०१० हनुमता रावणान्तःपुरप्रवेशः

Book V : Sundara Kanda - Book Of Beauty

In this Chapter Hanuma has first glimpse of Ravana in his house. He also observes various wives of Ravana sleeping in the house. He sees Mandodari and thinks her to be Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

10. हनुमान् जी का अन्तःपुरमें सोये हुए रावण तथा गाढ़ निद्रामें पड़ी हुई उसकी स्त्रियोंको देखना तथा मन्दोदरीको सीता समझकर प्रसन्न होना

तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम् ।
अवेक्षमाणो हनुमान् ददर्श शयनासनम् ॥ १ ॥

वहाँ इधर-उधर दृष्टिपात करते हुए हनुमान् जी ने एक दिव्य एवं श्रेष्ठ वेदी देखी, जिसपर पलंग बिछाया जाता था । वह वेदी स्फटिक मणिकी बनी हुई थी और उसमें अनेक प्रकारके रत्न जड़े गये थे ॥ १ ॥

दान्तकाञ्चनचित्राङ्गैर्वैदूर्यैश्च वरासनैः ।
महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः ॥ २ ॥

दान्तकाञ्चनचित्राङ्गैः वैडूर्यैश्च वरासनैः ।
महार्हास्तरणोपेतैः उपपन्नं महाधनैः ॥

वहाँ वैदूर्यमणि (नीलम)-के बने हुए श्रेष्ठ आसन(पलंग) बिछे हुए थे, जिनकी पाटी-पाये आदि अंग हाथी-दाँत और सुवर्णसे जटित होनेके कारण चितकबरे दिखायी देते थे । उन महामूल्यवान् पलंगोंपर बहुमूल्य बिछौने बिछाये गये थे । उन सबके कारण उस वेदीकी बड़ी शोभा हो रही थी ॥ २ ॥

हनुमन्तनु आ दिव्यशालॆयल्लि सीतादेवियन्नु हुडुकुत्तिद्दाग, बहुमूल्यवाद, श्रेष्ठवाद आसनगळिन्द कूडिद्द महापर्यङ्कवन्नु नोडिदनु. आ शयनासनगळु स्वर्गदल्लिरुव शयनासनगळिगॆ अनुरूपवागिद्दवु. स्फटिकमयवागियू, रत्नभूषितवागियू, दन्तदिन्दलू, सुवर्णदिन्दलू चित्रितवागिद्द कालुगळे मुन्ताद भागगळिन्द कूडिद्दवु. बॆलॆबाळुव रत्नगम्बळिगळु हासिद्दु, वैडूर्य मणिगळिन्द समलङ्कृतवागिद्दवु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1;2. tatra = in that house; avekshamaaNaH = while observing; hanumaan = Hanuma; dadarsha = saw; shayanaasanam = (a portion of house with) beds and couches; upetam = consisting of; varaasanaiH = best couches; divyopamam = equaling those in heaven; mukhyam = best; sphaaTikam = made of crystal; ratnabhuushhitam = decorated with diamonds; daantakaaJNchana chitraaN^gaiH = with wonderful parts made of ivory and gold; vyDuuryaiH mahaarH aastaraNa upetaiH = covered with best beds made of cat’s eye gems; mahaadhanaiH = of great value.

अनुवादः

In that house, while observing, Hanuma saw a portion of house with beds and couches, consisting of best couches equaling those in heaven, made of crystal decorated with diamonds, with wonderful parts made of ivory and gold, covered with best beds made of cat’s eye gems of great value.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य चैकतमे देशे दिव्यमालोपशोभितम् ।
ददर्श पाण्डुरं छत्रं ताराधिपतिसन्निभम् ॥ ३ ॥

तस्य चैकतमे देशे दिव्यमालाविभूषितम् ।
ददर्श पाण्डरं छत्रं ताराधिपतिसन्निभम् ॥

तस्य च एकतमे देशे सो अग्र्य माल्य विभूषितम् । ददर्श पाण्डुरम् चत्रम् तारा अधिपति सम्निभम् ॥ ५-१०-३

उस पलंगके एक भागमें उन्होंने चन्द्रमाके समान एक श्वेत छत्र देखा, जो दिव्य मालाओंसे सुशोभित था ॥

आ पर्यङ्कद मेल्भागदल्लि दिव्यवाद मालॆगळिन्द अलङ्कृतवागिद्दु, चन्द्रन कान्तियन्तॆ बॆळगुत्तिद्द ऒन्दु बिळिय छत्रियन्नु आ मारुतियु नोडिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saH = Hanuma; dadarsha = saw; ekatamedeshe = in a part; * tasya* = of that room; chhatram = an umbrella; paaNDuram = white in colour; agryamaalaavibhuushhitam = decorated with best flower garlands; taaraadhipatisannibham = and resembling moon the lord of stars.

अनुवादः

Hanuma saw in a part of that room, an umbrella white in colour decorated with best flower garlands and resembling moon - the lord of stars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानोः समप्रभम् ।
अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम् ॥ ४ ॥

जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानुसमप्रभम् ।
अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम् ॥

वह उत्तम पलंग सुवर्णसे जटित होनेके कारण अग्निके समान देदीप्यमान हो रहा था । हनुमान् जी ने उसे अशोकपुष्पोंकी मालाओंसे अलंकृत देखा ॥ ४ ॥

बङ्गारदिन्द निर्मिसल्पट्ट, सूर्य किरणगळन्तॆ बॆळगुत्ता राराजिसुत्तिद्द आ परमासनवु (पर्यङ्कवु) अशोक पुष्पगळ मालॆगळिन्द समलङ्कृतवागित्तु. अन्तह मनः प्रशान्ति दॊरकुव, दुःखगळु दूरागिसुव मञ्चवन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dadarsha = (Hanuma) saw; paramaasanam = an excellent couch; jaataruupapariikshiptam = made of gold; chitrabhaanusamaprabham = with radiance equaling that of fire; asokamaalaavitatam = spread by garlands of Ashoka flowers.

अनुवादः

Hanuma saw an excellent couch made of gold with radiance equaling that of fire, spread by garlands of Ashoka flowers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः ।
गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम् ॥ ५ ॥

वाल व्यजन हस्ताभिर् वीज्यमानम् समन्ततः । गन्धैः च विविधैर् जुष्टम् वर धूपेन धूपितम् ॥ ५-१०-५

उसके चारों ओर खड़ी हुई बहुत-सी स्त्रियाँ हाथोंमें चँवर लिये उसपर हवा कर रही थीं । वह पलंग अनेक प्रकारकी गन्धोंसे सेवित तथा उत्तम धूपसे सुवासित था ॥ ५ ॥

परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम् ।
दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम् ॥ ६ ॥

परम आस्तरण आस्तीर्णम् आविक अजिन सम्व्र्तम् । दामभिर् वर माल्यानाम् समन्ताद् उपशोभितम् ॥ ५-१०-६

उसपर उत्तमोत्तम बिछौने बिछे हुए थे । उसमें भेड़की खाल मढ़ी हुई थी तथा वह सब ओरसे उत्तम फूलोंकी मालाओंसे सुशोभित था ॥ ६ ॥

अल्लि चामरगळन्नु कैगळल्लि हिडिदुकॊण्डु रावणनिगॆ गाळि बीसलु अनेक स्त्रीयरु सुत्तलू निन्तिद्दरु. अल्लि उत्तमवाद सुगन्ध धूपगळिन्द सुवासितवागित्तु. अदु उण्णॆय कम्बळि गळिन्द समावृतवागित्तु. ऎल्ल कडॆगळल्लियू श्रेष्ठवाद पुष्पमालिकॆगळिन्द अलङ्करिसल्पट्टिद्द आ परमासनवु अत्यन्त शोभायमानवागि कङ्गॊळिसुत्तित्तु.॥5-6॥

पदच्छेदः

5. viijyamaanam = fanned; vaalavyajanahastaabhiH = by women with fans in their hands; samantataH = in all the four directions; jushhTam = obtained; vividhaiH gandhaiH = by various fragrances; dhuupitam = fumigated; paradhuupena = by the best incense.

अनुवादः

Fanned by women with fans in their hands in all the four directions and obtained by various fragrances fumigated by the best incense.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6. paramaastharaNaastiirNam = covered by an excellent bed; aavikaajinasamvR^itam = spread by sheep skin; samantaat = everywhere; upashobhitam = shone; damabhiH = by rows; varamaalyaanaam = of excellent garlands.

अनुवादः

Covered by an excellent bed, spread by sheep skin everywhere and shone by rows of excellent garlands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिञ्जीमूतसङ्काशं प्रदीप्तोज्ज्वलकुण्डलम् ।
लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम् ॥ ७ ॥
लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना ।
सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतडिद्गुणम् ॥ ८ ॥
वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम् ।
सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम् ॥ ९ ॥
क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम् ।
प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम् ॥ १० ॥
पीत्वाप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः ।
भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम् ॥ ११ ॥

तस्मिन् जीमूतसङ्काशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम् ।
लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम् ॥ लोहितेनानु लिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना ।
सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम् ॥ वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम् ।
सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम् ॥ क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम् ।
प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम् ॥ पीत्वाप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः ।
भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम् ॥

तस्मिन् जीमूत सम्काशम् प्रदीप्त उत्तम कुण्डलम् । लोहित अक्षम् महा बाहुम् महा रजत वाससम् ॥ ५-१०-७ लोहितेन अनुलिप्त अन्गम् चन्दनेन सुगन्धिना । संध्या रक्तम् इव आकाशे तोयदम् सतडिद् गुणम् ॥ ५-१०-८ वृतम् आभरणैर् दिव्यैः सुरूपम् काम रूपिणम् । सव्र्क्ष वन गुल्म आढ्यम् प्रसुप्तम् इव मन्दरम् ॥ ५-१०-९ क्रीडित्वा उपरतम् रात्रौ वर आभरण भूषितम् । प्रियम् राक्षस कन्यानाम् राक्षसानाम् सुख आवहम् ॥ ५-१०-१० पीत्वा अपि उपरतम् च अपि ददर्श स महा कपिः । भास्करे शयने वीरम् प्रसुप्तम् राक्षस अधिपम् ॥ ५-१०-११

उस प्रकाशमान पलंगपर महाकपि हनुमान् जी ने वीर राक्षसराज रावणको सोते देखा, जो सुन्दर आभूषणोंसे विभूषित, इच्छानुसार रूप धारण करनेवाला, दिव्य आभरणोंसे अलंकृत और सुरूपवान् था । वह राक्षस-कन्याओंका प्रियतम तथा राक्षसोंको सुख पहुँचानेवाला था । उसके अंगोंमें सुगन्धित लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था, जिससे वह आकाशमें संध्याकालकी लाली तथा विद्युल्लेखासे युक्त मेघके समान शोभा पाता था । उसकी अंगकान्ति मेघके समान श्याम थी । उसके कानोंमें उज्ज्वल कुण्डल झिलमिला रहे थे । आँखें लाल थीं और भुजाएँ बड़ी-बड़ी । उसके वस्त्र सुनहरे रंगके थे । वह रातको स्त्रियोंके साथ क्रीड़ा करके मदिरा पीकर आराम कर रहा था । उसे देखकर ऐसा जान पड़ता था, मानो वृक्ष, वन और लता-गुल्मोंसे सम्पन्न मन्दराचल सो रहा हो ॥ ७—११ ॥

पदच्छेदः

7. (Hanuma saw Ravana) tasmin = in that; jiimuutasamkaasham = equaling a cloud; pradiiptottamakuNDalam = wearing earrings with a brilliant shine; lohitaaksham = with read eyes; mahaabaahum = with long arms; mahaarajatavaasasam = wearing gold clothes.

अनुवादः

Hanuma saw Ravana in that house, equaling a cloud, wearing earrings with a brilliant shine with red eyes and with long arms wearing gold clothes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. anuliptaaN^gam = with body smeared; lohitenachandanena = with red sandal wood; sugandhinaa = with good fragrance; sandhyaaraktam aakaashe toyadam iva = like a cloud in the red sky at sunset; sataTidgaNam = together with groups of lightening.

अनुवादः

With his body smeared with red sandal-wood with good fragrance like a cloud in the red sky at sunset, together with groups of lightening.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9. vR^itam = filled; divyaiH aabharaNaiH = with excellent jewellery; surrupam = with a good appearance; kaamaruupiNam = with ability to assume desired form; * mandaram iva* = resembling mount Mandara; prasuptam = in sleep; savR^ikshavanagulmaaDhyam = together with groups of trees and bushes.

अनुवादः

Ravana was filled with excellent jewellery, with a good appearance, with an ability to assume desired form, resembling mount Mandara in sleep, together with groups of trees and bushes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तह श्रेष्ठवाद पर्यङ्कदल्लि मलगिद्द राक्षसेश्वरनन्नु आ कपिवरनाद हनुमन्तनु नोडिदनु. अवनु कप्पाद मोडदन्तॆ इद्दनु. अवन कर्णकुण्डलगळु मॆरॆयुत्तिद्दवु. अवन कण्णुगळु कॆण्डदन्तॆ कॆम्पागिद्दवु. महाबाहुवाद अवनु सुवर्ण जरियिन्द कूडिरुव वस्त्रवन्नु उट्टिद्दनु. अवन अङ्गाङ्गगळॆल्लवू परिमळयुक्त गन्धदिन्द पूसल्पट्टिद्दवु. ळ-ळने हॊळॆयुत्तिद्द दिव्याभरणगळिन्द भूषितनागि स्फुरद्रूपियू, कामरूपियू आद आतनु सन्ध्याकालद रक्तवर्णदिन्दलू, मिञ्चुगळिन्दलू कूडिद मेघदन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु. अवनु वृक्षगळिन्दलू, वनगळिन्दलू, लतॆगळिन्दलू कूडि शान्तवागि निद्रिसुत्तिरुव मन्दरपर्वतदन्तॆ काणुत्तिद्दनु. अमूल्यवाद आभरणगळन्नु तॊट्टिरुववनू, राक्षस कन्यॆयरिगॆ प्रीतिपात्रनू, राक्षसरिगॆ सुखवन्नु कॊडुववनू, सुरत क्रीडॆयिन्द विरमिसि गाढवागि मलगिद्द आ रावणनन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥7-11॥

पदच्छेदः

10. uparatam = resting; kriiDitvaa = after having pleasure; raatrau = at night; varaabharaNabhuushhitam = bedecked with the best ornaments; priyam = lover; * raakshasakanyaanaam* = to the Rakshasa girls; sukhaavaham = causing comfort; raakasaanaam = to rakshasas.

अनुवादः

Resting after having pleasure at night, bedecked with the best ornaments, he was a lover to the rakshasa girls and causing comfort to rakshasas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

11. sa mahaakapiH = that great Hanuma; dadarsha = saw; viiram = the gallant; raakshasaadhipam = king of rakshasas; prasuptam = in the sleep; uparatam = resting; piitvaa = after drinking; bhaasvare shayane = on a shining couch.

अनुवादः

That great Hanuma saw the gallant king of rakshasas in sleep on a shining couch resting after drinking.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरोत्तमः ।
आसाद्य परमोद्विग्नः सोपासर्पत् सुभीतवत् ॥ १२ ॥
अथारोहणमासाद्य वेदिकान्तरमाश्रितः ।
क्षीबं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः ॥ १३ ॥

निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरर्षभः ।
आसाद्य परमोद्विग्नः सोपासर्पत् सुभीतवत् ॥ अथारोहणमासाद्य वेदिकान्तरमाश्रितः ।
क्षीबं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः ॥

निह्श्वसन्तम् यथा नागम् रावणम् वानर उत्तमः । आसाद्य परम उद्विग्नः सो अपासर्पत् सुभीतवत् ॥ ५-१०-१२ अथ आरोहणम् आसाद्य वेदिका अन्तरम् आश्रितः । सुप्तम् राक्षस शार्दूलम् प्रेक्षते स्म महा कपिः ॥ ५-१०-१३

उस समय साँस लेता हुआ रावण फुफकारते हुए सर्पके समान जान पड़ता था । उसके पास पहुँचकर वानरशिरोमणि हनुमान् अत्यन्त उद्विग्न हो भलीभाँति डरे हुएकी भाँति सहसा दूर हट गये और सीढ़ियोंपर चढ़कर एक-दूसरी वेदीपर जाकर खड़े हो गये । वहाँसे उन महाकपिने उस मतवाले राक्षससिंहको देखना आरम्भ किया ॥ १२-१३ ॥

अनन्तर आ महाकपियु सोपानमार्गदिन्द मत्तॊन्दु वेदिकॆयन्नु एरि कुळितु गाढनिद्दॆयल्लिद्द रावणनन्नु नोडुत्तले इद्दनु.॥13॥

पदच्छेदः

12. saH vaanararshhabhaH = that Hanuma; best among Vanaras; aasaadya = neared; raavaNam = Ravana; paromdvignaH = became very gloomy; apaasarpat = (and) moved away; subhiitavat = with great dread; niHshvasantam naagam yathaa = as though from a hissing serpent.

अनुवादः

That Hanuma, best among Vanaras neared Ravana, became very gloomy and moved away with great dread, as though from a hissing serpent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आनॆयन्तॆ गॊरकॆ हॊडॆयुत्तिद्द रावणनन्नु समीपिसिद आ कपिवरनाद मरुतियु हॆच्चागि उद्विग्ननागि ‘‘छी! इवनु परस्त्रीयन्नु अपहरिसिकॊण्डु तन्द दुर्मार्गियु. इवनिन्द दूरविरुवुदे उचितवु’’ ऎन्दुकॊण्डु अवनु तुम्बा भयपट्टवनन्तॆ रावणनिन्द दूरक्कॆ सरिदनु.*॥12॥

पदच्छेदः

13. atha = thereafter; mahaakapiH = the great Hanuma = aasaadya = neared; aarohaNam = staircase; aashritaH = sought; vedikaantaram = another dais; prekshate sma = (and) observed closely; raakshasa shaarduulam = Ravana.

अनुवादः

Thereafter the great Hanuma neared staircase, sought another dais and observed closely Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनं शुभम् ।
गन्धहस्तिनि संविष्टे यथा प्रस्रवणं महत् ॥ १४ ॥

शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनोत्तमम् ।
गन्धहस्तिनि संविष्टे यथा प्रस्रवणं महत् ॥

शुशुभे राक्षस इन्द्रस्य स्वपतः शयन उत्तमम् । गन्ध हस्तिनि सम्विष्टे यथा प्रस्रवणम् महत् ॥ ५-१०-१४

राक्षसराज रावणके सोते समय वह सुन्दर पलंग उसी प्रकार शोभा पा रहा था, जैसे गन्धहस्तीके शयन करनेपर विशाल प्रस्रवणगिरि सुशोभित हो रहा हो ॥ १४ ॥

मलगिद्द रावणन महातल्पवु, ऒन्दु मदभरित गन्धहस्तियु प्रवेशिसिद जलाशयदन्तॆ प्रकाशिसुत्तित्तु. (गन्धहस्ति अन्दरॆ तन्न मदोदक गन्धदिन्द इतर गण्डु आनॆगळु भयपट्टु ओडिहोगुववु. ई मदगजवु सरोवरदल्लि प्रवेशिसुत्तले उळिद गण्डु आनॆगळु ओडिहोगुववु. हॆण्णु आनॆगळु अल्ले इरुववु.)॥14॥

पदच्छेदः

14. shayanottamam = the excellent couch; svapataH raakshasendrasya = of the sleeping Ravana; shushubhe = shone; mahat prasravaNam yathaa = like a great lake; gandhahastini samvishhThe = when a scented elephant resides (in it).

अनुवादः

The excellent couch of the sleeping Ravana shone like a great lake when a scented elephant resides in it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

काञ्चनाङ्गदसन्नद्धौ ददर्श स महात्मनः ।
विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ ॥ १५ ॥

काञ्चनाङ्गदसन्नद्धौ च ददर्श स महात्मनः ।
विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपवौ ॥

कान्चन अन्गद नद्धौ च ददर्श स महात्मनः । विक्षिप्तौ राक्षस इन्द्रस्य भुजाव् इन्द्र ध्वज उपमौ ॥ ५-१०-१५

उन्होंने महाकाय राक्षसराज रावणकी फैलायी हुई दो भुजाएँ देखीं, जो सोनेके बाजूबंदसे विभूषित हो इन्द्रध्वजके समान जान पड़ती थीं ॥ १५ ॥

ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ ।
वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ ॥ १६ ॥

ऐरावत विषाण अग्रैर् आपीडित क्र्त व्रणौ । वज्र उल्लिखित पीन अंसौ विष्णु चक्र परिक्षितौ ॥ ५-१०-१६

युद्धकालमें उन भुजाओंपर ऐरावत हाथीके दाँतोंके अग्रभागसे जो प्रहार किये गये थे, उनके आघातका चिह्न बन गया था । उन भुजाओंके मूलभाग या कंधे बहुत मोटे थे और उनपर वज्रद्वारा किये गये आघातके भी चिह्न दिखायी देते थे । भगवान् विष्णुके चक्रसे भी किसी समय वे भुजाएँ क्षत-विक्षत हो चुकी थीं ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

16. aapiiDanakR^itavraNau = (those arms had) wounds made by stabbing; airaavatavishhaaNaagraiH = from the pointed edges of tusks of Iraavata; vajrollikhitapiinaamsau = fleshy shoulders smeared with diamond; vishhNuchakraparikshatau = hit by Vishnu chakra;

अनुवादः

Those arms had wounds made by stabbing from the pointed edges of tusks of Iraavata and fleshy shoulders smeared with diamond and hit by Vishnu chakra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पीनौ समसुजातांसौ सङ्गतौ बलसंयुतौ ।
सुलक्षणनखाङ्गुष्ठौ स्वङ्गुलीयकलक्षितौ ॥ १७ ॥

पीनौ समसुजात अंसौ सम्गतौ बल सम्युतौ । सुलक्षण नख अन्गुष्ठौ स्वन्गुली तल लक्षितौ ॥ ५-१०-१७

वे भुजाएँ सब ओरसे समान और सुन्दर कंधोंवाली तथा मोटी थीं । उनकी संधियाँ सुदृढ़ थीं । वे बलिष्ठ और उत्तम लक्षणवाले नखों एवं अंगुष्ठोंसे सुशोभित थीं । उनकी अंगुलियाँ और हथेलियाँ बड़ी सुन्दर दिखायी देती थीं ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

17. piinau = (these arms of Ravana were) corpulent; samasujaataamsau = with well grown and equal shoulders; samgatau = proportionate to body; balasamyutau = with strength; sulakshaNanakhaaN^gushhThau = with knees and thumbs of good characteristic; svaN^guliitalalaskhsitau = with good fingers and palms.

अनुवादः

These arms of Ravana were corpulent with well grown and equal strong shoulders proportionate to body, with knees and thumbs of good characteristics, with good fingers and palms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ ।
विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ ॥ १८ ॥

संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ ।
विक्षिप्रौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ ॥

सम्हतौ परिघ आकारौ व्र्त्तौ करि कर उपमौ । विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पन्च शीर्षाव् इव उरगौ ॥ ५-१०-१८

वे सुगठित एवं पुष्ट थीं । परिघके समान गोलाकार तथा हाथीके शुण्डदण्डकी भाँति चढ़ाव-उतारवाली एवं लंबी थीं । उस उज्ज्वल पलंगपर फैली वे बाँहें पाँच-पाँच फनवाले दो सर्पोंके समान दृष्टिगोचर होती थीं ॥

पदच्छेदः

18. samhatau = with strong joints; parighaakaarau = with a shape of club; vR^ittau = round in shape; karikaropamau = resembling the trunks of an elephant; paJNchashiirshhaauvivoragau iva = like five headed snakes; vikshiptau = thrown; subhre shayane = on clean couch.

अनुवादः

With strong joints in the shape of club, round in shape resembling the trunks of an elephant, like five headed snakes thrown on clean couch.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना ।
चन्दनेन परार्घ्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ ॥ १९ ॥

शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना ।
चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ ॥

खरगोशके खूनकी भाँति लाल रंगके उत्तम, सुशीतल एवं सुगन्धित चन्दनसे चर्चित हुई वे भुजाएँ अलंकारोंसे अलंकृत थीं ॥ १९ ॥

उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ ।
यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ ॥ २० ॥

सुन्दरी युवतियाँ धीरे-धीरे उन बाँहोंको दबाती थीं । उनपर उत्तम गन्ध-द्रव्यका लेप हुआ था । वे यक्ष, नाग, गन्धर्व, देवता और दानव सभीको युद्धमें रुलानेवाली थीं ॥ २० ॥

पदच्छेदः

19;20. bhujau = shoulders; su anuliptau = well smeared; paraarthyena chandanena = by best sandal; sugandhina = with good smell; sushiitena = and very cool; shashakshatajakalpena = resembling a hare’s blood; svalankN^kR^itau = well decorated; uttamastriivimR^iditau = massaged by the best women; gandhottamanishhevitau = served by the best sandal; yakshapannaga gandharva deva daanava raaviNau = (which made) yakshas; nagas; gandharvas; devas and daanavaas scream.

अनुवादः

Shoulders well smeared by best sandal with good smell and very cool resembling in color to a hare’s blood, well decorated, massaged by the best women, served by the best sandal and which made yakshas, nagas, gandharvas, devas and daanavaas scream.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददर्श स कपिस्तस्य बाहू शयनसंस्थितौ ।
मन्दरस्यान्तरे सुप्तौ महाही रुषिताविव ॥ २१ ॥

ददर्श स कपिः तस्य बाहू शयन संस्थितौ । मन्दरस्य अन्तरे सुप्तौ महा अर्ही रुषिताव् इव ॥ ५-१०-२१

कपिवर हनुमान् ने पलंगपर पड़ी हुई उन दोनों भुजाओंको देखा । वे मन्दराचलकी गुफामें सोये हुए दो रोषभरे अजगरोंके समान जान पड़ती थीं ॥ २१ ॥

पदच्छेदः

21. saH kapiH = That Hanuma; dadarsha = saw; tatra = there; baahu = arms; shanasamsthitau = on the couch; mahaahii iva = like great serpents; rushhitau = in anger; suptau = sleeping; mandarasya antare = in the middle of mount Mandara.

अनुवादः

That Hanuma saw there arms on the couch like great serpents in anger sleeping in the middle of mount Mandara.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यामुभाभ्यां राक्षसेश्वरः ।
शुशुभेऽचलसङ्काशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः ॥ २२ ॥

ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः ।
शुशुभेऽचलसङ्काशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः ॥

ताभ्याम् स परिपूर्णाभ्याम् भुजाभ्याम् राक्षस अधिपः । शुशुभे अचल सम्काशः श्र्न्गाभ्याम् इव मन्दरः ॥ ५-१०-२२

उन बड़ी-बड़ी और गोलाकार दो भुजाओंसे युक्त पर्वताकार राक्षसराज रावण दो शिखरोंसे संयुक्त मन्दराचलके समान शोभा पा रहा था* ॥ २२ ॥

\* यहाँ शयनागारमें सोये हुए रावणके एक ही मुख और दो ही बाँहोंका वर्णन आया है । इससे जान पड़ता है कि वह साधारण स्थितिमें इसी तरह रहता था । युद्ध आदिके विशेष अवसरोंपर ही वह स्वेच्छापूर्वक दस मुख और बीस भुजाओंसे संयुक्त होता था ।

सुवर्णमयवाद भुजकीर्तिगळिन्द युक्तवागिद्दु, इन्द्रध्वज सदृशवागिद्दु हॊरचाचिकॊण्डिद्द राक्षसेन्द्रनाद रावणन तोळुगळल्लि इन्द्रनॊडनॆ माडिद युद्धदल्लि ऐरावतद दन्तगळिन्द तवियल्पट्टु उण्टाद गायद गुर्तुगळु कण्डुबरुत्तिद्दवु. बलिष्ठवाद आ भुजगळल्लि वज्रायुधद एटिन मच्चॆयिन्दलू, उपेन्द्रन विष्णुचक्रद चिह्नॆगळु मूडिद्दवु. आ ऎल्ल प्रहारगळिन्दलू आ तोळुगळु जड्डुकट्टि होगित्तल्लदॆ, स्थूलवागियू, सुन्दरवागियू, बलिष्ठवागिद्दवु. सुन्दरवाद सुलक्षणवाद उगुरगळुळ्ळ अङ्गुष्ठगळिन्द कूडिद्दवु. चॆलुवाद बॆरळुगळिन्दलू शोभायमानवागि काणुत्तिद्दवु. दुण्डागियू, सन्धिबन्धगळु पुष्टवागियू इद्द आ तोळुगळु परिघायुधदन्तॆयू, आनॆय सॊण्डिलुगळन्तॆयू, ऐदु हॆडॆगळ ऎरडु सर्पगळन्तॆ काणुत्तिद्दवु. मॊलद रक्तदन्तॆ शीतलवाद सुगन्धयुक्तवाद हॆच्चु बॆलॆबाळुव श्रेष्ठवाद चन्दनदिन्द अवु लेपितवागिद्दवु. कनकाङ्गद केयूरादि आभरणगळिन्द समलङ्कृतवागिद्दवु. श्रेष्ठराद स्त्रीयरु उत्तमवाद गन्धदिन्द लेपितवागिद्द रावणन आ तोळुगळन्नु सुखकरवाद रीतियल्लि ऒत्तुत्तिद्दरु. यक्ष, गन्धर्व, पन्नग, देव, दानवरन्नु भयदिन्द कूगिकॊळ्ळुवन्तॆ माडलु रावणन आ महाबाहुगळु समर्थवागिद्दवु. मन्दर पर्वतदल्लि मलगिरुव रोषगॊण्ड सर्पगळन्तॆ इद्द रावणन आ तोळुगळन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु. परिपुष्टवागिद्द अन्तह तोळुगळिन्द शोभितनागिद्द पर्वतोपमनाद रावणनु ऎरडु शिखरगळिन्द कूडिरुव मन्दर पर्वतदन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥15-22॥

पदच्छेदः

15. saH = that Hanuma; dadarsha cha = also saw; mahaatmana = the wealthy; raakshasendrasya = Ravana’s; bhujaaH = arms; kaaJNchnaaN^gadanaddhau = tied with golden armlets; vikshiptau = thrown apart; indradhvajoptamau = resembling flag staffs(raised in honor ) of Indra.

अनुवादः

That Hanuma also saw the wealthy Ravana’s arms tied with golden armlets thrown apart, resembling flag staffs raised in honor of Indra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22. saH = That; raakshaseshvaraH = king of Rakshasas(Ravana); achalasamkaashaH = equaling a mountain; taabhyaam bhujaabhyaam = with those two shoulders; paripuurNaabhyaam = which were well built; shushubhe = and shone; mandaraH iva = like Mount Mandara; shR^iN^gaabhyaam = with twin peaks

अनुवादः

That king of Rakshasas equaling a mountain with those shoulders, which were well built and shone like Mount Mandara with twin peaks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चूतपुन्नागसुरभिर्बकुलोत्तमसंयुतः ।
मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरःसरः ॥ २३ ॥
तस्य राक्षसराजस्य निश्चक्राम महामुखात् ।
शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद् गृहम् ॥ २४ ॥

चूतपुन्नागसुरभिर्बकुलोत्तमसंयुतः ।
मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरःसरः ॥ तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम महामुखात् ।
शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद्गृहम् ॥

चूत पुम्नाग सुरभिर् बकुल उत्तम सम्युतः । मृष्ट अन्न रस सम्युक्तः पान गन्ध पुरः सरः ॥ ५-१०-२३ तस्य राक्षस सिम्हस्य निश्चक्राम मुखान् महान् । शयानस्य विनिह्श्वासः पूरयन्न् इव तद् ग्र्हम् ॥ ५-१०-२४

वहाँ सोये हुए राक्षसराज रावणके विशाल मुखसे आम और नागकेसरकी सुगन्धसे मिश्रित, मौलसिरीके सुवाससे सुवासित और उत्तम अन्नरससे संयुक्त तथा मधुपानकी गन्धसे मिली हुई जो सौरभयुक्त साँस निकल रही थी, वह उस सारे घरको सुगन्धसे परिपूर्ण-सा कर देती थी ॥ २३-२४ ॥

मलगिद्द राक्षसराजन मुखदिन्द हॊरबरुत्तिद्द सुदीर्घवाद उसुरिन शब्दवु आ अरमनॆयन्ने तुम्बुवुदो ऎम्बन्तॆ केळिबरुत्तिद्दितु. अवनु बिडुत्तिद्द उसिरु सिहिमावु, सुरहॊन्नॆमरगळ हूविनवासनॆयन्तॆ सुवासनॆयिन्द कूडित्तु. उत्तमवाद बकुळ पुष्पद सुगन्धदिन्दलू, षड्रसोपेतवाद मृष्टान्नद वासनॆयिन्दलू, मधुविन वासनॆयिन्दलू कूडित्तु.॥23-24॥

पदच्छेदः

23;24. maahaamukhaat = from the great face; raakshasasimhasya = of that king of Rakshasas; shayanasya = who was sleeping; nishchakraama = came out; vinisvaasaH = breath; chuutapunnaaga surabhiH = fragrant like the flowers of chuuta and punnaaga; vakuLottamasamyutaH = consisting of the best fragrance of Vakula flowers; mR^ishhTaannarasasamyuktaH = together with the flavor of best cooked rice; paanagandhapuraskR^itaH = with the smell of liquor; puurayanniva = as though filling; tat gR^iham = that house.

अनुवादः

From the great face of that king of Rakshasas who was sleeping, came out breath with fragrance like that of flowers of chuuta and punnaaga, consisting of the best fragrance of Vakula flowers, together with the flavor of best cooked rice, with the smell of liquor as though filling that house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजिता ।
मुकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्ज्वलिताननम् ॥ २५ ॥

मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम् ।
मुकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्ज्वलिताननम् ॥

उसका कुण्डलसे प्रकाशमान मुखारविन्द अपने स्थानसे हटे हुए तथा मुक्तामणिसे जटित होनेके कारण विचित्र आभावाले सुवर्णमय मुकुटसे और भी उद्भासित हो रहा था ॥ २५ ॥

अनन्तर हनुमन्तनु रावणन मुखवन्नु नोडिदनु. आ मुखवु उज्वलवाद कर्णकुण्डलगळिन्द अलङ्कृतवागित्तु. मुत्तिन मणिगळिन्द चित्रितवागि थळ-थळिसुत्तिद्द सुवर्णखचितवाद, स्वल्प ओरॆयागिद्द किरीटदिन्द कङ्गॊळिसुत्तित्तु.॥25॥

रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना ।
पीनायतविशालेन वक्षसाभिविराजिता ॥ २६ ॥

रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना ।
पीनायतविशालेन वक्षसाभिविराजितम् ॥

उसकी छाती लाल चन्दनसे चर्चित, हारसे सुशोभित, उभरी हुई तथा लंबी-चौड़ी थी । उसके द्वारा उस राक्षसराजके सम्पूर्ण शरीरकी बड़ी शोभा हो रही थी ॥

रावणन वक्षस्थलवु रक्तचन्दनदिन्द लेपितवागित्तु. रत्न हारगळिन्द शोभिसुत्तिद्दु, ऎत्तरवागियू, दप्पवागियू विशालवागियू विराजिसुत्तित्तु.॥26॥

पाण्डुरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम् ।
महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तरवाससा ॥ २७ ॥

पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम् ।
महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा ॥

उसकी आँखें लाल थीं । उसकी कटिके नीचेका भाग ढीले-ढाले श्वेत रेशमी वस्त्रसे ढका हुआ था तथा वह पीले रंगकी बहुमूल्य रेशमी चादर ओढ़े हुए था ॥

अवनु बिळुपाद पट्टवस्त्रवन्नु उट्टिद्दनु. निद्दॆयल्लिरुवुदरिन्द अदु स्वल्प अत्त-इत्त सरिदित्तु. हॊम्बण्णद महामौल्यद मेलु हॊदिकॆयिन्द समलङ्कृतवागिद्दनु.॥27॥

माषराशिप्रतीकाशं निःश्वसन्तं भुजङ्गवत् ।
गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ २८ ॥

वह स्वच्छ स्थानमें रखे हुए उड़दके ढेरके समान जान पड़ता था और सर्पके समान साँसें ले रहा था । उस उज्ज्वल पलंगपर सोया हुआ रावण गंगाकी अगाध जलराशिमें सोये हुए गजराजके समान दिखायी देता था ॥

अवनु उद्दिन राशियन्तॆ नीलवर्णदवनागिद्दनु. महासर्पवु बुसुगुट्टुवन्तॆ अवनु निट्टुसिरुबिडुत्तिद्दनु. रत्नपर्यङ्कदल्लि मलगिद्द अवनु गङ्गानदिय महाप्रवाहदल्लि मलगिरुव आनॆयन्तॆ कङ्गॊळिसुत्तिद्दनु. ॥28॥

चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैर्दीप्यमानं चतुर्दिशम् ।
प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद‍्गणैरिव ॥ २९ ॥

चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैर्दीप्यमानचतुर्दिशम् ।
प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव ॥

उसकी चारों दिशाओंमें चार सुवर्णमय दीपक जल रहे थे; जिनकी प्रभासे वह देदीप्यमान हो रहा था और उसके सारे अंग प्रकाशित होकर स्पष्ट दिखायी दे रहे थे । ठीक उसी तरह, जैसे विद्युद‍्गणोंसे मेघ प्रकाशित एवं परिलक्षित होता है ॥ २९ ॥

नाल्कू दिक्कुगळन्नु बॆळगुव सुवर्णद नाल्कु दीपगळन्नु रावणन पर्यङ्कद सुत्तलू इट्टिद्दरु. मिञ्चिनिन्द मेघगळु प्रकाशिसुवन्तॆ आ दीपगळिन्द रावणन सर्वाङ्गगळू जाज्वल्यमानवागि बॆळगुत्तिद्दवु.॥29॥

पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः ।
पत्नीः स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ ३० ॥

पादमूलगताश्चान्या ददर्श सुमहात्मनः ।
पत्नीः स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥

पत्नियोंके प्रेमी उस महाकाय राक्षसराजके घरमें हनुमान् जी ने उसकी पत्नियोंको भी देखा, जो उसके चरणोंके आस-पास ही सो रही थीं ॥ ३० ॥

भार्यॆयरिगॆ अत्यन्त प्रियनागिद्द, महात्मनाद, राक्षसाधिपतियाद रावणन अरमनॆयल्लि अवन पदतलदल्लि मलगिद्द मुद्दु पत्नियरन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

25;26;27;28;29;30. saH = that Hanuma; dadarsha = saw; tasya rakshaH pateH gR^ihe = in the house of that king of Rakshasa’s; patniishcha = wives; paadamuulagataaH = at the feet; sumahaatmanaH = a gigantic one; priyabhaaryasya = with loving wives; viraajitam = shone; apavR^ittena makuTena = with crown tilted to the side; muktaamaNivichitreNa = having strange hue with pearls and diamonds; kaaJNchanaan = and of golden colour; kuNDalojjvalitaananam = with a face made brilliant made by earrings; abhiviraajitam = shone; vakshasaa = with the chest region; raktachandanadigdhena = smeared with red sandal; shobhinaahaareNa = shining with a necklace; piinaayatavishaalena = wide high and corpulent; kshaumeNa = with a silk cloth; paaNDareNa = of white colour; apaviddhena = falling on him; kshatajekshanam = with eyes reddish like blood; susamviitam = well tied; uttamavasasaa = by a best cloth; piitena = of yellow colour; mahaarheNa = and of very best quality; maashharaashipratiikaasham = resembling a heap of black beans; nishshvasantam = snoring; bhujaN^gavat = like a hiss of a snake; * kuJNjaram iva* = like an elephant; prasuptam = sleeping; toyaante = in the middle of water; mahati gaaN^ge = belonging to the great river Ganga; diipyamaanachaturdisham = with all the four directions shone; chaturbhiH diipaiH = by the four lamps; kaaJNchanaiH = of golden colour; megham iva = resembling a cloud; praakaasiikR^ita sarvaaN^gam = with all the parts being shone; vidhyugaNaiH = by groups of lighting.

अनुवादः

That Hanuma saw in the house of that king of Rakshasa’s, wives at the feet, Ravana being a gigantic one with loving wives, shone with crown tilted to the side, having strange hue with pearls and diamonds and of golden colour, with a face made brilliant by earrings, shone with the chest region smeared with red sandal, shining with a necklace wide, high and corpulent with a silk cloth of white colour falling on him, with eyes reddish like blood, well tied by a best cloth of yellow colour and of very best quality, resembling a heap of black beans, snoring like a hiss of a snake, like an elephant sleeping in the middle of water belonging to the great river Ganga with all the four directions shone by the four lamps of golden colour, resembling a cloud with all the parts being shone by groups of lighting.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शशिप्रकाशवदना वरकुण्डलभूषणाः ।
अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः ॥ ३१ ॥

शशिप्रकाशवदनाश्चारुकुण्डलभूषिताः ।
अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः ॥

शशि प्रकाश वदना वर कुण्डल भूषिताः । अम्बाल माल्य आभरणा ददर्श हरि यूथपः ॥ ५-१०-३१

वानरयूथपति हनुमान् जी ने देखा, उन रावणपत्नियोंके मुख चन्द्रमाके समान प्रकाशमान थे । वे सुन्दर कुण्डलोंसे विभूषित थीं तथा ऐसे फूलोंके हार पहने हुए थीं, जो कभी मुरझाते नहीं थे ॥ ३१ ॥

चन्द्रनन्तॆ मुखवुळ्ळवरू, मनोहरवाद कुण्डलगळिन्द अलङ्कृतरू, हूमालॆगळन्नु आभरणगळन्नु धरिसिरुव, इन्तह रावणन पत्नीयरन्नु कपीश्वरनु नोडिदनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. hariyuudhapaH = the leader of Vanaras; dadarsha = saw; shashiprakaashavadanaaH = (those wives of Ravana) with faces with radiance of moon; chaarukuNDalabhuushhitaaH = adorned with beautiful earrings; amlaanamaalyabharaNaaH = wearing jewellery and flower garlands which were not worn out.

अनुवादः

The leader of Vanaras saw those wives of Ravana with faces with radiance of moon, adorned with beautiful earrings, wearing jewellery and flower garlands which were not worn out.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नृत्यवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः ।
वराभरणधारिण्यो निषण्णा ददृशे कपिः ॥ ३२ ॥

नृत्तवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः ।
वराभरणधारिण्यो निषण्णा ददृशे हरिः ॥

नृत्त वादित्र कुशला राक्षस इन्द्र भुज अन्कगाः । वर आभरण धारिण्यो निषन्ना दद्र्शे कपिः ॥ ५-१०-३२

वे नाचने और बाजे बजानेमें निपुण थीं, राक्षसराज रावणकी बाँहों और अंकमें स्थान पानेवाली थीं तथा सुन्दर आभूषण धारण किये हुए थीं । कपिवर हनुमान् ने उन सबको वहाँ सोती देखा ॥ ३२ ॥

अवरॆल्लरू नृत्य-वाद्य कलॆगळल्लि कुशलॆयरागिद्दरु. श्रेष्ठवाद आभरणगळन्नु धरिसिद्दरु. राक्षसेन्द्रन भुजगळन्नू, तॊडॆगळन्नू आश्रयिसि चॆन्नागि निद्दॆहोद रावणन भार्यॆयरन्नु कपिवरनाद हनुमन्तनु नोडिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. hariH = Hanuma; dadR^ishe = saw; nR^ittavaaditrakushalaaH = (wives of Ravana) with skill in dance and musical instruments; raakshasendrabhujaaN^kagaaH = obtained the shoulders of Ravana; varaabharaNadhaariNyoH = wearing the best jewellery; nishhaNNaaH = being in sleep.

अनुवादः

Hanuma saw wives of Ravana with skill in dance and musical instruments, who obtained the shoulders of Ravana wearing the best jewellery and being in sleep.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रवैदूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम् ।
ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यङ्गदानि च ॥ ३३ ॥

वज्रवैडूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम् ।
ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यङ्गदानि च ॥

वज्र वैदूर्य गर्भाणि श्रवण अन्तेषु योषिताम् । ददर्श तापनीयानि कुण्डलानि अन्गदानि च ॥ ५-१०-३३

उन्होंने उन सुन्दरियोंके कानोंके समीप हीरे तथा नीलम जड़े हुए सोनेके कुण्डल और बाजूबंद देखे ॥ ३३ ॥

आ कान्तॆयरु किविगळल्लि धरिसिद्द वज्र-वैडूर्य खचितवाद भङ्गारद कुण्डलगळन्नु, भुजदल्लि धरिसिद्द अङ्गदगळन्नु मारुतियु नोडिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. dadarsha = (he) saw; kuNDalaani = earrings; yoshhitaam = of those women; shravaNaanteshhu = at the end of ears; vjravaiDuuryagarbhaaNi = with embedded diamonds and cats eye gems; taapaniiyaani = and having golden colour.

अनुवादः

He saw earrings of those women at the end of ears with embedded diamonds and cats eye gems and having golden colour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तासां चन्द्रोपमैर्वक्त्रैः शुभैर्ललितकुण्डलैः ।
विरराज विमानं तन्नभस्तारागणैरिव ॥ ३४ ॥

तासां चन्द्रोपमैर्वक्त्रैः शुर्भॆर्ललितकुण्डलैः ।
विरराज विमानं तत् नभस्तारागणैरिव ॥

तासाम् चन्द्र उपमैर् वक्त्रैः शुभैर् ललित कुण्डलैः । विरराज विमानम् तन् नभः तारा गणैर् इव ॥ ५-१०-३४

ललित कुण्डलोंसे अलंकृत तथा चन्द्रमाके समान मनोहर उनके सुन्दर मुखोंसे वह विमानाकार पर्यङ्क तारिकाओंसे मण्डित आकाशकी भाँति सुशोभित हो रहा था ॥ ३४ ॥

चन्द्र सदृशवाद मुखगळिन्दलू शुभप्रदवाद हागू सुन्दरवाद कुण्डलगळिन्दलू युक्तवागिद्द रावणन पत्नीयर आ विमानाकृतिय पर्यङ्कवु चन्द्रनिन्दलू, नक्षत्रसमूहगळिन्दलू कूडिरुव आकाशदन्तॆ काणुत्तिद्दितु.॥34॥

पदच्छेदः

34. vaktraiH = with the faces; taasaam = of those women; lalitakuNDalaiH = with delicate earrings; chandropamaiH = which were equal to moon; shubhaiH = (and)auspicious; tat vimaanam = that house; viraraaja = shone; nabhaH iva = like the sky; taaraagaNaiH = with clusters of stars.

अनुवादः

With the faces of those women with delicate earrings which were equal to moon and auspicious that house shone like the sky with clusters of stars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः ।
तेषु तेष्ववकाशेषु प्रसुप्तास्तनुमध्यमाः ॥ ३५ ॥

मद व्यायाम खिन्नाः ताः राक्षस इन्द्रस्य योषितः । तेषु तेष्व् अवकाशेषु प्रसुप्ताः तनु मध्यमाः ॥ ५-१०-३५

क्षीण कटिप्रदेशवाली वे राक्षसराजकी स्त्रियाँ मद तथा रतिक्रीड़ाके परिश्रमसे थककर जहाँ-तहाँ जो जिस अवस्थामें थीं वैसे ही सो गयी थीं ॥ ३५ ॥

मद्यपानद मददिन्दलू, रतिकीडॆयिन्दलू आयासगॊण्डिद्द, कृशवाद नडुविनिन्द कूडिद्द रावणन मडदियरु अवकाशविद्दॆडॆगळल्लि अस्तव्यस्तवागि मलगिद्दरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. yoshhitaH = women; taaH raakshasendrasya = of that Ravana; madavyaayaamakinnaaH = being tired from lustful passion and exertion; tanumadhyamaaH = and having lean waists; prasuptaaH = slept; teshhu teshhu avakaasheshhu = at opportunity.

अनुवादः

Women of that Ravana being tired from lustful passion and exertion and having lean waists slept at first opportunity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गहारैस्तथैवान्या कोमलैर्नृत्यशालिनी ।
विन्यस्तशुभसर्वाङ्गी प्रसुप्ता वरवर्णिनी ॥ ३६ ॥

अङ्गहारैस्तथैवान्या कोमलैर्नृत्तशालिनी ।
विन्यस्त शुभसर्वाङ्गी प्रसुप्ता वरवर्णिनी ॥

अङ्गहारैस्तथैवान्या कोवलैर्नृत्तशालिनी । विन्यस्तशुभसर्वाङ्गी प्रसुप्ता वरवर्णिनी ॥ ५-१०-३६

विधाताने जिसके सारे अंगोंको सुन्दर एवं विशेष शोभासे सम्पन्न बनाया था, वह कोमलभावसे अंगोंके संचालन (चटकाने-मटकाने आदि) द्वारा नाचनेवाली कोई अन्य नृत्यनिपुणा सुन्दरी स्त्री गाढ़ निद्रामें सोकर भी वासनावश जाग्रत्-अवस्थाकी ही भाँति नृत्यके अभिनयसे सुशोभित हो रही थी ॥ ३६ ॥

नृत्यदल्लि पळगिद्द ओर्व शुभाङ्गियु नृत्यवन्नु माडुत्तिरुववळन्तॆ मनोहरवाद अङ्गहारगळिन्द (आङ्गिकवाद अभिनयगळिन्द) नृत्यद भङ्गियल्ले मलगिद्दळु.॥36॥

पदच्छेदः

36. anyaa = another; nR^ittashaalinii varavarNinii = woman with skill in dancing; komalaiH aN^gahaaraiH = consisting of delicate body postures; prasuptaa = slept; tathaiva = in the same way; vinyastashubhasarvaaN^gi = with all her body parts making the same dance postures.

अनुवादः

Another woman with skill in dancing consisting of delicate body postures slept in the same way with all her body parts making the same dance postures.

स्रोतः: valmikiramayan.net

काचिद् वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता सम्प्रकाशते ।
महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता ॥ ३७ ॥

काचिद् वीणाम् परिष्वज्य प्रसुप्ता सम्प्रकाशते । महा नदी प्रकीर्णा इव नलिनी पोतम् आश्रिता ॥ ५-१०-३७

कोई वीणाको छातीसे लगाकर सोयी हुई सुन्दरी ऐसी जान पड़ती थी, मानो महानदीमें पड़ी हुई कोई कमलिनी किसी नौकासे सट गयी हो ॥ ३७ ॥

वीणॆयन्ने तब्बिकॊण्डु मलगिद्द रावणन मत्तॊब्ब तरुणीमणियु हरिगोलिगॆ सुत्तिकॊण्डु हरडिकॊण्डिरुव कमलद बळ्ळियन्तॆ मनोहरवागिद्दळु.॥37॥

पदच्छेदः

37. kaachit = one women; parishhvajya = hugging; veeNaam = veena; prasuptaa = and sleeping; samprakaashate = was shining; naliniiva = like a lotus plant; mahaanadiiprakiirNa = thrown away by( the flow of) a great river; aashritaa = and resorting; potam = a boat.

अनुवादः

One woman hugging veena and sleeping was shining like a lotus plant thrown away by the flow of a great river and resorting a boat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्या कक्षगतेनैव मड्डुकेनासितेक्षणा ।
प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला ॥ ३८ ॥

अन्या कक्ष गतेन एव मड्डुकेन असित ईक्षणा । प्रसुप्ता भामिनी भाति बाल पुत्रा इव वत्सला ॥ ५-१०-३८

दूसरी कजरारे नेत्रोंवाली भामिनी काँखमें दबे हुए मड्डुक (लघुवाद्य विशेष)-के साथ ही सो गयी थी । वह ऐसी प्रतीत होती थी, जैसे कोई पुत्रवत्सला जननी अपने छोटे-से शिशुको गोदमें लिये सो रही हो ॥ ३८ ॥

‘मड्डुक’वॆम्ब चर्मवाद्यवन्नु कङ्कुळल्लि अप्पिकॊण्डु मलगिद्द ओर्व युवतियु वात्सल्यदिन्द चिक्कमगुवन्नु कङ्कुळल्लॆत्तिकॊण्डे मलगिद्द भामिनियन्तॆ काणुत्तिद्दळु.॥38॥

पदच्छेदः

38. anyaa = another woman; asitekshaNaa = with black eyes; prasuptaa = sleeping; maDukena = with an instrument called madduka; kakshagatenaiva = under arm pit; bhaati = shone; bhaaminiiva = like a woman; vatshalaa baalaputraa = (carrying) an infant boy with love.

अनुवादः

Another woman with black eyes sleeping with an instrument called madduka under arm pit shone like a woman carrying an infant boy with love.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पटहं चारुसर्वाङ्गी न्यस्य शेते शुभस्तनी ।
चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव कामिनी ॥ ३९ ॥

पटहं चारुसर्वाङ्गी पीड्य शेते शुभस्तनि ।
चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव भामिनी ॥

पटहम् चारु सर्व अन्गी पीड्य शेते शुभ स्तनी । चिरस्य रमणम् लब्ध्वा परिष्वज्य इव कामिनी ॥ ५-१०-३९

कोई सर्वांगसुन्दरी एवं रुचिर कुचोंवाली कामिनी पटहको अपने नीचे रखकर सो रही थी, मानो चिरकालके पश्चात् प्रियतमको अपने निकट पाकर कोई प्रेयसी उसे हृदयसे लगाये सो रही हो ॥ ३९ ॥

भेरियन्नु आलिङ्गिसिकॊण्डु मलगिद्द सुन्दरवाद कुचगळुळ्ळ सर्वाङ्गसुन्दरियाद ओर्व रमणियु बहळ कालानन्तर आगमिसिद रमणनन्नु गट्टियागि तब्बिकॊण्डु मलगिरुवळो ऎम्बन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दळु.॥39॥

पदच्छेदः

39. bhaamini = a women; chaarusarvaaN^gii = with beautiful body features; subhastanii = with beautiful breasts; shete = slept; piiDya = tightly hugged; paTaham = instrument called pataha; parishhvajyeva = as though hugging; ramaNam = a lover; labdhvaa = getting him; chirasya = after a long time.

अनुवादः

A woman with beautiful body features and with beautiful breasts slept tightly and hugged instrument called pataha as though hugging a lover, getting him after a long time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

काचिद् वीणां परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना ।
वरं प्रियतमं गृह्य सकामेव हि कामिनी ॥ ४० ॥

काचिद्वंशं परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना ।
रहः प्रियतमं गृह्य सकामेव च कामिनी ॥

काचिद् अंशम् परिष्वज्य सुप्ता कमल लोचना । रहः प्रियतमम् गृह्य सकामेव च कामिनी ॥ ५-१०-४०

कोई कमललोचना युवती वीणाका आलिंगन करके सोयी हुई ऐसी जान पड़ती थी, मानो कामभावसे युक्त कामिनी अपने श्रेष्ठ प्रियतमको भुजाओंमें भरकर सो गयी हो ॥ ४० ॥

कॊळलन्नु अप्पिकॊण्डु मलगिद्द कमलाक्षियाद, कमनीयरूपळाद ओर्व कान्तॆयु प्रियतमनन्नु एकान्त स्थळक्कॆ करकॊण्डुहोगि तन्न बयकॆयन्नु पूर्णगॊळिसुत्तिरुवळो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु.॥40॥

पदच्छेदः

40. kaachit = another woman; kamalalochanaa = with lotus like eyes; * parishhvajya* = hugging; vasam = a flute; suptaa = slept; sakaamaa kaaminiiva = like a woman with lust; gR^ihya = holding; priyatamam = (her) lover; rahaH = in secret.

अनुवादः

Another woman with lotus like eyes hugging a flute slept like a woman with lust holding her lover in secret.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विपञ्चीं परिगृह्यान्या नियता नृत्यशालिनी ।
निद्रावशमनुप्राप्ता सहकान्तेव भामिनी ॥ ४१ ॥

विपञ्चीं परिगृह्यान्या नियता नृत्तशालिनी ।
निद्रावशमनुप्राप्ता सहकान्तेव भामिनी ॥

विपञ्चैइम् परिगृह्यान्या नियता नृत्तशालिनी । निद्रा वशम् अनुप्राप्ता सह कान्ता इव भामिनी ॥ ५-१०-४१

नियमपूर्वक नृत्यकलासे सुशोभित होनेवाली एक अन्य युवती विपञ्ची (विशेष प्रकारकी वीणा)-को अंकमें भरकर प्रियतमके साथ सोयी हुई प्रेयसीकी भाँति निद्राके अधीन हो गयी थी ॥ ४१ ॥

विपञ्चि ऎम्ब एळुतन्तिय वीणॆयन्नु हिडिदु नृत्य भङ्गियल्ले मलगिद्द ओर्व ललनामणियु प्रियतमनॊडनॆ निद्दॆ माडुत्तिरुवळो ऎन्दु कण्डुबरुत्तिद्दळु.॥41॥

पदच्छेदः

41. anyaa = another woman; nR^ittashaalinii = skilled in dance; anupraaptaa = obtained; nidraavasham = sleep; parigR^ihyaa = getting vipanJNchiim = an instrument like veena; niyataa = (and being) in tune with it; bhaaminii = like a woman; saha kaanta = together with her lover.

अनुवादः

Another woman skilled in dance obtained sleep getting an instrument like veena and being in tune with it like a woman together with her lover.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्या कनकसङ्काशैर्मृदुपीनैर्मनोरमैः ।
मृदङ्गं परिविद्‍‍ध्याङ्गैः प्रसुप्ता मत्तलोचना ॥ ४२ ॥

अन्या कनकसङ्काशैर्मृदुपीनैर्मनोरमैः ।
मृदङ्गं परिपीड्याङ्गैः प्रसुप्ता मत्तलोचना ॥

अन्या कनक सम्काशैर् म्र्दु पीनैर् मनो रमैः । मृदन्गम् परिपीड्य अन्गैः प्रसुप्ता मत्त लोचना ॥ ५-१०-४२

कोई मतवाले नयनोंवाली दूसरी सुन्दरी अपने सुवर्ण-सदृश गौर, कोमल, पुष्ट और मनोरम अंगोंसे मृदंगको दबाकर गाढ़ निद्रामें सो गयी थी ॥ ४२ ॥

मधुपानदिन्द मत्तवाद कण्णुगळिन्द कूडिद्द ओर्व रावणन प्रियतमॆयु, मृदुवागियू, स्थूलवागियू, मनोहरवागियू इद्द सुवर्ण सदृशवाद अङ्गगळिन्द मृदङ्गवन्ने तब्बिकॊण्डु मलगिद्दळु.॥42॥

पदच्छेदः

42. anyaa = another woman; mattalochana = with lusty eyes; prasuptaa = slept; paripiiDyaa = hugging; mR^idaN^ga = a percussion instrument called mridanga; anN^gaiH = with her body parts; manoharaiH = which were pleasant; kanakasamkaashaiH = which resembled gold; mR^idupiinaiH = and which were smooth and fleshy.

अनुवादः

Another woman with lusty eyes slept hugging a percussion instrument called mridanga with her body parts which were pleasant which resembled gold and which were smooth and fleshy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भुजपाशान्तरस्थेन कक्षगेन कृशोदरी ।
पणवेन सहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा ॥ ४३ ॥

भुजपार्श्वान्तरस्थेन कक्षगेन कृशोदरी ।
पणवेन सहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा ॥

भुज पार्श्व अन्तरस्थेन कक्षगेन क्र्श उदरी । पणवेन सह अनिन्द्या सुप्ता मद क्र्त श्रमा ॥ ५-१०-४३

नशेसे थकी हुई कोई कृशोदरी अनिन्द्य सुन्दरी रमणी अपने भुजपाशोंके बीचमें स्थित और काँखमें दबे हुए पणवके साथ ही सो गयी थी ॥ ४३ ॥

मधुपानादि क्रीडॆगळिन्द आयासगॊण्डिद्द, तॆळ्ळनॆय हॊट्टॆयिन्द कूडिद्द, अनिन्द्यळाद सुन्दरियोर्वळु भुजगळ मध्यद कङ्कुळल्लिद्द मद्दलॆयॊडनॆ निद्दॆ माडुत्तिद्दळु.॥43॥

पदच्छेदः

43. kR^ishodarii = another woman with thin stomach; anindyaa = who was not to be blamed; suptaa = slept; madakR^itasramaa = due to tiresomeness from lust; padameshaH = together with an instrument called Padama; bhujapaashaantarasthena = between her shoulders; kakshagena = and reaching arm pits.

अनुवादः

Another woman with thin stomach, who was not to be blamed, slept due to tiresomeness from lust together with an instrument called Padama between her shoulders and reaching arm pits.

स्रोतः: valmikiramayan.net

डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा ।
प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगुह्येव भामिनी ॥ ४४ ॥

डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा ।
प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगूह्येवभामिनी ॥

डिण्डिमम् परिग्र्ह्य अन्या तथैव आसक्त डिण्डिमा । प्रसुप्ता तरुणम् वत्सम् उपगूह्य इव भामिनी ॥ ५-१०-४४

दूसरी स्त्री डिण्डिमको लेकर उसी तरह उससे सटी हुई सो गयी थी, मानो कोई भामिनी अपने बालक पुत्रको हृदयसे लगाये हुए नींद ले रही हो ॥ ४४ ॥

डिण्डिम वाद्यवन्ने तब्बिकॊण्डु मलगिद्द मत्तोर्व तरुणियु मगुवन्नु अप्पिकॊळ्ळुवन्तॆ डिण्डिमदल्लि आसक्तनाद तरुणनन्नु अप्पिकॊण्डु मलगिरुवळो ऎम्बन्तॆ काणुत्तिद्दळु.॥44॥

पदच्छेदः

44. anyaa = another woman; aasaktaDiNDimaa = with an instrument called Dindima near her; parigR^ihya = got; DinDimam = that Dindima; prasuptaa = slept; tathaiva = and in the same way; bhaaminii iva = as a woman; taruNamupaguhya = hugging her husband; vastham = and also her child;

अनुवादः

Another woman with an instrument called Dindima near her slept in the same way as a woman hugging her husband and also her child.

स्रोतः: valmikiramayan.net

काचिदाडम्बरं नारी भुजसम्भोगपीडितम् ।
कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता ॥ ४५ ॥

काचिदाडम्बरं नारी भुजसंयोगपीडितम् ।
कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता ॥

काचिद् आडम्बरम् नारी भुज सम्भोग पीडितम् । कृत्वा कमल पत्र अक्षी प्रसुप्ता मद मोहिता ॥ ५-१०-४५

मदिराके मदसे मोहित हुई कोई कमलनयनी नारी आडम्बर नामक वाद्यको अपनी भुजाओंके आलिंगनसे दबाकर प्रगाढ़ निद्रामें निमग्न हो गयी ॥ ४५ ॥

कमलपत्राक्षियाद मददिन्द मोहितळागिद्द ओर्व कान्तॆयु ‘आडम्बर’ ऎम्ब तूर्यवाद्यवन्नु भुजगळिन्द गट्टियागि तब्बिकॊण्डु परवशळागि मलगिद्दळु.॥45॥

पदच्छेदः

45. kaachitnaarii = another woman; kamalapatraakshi = with eyes like lotus petals; prasuptaa = slept; kR^itvaa = making; aaDambaram = the instrument called aadambara; bhujasamyogapiiDitam = pressing it by her shoulders; madamoohitaa = being desired by lust;

अनुवादः

Another woman with eyes like lotus petals slept making the instrument called adambara pressing it by her shoulders being desired by lust.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कलशीमपविद्ध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी ।
वसन्ते पुष्पशबला मालेव परिमार्जिता ॥ ४६ ॥

कलशीमपविध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी ।
वसन्ते पुष्प शबला मालेव परिमार्जिता ॥

कलशीम् अपविद्ध्य अन्या प्रसुप्ता भाति भामिनी । वसन्ते पुष्प शबला माला इव परिमार्जिता ॥ ५-१०-४६

कोई दूसरी युवती निद्रावश जलसे भरी हुई सुराहीको लुढ़काकर भीगी अवस्थामें ही बेसुध सो रही थी । उस अवस्थामें वह वसन्त-ऋतुमें विभिन्न वर्णके पुष्पोंकी बनी और जलके छींटेसे सींची हुई मालाके समान प्रतीत होती थी ॥ ४६ ॥

ओर्व तरुणियु अत्तलित्त हॊरळाडुवाग तन्न बळियल्लिद्द पन्नीर तुम्बिद कलशवन्नु कॆळक्कॆ बीळिसि नीरिनिन्द तॊय्दुहोगिद्दरू हागॆये गाढवागि मलगिद्दळु. आग अवळु वसन्त कालदल्लि बाडदिरलॆन्दु नीरिनिन्द चुमुकिसल्पट्ट हलवु बण्णगळिन्द कूडिद पुष्पमालॆयन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दळु.॥46॥

पदच्छेदः

46. anyaa bhaaminii = another women; prasuptaa = sleeping; apavidhya = felling down; kalasiim = a small pot; bhaati = shone; maaleva = like a flower garland; pushhpashabalaa = with the flowers of strange hue; vasante parimaarjitaa = made auspicious in spring.

अनुवादः

Another woman sleeping, felling down a small pot, shone like a flower garland with the flowers of strange hue made auspicious in spring.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पाणिभ्यां च कुचौ काचित् सुवर्णकलशोपमौ ।
उपगुह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता ॥ ४७ ॥

पाणिभ्यां च कुचौ काचित् सुवर्णकलशोपमौ ।
उपगूह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता ॥

पाणिभ्याम् च कुचौ काचित् सुवर्ण कलश उपमौ । उपगूह्य अबला सुप्ता निद्रा बल पराजिता ॥ ५-१०-४७

निद्राके बलसे पराजित हुई कोई अबला सुवर्णमय कलशके समान प्रतीत होनेवाले अपने कुचोंको दोनों हाथोंसे दबाकर सो रही थी ॥ ४७ ॥

गाढवाद निद्दॆयिन्द विवशळागिद्द ओर्व अबलॆयु सुवर्ण कलशगळन्तॆ इद्द तन्नॆरडू स्तनगळन्नु ऎरडू कैगळिन्द मुच्चिकॊण्डु मलगिद्दळु.॥47॥

पदच्छेदः

47. kaachit ablaa = another woman; suptaa = slept; upaguhyaa = hugging; kuchau = her breasts; suvarNkalashopamau = resembling golden pots; paaNibhyaam = by her hands; nidraabalaparaajitaa = overcome with sleep.

अनुवादः

Another woman slept hugging her breasts resembling golden pots by her hands, overcome with sleep.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना ।
अन्यामालिङ्ग्य सुश्रोणीं प्रसुप्ता मदविह्वला ॥ ४८ ॥

अन्या कमल पत्र अक्षी पूर्ण इन्दु सद्र्श आनना । अन्याम् आलिन्ग्य सुश्रोणी प्रसुप्ता मद विह्वला ॥ ५-१०-४८

पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाली दूसरी कमललोचना कामिनी सुन्दर नितम्बवाली किसी अन्य सुन्दरीका आलिंगन करके मदसे विह्वल होकर सो गयी थी ॥ ४८ ॥

चन्द्रबिम्बदन्तिरुव मुखवुळ्ळ ओर्व कमललोचनॆयु मदनावेशक्कॆ ऒळगागि मत्तॊब्ब रमणियन्नु आलिङ्गिसिकॊण्डु मलगिद्दळु.॥48॥

पदच्छेदः

48. anyaa = another woman; kamalapatraakshi = with eyes like lotus petals; puurNedu sadR^ishaanana = with her face resembling full moon; madavihvalaa = overcome with lust; prasuptaa = slept; aaliN^gyaa = hugging; anyaam = another woman; shushroNiim = with a beautiful hip region.

अनुवादः

Another woman with eyes like lotus petals, with her face resembling full moon, overcome with lust slept hugging another woman with a beautiful hip region.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः ।
निपीड्य च कुचैः सुप्ताः कामिन्यः कामुकानिव ॥ ४९ ॥

आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरास्त्रीयः ।
निपीड्य च कुचैः सुप्ताः कामिन्यः कामुकानिव ॥

आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वर स्त्रियः । निपीड्य च कुचैः सुप्ताः कामिन्यः कामुकान् इव ॥ ५-१०-४९

जैसे कामिनियाँ अपने चाहनेवाले कामुकोंको छातीसे लगाकर सोती हैं, उसी प्रकार कितनी ही सुन्दरियाँ विचित्र-विचित्र वाद्योंका आलिंगन करके उन्हें कुचोंसे दबाये सो गयी थीं ॥ ४९ ॥

रावणन श्रेष्ठराद इन्नू अनेक नारीमणिगळु - कामिनियरु कामुकरन्नु तब्बिकॊण्डु स्तनगळिन्द पीडिसुवन्तॆ विचित्रवाद बगॆ-बगॆय वाद्यगळन्नु ऎदॆयमेलॆ तब्बिकॊण्डु मलगिद्दरु.॥49॥

पदच्छेदः

49. varastriyaH = some excellent woman; suptaaH = slept; parishvajya = hugging; vichitraaNi aatodhyaani = strange instruments; kuchaih nipiiDhya = and pressing them with breasts; kaaminyaH kaamukaaniva = as though lustful woman with lusty men;

अनुवादः

Some excellent women slept hugging strange instruments and pressing them with breasts as though lustful woman with lusty men.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे ।
ददर्श रूपसम्पन्नामथ तां स कपिः स्त्रियम् ॥ ५० ॥

तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे ।
ददर्श रूपसम्पन्नामपरां स कपिः स्त्रियम् ॥

तासाम् एक अन्त विन्यस्ते शयानाम् शयने शुभे । ददर्श रूप सम्पन्नाम् अपराम् स कपिः स्त्रियम् ॥ ५-१०-५०

उन सबकी शय्याओंसे पृथक् एकान्तमें बिछी हुई सुन्दर शय्यापर सोयी हुई एक रूपवती युवतीको वहाँ हनुमान् जी ने देखा ॥ ५० ॥

आ वरस्त्रीयरिद्द स्थळदिन्द प्रत्येकवागिद्द एकान्त स्थळदल्लि सुन्दरवाद हासिगॆयल्लि मलगिद्द रूप सम्पन्नॆयाद मत्तॊब्ब स्त्रीरत्नवन्नु कपिश्रेष्ठनाद हनुमन्तनु नोडिदनु.॥50॥

पदच्छेदः

50. saH kapiH = that Hanuma; dadarsha = saw; taasaam = among those women; ruupasampannaam striyam = a very beautiful woman; syaanaam = sleeping; shubhe shayane = on an auspicious couch; ekaanta vinyaste = arranged alone at a side.

अनुवादः

That Hanuma saw among those women a very beautiful woman sleeping on an auspicious couch arranged alone at a side.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम् ।
विभूषयन्तीमिव च स्वश्रिया भवनोत्तमम् ॥ ५१ ॥

मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम् ।
विभूषयन्तीमिव तत् स्वश्रिया भवनोत्तमम् ॥

वह मोती और मणियोंसे जड़े हुए आभूषणोंसे भलीभाँति विभूषित थी और अपनी शोभासे उस उत्तम भवनको विभूषित-सा कर रही थी ॥ ५१ ॥

आ नारीमणियु मुत्तिन मणिगळिन्द निर्मितवाद सुन्दरवाद ऒडवॆगळिन्द समलङ्कृतवागिद्दळु. दिव्यवाद हागू श्रेष्ठवाद आ भवनवन्ने तन्न अङ्गकान्तियिन्द बॆळगिसुत्तिरुवळो ऎम्बन्तॆ काणुत्तिद्दळु. ॥51॥

गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तःपुरेश्वरीम् ।
कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम् ॥ ५२ ॥
स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः ।
तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसम्पदा ।
हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः ॥ ५३ ॥

गौरीं कनकवर्णाङ्गीमिष्टामन्तःपुरेश्वरीम् ।
कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम् ॥ स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः ।
तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसम्पदा ।
हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः ॥

वह गोरे रंगकी थी । उसकी अंगकान्ति सुवर्णके समान दमक रही थी । वह रावणकी प्रियतमा और उसके अन्तःपुरकी स्वामिनी थी । उसका नाम मन्दोदरी था । वह अपने मनोहर रूपसे सुशोभित हो रही थी । वही वहाँ सो रही थी । हनुमान् जी ने उसीको देखा । रूप और यौवनकी सम्पत्तिसे युक्त और वस्त्राभूषणोंसे विभूषित मन्दोदरीको देखकर महाबाहु पवनकुमारने अनुमान किया कि ये ही सीताजी हैं । फिर तो ये वानरयूथपति हनुमान् महान् हर्षसे युक्त हो आनन्दमग्न हो गये ॥ ५२-५३ ॥

महाबाहुवाद वायुपुत्रनाद मारुतियु सर्वाभरणगळिन्दलू भूषितॆयागिद्द मन्दोदरियन्नु नोडि अवळल्लिद्द रूपसम्पत्तिनिन्द अवळु सीतॆये इरबहुदॆन्दु ऊहिसिदनु. सीतॆयन्नु कण्डॆनॆन्दु भाविसिद हनुमन्तनु महाहर्ष युक्तनागि आनन्द तुन्दिलनादनु.॥53॥

पदच्छेदः

51;52. kapiH = Hanuma; mandodariim = (saw) Mandodari; charuruupiNiim = with a beautiful form; muktaamaNisamaamuktaiH = together with diamonds and pearls; suvibhuushhitaam well decorated; bhuushhaNaiH = by jewellery; svashriya = and with her self radiance; vibhuushhayantiimiva = as though decorating bhavanottamam = that great building; gauriim = with a fair complexion; kanakavarNaabhaam = and with a radiance like golden colour; ishhTaam = who was dear to her husband; antaHpureshvariim = the lady of the women in that gynaeceum; shayaanaam = sleeping; tatra = there.

अनुवादः

Hanuma saw Mandodari with a beautiful form together with diamonds and pearls, well decorated by jewellery and with her self radiance as though decorating that great building with a fair complexion and with a radiance like golden colour, who was dear to her husband the lady of women in that gynaeceum sleeping there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवळु गौराङ्गळू, सुवर्णसदृशळू, आगिद्दळु. रावणनिगॆ इष्टळागिद्दु, सुमनोहरवाद रूपिनिन्द कङ्गॊळिसुत्तिद्दळु. अन्तःपुरक्कॆ ऒडतियू, सर्वाङ्ग सुन्दरळू, एकान्तस्थळदल्लि मलगिद्द आ मन्दोदरियन्नु हनुमन्तनु नोडिदनु.॥52॥

पदच्छेदः

53. saH maarutaatmajaH = that Hanuma; mahaabaahuH = with great arms; taamdR^ishhTvaa = seeing that woman; bhuushhitaam = well decorated; tarkayaamaasa = in logic though; siiteti = this is Seetha; ruupayauvana sampadaa = by the wealth of her appearance and her youth; hariyudhapaH = that warrior of vanaras; nananda = was delighted; mahataa harshhenayuktaH = together with great pleasure.

अनुवादः

That Hanuma with great arms seeing the woman well decorated, out of logic thought thus: “This is Seetha by the wealth of her appearance and her youth”. That warrior of Vanaras was delighted together with great pleasure.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं
ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम ।
स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ
निदर्शयन् स्वां प्रकृतिं कपीनाम् ॥ ५४ ॥

आश्पोटयाम् आस चुचुम्ब पुच्चम् । ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम। स्तम्भान् अरोहन् निपपात भूमौ । निदर्शयन् स्वाम् प्रक्र्तिम् कपीनाम् ॥ ५-१०-५४

वे अपनी पूँछको पटकने और चूमने लगे । अपनी वानरों-जैसी प्रकृतिका प्रदर्शन करते हुए आनन्दित होने, खेलने और गाने लगे, इधर-उधर आने-जाने लगे । वे कभी खंभोंपर चढ़ जाते और कभी पृथ्वीपर कूद पड़ते थे ॥ ५४ ॥

सीतॆयन्नु नोडिदॆनॆम्ब आनन्दातिरेकदिन्द महत्तरवाद कार्यवन्नु साधिसिदवनन्तॆ तन्नॆरडू भुजगळन्नु तट्टिकॊण्डनु. बालक्कॆ मुत्तिट्टु आनन्दिसि, कुणिदाडिदनु. हारिदनु, अत्तिन्दित्त तिरुगाडिदनु. विजयोत्साहदिन्द कम्बवन्नु हत्ति कॆळक्कॆ धुमुकिदनु. (वानररिगॆ स्वामि भक्ति परायणत्ववु स्वाभाविकवागिरुवुदरिन्द हनुमन्तनिगॆ श्रीरामन मेलॆ भक्ति उत्साहगळे अवन इन्तह चर्यॆगळिगॆ प्रेरकवु.)॥54॥

पदच्छेदः

54. aasphoTayaamaasa = clasped his arms; chuchumbha puchchham = kissed his tail; nananda = he was delighted; chikriiDa = he was playful; jagau = sang; * jagaama* = paced; nidarshayan = showing; svaam = his; kappiinaam prakR^itim = simian nature; aarohat = climbed; stambaat = pillars; nipapaata bhuumau = and fell down on land.

अनुवादः

He clasped his arms, kissed his tail he was delighted, he was playful, sang, paced showing his simian nature, climbed pillars and fell down on land.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे दशमः सर्गः ॥ १० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें दसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १० ॥

महर्षिवाल्मीकि विरचित आदिकाव्यवाद श्रीमद्रामायणद सुन्दरकाण्डदल्लि हत्तनॆय सर्गवु मुगियितु.