लवॆन्दु निश्चयिसि स्थिरतॆयन्नु हॊन्दि, सीतादेवियु सिक्कदिरुव बग्गॆ पुनः योचिसतॊडगिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. mahaakapiH = the great Hanuma; tadaa = then; avadhuuya = removing; taam buddhim = that thought; bhabhuuva = became avasthitaH = with the right mind; jagaama = and went; aparaam chintaam = (with)another thought; siitaam prati = about Seetha.

अनुवादः

The great Hanuma then removing that thought became with the right mind and had another thought about Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी ।
न भोक्तुं नाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम् ॥ २ ॥

(उन्होंने सोचा—) ‘भामिनी सीता श्रीरामचन्द्रजीसे बिछुड़ गयी हैं । इस दशामें वे न तो सो सकती हैं, न भोजन कर सकती हैं, न शृंगार एवं अलंकार धारण कर सकती हैं, फिर मदिरापानका सेवन तो किसी प्रकार भी नहीं कर सकतीं ॥ २ ॥

श्रीरामनिन्द बेर्पट्टिरुव सीतादेवियु निश्चिन्तळागि मलगिरलारळु. आ स्थितियल्लि अन्न-पानादिगळ कडॆगॆ मनस्सागदु. अलङ्कार माडिकॊळ्ळलारळु.॥2॥

नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम् ।
न हि रामसमः कश्चिद् विद्यते त्रिदशेष्वपि ॥ ३ ॥

‘वे किसी दूसरे पुरुषके पास, वह देवताओंका भी ईश्वर क्यों न हो, नहीं जा सकतीं । देवताओंमें भी कोई ऐसा नहीं है जो श्रीरामचन्द्रजीकी समानता कर सके ॥ ३ ॥

अन्य मनुष्यन अथवा देवतॆगळ ऒडॆयनाद इन्द्रन बळियल्लियू, अवळु स्वस्थ चित्तळागि कुळितुकॊळ्ळलारळु; यार बळिगू होगलारळु. एकॆन्दरॆ श्रीरामनिगॆ सदृशनादवनु देवतॆगळल्लियू यारु इल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

2;3. saa bhaaminii = that Seetha; na arhate = is not suitable; svaptum = to sleep ; raameNa viyuktaa = separated from Rama; na bhoktum = will not eat; na apyalamkartum api = will not decorate also; na = not suited; upasevitum = to drink; paanam = a beverage; upasthaatum = to reach; anyam naram = another man; suraaNaam eshvaram api = even though he were Indra; hi = because; na vidyate hi = there is indeed no; kashchit = one; raamasamaH = equalling Rama; tridasheshhvapi = even among gods; iyam anyaa = this is another woman; iti = thus; nishchitya = deciding; saH = that Hanuma; chachaara = paced; paanabhuumau = in that banqueting hall.

अनुवादः

That Seetha is not suitable to sleep separated from Rama, will not eat, will not decorate also, not suited to drink a beverage, to reach another man even though if he were Indra because there is indeed no one equaling Rama even among gods. This is another woman - thus deciding that Hanuma paced in that banqueting hall.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्येयमिति निश्चित्य भूयस्तत्र चचार सः ।
पानभूमौ हरिश्रेष्ठः सीतासन्दर्शनोत्सुकः ॥ ४ ॥

अन्येयमिति निश्चित्य भूयस्तत्र चचार सः ।
पानभूवौ हरिश्रेष्ठः सीतासन्दर्शनोत्सुकः ॥

क्रीडितेन अपराः क्लान्ता गीतेन च तथा पराः ॥ ५-११-४ नृत्तेन च अपराः क्लान्ताः पान विप्रहताः तथा ।

‘अतः अवश्य ही यह सीता नहीं, कोई दूसरी स्त्री है ।’ ऐसा निश्चय करके वे कपिश्रेष्ठ सीताजीके दर्शनके लिये उत्सुक हो पुनः वहाँकी मधुशालामें विचरने लगे ॥

आदुदरिन्द इल्लि मलगिरुववळु ‘‘सीतादेवियन्तू अल्लवे अल्ल’’ ऎन्दु निश्चयिसिकॊण्डु आ कपिवरनु सीता सन्दर्शनक्कागि उत्साहदिन्द अन्तःपुरदल्लि हागू पानगृहगळल्लि पुनः हुडुकतॊडगिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. aparaaH = some women; klaantaaH = were tired; kriiDitena = from erotic dalliance; tathaa = and then; aparaaH = some other women; giitena = (were tired) from singing; aparaaH = some others; klaantaaH = were weary; nR^ittena = from dance; tathaa = and; paanaviprahataaH = were unconscious from consumption of liquor.

अनुवादः

Some women were tired from erotic dalliance and then some other women were tired from singing; some others were weary from dance and were unconscious from consumption of liquor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथापराः ।
नृत्येन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा ॥ ५ ॥

क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथापराः ।
नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा ॥

मुरजेषु म्ऱ्दन्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः ॥ ५-११-५ तथा आस्तरण मुख्य्येषु सम्विष्टाः च अपराः स्त्रियः ।

वहाँ कोई स्त्रियाँ क्रीड़ा करनेसे थकी हुई थीं तो कोई गीत गानेसे । दूसरी नृत्य करके थक गयी थीं और कितनी ही स्त्रियाँ अधिक मद्यपान करके अचेत हो रही थीं ॥ ५ ॥

आ पानभूमियल्लि कॆलवु स्त्रीयरु क्रीडाविहारदिन्द बळलि मलगिद्दरु. कॆलवरु हाडि-हाडि आयासगॊण्डु मलगिद्दरु. इन्नू कॆलवरु नृत्यमाडि दणिदु मलगिद्दरु. मत्तू कॆलवरु अतियाद मधुपानदिन्द प्रज्ञाशून्यरागि पवडिसिद्दरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. samsthitaaH = (some women) were stationed; murajeshhu = on tabors; mR^idaN^geshhu = on mrudangaas; piiThikaasu cha = on seats; aparaaH = some other; striyaH = women; samvishhThaaH = rested; aastaraNamukhyeshhu = on chief carpets.

अनुवादः

Some women were stationed on tabors, on Mrudangas, on seats, some other women rested on chief carpets.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुरजेषु मृदङ्गेषु चेलिकासु च संस्थिताः ।
तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः ॥ ६ ॥

मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः ।
तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः ॥

बहुत-सी स्त्रियाँ ढोल, मृदंग और चेलिका नामक वाद्योंपर अपने अंगोंको टेककर सो गयी थीं तथा दूसरी महिलाएँ अच्छे-अच्छे बिछौनोंपर सोयी हुई थीं ॥ ६ ॥

कॆलवरु डोलु-मृदङ्ग वाद्यगळन्नु नुडिसुवुदरल्लि आसक्तरागि निद्दॆहोगिद्दरु. कॆलवरु श्रेष्ठवाद हंसतूलिका तल्पगळल्लि मलगिद्दरु.॥6॥

अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः ।
रूपसंलापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा ॥ ७ ॥
देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना ।
रताधिकेन संयुक्तां ददर्श हरियूथपः ॥ ८ ॥

अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः ।
रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा ॥ देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना ।
रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः ॥

वानरयूथपति हनुमान् जी ने उस पानभूमिको ऐसी सहस्रों रमणियोंसे संयुक्त देखा, जो भाँति-भाँतिके आभूषणोंसे विभूषित, रूप-लावण्यकी चर्चा करनेवाली, गीतके समुचित अभिप्रायको अपनी वाणीद्वारा प्रकट करनेवाली, देश और कालको समझनेवाली, उचित बात बोलनेवाली और रति-क्रीड़ामें अधिक भाग लेनेवाली थीं ॥ ७-८ ॥

अन्तःपुरद समीपदल्लिये इद्द पानगृहगळल्लियू साविरारु अङ्गनॆयरु इद्दरु. अवरॆल्लरू सुन्दरवाद हागू श्रेष्ठवाद आभरणगळिन्द समलङ्कृतरागिद्दरु. तम्म रूप सौन्दर्यगळन्नु बगॆ-बगॆयागि वर्णिसि हेळुव स्वभाव दवरागिद्दरु. अन्तॆये रावणन रूपवन्नु, वीर्य-पराक्रमगळन्नु नाना रीतियिन्द बण्णिसुत्तिद्दरु. तत्कालोचितवाद गीतॆगळन्नु हाडि अवुगळ अर्थवन्नु हेळुत्तिद्दरु. ऎल्लरू देश-कालोचितवागि मातनाडुव कुशलतॆयिन्द कूडिद्दरु.॥7-8॥

पदच्छेदः

6;7. hariyuudhapaH = the warrior among Vanaras; dadarsha = saw; anN^ganaanaam sahasreNa = a thousand of women; bhuushhitena = decorated; vibhuushhaNaiH = by jewellery; ruupasallaapashiilena = with a nature of talking about beauty; yuktagiitaarthabhaashhiNaa = conversing about the correct meaning of songs(being sung) deshakaalaabhiyuktena = behaving according to time and place; yuktavaakyaabhidhaayinaa = wont to speak appropriate words; rathaabhirathasamsuptam = indulged in sleep after sexual dalliance.

अनुवादः

The warrior among Vanaras saw a thousand of women decorated by jewellery with a nature of talking about beauty, conversing about the correct meaning of songs being sung, behaving according to time and place, wont to speak appropriate words, indulged in sleep after sexual dalliance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. madhye = in the middle; taasaam = of that group of women; rakshasheshvaraH = Ravana; mahaabaahuH = with great arms; shushubhe = shone; vR^ishhabhaiva = like a bull; gavaam madhye = in the middle of cows; mahatighoshhThe = in a big cow-pen.

अनुवादः

In the middle of that group of women, Ravana with great arms shone like a bull in the middle of cows in a big cow-pen.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्यत्रापि वरस्त्रीणां रूपसंलापशायिनाम् ।
सहस्रं युवतीनां तु प्रसुप्तं स ददर्श ह ॥ ९ ॥

अन्यत्रापि वरस्त्रीणां रूपसंलापशालिनाम् ।
सहस्रं युवतीनां तु प्रसुप्तं स ददर्श ह ॥

स राक्षस इन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्वयम् ॥ ५-११-९ करेणुभिर् यथा अरण्यम् परिकीर्णो महा द्विपः ।

दूसरे स्थानपर भी उन्होंने ऐसी सहस्रों सुन्दरी युवतियोंको सोते देखा, जो आपसमें रूप-सौन्दर्यकी चर्चा करती हुई लेट रही थीं ॥ ९ ॥

मत्तॊन्दॆडॆयल्लि रूप-सम्पत्तिनिन्द कूडिद्द, सल्लाप कुशलॆयराद, नवयुवतियराद साविरारु स्त्रीयरू मलगिरुवुदन्नु आ हनुमन्तनु नोडिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saH raakshasendraH svayam = that Ravana himself; parivR^itaH = surrounded; taabhiH = by those women; shushubhe = shone; mahaadvipaH yathaa = like a great elephant; parikiirNaH = surrounded; kareNubhiH = by she elephants; mahaaraNye = in a great forest;

अनुवादः

That Ravana himself surrounded by those women, shone like a great elephant surrounded by she elephants in a great forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देशकालाभियुक्तं तु युक्तवाक्याभिधायि तत् ।
रताविरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः ॥ १० ॥

तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः ।
गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः ॥

सर्व कामैर् उपेताम् च पान भूमिम् महात्मनः ॥ ५-११-१० ददर्श कपि शार्दूलः तस्य रक्षः पतेर् गृहे ।

वानरयूथपति पवनकुमारने ऐसी बहुत-सी स्त्रियोंको देखा, जो देश-कालको जाननेवाली, उचित बात कहनेवाली तथा रतिक्रीड़ाके पश्चात् गाढ़ निद्रामें सोयी हुई थीं ॥ १० ॥

ऒन्दु विशालवाद गोशालॆयल्लि उत्तम जातिय आकळुगळ मध्यदल्लिरुव ऒन्दु कॊब्बिद गूळियन्तॆ, महाबाहुवाद रावणनु आ तरुणियर मध्यदल्लि राराजिसुत्तिद्दनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. harishaardhuulaH = the best among Vanaras; dadarsha = saw; tasya mahaatmanaH rakshaHpateH = in that wealthy Ravana’s; gR^ihe = house; paanabhuumim cha = a bar also; upetaam = consisting; sarvakaamaiH = of all desirables.

अनुवादः

The best among Vanaras saw in that wealthy Ravana’s house a bar also, consisting of all desirables.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः ।
गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः ॥ ११ ॥

स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्वयम् ।
करेणुभिर्यथारण्ये परिकीर्णो महाद्विपः ॥

उन सबके बीचमें महाबाहु राक्षसराज रावण विशाल गोशालामें श्रेष्ठ गौओंके बीच सोये हुए साँड़की भाँति शोभा पा रहा था ॥ ११ ॥

महारण्यदल्लि हॆण्णानॆगळिन्द सुत्तुवरियल्पट्ट सलगदोपादि राक्षसराजनु आ कडु चॆलुवॆयरागिद्द नवयुवतियरिन्द परिवृतनागिद्दनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. saH = Hanuma; dadarsha = saw; tatra = there; paanabhuumau = in that bar; maamsaani = meat; mR^igaaNaam = of dear; mahishhaaNaam cha = and of buffalo; varaahaaNaam cha = of wild boar; nyastaani = kept; bhaagashaH = separately;

अनुवादः

Hanuma saw there in that bar, meat of dear and of buffalo, of wild boar kept separately.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्वयम् ।
करेणुभिर्यथारण्ये परिकीर्णो महाद्विपः ॥ १२ ॥

सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः ।
ददर्श कपिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥

रौक्मेषु च विशलेषु भाजनेष्व् अर्ध भक्षितान् ॥ ५-११-१२ ददर्श कपि शार्दूल मयूरान् कुक्कुटामः तथा ।

जैसे वनमें हाथियोंसे घिरा हुआ कोई महान् गजराज सो रहा हो, उसी प्रकार उस भवनमें उन सुन्दरियोंसे घिरा हुआ स्वयं राक्षसराज रावण सुशोभित हो रहा था ॥ १२ ॥

कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनु महावीरनाद राक्षसेश्वरन अरमनॆयल्लि, सकल विधवाद कामना वस्तुगळिंलू समृद्धवागिद्द पानगृहगळन्नु नोडिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. harishaarduulaH = the best among Vanaras; dadarsha = saw; ardhabhakshitaan = half eaten; mayuraan = peacocks; tathaa = and; kukuTaan = chicken; vishaaleshhu bhaajaneshhu = in wide vessels; raukmeshhu = of golden colour.

अनुवादः

The best among Vanaras saw half eaten peacocks and chicken in wide vessels of golden colour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः ।
ददर्श कपिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ १३ ॥
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः ।
तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः ॥ १४ ॥

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः ।
तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः ॥ रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान् ।
ददर्श कपिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा ॥

उस महाकाय राक्षसराजके भवनमें कपिश्रेष्ठ हनुमान् ने वह पानभूमि देखी, जो सम्पूर्ण मनोवाञ्छित भोगोंसे सम्पन्न थी । उस मधुशालामें अलग-अलग मृगों, भैंसों और सूअरोंके मांस रखे गये थे, जिन्हें हनुमान् जी ने देखा ॥ १३-१४ ॥

मत्तॊन्दॆडॆयल्लि सुवर्ण मयवाद विशालवाद पात्रॆगळल्लि अर्ध भागवन्नु मात्रवे तिन्दुळिसिद्द नविलुगळ मत्तु कोळिगळ मांसविद्दुदन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥14॥

आ पानमन्दिरद ऒन्दु भागदल्लि मृग-महिष-वराह मुन्ताद काडुप्राणिगळ मांसखण्डगळन्नु इट्टिद्दन्नु आ कपिवरनु नोडिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. hanumaan = Hanuma; anvavaikshata = observed; varaahavaardhraaNashakaan = meat of pigs and goat; shalyaan = porcupines; mR^igamayuuraamshcha = deer and peacocks; dadhisauuvarchalaayutaan = preserved in curds and sochal salt.

अनुवादः

Hanuma observed meat of pigs and goats, porcupines, deer and peacocks preserved in curds and sochal salt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वप्यभक्षितान् ।
ददर्श कपिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा ॥ १५ ॥
वराहवाध्रीणसकान् दधिसौवर्चलायुतान् ।
शल्यान् मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत ॥ १६ ॥

वराहवाध्रीणसकान् दधिसौवर्चलायुतान् ।
शल्यान् मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत ॥ क्रकरान् विविधान् सिद्धान् चकोरानर्धभक्षितान् ।
महिषानेकशल्यांश्च च्छागांश्च कृतनिष्ठितान् ॥

वानरसिंह हनुमान् ने वहाँ सोनेके बड़े-बड़े पात्रोंमें मोर, मुर्गे, सूअर, गेंडा, साही, हरिण तथा मयूरोंके मांस देखे, जो दही और नमक मिलाकर रखे गये थे । वे अभी खाये नहीं गये थे ॥ १५-१६ ॥

इन्नॊन्दु भागदल्लि कत्तरिसि पक्व माडिद्द काडुकॊक्करॆगळ, चकोरपक्षिगळ, ऎम्मॆ, आडु मत्तु मीनुगळ मांसवन्नु सुवर्णमयवाद तट्टॆगळल्लि अर्ध तिन्दु बिट्टिद्दन्नु मारुतियु नोडिदनु.॥16॥

उप्पिनिन्दलू मॊसरिनिन्दलू संस्करिसिद्द हन्दि, मुळ्ळुहन्दि, खड्गमृग, जिङ्कॆ मत्तु नविलुगळ मांसवन्नु पानगृहद मत्तॊन्दु भागदल्लि नोडिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

14;15. (Hanuma saw) krakaraan = birds called Krakara; vividhaansiddhaan = cooked ready(to be eaten) in variety of ways; chakoraan = birds called Chakoras; ardhabhakshitaan = half eaten; mahishhaan = wild buffalos; ekashalyaamshcha = fishes called ekashleya; chhaagaamshcha = goats; lehyaan = food to be licked; vuchchaavachaan = of various kinds; peyaan = beverages; vividhaani bhojyaani = (and) various foods.

अनुवादः

Hanuma saw birds called Krakara cooked ready to be eaten in variety of ways, birds called Chakoras half eaten, wild buffalos, fishes called ekashleya, goats, food to be licked of various kinds, beverages and various foods.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृकलान् विविधांश्छागान् शशकानर्धभक्षितान् ।
महिषानेकशल्यांश्च मेषांश्च कृतनिष्ठितान् ॥ १७ ॥
लेह्यानुच्चावचान् पेयान् भोज्यान्युच्चावचानि च ।
तथाम्ललवणोत्तंसैर्विविधै रागखाण्डवैः ॥ १८ ॥

लेह्यानुच्चावचान् पेयान् भोज्यानि विविधानि च ।
तथाम्ल लवणोत्तंसैर्विविधै रागषाडवैः ॥ हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः ।
पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि ॥

कृकल नामक पक्षी, भाँति-भाँतिके बकरे, खरगोश, आधे खाये हुए भैंसे, एकशल्य नामक मत्स्य और भेड़ें—ये सब-के-सब राँध-पकाकर रखे हुए थे । इनके साथ अनेक प्रकारकी चटनियाँ भी थीं । भाँति-भाँतिके पेय तथा भक्ष्य पदार्थ भी विद्यमान थे । जीभकी शिथिलता दूर करनेके लिये खटाई और नमकके साथ भाँति-भाँतिके राग* और खाण्डव भी रखे गये थे ॥ १७-१८ ॥

\* अंगूर और अनारके रसमें मिश्री और मधु आदि मिलानेसे जो मधुर रस तैयार होता है, वह पतला हो तो ‘राग’ कहलाता है और गाढ़ा हो जाय तो ‘खाण्डव’ नाम धारण करता है । जैसा कि कहा है—
सितामध्वादिमधुरो द्राक्षादाडिमयो रसः ।
विरलश्चेत् कृतो रागः सान्द्रश्चेत् खाण्डवः स्मृतः ॥

अल्लि-इल्लि चॆल्लापिल्लियागि बिद्दिद्द अमूल्य हारगळन्नू, कालन्दुगॆगळन्नू, केयूरगळन्नू, विविधवाद फलरसगळिन्द तुम्बिद पानपात्रॆगळन्नु आ मारुतियु नोडिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

16; 17. tathaa = In the same way; bhuuH = that floor; shriyam pushhyati = was obtaining glory; adhikam = greatly; raagashhaaDabaiH = with Ragas and Shadabas; aamla lavaNottaM saiH = seasoned with sour and salty sauces; haaranuupurakeyuuraiH = with necklaces; anklets and armlets; mahaadhanaiH = of great value; apaviddhaiH = thrown around; vividhaiH phalaishcha = with various fruits; paanabhaajana vikshiptaiH = left in drinking vessels; kR^ita pushhpopa haaraa = with flowers sprinkled.

अनुवादः

In the same way that floor was obtaining glory greatly with Ragas and Shadabas seasoned with sour and salty sauces, with necklaces, anklets and armlets of great value thrown around, with various fruits left in drinking vessels, with flowers sprinkled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्राक्षि, दाळिम्बॆगळ रसदिन्दलू, कषायगळिन्दलू, हुळिये प्रधानवाद हागू उप्पु प्रधानवाद रसगळिन्दलू कूडिद्द अनेक विधवाद लेह्यगळन्नू, पानीयगळन्नु, अनेक विधवाद भक्ष्यगळन्नु, राग-खाण्डव (भक्ष्यविशेष)गळन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

18. paana bhuumiH = That bar; upalakshyate = was seen; pradiipteva = as though radiant; vinaa vahnim = without fire; shayanaasanaiH = with couches and chairs; sushlishhTaiH = well arranged; vinyastaiH = (and) placed; tatra tatra = there and there.

अनुवादः

That bar was seen as though radiant without fire, with couches and chairs well arranged and placed there and there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महानूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः ।
पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि ॥ १९ ॥
कृतपुष्पोपहारा भूरधिकां पुष्यति श्रियम् ।

कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम् ।

बहुमूल्य बड़े-बड़े नूपुर और बाजूबंद जहाँ-तहाँ पड़े हुए थे । मद्यपानके पात्र इधर-उधर लुढ़काये हुए थे । भाँति-भाँतिके फल भी बिखरे पड़े थे । इन सबसे उपलक्षित होनेवाली वह पानभूमि, जिसे फूलोंसे सजाया गया था, अधिक शोभाका पोषण एवं संवर्धन कर रही थी ॥ १९ १/२ ॥

अल्लल्लि सुव्यवस्थितवागि जोडिसल्पट्ट हंसतूलिकातल्पगळिन्दलू, आसनगळिन्दलू सम्पन्न वागिद्द आ पानगृहवु पुष्पबलियन्नु अर्पिसिद भूमियन्तॆ काणुत्तिद्दु आ अरमनॆय कान्तियन्नु हॆच्चिसुत्तित्तु.॥19॥

पदच्छेदः

19. bahuprakaaraiH maamsaiH = Many meats; vividhaiH = of different kinds; varasamskaara samskR^itaiH = cultured with various best seasonings; kushala saMyuktaiH = well arranged; pR^ithak = separately; paanabhuumigataiH = obtained that bar.

अनुवादः

Many meats of different kinds cultured with various best seasonings, well arranged separately obtained that bar.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टशयनासनैः ॥ २० ॥
पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते ।

तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टैः शयनासनैः ।

दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृत सुरा अपि । शर्कर आसव माध्वीकाः पुष्प आसव फल आसवाः ॥ ५-११-२० वास चूर्णैः च विविधैर् मृष्टाः तैः तैः पृथक् पृथक् ।

यत्र-तत्र रखी हुई सुदृढ़ शय्याओं और सुन्दर स्वर्णमय सिंहासनोंसे सुशोभित होनेवाली वह मधुशाला ऐसी जगमगा रही थी कि बिना आगके ही जलती हुई-सी दिखायी देती थी ॥ २० १/२ ॥

बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः ॥ २१ ॥
मांसैः कुशलसंयुक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् ।
दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि ॥ २२ ॥
शर्करासवमाध्वीकाः पुष्पासवफलासवाः ।
वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक् पृथक् ॥ २३ ॥

मांसैः कुशलसंयुक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् ।
दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि ॥ शर्करासवमाध्वीकपुष्पासवफलासवाः ।
वासचूर्णैश्च विविधैर्दृष्टास्तै स्तैः पृथक् पृथक् ॥ सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः ।
हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्पाटिकैरपि ॥

सम्तता शुशुभे भूमिर् माल्यैः च बहु संस्थितैः ॥ ५-११-२१ हिरण्मयैः च करकैर् भाजनैः स्फाटिकैर् अपि । जाम्बूनदमयैश्चान्याः करकैरभिवम्वृता ॥ ५-११-२२ राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च । पान श्रेष्ठम् तदा भूरि कपिः तत्र ददर्श ह ॥ ५-११-२३

अच्छी छौंक-बघारसे तैयार किये गये नाना प्रकारके विविध मांस चतुर रसोइयोंद्वारा बनाये गये थे और उस पानभूमिमें पृथक्-पृथक् सजाकर रखे गये थे । उनके साथ ही स्वच्छ दिव्य सुराएँ (जो कदम्ब आदि वृक्षोंसे स्वतः उत्पन्न हुई थीं) और कृत्रिम सुराएँ (जिन्हें शराब बनानेवाले लोग तैयार करते हैं) भी वहाँ रखी गयी थीं । उनमें शर्करासव,१ माध्वीक,२ पुष्पासव३ और फलासव४ भी थे । इन सबको नाना प्रकारके सुगन्धित चूर्णोंसे पृथक्-पृथक् वासित किया गया था ॥ २१—२३ ॥

१. शर्करासे तैयार की हुई सुरा ‘शर्करासव’ कहलाती है ।
२. मधुसे बनायी हुई ‘मदिरा’ ।
३. महुआके फूलसे तथा अन्यान्य पुष्पोंके मकरन्दसे बनायी हुई सुराको ‘पुष्पासव’ कहते हैं ।
४. द्राक्षा आदि फलोंके रससे तैयार की हुई ‘सुरा’ ।

अलङ्कारार्थवागि अल्लल्लि हाकिद्द हूमालॆगळिन्दलू, सुवर्ण कलशगळिन्दलू, स्फटिकमय पात्रॆगळिन्दलू, व्याप्तवाद आ भूमियु प्रकाशिसुत्तित्तु.॥23॥

पदच्छेदः

20. divyaaH = excellent; prasannaaH = clear; vividhaaH = various (liquors); suraaH = liquor called Sura; sharkaraa sava = liquor made of sugar; maadhviika = (liquor) made of honey; pushpaa sava = liquor made of flowers; phalaa savaaH = and liquors made of fruits; kR^ita suraaH api = also artificially made liquors; taiH taiH = those and those; mR^ishhTaaH = were cultured; pR^ithak pR^ithak = separate separately; vividhaiH vaasachuurNaiH = with various fragrant powders

अनुवादः

Excellent and clear various liquors, a liquor called Sura, liquor made of sugar, liquor made of honey, liquor made of flowers and liquors made of fruits also, artificially made liquors - those and those were cultured separately with various fragrant powders.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ पानभूमियु अग्निये इल्लदिद्दरू विविध ज्वालॆगळिन्द हॊळॆयुत्तित्तु. अल्लि अनेक प्रकारदिन्द विध-विधवाद श्रेष्ठवाद संस्कारगळिन्द संस्कृतवागि सिद्धगॊळिसिद घम-घमिसुत्तिरुव चॆन्नागि तयारिसिद भक्ष्यगळिद्दवु. आ पानशालॆयल्लि कुशलराद पाचकरिन्द प्रत्येक-प्रत्येकवागि सिद्धगॊळिसिद मांसवु राशि-राशियागि बिद्दित्तु. उत्तमवाद रुचिकरवाद विधविधवाद सहज मद्यगळन्नू (ईचल, तॆङ्गु, मत्तु ताळॆमरगळिन्द भट्टि इळिसिद मद्यगळन्नु) विध-विधवाद वासनाचूर्णगळिन्दलू, सक्करॆयिन्दलू, जेनुतुप्पदिन्दलू, पुष्प रसगळिन्दलू, द्राक्षिये मॊदलाद फलगळिन्द तयारिसिद कृत्रिमवाद पानीयगळन्नु नोडिदनु.॥20-22॥

पदच्छेदः

21;22. bhuumiH = The floor; shushubhe = shone; saMtataa = filled; maalyaishcha = by flower garlands; bahu saMsthitaiH = in a variety of forms; vividhaiH bhaajanaiH = with various vessels; hiraNmayaiH = of golden hue; sphaaTikair api = and also made of crystal; abhisaMvR^itaa = filled; anyaiH karakaiH = with other small vessels; jaambuunadamayaiH = of golden colour.

अनुवादः

The floor shone filled by flower garlands in a variety of forms, with various vessels of golden hue and also made of crystal, filled with other small vessels of golden colour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

23. kapiH = Hanuma; dadarsha ha = saw indeed; tadaa = then; bhuuri paana shreshhTham = lot of best quality liquor; kumbheshhu = in pots; raajateshhu = of silver; jaambuunadamayeshhu = and of golden colour.

अनुवादः

Hanuma saw indeed then lot of best quality liquor in pots of silver and of golden colour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः ।
हिरण्मयैश्च कलशैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि ॥ २४ ॥
जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता ।

सो अपश्यत् शात कुम्भानि शीधोर् मणिमयानि च । राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महा कपिः ॥ ५-११-२४

वहाँ अनेक स्थानोंपर रखे हुए नाना प्रकारके फूलों, सुवर्णमय कलशों, स्फटिकमणिके पात्रों तथा जाम्बूनदके बने हुए अन्यान्य कमण्डलुओंसे व्याप्त हुई वह पानभूमि बड़ी शोभा पा रही थी ॥ २४ १/२ ॥

राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च ॥ २५ ॥
पानश्रेष्ठां तथा भूमिं कपिस्तत्र ददर्श सः ।

पानश्रेष्ठं तथा भूरि कपिस्तत्र ददर्श सः ।

क्वचिद् अर्ध अवशेषाणि क्वचित् पीतानि सर्वशः । क्वचिन् न एव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ॥ ५-११-२५

चाँदी और सोनेके घड़ोंमें, जहाँ श्रेष्ठ पेय पदार्थ रखे थे, उस पानभूमिको कपिवर हनुमान् जी ने वहाँ अच्छी तरह घूम-घूमकर देखा ॥ २५ १/२ ॥

सुवर्णमयवाद गिण्डिगळिन्दलू, आ भूमियु बहळवागि शोभिसुत्तित्तु. चिन्न मत्तु बॆळ्ळिय बिन्दिगॆगळल्लि श्रेष्ठवाद पानीयगळन्नु अल्लि तुम्बिट्टिद्दरु. सुवर्णमयवाद मत्तु मणिमयवाद मद्यद गडिगॆगळू, पानपात्रॆगळू हेरळवागिद्दुदन्नु कपीश्वरनु नोडिदनु.॥24-25॥

पदच्छेदः

24. saH mahaa kapiH = That great Hanuma; apashyat = saw; bhaajanaani = vessels; puurNaani = full; shiidhoH = of liquor; shaatakumbhaani = of golden colour; maNimayaani cha = embedded with gem stones; raajataani cha = and also of silver hue.

अनुवादः

That great Hanuma saw vessels full of liquor of golden colour, embedded with gem stones and also of silver hue.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25. saH = That Hanuma; dadarsha ha = saw indeed; kvachit = at some places; paanaani = drinks; ardhaava sheshhaaNi = half filled; kvachit = (and) some places; sarvashaH piitaani = completely drunk; kvachit = (and) some places; naiva prapiitaani = not at all drunk.

अनुवादः

That Hanuma saw indeed at some places drinks half filled and at some places completely drunk and some places not at all drunk.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽपश्यच्छातकुम्भानि सीधोर्मणिमयानि च ॥ २६ ॥
तानि तानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः ।

राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः ।
क्वचिदर्धावशेषाणि क्वचित् पीतानि सर्वशः ॥ सोऽपश्यच्छातकुम्भानि शीधोर्मणिमयानि च ।

क्वचिद् भक्ष्यामः च विविधान् क्वचित् पानानि भागशः । क्वचिद् अन्न अवशेषाणि पश्यन् वै विचचार ह ॥ ५-११-२६

महाकपि पवनकुमारने देखा, वहाँ मदिरासे भरे हुए सोने और मणियोंके भिन्न-भिन्न पात्र रखे गये हैं ॥ २६ १/२ ॥

क्वचिदर्धावशेषाणि क्वचित् पीतान्यशेषतः ॥ २७ ॥
क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ।

क्वचिन्नॆव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ।

क्वचित् प्रभिन्नैः करकैः क्वचिद् आलोडितैर् घटैः । क्वचित् सम्पृक्त माल्यानि जलानि च फलानि च ॥ ५-११-२७

किसी घड़ेमें आधी मदिरा शेष थी तो किसी घड़ेकी सारी-की-सारी पी ली गयी थी तथा किन्हीं-किन्हीं घड़ोंमें रखे हुए मद्य सर्वथा पीये नहीं गये थे । हनुमान् जी ने उन सबको देखा ॥ २७ १/२ ॥

पदच्छेदः

27. kvachit = (Hanuma saw) some places; karakaiH = with vessels; prabhinnaiH = broken; kvachit = some places; ghaTaiH = with pots; aloLitaiH = in shambles; * kvachit* = some places; jalaani cha = (with) water; saMpR^iktamaalyaani = together with flower garlands; phalaani cha = and fruits.

अनुवादः

Hanuma saw some places with vessels broken, some places with pots in shambles, some places with water together with flower garlands and fruits.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्वचिद् भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित् पानानि भागशः ॥ २८ ॥
क्वचिदर्धावशेषाणि पश्यन् वै विचचार ह ।

क्वचिदन्नावशेषाणि पश्यन् वै विचचार ह ।
क्वचित् प्रभिन्नः करकैः क्वचिदालोलितैर्घटैः ॥ क्वचिध्भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित् पानानि भागशः ।

शयनानि अत्र नारीणाम् शून्यानि बहुधा पुनः । परस्परम् समाश्लिष्य काश्चित् सुप्ता वर अन्गनाः ॥ ५-११-२८

कहीं नाना प्रकारके भक्ष्य पदार्थ और कहीं पीनेकी वस्तुएँ अलग-अलग रखी गयी थीं और कहीं उनमेंसे आधी-आधी सामग्री ही बची थी । उन सबको देखते हुए वे वहाँ सर्वत्र विचरने लगे ॥ २८ १/२ ॥

पदच्छेदः

28. atra = Here; shayanaani punaH = couches again; naariNaam = of women; bahudhaa shubhraaNi = were varied and clean; kaashchit = some; varaaN^ganaaH = best women; suptaaH = slept; samaashlishhya = hugging; parasparam = one another

अनुवादः

Here couches again of women were varied and clean, some best women slept there hugging one another.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शयनान्यत्र नारीणां शून्यानि बहुधा पुनः ।
परस्परं समाश्लिष्य काश्चित् सुप्ता वराङ्गनाः ॥ २९ ॥

क्वचित् सम्पृक्तमाल्यानि मूलानि च फलानि च ।
शयनान्यत्र नारीणां शुभ्राणि बहुधा पुनः ॥

काचिच् च वस्त्रम् अन्यस्या अपह्ऱ्त्य उपगुह्य च । उपगम्य अबला सुप्ता निद्रा बल पराजिता ॥ ५-११-२९

उस अन्तःपुरमें स्त्रियोंकी बहुत-सी शय्याएँ सूनी पड़ी थीं और कितनी ही सुन्दरियाँ एक ही जगह एक-दूसरीका आलिंगन किये सो रही थीं ॥ २९ ॥

कॆलवु कडॆगळल्लि बॆळ्ळि-भङ्गारद पातॆगळल्लिद्द सुरॆयल्लि अर्धभागवन्नु मात्र कुडिदु उळिद अर्ध भागवन्नु हागॆये उळिसिद्दरु. कॆलवु कडॆगळल्लि सम्पूर्णवागि कुडिदिद्दरु. कॆलवु कडॆगळल्लि पानपात्रॆगळु सुरॆयिन्द तुम्बिद्दवु. अवॆल्लवन्नु हनुमन्तनु नोडुत्ता होदनु. पानगृहद कॆलवॆडॆगळल्लि विध-विधवाद भक्ष्यगळन्नू, कॆलवु कडॆगळल्लि भागशः कुडिदु, भागशः मद्यविद्द पात्रॆगळन्नू, कॆलवु कडॆगळल्लि अर्धभागदष्टु तुम्बिद्द सुरापात्रॆगळन्नू नोडुत्ता आ कपिवरनु अल्लल्ले सुत्ताडिदनु. पानगृहगळल्लिद्द अनेक हासिगॆगळु बरिद्दागिद्दवु. एकॆन्दरॆ श्रेष्ठराद कॆलवु स्त्रीयरु तम्म हासिगॆगळन्नु बिट्टु इतर स्त्रीयरन्नु गाढवागि आलिङ्गिसिकॊण्डु मलगिद्दरु.॥26-29॥

पदच्छेदः

26. vichachaara ha = (Hanuma) paced about; pashyan = seeing; kvachit = (at) some places; vividhaan bhakshaaMshcha = various eatables; kvachit = (and) some places; paanaani = drinks; bhaagashaH = separately; kvachit = some places; annavasheshhaaNi = remnants of cooked rice.

अनुवादः

Hanuma paced about seeing at some places various eatables and at some places drinks separately, and at some places remnants of cooked rice.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

29. kaashchit abalaaH = Some women; nidraabalaparaajitaaH = conquered by the power of sleep; aahR^itya = pulled; anyasyaaH svapantyaaH vastram = other sleeping women’s clothing; suptaaH = and slept; paridhaaya = covering (themselves).

अनुवादः

Some women conquered by the power of sleep pulled other sleeping women’s clothing and slept covering themselves.

स्रोतः: valmikiramayan.net

काचिच्च वस्त्रमन्यस्या अपहृत्योपगुह्य च ।
उपगम्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता ॥ ३० ॥

काचिच्च वस्त्रमन्यस्याः स्वपन्त्याः परिधाय च ।

तासाम् उच्च्वास वातेन वस्त्रम् माल्यम् च गात्रजम् । न अत्यर्थम् स्पन्दते चित्रम् प्राप्य मन्दम् इव अनिलम् ॥ ५-११-३०

निद्राके बलसे पराजित हुई कोई अबला दूसरी स्त्रीका वस्त्र उतारकर उसे धारण किये उसके पास जा उसीका आलिंगन करके सो गयी थी ॥ ३० ॥

निद्रादेविय बलदिन्द पराजितळाद ओर्व नारी मणियु, मलगिद्द मत्तॊब्ब नारिय वस्त्रवन्नु ऎळॆदुकॊण्डु अदन्ने हॊद्दुकॊण्डु मलगिद्दळु.॥30॥

पदच्छेदः

30. vastram maalyam cha = Clothing and garland; taasaam gaatrajam = on the throats of those (women); spandate = was moving; na atyartham = slightly; chitram = (and) wonderfully; praapya iva = as though obtaining; anilam = air; uchchhvaasavaatena = from the air of breath.

अनुवादः

Clothing and garland on the throats of those women was moving slightly and wonderfully as though obtaining air from the air of breath.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तासामुच्छ्वासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम् ।
नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम् ॥ ३१ ॥

आहृत्य चाबलाः सुप्ता निद्राबलपराजिताः ।
तासामुच्छ्वासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम् ॥

चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर् मधु रसस्य च । विविधस्य च माल्यस्य पुष्पस्य विविधस्य च ॥ ५-११-३१ बहुधा मारुतः तत्र गन्धम् विविधम् उद्वहन् ।

उनकी साँसकी हवासे उनके शरीरके विविध प्रकारके वस्त्र और पुष्पमाला आदि वस्तुएँ उसी तरह धीरे-धीरे हिल रही थीं, जैसे धीमी-धीमी वायुके चलनेसे हिला करती हैं ॥ ३१ ॥

आ वरनारियर उच्छ्वासद गाळियिन्द अवर शरीरदल्लिद्द चित्रित वस्त्रगळू, विचित्रवाद मालॆगळू स्वल्पवे कदलुत्तिद्दवु.॥31॥

पदच्छेदः

31. tatra = There; maarutaH = wind (blew); udvahan = carrying; bahudhaa = in a lot (of directions); vividham gandham = a variety of fragrances; shiitasya gandhasya = of cool sandal-paste; madhurasasya shiidhoH cha = and of sweet liquor; vividhasya maalyasya = of various flower garlands; vividhasya dhuupasya cha = and of various kinds of agallocum fumes.

अनुवादः

There wind blew carrying in a lot of directions, a variety of fragrances of cool sandal-paste and of sweet liquor, of various flower garlands and of various kinds of agallocum fumes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चन्दनस्य च शीतस्य सीधोर्मधुरसस्य च ।
विविधस्य च माल्यस्य पुष्पस्य विविधस्य च ॥ ३२ ॥
बहुधा मारुतस्तस्य गन्धं विविधमुद्वहन् ।
स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्च्छितः ॥ ३३ ॥
प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा ।

चन्दनस्य च शीतस्य शीर्ध्मोधुरसस्य च । विविधस्य च माल्यस्य धूपस्य विविधस्य च । बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन् ।

स्नानानाम् चन्दनानाम् च धूपानाम् चैव मूर्चितः । प्रववौ सुरभिर् गन्धो विमाने पुष्पके तदा ॥ ५-११-३२ श्याम अवदाताः तत्र अन्याः काश्चित् कृष्णा वर अन्गनाः ॥ ५-११-३३ काश्चित् कान्चन वर्ण अन्ग्यः प्रमदा राक्षस आलये ।

उस समय पुष्पकविमानमें शीतल चन्दन, मद्य, मधुरस, विविध प्रकारकी माला, भाँति-भाँतिके पुष्प, स्नान-सामग्री, चन्दन और धूपकी अनेक प्रकारकी गन्धका भार वहन करती हुई सुगन्धित वायु सब ओर प्रवाहित हो रही थी ॥ ३२-३३ १/२ ॥

पदच्छेदः

33. tatra = there; raakshasaalaye = in that Ravana’s house; anyaaH = some (women); shyaamaavadaataaH = had fair and white complexion; kaashchit = some; varaaN^ganaaH = best women; kR^ishhnaaH = were black; kaashchit pramadaaH = some women; kaaJNchanavarNaaN^gyaH = had a body of golden complexion.

अनुवादः

There in that Ravana’s house, some women had fair and white complexion some best women were black, some women had a body of golden complexion.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित् कृष्णा वराङ्गनाः ॥ ३४ ॥
काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग््यः प्रमदा राक्षसालये ।

रसानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः ।
प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा ॥

तासाम् निद्रा वशत्वाच् च मदनेन विमूर्चितम् ॥ ५-११-३४ पद्मिनीनाम् प्रसुप्तानाम् रूपम् आसीद् यथैव हि ।

उस राक्षसराजके भवनमें कोई साँवली, कोई गोरी, कोई काली और कोई सुवर्णके समान कान्तिवाली सुन्दरी युवतियाँ सो रही थीं ॥ ३४ १/२ ॥

पदच्छेदः

34. ruupam = appearance; taasaam = of those; prasuptaanaam = sleeping (women); vimuurchitam = tired; nidraavashatvaacha = from being possessed by sleep; madanenacha = and from lust; aasiit = was; yathaiva = like; padminiinaam = lotuses; prasuptaanaam = sleeping.

अनुवादः

Appearance of those sleeping women, tired from being possessed by sleep and from lust, was like lotuses sleeping.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्च्छितम् ॥ ३५ ॥
पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद् यथैव हि ।

श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित् कृष्णा वराङ्गनाः ।
काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये ॥

एवम् सर्वम् अशेषेण रावण अन्तः पुरम् कपिः ॥ ५-११-३५ ददर्श सुमहा तेजा न ददर्श च जानकीम् ।

निद्राके वशमें होनेके कारण उनका काममोहितरूप मुँदे हुए मुखवाले कमलपुष्पोंके समान जान पड़ता था ॥

पदच्छेदः

35. kapiH = Hanuma; sumahaatejaaH = with great radiance; evam = thus; dadarsha = saw; sarvam = entire; raavaNaatHpuram = Ravana’s house; asheshhena = completely; na dadarsha = (but) did not see; jaanakiim cha = Seetha.

अनुवादः

Hanuma with great radiance thus saw entire Ravana’s house completely but did not see Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं सर्वमशेषेण रावणान्तःपुरं कपिः ।
ददर्श स महातेजा न ददर्श च जानकीम् ॥ ३६ ॥

तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन च मूर्छितम् ।
पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद्यथैव हि ॥

निरीक्षमाणः च ततः ताः स्त्रियः स महा कपिः ॥ ५-११-३६ जगाम महतीम् चिन्ताम् धर्म साध्वस शन्कितः ।

इस प्रकार महातेजस्वी कपिवर हनुमान् ने रावणका सारा अन्तःपुर छान डाला तो भी वहाँ उन्हें जनकनन्दिनी सीताका दर्शन नहीं हुआ ॥ ३६ ॥

पदच्छेदः

36. tadaa = then; saH mahaakapiH = that Hanuma; niriikshmaaNaH = seeing; taaH striyaH = those women; jagaamaa = obtained; mahatiim chintaam = great anguish; dharmasaadvaHsasheN^kitaH = being in doubt because of fear in the matter of dharma.

अनुवादः

Then that Hanuma seeing those women obtained great anguish being in doubt because of fear in the matter of dharma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निरीक्षमाणश्च ततस्ताः स्त्रियः स महाकपिः ।
जगाम महतीं शङ्कां धर्मसाध्वसशङ्कितः ॥ ३७ ॥

एवं सर्वमशेषेण रावणान्तःपुरं कपिः ।
ददर्श सुमहातेजा न ददर्श च जानकीम् ॥

पर दार अवरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् ॥ ५-११-३७ इदम् खलु मम अत्यर्थम् धर्म लोपम् करिष्यति ।

उन सोती हुई स्त्रियोंको देखते-देखते महाकपि हनुमान् धर्मके भयसे शंकित हो उठे । उनके हृदयमें बड़ा भारी संदेह उपस्थित हो गया ॥ ३७ ॥

उच्छ्वासद गाळिगळु मन्दमारुतदन्तॆ हितकरवागिद्दवु. आ गाळियु शीतल चन्दन, मद्य, मधुरस, विध-विधवाद पुष्पगळू, विध-विधवाद मालॆगळू, षड्रसगळू, चन्दनगळू, धूपगळू मुन्ताद वासनॆयन्नु हॊत्तु पुष्पकविमानवन्नु परिमळभरितवन्नागिसुत्तित्तु. राक्षसन आ अरमनॆयल्लि श्यामलवर्णद, श्वेतवर्णद, कृष्णवर्णद, हॊम्बण्णद अनेक प्रमदॆयरु इद्दरु. अवरॆल्लरू निद्रावशरागिद्दुदरिन्दलू, रतिक्रीडॆयिन्द आयासगॊण्डिद्द रिन्दलू, अवर रूपवु मुकुळितवाद कमलगळन्तॆ काणुत्तित्तु. हीगॆ महातेजस्वियाद कपिवरनाद मारुतियु रावणन अन्तःपुरदल्लि यावुदन्नू बिडदे ऎल्लवन्नु नोडिदनु. आदरॆ सीतादेवियन्नु मात्र अवनु काणलिल्ल.॥32-37॥

पदच्छेदः

32. tadaa = Then; surabhiH gandhaH = the blossoming fragrance; snaanaanaam chandanaanaam cha = from the baths and sandal paste; dhuupaanaam chaiva = and from agallocum fumes; pravavau = blew; muurchitaH = spreading (all around); pushhpake vimaane = in that Pushpaka plane.

अनुवादः

Then the blossoming fragrance from the baths and sandal paste and from agallocum fumes blew spreading all around in that Pushpaka plane.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37. mama = my; idam = this; niriikshaNam = seeing; prasuptasya = sleeping; paradaaraavarodhasya = house of other people’s wives; karishhyati = will do; * atyartham dharmalopam* = a great deficit to dharma.

अनुवादः

“My seeing sleeping house of other people’s wives will do a great deficit to dharma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् ।
इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति ॥ ३८ ॥

निरीक्षमाणश्च तदा ताः स्त्रीयः स महाकपिः ।
जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः ॥

न हि मे पर दाराणाम् दृष्टिर् विषय वर्तिनी ॥५-११-३८ अयम् च अत्र मया दृष्टः पर दार परिग्रहः ।

वे सोचने लगे कि ‘इस तरह गाढ़ निद्रामें सोयी हुई परायी स्त्रियोंको देखना अच्छा नहीं है । यह तो मेरे धर्मका अत्यन्त विनाश कर डालेगा ॥ ३८ ॥

न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी ।
अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः ॥ ३९ ॥

परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् ।
इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति ॥

तस्य प्रादुर् अभूच् चिन्ता पुनर् अन्या मनस्विनः ॥ ५-११-३९ निश्चित एक अन्त चित्तस्य कार्य निश्चय दर्शिनी ।

‘मेरी दृष्टि अबतक कभी परायी स्त्रियोंपर नहीं पड़ी थी । यहीं आनेपर मुझे परायी स्त्रियोंका अपहरण करनेवाले इस पापी रावणका भी दर्शन हुआ है (ऐसे पापीको देखना भी धर्मका लोप करनेवाला होता है)’ ॥ ३९ ॥

रावणान्तःपुरदल्लि आ स्त्रीयरन्नु नोडिद कपिवरनु ‘इदरिन्दागि धर्मलोपवागिल्लवल्ल!’ ऎन्दु योचिसुत्ता तीव्रवाद सन्देहदल्लि बिद्दनु. अन्तःपुरदल्लि गाढनिद्दॆयल्लि मलगिद्द परस्त्रीयरन्नु ई रीति नोडिदॆनु. अदरिन्दागि नन्न ब्रह्मचर्य निष्ठॆयल्लि लोप उण्टागिल्लवल्ल! आदरॆ परसतियर विषयदल्लि ननगॆ ऎन्दू विषयवासना दृष्टिये इरलिल्ल. ई परस्त्रीयरन्नु नानु विषयासक्तियिन्द नोडिल्ल. अदरिन्द धर्म लोपवागुवुदिल्ल. आदरॆ परस्त्रीयर अपहारकनाद ई दुष्ट रावणनु ननगॆ कण्डुबन्दनु.॥38-39॥

पदच्छेदः

38. me = my; dR^ishhTaH = sight; na hi = is indeed not; paradaaraaNaam vishhayavartinii = in the matter of others wives; atra = here; ayam = these paradaaraparigrahaH = other’s wives; dR^ishhTashcha = have been seen ; mayaa = by me;

अनुवादः

“My sight is indeed not in the matter of other wives here. These other’s wives have been seen by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

39. tasya = to that Hanuma; manasvinaH = with an excellent mind; nishchitaikaantachittasya = with a fixed and concentrated mind; pradurabhuut = was born; anyaa = another; chintaa = thought; punaH = again ; kaaryanishchayadarshinii = showing a fixed resolve in the task at hand.

अनुवादः

To that Hanuma with an excellent mind, with a fixed and concentrated mind, was born another thought again, showing a fixed resolve in the task at hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः ।
निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी ॥ ४० ॥

न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी ।
अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः ॥

कामम् दृष्ट्वा मया सर्वा विश्वस्ता रावण स्त्रियः ॥ ५-११-४० न तु मे मनसः किंचिद् वैकृत्यम् उपपद्यते ।

तदनन्तर मनस्वी हनुमान् जी के मनमें एक दूसरी विचारधारा उत्पन्न हुई । उनका चित्त अपने लक्ष्यमें सुस्थिर था; अतः यह नयी विचारधारा उन्हें अपने कर्तव्यका ही निश्चय करानेवाली थी ॥ ४० ॥

मननशीलनाद, नियतवाद मनस्सुळ्ळ हनुमन्तनु निश्चयिसिकॊण्ड लक्ष्यदिन्द, एकाग्रवाद चित्तवु कदललारदु. मनस्सिनल्लिद्द कर्तव्यवन्नु निश्चयिसिद्द आ मारुतियु हीगॆ योचिसिदनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. sarvaaH = all; raavaNastriyaH = Ravana’s women; vishvastaaH = who were in faith; kaamam dR^ishhTaaH = could have been seen; mayaa = by me; me manasaH = to my mind; na upajaayate hi = there indeed was not; kimchit = even a little; vaikR^ityam = disturbance.

अनुवादः

“All Ravana’s women who were in faith could have been seen by me; to my mind there indeed was not even a little disturbance”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः ।
न तु मे मनसा किञ्चिद् वैकृत्यमुपपद्यते ॥ ४१ ॥

तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः ।
निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी ॥

मनो हि हेतुः सर्वेषाम् इन्द्रियाणाम् प्रवर्तते ॥ ५-११-४१ शुभ अशुभास्व् अवस्थासु तच् च मे सुव्यवस्थितम् ।

(वे सोचने लगे—) ‘इसमें संदेह नहीं कि रावणकी स्त्रियाँ निःशंक सो रही थीं और उसी अवस्थामें मैंने उन सबको अच्छी तरह देखा है, तथापि मेरे मनमें कोई विकार नहीं उत्पन्न हुआ है ॥ ४१ ॥

‘‘परपुरुषरु नोडलाररॆम्ब दृढविश्वासदिन्द मलगिद्द रावणन पत्नियरन्नु निःशङ्कभावदिन्द नानु चॆन्नागि नोडिदॆ. आदरॆ अस्तव्यस्तवाद स्थितियल्लिद्द इवरन्नु नोडियू नन्न मनस्सिनल्लि स्वल्पवू विकार भाववु उण्टागलिल्ल.॥41॥

पदच्छेदः

41. shubhaashubhaasu = among auspicious or inauspicious; avasthaasu = states; pravartane- in the behavior; sarveshhaanaam indriyaaNaam = of all senses; manaH hetuH = mind is the reason; me = my; tachcha = that mind; suvyavasthitam = is very steady.

अनुवादः

“Among auspicious or inauspicious states in the behavior of all senses mind is the reason. My that mind is very steady.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने ।
शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ॥ ४२ ॥

कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः ।
न हि मे मनसः किञ्चिद्वैकृत्यमुपपद्यते ॥

न अन्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् ॥ ५-११-४२ स्त्रियो हि स्त्रीषु द्ऱ्श्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे ।

‘सम्पूर्ण इन्द्रियोंको शुभ और अशुभ अवस्थाओंमें लगनेकी प्रेरणा देनेमें मन ही कारण है; किंतु मेरा वह मन पूर्णतः स्थिर है (उसका कहीं राग या द्वेष नहीं है; इसलिये मेरा यह परस्त्री-दर्शन धर्मका लोप करनेवाला नहीं हो सकता) ॥ ४२ ॥

पाप-पुण्यगळ कर्मगळल्लि इन्द्रियगळु प्रवर्तिसबेकादरॆ मनस्से मुख्य कारण वागुत्तदॆ. मनस्सिन मूलकवे इन्द्रियगळु शुभ-अशुभ कर्मगळल्लि तॊडगुत्तवॆ. ई विषयदल्लि नन्न मनस्सु सुव्यवस्थितवागिदॆ, धर्ममार्गदल्लि स्थिरवागिदॆ. इन्द्रियगळन्नु पापकर्मगळिगॆ प्रचोदिसुत्तिल्ल.॥42॥

पदच्छेदः

42. mayaa = by me; na shakhyaa hi = it is not possible; parimaargitum = to search; vaidehii = Seetha; anyatra = at another place; sadaa = always; samparimaargaNe = during search; striyaH = women; dR^ishyante = will be seen; strishhu = among women.

अनुवादः

“By me it is not possible to search Seetha at another place. Always during search women will be seen among other women.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् ।
स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे ॥ ४३ ॥

मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने ।
शुभाशुभास्ववस्थासु तच्चमे सुव्यवस्थितम् ॥

यस्य सत्त्वस्य या योनिः तस्याम् तत् परिमार्ग्यते ॥ ५-११-४३ न शक्यम् प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ।

‘विदेहनन्दिनी सीताको दूसरी जगह मैं ढूँढ़ भी तो नहीं सकता था; क्योंकि स्त्रियोंको ढूँढ़ते समय उन्हें स्त्रियोंके ही बीचमें देखा जाता है ॥ ४३ ॥

स्त्रीयर समूहवल्लदॆ बेरॆ स्थळगळल्लि सीतॆयन्नु हुडुकुव अथवा काणुव साध्यतॆयिल्ल. एकॆन्दरॆ स्त्रीयर मध्यदल्लिये जानकियु इरुव सम्भवविदॆ. स्त्रीयरन्नु हुडुकबेकादरॆ स्त्रीयर समूहदल्ले हुडुकबेकु. सामान्यवागि अवरु अल्ले इरुत्तारॆ.॥43॥

पदच्छेदः

43. yasya sattvasya = to an animal; yaa yoniH = whatever race; tat = that animal; parimaargyate = is searched; tasyaam = in that race; pramadaa = a woman; nashhTaa = missing; na shakhyaa = is not possible; parimaargitum = to be searched; mR^igiishhu = among female deer.

अनुवादः

“To an animal of whatever race that animal is searched in that race; a woman missing is not possible to be searched among female deer.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत् परिमार्गते ।
न शक्यं प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ॥ ४४ ॥

नान्यत्र च मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् ।
स्त्रीयो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सर्वथा परिमार्गणे ॥

तद् इदम् मार्गितम् तावत् शुद्धेन मनसा मया ॥ ५-११-४४ रावण अन्तः पुरम् सरम् दृश्यते न च जानकी ।

‘जिस जीवकी जो जाति होती है, उसीमें उसे खोजा जाता है । खोयी हुई युवती स्त्रीको हरिनियोंके बीचमें नहीं ढ़ूँढ़ा जा सकता है ॥ ४४ ॥

पदच्छेदः

44. tat = for that reason; idam sarvam = all this; raavaNaataHpuram = Ravana’s house; maargitam = has been search; mayaa = by me; shuddhena = with a pure; manasaa = mind; Aramaic = Seetha alone; na dR^ishyate = cannot be seen.

अनुवादः

“For that reason all this Ravana’s house has been search by me with a pure mind Seetha alone cannot be seen.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया ।
रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न च जानकी ॥ ४५ ॥

यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत् परिमृग्यते ।
न शक्या प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ॥

देव गन्धर्व कन्याः च नाग कन्याः च वीर्यवान् ॥ ५-११-४५ अवेक्षमाणो हनुमान् न एव अपश्यत जानकीम् ।

‘अतः मैंने रावणके इस सारे अन्तःपुरमें शुद्ध हृदयसे ही अन्वेषण किया है; किंतु यहाँ जानकीजी नहीं दिखायी देती हैं’ ॥ ४५ ॥

तप्पिसिकॊण्ड प्राणियन्नु आ जातिय प्राणिगळल्लिये हुडुकबेकु. आदुदरिन्द कळॆदुहोगिरुव स्त्रीयन्नु जिङ्कॆगळ हिण्डिनल्लि हुडुकुवुदक्कागुवुदिल्ल, स्त्रीयर मध्यदल्ले हुडुकबेकु.॥45॥

पदच्छेदः

45. viiryavaan = the strong; hanumaan = Hanuma; avekshamaaNaH = observing; devagandharvakanyaashcha = girls from devas; Gandharvas; naagakanyaashcha = and girls from nagas; naivaavaikshata = did not see; jaanakiim = Janaki.

अनुवादः

The strong Hanuma observing girls from devas, gandharvas and girls from nagas did not see Janaki.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् ।
अवेक्षमाणो हनुमान् नैवापश्यत जानकीम् ॥ ४६ ॥

तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया ।
रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न च जानकी ॥

ताम् अपश्यन् कपिः तत्र पश्यमः च अन्या वर स्त्रियः ॥ ५-११-४६ अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुम् उपचक्रमे ।

अन्तःपुरका निरीक्षण करते हुए पराक्रमी हनुमान् ने देवताओं, गन्धर्वों और नागोंकी कन्याओंको वहाँ देखा, किंतु जनकनन्दिनी सीताको नहीं देखा ॥ ४६ ॥

ई कारणदिन्दले नानु शुद्धवाद मनस्सिनिन्द रावणन अन्तःपुरदल्लि स्त्रीयर मध्यदल्ले सीतादेवियु इरबहुदॆन्दु हुडुकिदॆनु. आदरॆ अवळु मात्र इल्लि कण्डुबरल्लिल्ल.॥46॥

पदच्छेदः

46. viiraH kapiH = the powerful Hanuma; apashyan = not seeing; taam = Her; tatra = there; pashyamshcha = and seeing; anyaaH varastriyaH = other best women; tadaa = then; upachakrame = started; pradhyaatum = to think deeply; apakramya = going far(from there).

अनुवादः

The powerful Hanuma not seeing Her there and seeing other best women then started to think deeply going far from there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामपश्यन् कपिस्तत्र पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः ।
अपक्रम्य तदा वीरः प्रस्थातुमुपचक्रमे ॥ ४७ ॥

देवगन्धर्व कन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् ।
अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम् ॥

स भूयस्तु परम् श्रीमान् मारुतिर्यत्नमास्थितः ॥ ५-११-४७ अपानभूमिमुत्सृज्य तद्विचेतुम् प्रचक्रमे ।

दूसरी सुन्दरियोंको देखते हुए वीर वानर हनुमान् ने जब वहाँ सीताको नहीं देखा, तब वे वहाँसे हटकर अन्यत्र जानेको उद्यत हुए ॥ ४७ ॥

हीगॆ स्त्रीयर मध्यदल्लि सीतान्वेषणॆयन्नु समर्थिसिकॊण्ड पराक्रमशालियाद हनुमन्तनु पुनः देव-गन्धर्व-नागकन्यॆयर मध्यदल्लि जानकियन्नु हुडुकिदनु. आदरॆ अल्लियू अवळन्नु काणलागलिल्ल. ॥47॥

पदच्छेदः

47. saH maarutiH = that Hanuma; shriimaan = the glorious one; aastitaH = adopting; param yatnam = a great task; bhuuyaH = again; utsR^ijya = left; aapaanabhuumim = that bar; prachakrame = (and) began; vichetum = to search; tat = that (house).

अनुवादः

That Hanuma the glorious one adopting a great task again left that bar and began to search that house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भूयः सर्वतः श्रीमान् मारुतिर्यत्नमाश्रितः ।
आपानभूमिमुत्सृज्य तां विचेतुं प्रचक्रमे ॥ ४८ ॥

तामपश्यन् कपिस्तत्र पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः ।
अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे ॥

फिर तो श्रीमान् पवनकुमारने उस पानभूमिको छोड़कर अन्य सब स्थानोंमें उन्हें बड़े यत्नका आश्रय लेकर खोजना आरम्भ किया ॥ ४८ ॥

वीरनाद हनुमन्तनु अल्लॆल्लू सीतादेवियन्नु काणदॆ, इतर श्रेष्ठराद स्त्रीयरन्ने अनुलक्षिसुत्ता निराशनागि अल्लिन्द हॊरडलनुवादनु. सर्व शुभ लक्षणगळिन्द कूडिद्द मारुतियु आ पान भूमियिन्द निर्गमिसि, तन्न प्रयत्नदल्लि कृतनिश्चयवुळ्ळवनु पुनः आ रावणान्तःपुरदल्लि सीतादेवियन्नु हुडुकुत्ता सागिदनु.॥48-49॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें ग्यारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११ ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि हन्नॊन्दनॆय सर्गवु मुगियितु.